Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (with commentary) · Chapter 17
etena yathoktāsu ṣaṭsu pāramitāsu sthitasya bodhisatvasya saṃgrahavastuprayoga darśayati svaparārthasaṃpādanāt pāramitābhiḥ saṃgrahavastubhiś ca yathākramaṃ |
mahāyānasūtrālaṃkāre pāramitādhikāraḥ ṣoḍaśaḥ samāptaḥ
CHAPITRE XVII
saptadaśo 'dhikāraḥ
buddhapūjāvibhāge sapta ślokāḥ |
saṃmukhaṃ vimukhaṃ pūjā buddhānāṃ cīvarādibhiḥ |
gāḍhaprasannacittasya saṃbhāradvayapūraye
abandhyabuddhajanmatve praṇidhānavataḥ sataḥ |
trayasyānupalambhas tu niṣpannā buddhapūjā
satvānām aprameyānāṃ paripākāya cāparā |
upadheś cittataś cānyā adhimukter nidhānataḥ
anukampākṣamābhyāṃ ca samudācārato 'parā |
vastvābhogāvabodhāc ca vimukteś ca tathātvataḥ
ity ebhiś caturbhiḥ ślokaiḥ |
āśrayād vastutaḥ pūjā nimittāt pariṇāmanāt |
hetuto jñānataḥ kṣetrān niśrayāc ca pradarśitā
veditavyā | tatrāśrayaḥ samakṣaparokṣā buddhāḥ | vastu cīvarādayaḥ | nimittaṃ pragāḍhaprasādasahagataṃ cittaṃ | pariṇāmanā utpādaḥ syād iti pūrvapraṇidhānaṃ | jñānaṃ nirvikalpaṃ pūjakapūjyapūjānupalambhataḥ | kṣetram aprameyāḥ satvāḥ | tatparipācanāya tais tatprayojatāt teṣu tadropaṇataḥ | niśraya upadhiśritaṃ ca | tatropadhiṃ niśritya pūjā cīvarādibhiś cittaṃ niśrityāsvādanānumodanābhinandanamanaskāraiḥ | tathoktaiś cādhimuktyādibhir yad uta mahāyānadharmādhimuktaḥ bodhicittotpādataḥ | praṇidhānam eva hi nidhānam atroktaṃ ślokavattvānurodhāt | satvānukampanataḥ | duṣkaracaryā duḥkhakṣamaṇataḥ | pāramitāsamudācārataḥ | yoniśo dharmamanasikārataḥ | sa hy aviparyayastatvād vastvābhogaḥ | samyagdṛṣṭito darśanamārge | sa hi yathābhūtāvabodhād vastvavabodhaḥ | vimuktitaḥ kleśavimokṣāc chrāvakāṇāṃ | tathā tv ato mahābodhiprāpter ity ayaṃ pūjāyāḥ prakārabhedaḥ |
hetutaḥ phalataś caiva ātmanā ca parair api |
lābhasatkārataś caiva pratipatter dvidhā ca sā
parīttā mahatī pūjā samānāmānikā ca sā |
prayogād gatitaś caiva praṇidhānāc ca sā matā
ity ayam arthādibhedenāparaḥ prakārabhedaḥ |
tatrātītā hetuḥ pratyutpannā phalaṃ pratyutpannā hetur anāgatā phalam ity evaṃ hetuphalato 'tītānāgatapratyutpannā veditavyā | ātmanety ādhyātmikī parair iti bāhyā | lābhasatkārato audārikī | pratipattitaḥ sūkṣmā | parīttā hīnā mahatī praṇītā | punaḥ samānā hīnā nirmānā praṇītā trimaṇḍalāvikalpanāt | kālāntaraprayojyā dūre | tatkālaprayojyāntike | punar vicchinnāyāṃ gatau dūre | samanantarāyām antike | punar yāṃ pūjām āyatyāṃ prayojayituṃ praṇidadhāti sā dūre yāṃ praṇihitaḥ kartuṃ sāntike | katamā punar buddhapūjā paramā veditavyety āha |
buddheṣu pūjā paramā svacittāt dharmādhimuktyāśayato vibhutvāt |
akalpanopāyaparigraheṇa sarvaikakāryatvaniveśataś ca
