મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

સ્વપરહિતફલસ્ય બોધિવૃક્ષસ્ય પ્રશસ્તમૂલત્વમ્ અનેન બોધિસત્વગોત્રં સંદર્શિતં ।
મહાયાનસૂત્રાલંકારે ગોત્રાધિકારસ્ તૃતીયઃ
છપિત્રે ઇવ્
ચતુર્થો ઽધિકારઃ
ચિત્તોત્પાદલક્ષણે શ્લોકઃ ।
મહોત્સાહા મહારમ્ભા મહાર્થાથ મહોદયા ।
ચેતના બોધિસત્વાનાં દ્વયાર્થા ચિત્તસંભવઃ

મહોત્સાહા સંનાહવીર્યેણ ગમ્ભીરદુષ્કરદીર્ઘકાલપ્રતિક્ષેપોત્સહનાત્ । મહારમ્ભા યથાસંનાહપ્રયોગવીર્યેણ । મહાર્થા આત્મપરહિતાધિકારાત્ । મહોદયા મહાબોધિસત્વસમુદાગમત્વાત્ । ( મ્સ 14 ) સો ઽયં ત્રિવિધો ગુણાઃ પરિદીપિતઃ પુરુષકારગુણો દ્વાભ્યાં પદાભ્યામ્ અર્થક્રિયાગુણઃ ફલપરિગ્રહગુણશ્ ચ દ્વાભ્યાં । દ્વયાર્થા મહાબોધિસત્વાર્થક્રિયાલમ્બનત્વાત્ । ઇતિ ત્રિગુણા દ્વયાલમ્બના ચ ચેતના ચિત્તોત્પાદ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । ચિત્તોત્પાદભેદે શ્લોકઃ ।
ચિત્તોત્પાદો ઽધિમોક્ષો ઽસૌ શુદ્ધાધ્યાશયિકો ઽપરઃ ।
વૈપાક્યો ભૂમિષુ મતસ્ તથાવરણવર્જિતઃ

ચતુર્વિધો બોધિસત્વાનાં ચિત્તોત્પાદઃ । આધિમોક્ષિકો ઽધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ । શુદ્ધાધ્યાશયિકઃ સપ્તસુ ભૂમિષુ । વૈપાકિકો ઽષ્ટમ્યાદિષુ । અનાવરણકો બુદ્ધભૂમૌ । ચિત્તોત્પાદવિનિશ્ચયે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
કરુણામૂલ ઇષ્ટો ઽસૌ સદાસત્વહિતાશયઃ ।
ધર્માધિમોક્ષસ્ તજ્જ્ઞાનપર્યેષ્ટ્યાલમ્બનસ્ તથા

ઉત્તરચ્છન્દયાનો ઽસૌ પ્રતિષ્ઠાશીલસંવૃતિઃ ।
ઉત્થાપના વિપક્ષસ્ય પરિપન્થો ઽધિવાસના

શુભવૃદ્ધ્યનુશંસો ઽભૌ પુણ્યજ્ઞાનમયઃ સ હિ ।
સદા પારમિતાયોગનિર્યાણશ્ ચ સ કથ્યતે

ભૂમિપર્યવસાનો ઽસૌ પ્રતિસ્વં તત્પ્રયોગતઃ ।
વિજ્ઞેયો બોધિસત્વાનાં ચિત્તોત્પાદવિનિશ્ચયઃ