ity ebhiḥ pañcabhir ākāraiḥ svacittapūjā buddheṣu paramā veditavyā | yad uta pūjopasaṃhitamahāyānadharmādhimuktitaḥ | āśayato navabhir āśayaiḥ | āsvādanānumodanābhinandanāśayaiḥ | atṛptavipulam uditopakaranirlepakalyāṇāśayaiś ca ye pāramitābhāvanāyāṃ nirdiṣṭāḥ | vibhutvato gaganagañjādisamādhibhiḥ | nirvikalpajñānopāyaparigrahataḥ | sarvamahābodhisatvaikakāryatvapraveśataś ca miśropamiśrakāryatvāt | kalyāṇamitrasevāvibhāge sapta ślokāḥ | tatrārdhapañcamaiḥ ślokaiḥ |
āśrayād vastutaḥ sevā nimittāt pariṇāmanāt |
hetuto jñānataḥ kṣetrān niśrayāc ca pradarśitā
mitraṃ śrayed dāntaśamopaśāntaṃ guṇādhikaṃ sodyamam āgamāḍhyaṃ |
prabuddhatatvaṃ vacas ābhyupetaṃ kṛpātmakaṃ khedavivarjitaṃ ca
ity evaṃ guṇamitraṃ sevāyā āśrayaḥ | dāntaṃ śīlayogād indriyadamena | śāntaṃ samādhiyogād adhyātmaṃ cetaḥśamathena | upaśāntaṃ prayogād upasthitakleśopaśamanataḥ | guṇair adhikaṃ na samaṃ vā nyūnaṃ vā | sodyamaṃ nodāsīnaṃ parārthe | āgamāḍhyaṃ ( Msa 120 ) nālpaśrutaṃ | prabuddhatatvaṃ tatvādhigamāt | vacasābhyupetaṃ vākkaraṇenopetaṃ | kṛpātmakaṃ nirāmiṣacittatvāt | khedavivarjitaṃ sātatyasatkṛtyadharmadeśanāt |
satkāralābhaiḥ paricaryayā ca seveta mitraṃ pratipattitaś ca |
iti | sevāyās tu |
17.11c-d
dharme tathājñāśaya eva dhīmān mitraṃ pragacchet samaye nataś ca
iti trividhaṃ nimittaṃ | ājñātukāmatā | kālajñatā | nirmānatā ca |
satkāralābheṣu gataspṛho 'sau prapattaye taṃ pariṇāmayec ca |
iti pariṇāmanā pratipattyarthaṃ sevanān na lābhasatkārārthaṃ |
yathānuśiṣṭapratipattitaś ca saṃrādhayec cittam ato 'sya dhīraḥ
iti | yathānuśiṣṭapratipattiḥ sevāhetuḥ | tayā taccittārādhanāt |
yānatraye kauśalam etya buddhyā svasyaiva yānasya yateta siddhau |
iti yānatrayakauśalāt jñānaṃ |
satvān ameyān paripācanāya kṣetrasya śuddhasya ca sādhanāya
iti dvividhaṃ kṣetraṃ tatsevāyāḥ | aprameyāś ca satvāḥ pariśuddhaṃ ca buddhakṣetraṃ | dharmaṃ śrutvā yeṣu pratiṣṭhāpanāt | yatra ca sthitena |
dharmeṣu dāyād aguṇena yukto naivāmiṣeṇa pravesat sa mitram |
iti niśrayaḥ sevāyāḥ | dharmadāyādatāṃ niśritya kalyāṇamitraṃ seveta | nāmiṣadāyādatāṃ |
ata ūrdhvamadhyardhena ślokena prakārabhedaḥ sevāyā veditavyaḥ |
hetoḥ phalād dharmamukhānuyānāt seveta mitraṃ bahitaś ca dhīmān
śrutaśravāc cetasi yogataś ca samānanirmānamano 'nuyogāt |
hetoḥ phalād ity atītādibhedataḥ pūrvavat dharmamukhānuyānāt seveta mitraṃ ( Msa 121 ) bahitaś ca dhīmān ity ādhyātmikabāhyabhedaḥ | dharmamukhasroto hi dharmamukhānuyānaṃ bahirdhā bahitaḥ śrutaśravāc cetasi yogataś cety audārikasūkṣmabhedaḥ | śravaṇaṃ hy audārikaṃ cintanabhāvanaṃ sūkṣmaṃ | tad eva cetasi yogaḥ | samānanirmānamano'nuyogād iti hīnapraṇītabhedaḥ |
gatiprayogapraṇidhānataś ca kalyāṇamitraṃ hi bhajet dhīmān
iti dūrāntikabhedaḥ purvavad yojayitavyaḥ |
katamā punaḥ paramā seveti saptamaḥ ślokaḥ |
sanmitrasevā paramā svacittād dharmādhimuktyāśayato vibhutvaiḥ |
akalpanopāyaparigraheṇa sarvaikakāryatvaniveśataś ca
iti pūrvavat | apramāṇavibhāge dvādaśa ślokāḥ |
brāhmā vipakṣahīnā jñānena gatāś ca nirvikalpena |
trividhālambanavṛttāḥ satvānāṃ pācakā dhīre