તથાયં વિનિશ્ચયઃ । કિંમૂલ એષ ચતુર્વિધો બોધિસત્વાનાં ચિત્તોત્પાદઃ કિમાશયઃ કિમધિમોક્ષઃ કિમાલમ્બનઃ કિંયાનઃ કિંપ્રતિષ્ઠઃ કિમાદીનવઃ કિમનુશંસઃ કિંનિર્યાણઃ કિંપર્યવસાન ઇતિ । આહ । કરુણામૂલઃ । સદાસત્વહિતાશયઃ । મહાયાન ધર્માધિમોક્ષઃ । તજ્જ્ઞાનપર્યેષ્ટ્ય્ આકારેણ તજ્જ્ઞાનાલમ્બનાત્ । ઉત્તરો ત્તરચ્છન્દયાનઃ। । બોધિસત્વ શીલસંવરપ્રતિષ્ઠઃ । પરિપન્થ આદીનવઃ । કઃ પુનસ્ તત્પરિપન્થો । વિપક્ષસ્યા ન્યયાનચિત્તસ્યોત્થાપના ઽધિવાસના વા । પુણ્યજ્ઞાનમય કુશલધર્મ વૃદ્ધ્યનુશંસઃ । સદા પારમિતા ભ્યાસ નિર્યાણઃ । ભૂમિપર્યવસાનશ્ ચ પ્રતિસ્વં ભૂમિ પ્રયોગાત્ । યસ્યાં ભૂમૌ યઃ પ્રયુક્તસ્ તસ્ય તદ્ભૂમિપર્યવસાનઃ । સમાદાનસાંકેતિકચિત્તૌત્પાદે શ્લોકઃ ।
મિત્રબલાદ્ હેતુબલાન્ મૂલબલાચ્ છ્રુતબલાચ્ છુભાભ્યાસાત્ ।
અદૃઢદૃઢોદય ઉક્તશ્ ચિત્તોત્પાદઃ પરાખ્યાનાત્

યો હિ પરાખ્યાનાચ્ ચિત્તોત્પાદઃ પરવિજ્ઞાપનાત્ સ ઉચ્યતે સમાદાનસાંકેતિકઃ । સ પુનર્ મિત્રબલાદ્ વા ભવતિ કલ્યાણમિત્રાનુરોધાત્ । હેતુબલાદ્ વા ગોત્રસામર્થ્યાત્ । કુલ્શલ મૂલબલાદ્ વાતીતપુષ્ટિતઃ । છ્રુતબલાદ્ વા તત્ર તત્ર ધર્મપર્યાયે ભાષ્યમાણે બહૂનાં બોધિચિત્તોત્પાદાત્ । શુભાભ્યાસાદ્ વા દૃષ્ટ ઇવ ધર્મે સતતશ્રવણોદ્ગ્રહણધારણાદિભિઃ । સ પુનર્ મિત્રબલાદ્ અદૃઢોદયો વેદિતવ્યઃ । હેત્વાદિબલાદ્ દૃઢોદયઃ પારમાર્થિકચિત્તોત્પાદે સપ્ત શ્લોકાઃ ।
સૂપાસિતસંબુદ્ધે સુસંભૃતજ્ઞાનપુણ્યસંભારે ।
ધર્મેષુ નિર્વિકલ્પજ્ઞાનપ્રસવાત્ પરમતાસ્ય

ધર્મેષુ ચ સત્વેષુ ચ તત્કૃત્યેષૂત્તમે ચ બુદ્ધત્વે ।
સમચિત્તોપાત્તોપલમ્ભાત્ પ્રામોદ્યવિશિષ્ટતા તસ્ય

જન્માઉદાર્યં તસ્મિન્ન્ ઉત્સાહઃ શુદ્ધિર્ આશયસ્યાપિ ।
કૌશલ્યં પરિશિષ્ટે નિર્યાણં ચૈવ વિજ્ઞેયમ્

ધર્માધિમુક્તિબીજાત્ પારમિતાશ્રેષ્ઠમાતૃતો જાતઃ ।
ધ્યાનમયે સુખગર્ભે કરુણા સંવર્ધિકા ધાત્રી

ઔદાર્યં વિજ્ઞેયં પ્રણિધાનમહાદશાભિનિર્હારાત્ ।
ઉત્સાહો બોદ્ધવ્યો દુષ્કરદીર્ઘાધિકાખેદાત્

આસન્નબોધિબોધાત્ તદુપાયજ્ઞાનલાભતશ્ ચાપિ ।
આશયશુદ્ધિર્ જ્ઞેયા કૌશલ્યં ત્વ્ અન્યભૂમિગતમ્

નિર્યાણં વિજ્ઞેયં યથાવ્યવસ્થાનમનસિકારેણ ।
તત્કલ્પનતાજ્ઞાનાદ્ અવિકલ્પનયા ચ તસ્યૈવ

પ્રથમેન શ્લોકેનોપદેશપ્રતિપત્ત્યધિગમવિશેષૈઃ પારમાર્થિકત્વં ચિત્તોત્પાદસ્ય દર્શયતિ । સ ચ પારમાર્થિકશ્ ચિત્તોત્પાદઃ પ્રમુદિતાયાં ભૂમાવ્ ઇતિ । પ્રામોદ્યવિશિષ્ટાયાસ્ તત્ર કારણં દર્શયતિ । તત્ર ધર્મેષુ સમચિત્તતા ધર્મનૈરાત્મ્યપ્રતિબોધાત્ । સત્વેષુ સમચિત્તતા આત્મપરમતોપગમાત્ । સત્વ કૃત્યેષુ સમચિત્તતા આત્મન ઇવ તેષાં દુઃખક્ષયાકાઙ્ક્ષણાત્ । બુદ્ધત્વે સમચિત્તતા તદ્ધર્મધાતોર્ આત્મન્ય્ અભેદપ્રતિબોધાત્ । તસ્મિન્ન્ એવ ચ પારમાર્થિકચોત્તોત્પાદે ષડર્થા વેદિતવ્યાઃ । જન્મ ઔદાર્યમ્ ઉત્સાહ આશયશુદ્ધિઃ પરિશિષ્ટકૌશલ્યં નિર્યાણં ચ । તત્ર જન્મ માતૃગર્ભધાત્રીવિશેષાદ્ વેદિતવ્યં । ઔદાર્યં દશમહાપ્રણિધાનાભિનિર્હારાત્ । ઉત્સાહો દીર્ઘકાલિકદુષ્કરાખેદાત્ । આશયશુદ્ધિર્ આસન્નબોધિ જ્ઞાનાત્ તદુપાયજ્ઞાનલાભાચ્ ચ । ( મ્સ 16 ) પરિશિષ્ટ કૌશલ્યન્ અન્યસુ ભૂમિષુ કૌશલ્યં । નિર્યાણં યથાવ્યવસ્થાન ભૂમિ મનસિકારેણ । કથં મનસિકારેણ તસ્ય ભૂમિવ્યવસ્થાનસ્ય કલ્પનાજ્ઞાનાત્ કલ્પનામાત્રમ્ એતદ્ ઇતિ । તસ્યૈવ ચ કલ્પનાજ્ઞાનસ્યા વિકલ્પનાત્ । ઔપમ્યમાહાત્મ્યે ષડ્ શ્લોકાઃ ।
પૃથિવીસમ ઉત્પાદઃ કલ્યાણસુવર્ણસંનિભશ્ ચાન્યઃ ।
શુક્લનવચન્દ્રસદૃશો વહ્નિપ્રખ્યો ઽપરોચ્છ્રાયઃ જ્ઞેયઃ

ભૂયો મહાનિધાનવદન્યો રત્નાકરો યથૈવાન્યઃ ।
સાગરસદૃશો જ્ઞેયો વજ્રપ્રખ્યો ઽચલેન્દ્રનિભઃ

ભૈષજ્યરાજસદૃશો મહાસુહૃત્સંનિભો ઽપરો જ્ઞેયઃ ।
ચિન્તામણિપ્રકાશો દિનકરસદૃશો ઽપરો જ્ઞેયઃ

ગન્ધર્વમધુરઘોષવદન્યો રાજોપમો ઽપરો જ્ઞેયઃ ।
કોષ્ઠાગારપ્રખ્યો મહાપથસમસ્ યથૈવાન્યઃ

યાનસમો વિજ્ઞેયો ગન્ધર્વસમશ્ ચ વેતસગચેતસઃપ્રભવઃ ।
આનન્દશબ્દસદૃશો મહાનદીશ્રોતસદૃશશ્ ચ