brāhmyā vihārāś catvāry apramāṇāni | maitrī karuṇā muditopekṣā ca | te punar bodhisatve caturlakṣaṇā veditavyāḥ | vipakṣahānitaḥ | pratipakṣaviśeṣayogataḥ | vṛttiviśeṣatas trividhālambanavṛttitvāt | tathā hi te satvālambanā dharmālambanāśca | karmaviśeṣataś ca | satvaparipācakatvāt | satvadharmālambanāt | punaḥ katamasmin satvanikāye dharme vā pravartante | anālambanāś ca katamasminn ālambane |
saukhyārthini duḥkhārte sukhite kliṣṭe ca te pravartante |
taddeśite ca dharme tat tathatāyāṃ ca dhīrāṇām
satvālambanāḥ sukhārthini yāvat kliṣṭe satvanikāye pravartante | tathā hi maitrī satveṣu sukhasaṃyogākārā | karuṇā duḥkhaviyogākārā | muditā sukhāviyogākārā | upekṣāsu vedanāsu teṣāṃ satvānāṃ niḥkleśatopasaṃhārākārā | dharmālambanās taddeśite dharme | yatra te vihārā deśitāḥ | anālambanās tattathatāyāṃ | te hy avikalpatvād anālambanā ivety anālambanāḥ | api khalu |
tasyāś ca tathatārthatvāt kṣāntilābhād viśuddhitaḥ |
karmadvayād anālambā maitrī kleśakṣayād api
ebhiś caturbhiḥ kāraṇair anālambanā maitrī veditavyā | tathatālambanatvāt | anutpattikadharmakṣāntilābhenāṣṭamyāṃ bhūmau | dhātupuṣṭyā tadviśuddhitaḥ | karmadvayataś ca | yā maitrī niṣpandena kāyakarmaṇā saṃgṛhītā | kleśakṣayataś ca | tathā hi kleśa ālambanam uktaṃ | manomayānāṃ granthānāṃ prahāṇād ucchidyate ālambanam iti vacanāt |
te niścalāś ca calāś ca kṛpaṇair āsvāditā na ca jñeyāḥ |
te ca brāhmyā vihārāś caturvidhā veditavyāḥ | tatra calā hānabhāgīyāḥ parihāṇīyatvāt | acalāḥ sthitiviśeṣabhāgīyā aparihāṇīyatvāt | āsvāditāḥ kliṣṭāḥ anāsvāditā akliṣṭāḥ | kṛpaṇair iti sukhalolair anudāracittaiḥ | eṣa brāhmyavihārāṇāṃ hānabhāgīyādiprakāramedaḥ | teṣu punaḥ |
acaleṣu bodhisatvāḥ pratiṣṭhitāḥ saktivigateṣu
na caleṣu nāpy āsvāditeṣu |
asamāhitasvabhāvā mṛdumadhyā hīnabhūmikā ye 'pi |
hīnāśayāḥ samānā hīnās te hy anyathā tv adhikāḥ
eṣa mṛdvadhimātratābhedaḥ | tatra ṣaḍvidhā mṛdukā asamāhitasvabhāvāḥ | sarve samāhitā api | ye mṛdumadhyāḥ | hīnabhūmikā ye 'pi uttarāṃ bodhisatvabhūmim apekṣya | hīnāśayā api | śrāvakādīnāṃ samānā api | ye 'nutpattikadharmakṣāntirahitā hīnās te mṛdukā ity arthaḥ | anyathā tv adhikā iti yathoktaviparyayeṇādhimātratā veditavyā |
brāhmyair vihṛtavihāraḥ kāmiṣu saṃjāyate yadā dhīmān |
saṃbhārān pūrayate satvāṃś ca vipācayati tena
sarvatra cāvirahito brāhmyai rahitaś ca tadvipakṣeṇa |
tatpratyayair api bhṛśair na yāti vikṛtiṃ pramatto 'pi
hetuphalaliṅgabhedaḥ | tatra brāhmyair vihṛto vihārair iti hetuḥ | kāmiṣu satveṣu ( Msa 123 ) saṃjāyata iti vipākaphalaṃ | saṃbhārān pūrayaty adhipatiphalaṃ | satvān paripācayatīti puruṣakāraphalaṃ | sarvatra cāvirahito brāhmyair vihārair jāyata iti niṣpandaphalaṃ | rahitaś ca tadvipakṣeṇeti visaṃyogaphalaṃ bhṛśair api tatpratyayair avikṛtigamanaṃ liṅgaṃ | pramatto 'pīty asaṃmukhībhūte 'pi pratipakṣe | anyaiś caturbhiḥ ślokair guṇadoṣabhedaḥ |
vyāpādavihiṃsābhyām arativyāpādakāmarāgaiś ca |
yukto hi bodhisatvo bahuvidham ādīnavaṃ spṛśati
iti doṣaḥ | brāhmyavihārabhāve tadvipakṣayogāt | tatra vyāpādādayo maitryādīnāṃ yathākramaṃ vipakṣāḥ | vyāpādakāmarāgāv upekṣāyāḥ | kathaṃ bahuvidhādīnavaṃ spṛśatīty āha |
kleśair hantyātmānaṃ satvān upahanti śīlam upahanti |
savilekhalābhahīno rakṣāhīnas tathā śāstrā
sādhikaraṇo 'śayasvī paratra saṃjāyate 'kṣaṇeṣu sa ca |
prāptāprāptavihīno manasi mahad duḥkham āpnoti
tatra prathamais tribhiḥ padair ātmavyābādhāya cetayate paravyābādhāyobhayavyābādhāyety etam ādīnavaṃ darśayati | savilekhādibhiḥ ṣaḍbhiḥ padair dṛṣṭadhārmikam avadyaṃ prasavatīti darśayati | kathaṃ ca prasavati | ātmāsyāpavadate | pare 'pi devatā api | śāstāpyanye 'pi vijñāḥ sabrahmacāriṇo dharmatayā vigarhante | digvidikṣu cāsya pāpako 'varṇaśabdaśloko niścaratīty evaṃ savilekho yāvad ayaśas vīty anena yathākramaṃ darśayati | śeṣais tribhiḥ padair yathākramaṃ sāṃparāyikaṃ dṛṣṭadharmasāṃparāyikam avadyaṃ prasavati | tajjaṃ caitasikaṃ duḥkhadaurmanasyaṃ pratisaṃvedayata ity etad ādīnavaṃ darśayati |
ete sarve doṣā maitryādiṣu susthitasya na bhavanti |
akliṣṭaḥ saṃsāraṃ satvārthaṃ no ca saṃtyajati
iti | brāhmavihārayoge trividhaṃ guṇaṃ darśayati | yathoktadoṣābhāvaṃ akliṣṭasya satvahetoḥ saṃsārāparityāgaṃ |
na tathaikaputrakeṣv api guṇavatsv api bhavati sarvasatvānāṃ |
maitryādicetaneyaṃ satveṣu yathā jinasutānāṃ
ity ete ca bodhisatvamaitrādīnāṃ tīvratāṃ darśayati | karuṇāvibhāge tadālambanaprabhedam ārabhya dvau ślokau |
pradīptān śatruvaśagān duḥkhākrāntāṃs tamovṛtān |
durgamārgasamārūḍhān mahābandhanasaṃyutān
mahāśanaviṣākrāntalolān mārgapranaṣṭakān |
utpathaprasthitān satvān durbalān karuṇāyate
tatra pradīptāḥ kāmarāgeṇa kāmasukhabhaktāḥ | śatruvaśagā mārakṛtāntarāyāḥ kuśale 'prayuktāḥ duḥkhākrāntāḥ duḥkhābhūtā narakādiṣu | tamovṛtā aurabhrikādayo duścaritaikāntikāḥ | karmavipākasaṃmūḍhatvāt | durgamārgasamārūḍhā aparinirvāṇadharmāṇaḥ saṃsāravartmātyantānupacchedāt | mahābandhanasaṃyutā anyatīrthyāḥ | mokṣasaṃprasthitā nānākudṛṣṭigāḍhabandhanabaddhatvāt | mahāśanaviṣākrāntalolāḥ samāpattisukhasaktāḥ | teṣāṃ hi tat kliṣṭaṃ samāpattisukhaṃ | yathā mṛṣṭam aśanaṃ viṣākrāntaṃ | tataḥ pracyāvanāt | mārgapraṇaṣṭakā abhimānikā mokṣamārgabhrāntatvāt | utpathaprasthitā hīnayānaprayuktā aniyatāḥ | durbalā aparipūrṇasaṃbhārā bodhisatvāḥ | ity ete daśavidhāḥ satvā bodhisatvakaruṇāyā ālambanaṃ | pañcaphalasaṃdarśane karuṇāyāḥ ślokaḥ |
heṭhāpahaṃ hy uttamabodhibījaṃ sukhāvahaṃ tāyapakam iṣṭahetuṃ |
svabhāvadaṃ dharmam upāśritasya bodhir na dūre jinātmajasya
tataḥ heṭhāpahatvena tadvipakṣavihiṃsāprahāṇād visaṃyogaphalaṃ darśayati | uttamabodhibījatvenādhipatiphalaṃ | parātmanor yathākramaṃ sukhāvahatāyakatvena puruṣakāraphalaṃ | iṣṭahetutvena vipākaphalaṃ | svabhāvadatvena niṣpandaphalam āyatyāṃ viśiṣṭakaruṇāphaladānāt | evaṃ pañcavidhāṃ karuṇām āśritya buddhatvam adūre veditavyaṃ | apratiṣṭhitasaṃsāranirvāṇatve ślokaḥ |