મેઘસદૃશશ્ ચ કથિતશ્ ચિત્તોત્પાદો જિનાત્મજાનાં હિ ।
તસ્માત્ તથા ગુણાઢ્યં ચિત્તં મુદિતૈઃ સમુત્પાદ્યમ્

પ્રથમચિત્તો ત્પાદો બોધિસત્વાણાં પૃથિવીસમઃ સર્વબુદ્ધધર્મતત્સંભારપ્રસવસ્ય પ્રતિષ્ઠાભૂતત્વાત્ । આશયસહગતશ્ ચ ચિત્તોત્પાદઃ કલ્યાણસુવર્ણ સદૃશો હિતસુખાધ્યાશયસ્ય વિકારાભજનાત્ । પ્રયોગસહગતઃ શુક્લ પક્ષ નવચન્દ્રો પમઃ કુશલધર્મવૃદ્ધિગમનાત્ । અધ્યાશયસહગતો વહ્નિ સદૃશ ઇન્ધનાકરવિશેષેણેવાગ્નિસ્ તસ્યોત્તરોત્તરવિશેષાધિગમનાત્ । વિશેષાધિગમાશયો હ્ય્ અધ્યાશયઃ । દાનપારમિતાસહગતો મહાનિધાનોપમ આમિષસંભોગેનાપ્રમેયસત્વસંતર્પણાદ્ અક્ષયત્વાચ્ ચ । શીલપરમિતાસહગતો રત્નાકરો પમઃ સર્વગુણરત્નાનાં તતઃ પ્રસવાત્ । ક્ષાન્તિપારમિતાસહગતઃ સાગરો પમઃ સરવાનિષ્ટોપરિપાતૈર્ અક્ષોભ્યત્વાત્ । વીર્યપારમિતાસહગતો વજ્રો પમો દૃઢત્વાદ્ અભેદ્યતયા । ધ્યાનપારમિતાસહગતઃ પર્વતરાજોપમો નિષ્કમ્પત્વાદ્ અવિક્ષેપતઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતાસહગતો ભૈષજ્યરાજો પમઃ સર્વક્લેશજ્ઞેયાવરણવ્યાધિપ્રશમનાત્ । અપ્રમાણસહગતો મહાસુહૃત્સંનિભઃ સર્વાવસ્થં સત્વાનુપેક્ષકત્વાત્ । અભિજ્ઞાસહગતશ્ ચિન્તામણિ સદૃશો યથાધિમોક્ષં તત્ફલસમૃદ્ધેઃ । સંગ્રહવસ્તુસહગતો દિનકરસદૃશો વિનેયસસ્યપરિપાચનાત્ । પ્રતિસંવિત્સહગતો ગન્ધર્વમધુરઘોષો પમો વિનેયાવર્જકધર્મદેશકત્વાત્ । પ્રતિશરણસહગતો મહા રાજોપમો ઽવિપ્રણાશહેતુત્વાત્ । પુણ્યજ્ઞાનસંભારસહગતઃ કોષ્ઠાગારો પમો બહુપુણ્યજ્ઞાનસંભારકોષસ્થાનત્વાત્ । બોધિપક્ષસહગતો મહા રાજ પથો પમઃ સર્વાર્યપુદ્ગલયાતાનુયાતત્વાત્ । ( મ્સ 17 ) શમથવિપશ્યનાસહગતો યાનો પમઃ સુખવહનાત્ । ધારણાપ્રતિભાનસહગતો ગન્ધર્વ ઉપમઃ ઉદકધારણાક્ષયોદ્ભેદસાધર્મ્યેણ શ્રુતશ્રુતધર્માર્થધારણોદ્ભેદતઃ । ધર્મોદ્દાનસહગત આનન્દશબ્દસદૃશો મોક્ષકામાનાં વિનેયાનાં પ્રિયશ્રવણાત્ । એકાયનમાર્ગસહગતો નદીશ્રોત સમઃ સ્વરસવાહિત્વાત્ । અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભે એકાયનત્વં તદ્ભૂમિગતાનાં બોધિસત્વાનામ્ અભિન્નકાર્યક્રિયાત્વાત્ । ઉપાયકૌશલ્યસહગતો મેઘો પમઃ સર્વસત્વાર્થક્રિયાતદધીનત્વાત્ તુષિતભવનવાસાદિસંદર્શનતઃ । યથા મેઘાત્ સર્વભાજનલોકસંપત્તયઃ । એષ ચ દ્વાવિંશત્યુપમશ્ ચિત્તોત્પાદ આર્યાક્ષયમતિસૂત્રે ઽક્ષગતાનુસારેણાનુગન્તવ્યઃ । ચિત્તાનુત્પાદપરિભાષાયાં શ્લોકઃ ।
પરાર્થચિત્તાત્ તદુપાયલાભતો મહાભિસંધ્યર્થસુતત્વદર્શનાત્ ।
મહાર્હચિત્તોદયવર્જિતા જનાઃ શમં ગમિષ્યન્તિ વિહાય તત્ સુખમ્