vijñāya saṃsāragataṃ samagraṃ duḥkhātmakaṃ caiva nirātmakaṃ ca |
nodvegam āyāti na cāpi doṣaiḥ prabādhyate kāruṇiko 'grabuddhiḥ
sarvaṃ saṃsāraṃ yathābhūtaṃ parijñāya bodhisatvo nodvegam āyāti kāruṇikatvāt | ( Msa 125 ) na doṣair bādhyate 'grabuddhitvāt | evaṃ nirvāṇe pratiṣṭhito bhavati na saṃsāre yathākramaṃ | saṃsāraparijñāne ślokaḥ |
duḥkhātmakaṃ lokam avekṣamāṇo duḥkhāyate vetti ca tadyathāvat |
tasyābhyupāyaṃ parivarjane ca na khedam āyaty api vā kṛpāluḥ
duḥkhāyata iti karuṇāyate | vetti ca tad yathāvad iti duḥkhaṃ yathābhūtaṃ tasya ca duḥkhasya parivarjane 'bhyupāyaṃ | vetti yenāsya duḥkhaṃ nirudhyate | etena jānann api saṃsāraduḥkhaṃ yathābhūtaṃ tatparityāgopāyaṃ ca na khedam āpadyate bodhisatvaḥ karuṇāviśeṣād iti pradarśayati | karuṇāprabhede dvau ślokau |
kṛpā prakṛtyā pratisaṃkhyayā ca pūrvaṃ tadabhyāsavidhānayogāt |
vipakṣahīnā ca viśuddhilābhāt caturvidheyaṃ karūṇātmakānāṃ
seyaṃ yathākramaṃ gotraviśeṣataḥ | guṇadoṣaparīkṣaṇataḥ | janmāntaraparibhāvanataḥ | vairāgyalābhataś ca veditavyā | tadvipakṣavihiṃsāprahāṇe sati viśuddhilābhata iti vairāgyalābhataḥ |
na sā kṛpā yā na samā sadā vā nādhyāśayād vā pratipattito vā |
vairāgyato nānupalambhato vā na bodhisatvo hy akṛpas tathā yaḥ
tatra samā sukhitādiṣu yatkiṃcid veditam idam atra duḥkhasyeti viditvā | sadā nirupadhiśeṣanirvāṇe tadakṣayāt | adhyāśayād bhūmipraviṣṭānām ātmaparasamatāśayalābhāt | pratipattito duḥkhaparitrāṇakriyayā | vairāgyatas tadvipakṣavihiṃsāprahāṇāt | anupalambhato 'nutpattikadharmakṣāntilābhāt | karuṇāvṛkṣapratibimbake pañca ślokāḥ |
karuṇā kṣāntiś cintā praṇidhānaṃ janmasatvaparipākaḥ |
karuṇā tarur eṣa mahān mūlādiḥ puṣpapatraphalaḥ
ity eṣa mūlaskandhaśākhāpatrapuṣpaphalāvasthaḥ karuṇāvṛkṣo veditavyaḥ | etasya karuṇā mūlaṃ | kṣāntiḥ skandhaḥ | satvārthacintā śākhā | praṇidhānaṃ śobhaneṣu janmasu patrāṇi | śobhanaṃ janma puṣpaṃ | satvaparipākaḥ phalaṃ |
mūlaṃ karuṇā na bhaved duṣkaracaryāsahiṣṇutā na bhavet |
duḥkhākṣamaś ca dhīmān satvārthaṃ cintayen naiva
cintāvihīnabuddhiḥ praṇidhānaṃ śuklajanmasu na kuryāt |
śubhajanmān anugacchan satvān paripācayen naiva
ābhyāṃ ślokābhyāṃ pūrvottaraprasavasādharmyāt karuṇādīnāṃ mūlādibhāvaṃ sādhayati |
karuṇāseko maitrī tadduḥkhe saukhyato vipulapuṣṭiḥ |
śākhāvṛddhir viśadā yonimanaskārato jñeyā
parṇatyāgādānaṃ praṇidhīnāṃ saṃtater anucchedāt |
dvividhapratyayasiddheḥ puṣpamabandhyaṃ phalaṃ cāsmāt
etābhyāṃ ślokābhyāṃ vṛkṣamūlasekādisādharmyaṃ karuṇāvṛkṣasya darśayati | karuṇā hi mūlavṛkṣā | tasyāḥ seko maitrī tayā tadāpy āyanāt | maitricitto hi paraduḥkhena duḥkhāyate | tataś ca karuṇodbhavaduḥkham utpadyate bodhisatvasya svārthaprayuktasya tatra saukhyotpādād vipulapuṣṭiḥ kṣāntipuṣṭir ity arthaḥ | sā hi skandha ity uktā | skandhaś ca vipulaḥ | yoniśomanaskārād bahuvidhā mahāyāne śākhāvṛddhiḥ | cintā hi śākhety uktā | pūrvāparanirodhotpādakrameṇa praṇidhānasaṃtānasyānucchedāt | parṇatyāgādānasādharmyaṃ praṇidhānānāṃ veditavyaṃ | ādhyātmikapratyayasiddhitaḥ svasaṃtānaparipākāt puṣpam iva janmābandhyaṃ veditavyaṃ | bāhyapratyayasiddhitaḥ parasaṃtānaparipākāt phalabhūtaḥ satvaparipāko veditavyaḥ | karuṇānuśaṃse ślokaḥ |