તેન ચિત્તોત્પાદેન વર્જિતાઃ સત્વાશ્ ચતુર્વિધં સુખં ન લભન્તે યદ્ બોધિસત્વાનાં પરાર્થચિન્તનાત્ સુખં । યચ્ ચ પરાર્થો પાયલાભાત્ । યચ્ ચ મહાભિસંધ્યર્થસંદર્શનાત્ ગમ્ભીરમહાયાનસ્વતાભિપ્રાયિકાર્થવિબોધતઃ । યચ્ ચ પરમત્વસ્ય ધર્મનૈરાત્મ્યસ્ય સંદર્શનાત્ સુખં । ચિત્તોત્પાદપ્રશંસાયાં દુર્ગતિપરિખેદનિર્ભયતામ્ ઉપાદાય શ્લોકઃ ।
સહોદયાચ્ ચિત્તવરસ્ય ધીમતઃ સુસંવૃતં ચિત્તમ્ અનન્તદુષ્કૃતાત્ ।
સુખેન દુઃખેન ચ મોદતે સદા શુભી કૃપાલુશ્ ચ વિવર્ધનદ્વયમ્

તસ્ય ચિત્તવરસ્ય સહોદયાત્ બોધિસત્વસ્ય સુસંવૃતં ચિત્તં ભવત્ય્ અનન્ત સત્વાધિષ્ઠાનાદ્ ( મ્સ 18 ) દુષ્કૃતાદ્ અતો ઽસ્ય દુર્ગતિતો ભયં ન ભવતિ । સ ચ દ્વયં વર્ધયન્ શુભં ચ કર્મ કૃપા ચ નિત્યં ચ શુભી ભવતિ કૃપાલુશ્ ચ તેન ચ સદા મોદતે । સુખેના પિ શુભિત્વાત્ । દુઃખેના પિ પરાર્થક્રિયાનિમિત્તેન કૃપાલુત્વાત્ । અતો ઽસ્ય બહુકર્તવ્યતાપરિખેદાદપિ ભયં ન ભવતિ । અકરણસંવરલાભે શ્લોકઃ ।
યદ્ આનપેક્ષઃ સ્વશરીરજીવિતે પરાર્થમ્ અભ્યેતિ પરં પરિશ્રમમ્ ।
પરોઘાતેન તથાવિધઃ કથં સ દુષ્કૃતે કર્મણિ સંપ્રવત્સ્યતિ