kaḥ kurvīta na karuṇāṃ satveṣu mahākṛpāguṇakareṣu |
duḥkhe 'pi saukhyam atulaṃ bhavati yad eṣāṃ kṛpājanitaṃ
atra mahākaruṇāguṇa uttarārdhena saṃdarśitaḥ | śeṣo gatārthaḥ | karuṇāniḥsaṅgatāyāṃ ślokāḥ |
aviṣṭānāṃ kṛpayā na tiṣṭhati manaḥ śame kṛpālūnāṃ |
kuta eva lokasaukhye svajīvite vā bhavet snehaḥ
sarvasya hi lokasya laukike saukhye svajīvite ca snehaḥ | tatrāpi ca niḥsnehānāṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ sarvaduḥkhopaśame nirvāṇe pratiṣṭhitaṃ manaḥ | bodhisatvānāṃ ( Msa 127 ) tu karuṇāviṣṭatvān nirvāṇe 'pi mano na pratiṣṭhitaṃ | kuta eva tayoḥ sneho bhaviṣyati | karuṇāsnehavaiśeṣye trayaḥ ślokāḥ |
sneho na vidyate 'sau yo 'niravadyo na laukiko yaś ca |
dhīmatsu kṛpāsneho niravadyo lokasamatītaḥ
mātāpitṛprabhṛtīnāṃ hi tṛṣṇāmayaḥ snehaḥ sāvadyaḥ | laukikakaruṇāvihāriṇāṃ niravadyo 'pi laukikaḥ | bodhisatvānāṃ tu karuṇāmayaḥ sneho niravadyaś ca laukikātikrāntaś ca | kathaṃ ca punar niravadya ity āha |
duḥkhājñānamahāughe mahāndhakāre ca niśritaṃ lokaṃ |
uddhartuṃ ya upāyaḥ katham iva na syāt sa niravadyaḥ
duḥkhamahāugha ajñānamahāndhakāre ceti yojyaṃ | śeṣaṃ gatārthaṃ | kathaṃ lokātikrānta ityāha |
sneho na so 'sty arihatāṃ loke pratyekabodhibuddhānāṃ |
prāg eva tad anyeṣāṃ katham iva lokottaro na syāt
pratyekāṃ bodhiṃ buddhāḥ | śeṣaṃ gatārthaṃ | trāsābhinandananimittatve ślokaḥ |
duḥkhābhāve duḥkhaṃ yatkṛpayā bhavati bodhisatvānāṃ |
saṃtrāsayati tad ādau spṛṣṭaṃ tv abhinandayati gāḍhaṃ
duḥkhābhāve iti duḥkhābhāvo nimittaṃ | satveṣu karuṇayā bodhisatvānāṃ yad duḥkham utpadyate tadādau saṃtrāsayati adhimukticaryābhūmau | ātmaparasamatayā duḥkhasya yathābhūtam aspṛṣṭatvāt | spṛṣṭaṃ tu śuddhādhyāśayabhūmāv abhinandayaty evety arthaḥ | karuṇāduḥkhena sukhābhibhave ślokaḥ |
kim ataḥ paramāścaryaṃ yad duḥkhaṃ saukhyam abhibhavati sarva |
kṛpayā janitaṃ laukyaṃ yena vimukto api kṛtārthaḥ
nāsty ata āścaryataraṃ yad duḥkham eva karuṇājanitaṃ bodhisatvānāṃ tathā sukhaṃ ( Msa 128 ) bhavati | yat sarvaṃ laukikaṃ sukham abhibhavati | yena sukhena vimuktā arhanto 'pi kṛtārthāḥ prāg evānye | kṛpākṛtadānānuśaṃse ślokaḥ |
kṛpayā sahitaṃ dānaṃ yad dānasukhaṃ karoti dhīrāṇāṃ |
traidhātukam upabhogair na tatsukhaṃ tatkalāṃ spṛśati
yacca traidhātukaṃ sukham upabhogaiḥ kṛtaṃ na tatsukhaṃ tasya sukhasya kalāṃ spṛśatīty ayam uttarārdhasyārthaḥ | śeṣaṃ gatārthaṃ | kṛpayā duḥkhābhyupagame ślokaḥ |
duḥkhamayaṃ saṃsāraṃ yatkṛpayā na tyajati satvārthaṃ |
parahitahetor duḥkhaṃ kiṃ kārūṇikair na samupetam
sarvaṃ hi duḥkhaṃ saṃsāraduḥkhe 'ntarbhūtaṃ | tasyābhyupagamāt sarvaṃ duḥkham abhyupagataṃ bhavati | tatra tatphalavṛddhau ślokaḥ |
karūṇā dānaṃ bhogāḥ sadā kṛpālor vivṛddhim upayānti |
snehānugrahajanitaṃ tac chaktikṛtaṃ sukhaṃ cāsmāt
trayaṃ bodhisatvānāṃ sarvajanmasu vardhate karuṇāyogāt | karuṇā tadabhyāsāt | dānaṃ karuṇāvaśāt | bhogāś ca dānavaśāt | tasmāc ca trayāt phalaṃ trividhaṃ sukhaṃ bhavati | snehajanitaṃ karuṇātaḥ | satvānugrahajanitaṃ dānāt | tadanugrahakriyāśaktikṛtaṃ bhogebhyaḥ | dānaprotsāhanāyāṃ ślokaḥ |
vardhe ca vardhayāmi ca dāne paripācayāmi sukhayāmi |
ākarṣāmi nayāmi ca karuṇāsannān pravadatīva
dāne sannān iti saṃbandhanīyaṃ | ṣaḍbhir guṇair dāne 'vasannān bodhisatvānkaruṇā protsahayatīva | svabhāvavṛddhyā | bhogais tadvardhanayā | dānena satvaparipācanayā | dātuś ca sukhotpādanāt | mahābodhisaṃbhārasyānyasyākarṣaṇāt | mahābodhisamīpanayanāc ca | parasaukhyena sukhābhave ślokaḥ |
duḥkhe duḥkhī kṛpayā sukhāny anādhāya kena sukhitaḥ syāt |
sukhayaty ātmānam ataḥ kṛpālur ādhāya parasaukhyam
karuṇayā bodhisatvaḥ paraduḥkhair duḥkhitaḥ satveṣv anādhāya sukhaṃ kathaṃ sukhitaḥ ( Msa 129 ) syāt | tasmāt pareṣu sukham ādhāya bodhisatva ātmānam eva sukhayatīti veditavyaṃ | kṛpayā dānasamanuśāstau ṣaṭ ślokāḥ |
svaṃ dānaṃ kāruṇikaḥ śāstīva sadaiva niḥsvasukhakāmaḥ |
bhogaiḥ sukhaya paraṃ vā māma py ayutasaukhyam
na hi kāruṇikasya vinā parasukhenāsti sukhaṃ | tasyāyutasaukhyatvād bodhisatvas tena vinā no dānasya phalaṃ sukhaṃ necchati |
saphalaṃ dānaṃ dattaṃ tan me satveṣu tat sukhasukhena |
phala teṣv eva nikāmaṃ yadi me kartavyatā te 'sti
dānaṃ dadatā dānaṃ ca dānaphalaṃ ca tanmayā satveṣu dattaṃ | tatsukham eva me sukhaṃ yasmāt | atas teṣv eva yāvat phalitavyaṃ tāvat phaleti loṭ | bodhisatvaḥ karuṇayā dānam anuśāsti |
bhoge dveṣṭur dātur bhogā bahuśubhataropasarpanti |
na hi tatsukhaṃ mataṃ me dāne pāraṃparo 'smi yataḥ
bhogavimukhasya dātur bhogā bahutarāś copatiṣṭhante | śobhanatarāś ca | dharmataiveyaṃ cittasyodārataratvāt | na hi tatsukhaṃ mataṃ me yad bhogās tathopatiṣṭhate | yasmād ahaṃ dāne pāraṃparas tatprabandhakāmatvān na sukhe |
sarvastiparityāge yatkṛpayā māṃ nirīkṣase satataṃ |
nanu te tena jñeyaṃ na matphalenārthitā 'syeti
yo 'haṃ dānaphalaṃ sarvam eva karuṇayā nityaṃ parityajāmi nanv ata eva veditavyaṃ nāsti me dānaphalenārthitvam iti bodhisatvo dānaṃ samanuśāsti |
dānābhirato na syāṃ prāptaṃ cet tatphalaṃ na visṛjeyaṃ |
tathā hi |
kṣaṇam api dānena vinā dānābhirato bhavati naiva
iti gatārthaḥ ślokaḥ |
akṛtaṃ na phalasi yasmāt pratikārāpekṣayā na me tulyaṃ |
yas tvā karoti tasya tvaṃ phalasi | tasmāt tvaṃ pratikārāpekṣayā na mattulyaṃ | tathā hy ahaṃ |
pratikāranirvyapekṣaḥ paratra phalado 'sya kāmaṃ te
gatārtham etat | kṛpādāne dvau ślokau |
niravadyaṃ śuddhapadaṃ hitāv ahaṃ caiva sānurakṣaṃ ca |
nirmṛgyaṃ nirlepaṃ jinātmajānāṃ kṛpādānam