અસ્ય પિણ્ડાર્થો યસ્ય પર એવ પ્રિયતરો નાત્મા પરાર્થં સ્વશરીરજીવિતે આનપેક્ષત્વાત્ અભ્યેતિ પરં પરિશ્રમમ્ । સ કથમ્ આત્માર્થં પરોઘાતેન દુષ્કૃતે કર્મણિ પ્રવત્સ્યતી તિ । ચિત્તાવ્યાવૃત્તૌ શ્લોકૌ ।
માયોપમાન્ વીક્ષ્ય સ સર્વધર્માન્ ઉદ્યાનયાત્રામ્ ઇવ ચોપપત્તીઃ ।
ક્લેશાચ્ ચ દુઃખાચ્ ચ બિભેતિ નાસૌ સંપત્તિકાલે ઽથ વિપત્તિકાલે

સ્વકા ગુણાઃ સત્વહિતાચ્ ચ મોદઃ સંચિન્ત્યજન્મ ર્દ્ધિવિકુર્વિતં ચ ।
વિભૂષણં ભોજનમ્ અગ્રભૂમિઃ ક્રીડારતિર્ નિત્યકૃપાત્મકાનામ્

માયોપમ સર્વધર્મલક્ષણાત્ સ બોધિસત્વઃ સંપત્તિકાલે ક્લેશેભ્યો ન બિભેતિ । ઉદ્યાનયાત્રો પમો પપત્તી લક્ષણાત્ વિપત્તિકાલે દુઃકાન્ ન બિભેતિ । તસ્ય કુતો ભયાદ્ બોધિચિત્તં વ્યાવર્તિષ્યતે । અપિ ચ સ્વગુણા મણ્ડનં બોધિસત્વાનાં । પરહિતાત્ પ્રીતિર્ ભોજનં । સંચિન્ત્યો પપત્તિર્ ઉદ્યાન ભૂમિઃ । ઋદ્ધિવિકુર્વિતં ક્રીડારતિર્ બોધિસત્વાનામ્ એવાસ્તિ । નાબોધિસત્વાનાં ।
પરાર્થમ્ ઉદ્યોગવતઃ કૃપાત્મનો હ્ય્ અવીચિર્ અપ્ય્ એતિ યતો ઽસ્ય રમ્યતામ્ ।
કુતઃ પુનસ્ ત્રસ્યતિ તાદૃશો ભવન્ પરાશ્રયૈર્ દુઃખસમુદ્ભવૈર્ ભવે

અપિ ચ યસ્ય પરાર્થમ્ ઉદ્યોગવતઃ કરુણાત્મત્વાદ્ અવીચિર્ અપ્ય્ રમ્યઃ સ કથં પરાર્થનિમિત્તૈર્ દુઃખો ત્પાદૈર્ ભવે પુનસ્ ત્રાસમ્ આપત્સ્યતે યતો ઽસ્ય દુઃખત્રાસઃ સ્યાચ્ ચિત્તસ્ય વ્યાવૃત્તિર્ ભવતિ । સત્વોપેક્ષાપ્રતિષેધે શ્લોકઃ ।
મહાકૃપાચાર્યસદોષિતાત્મનઃ પરસ્ય દુઃખૈર્ ઉપતપ્તચેતસઃ ।
પરસ્ય કૃત્યે સમુપસ્થિતે પુનઃ પરૈઃ સમાદાપનતો ઽતિલજ્જના

યસ્ય મહાકરુણાચાર્યેણ નિત્યોષિતો આત્મા પરદુઃખૈશ્ ચ દુઃખિતં ચેતસ્ તસ્યોત્પન્ને પરાર્થં કરણીયે યદિ પરૈઃ સમાદાપના કર્તવ્યા ભવતિ અતિલજ્જના । કૌસીદ્યપરિભાષાયાં શ્લોકઃ ।
શિરસિ વિનિહિતોચ્ચસત્વભારઃ શિથિલગતિર્ ન હિ શોભતે ઽગ્રસત્વઃ ।
સ્વપરવિવિધબન્ધનાતિબદ્ધઃ શતગુણમ્ ઉત્સહમ્ અર્હતિ પ્રકર્તુમ્