tatra niravadyaṃ param anupahṛtya dānāt | śuddhapadaṃ kalpikavasudānāt | viṣaśastramadyādivivarjanataḥ | hitāvahaṃ dānena saṃgṛhya kuśale niyojanāt | sānurakṣaṃ parijanasyāvighātaṃ kṛtvā anyasmai dānāt | nirmṛgyam ayācamāne 'py arthitvaṃ vighātaṃ vāvagamya svayam eva dānāt dakṣiṇīyāparimārgaṇāc ca | nirlepaṃ pratikāravipākaniḥspṛhatvāt | aparaḥ prakāraḥ |
sakalaṃ vipulaṃ śreṣṭhaṃ satataṃ muditaṃ nirāmiṣaṃ śuddhaṃ |
bodhinataṃ kuśalanataṃ jinātmajānāṃ kṛṣādānam
tatra sakalam ādhyātmikabāhyavastudānāt | vipulaṃ prabhūtavastudānāt | śreṣṭhaṃ praṇītavastudānāt | satatam abhīkṣṇadānāt | muditapratisaṃkhyāya prahṛṣṭadānāt | nirāmiṣaṃ yathā nirlepaṃ | śuddhaṃ yathā śuddhapadaṃ | bodhinataṃ mahābodhipariṇāmanāt | kuśalanataṃ yathā hitāvahaṃ | upabhogaviśeṣe ślokaḥ |
na tathopabhogatuṣṭiṃ labhate bhogī yathā parityāgāt |
tuṣṭim upaiti kṛpāluḥ sukhatrayāpyāyitamanaskaḥ
tatra sukhatrayaṃ dānaprītiḥ parānugrahaprītiḥ bodhisaṃbhārasaṃbharaṇaprītiś ca | śeṣaṃ gatārthaṃ | pāramitābhinirhārakaruṇāyāṃ ślokaḥ |
kṛpaṇakṛpā raudrakṛpā saṃkṣubdhakṛpā kṛpā pramatteṣu |
viṣayaparatantrakaruṇā mithyābhiniviṣṭakaruṇā ca
tatra kṛpaṇā matsariṇaḥ | raudrā duḥśīlāḥ paropatāniḥ | saṃkṣubdhāḥ ( Msa 131 ) krodhanāḥ | pramattāḥ kuśīdāḥ | viṣayaparatantrāḥ kāmeṣu vikṣiptacittāḥ | mithyābhiniviṣṭāḥ duḥprajñāḥ tīrthikādayaḥ | eṣu pāramitāvipakṣadharmāvasthiteṣu yā karuṇā sā kṛpaṇādikaruṇā | sā ca tadvipakṣavidūṣaṇāt pāramitābhinirhārāya saṃpadyate | tasmāt pāramitābhinirhārakaruṇety ucyate | karuṇāpratyayasaṃdarśane ślokaḥ |
karuṇā bodhisatvānāṃ sukhād duḥkhāt tadanvayāt |
karuṇā bodhisatvānāṃ hetor mitrāt svabhāvataḥ
tatra pūrvārdhenālambanapratyayaṃ karuṇāyāḥ saṃdarśayati | trividhāṃ vedanām ālambya tisṛbhir duḥkhatābhiḥ karuṇāyanāt | aduḥkhāsukhā hi vedanā sukhaduḥkhayor anvayaḥ punas tadāvāhanāt | uttarārdhena yathākramaṃ hetumitrasvabhāvaiḥ karuṇāyā hetvadhipatisamanantarapratyayān saṃdarśayati | mahākaruṇatve ślokaḥ |
karuṇā bodhisatvānāṃ samā jñeyā tadāśayāt |
pratipatter virāgāc ca nopalambhād viśuddhitaḥ
tatra samā trividhavedanāvastheṣu yat kiṃcid veditam idam atra duḥkhasyeti viditvā | sā punar āśayato 'pi cittena karuṇāyanāt | pratipattito 'pi tatparitrāṇāt | virāgato 'pi tadvipakṣavihiṃsāprahāṇāt | anupalambhato 'py ātmaparakaruṇānupalambhāt | viśuddhito 'py aṣṭamyāṃ bhūmāv anutpattikadharmakṣāntilābhāt |
maitrādibhāvanāgrā svacittato dharmato 'dhimokṣāc ca |
āśayato 'pi vibhutvād avikalpād aikyataś cāpi
iti | pūrvanirdeśānusāreṇārtho 'nugantavyaḥ |
iti bhagavati jātasuprasādo mahadupadhidhruvasatkriyābhipūjī |
bahuguṇahitamitranityasevo jagadanukampaka eti sarvasiddhiṃ
Original text: Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (Bhāṣya) = Msa · Edition: Sylvain Lévi: Mahāyānasūtrālaṃkāra, Exposé de la doctrine du Grand Véhicule, vol. I, Paris 1907. · Data entry Jens Braarvig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0