Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (with commentary) · Chapter 16
anena ślokena caturthena viśuddhyupāyaṃ karmaṇo darśayati | maṇḍalapariśuddhitaḥ kartṛkarmakriyāṇām anupalambhāt | anantam ity akṣayaṃ |
mahāyānasūtrālaṃkāre upāyasahitakarmādhikāraḥ pañcadaśaḥ
CHAPITRE XVI
ṣoḍaśo 'dhikāraḥ
pāramitāprabhedasaṃgrahe uddānaślokaḥ |
sāṃkhyātha tallakṣaṇam ānupūrvī niruktir abhyāsaguṇaś ca tāsāṃ |
prabhedanaṃ saṃgrahaṇaṃ vipakṣo jñeyo guṇo 'nyonyaviniścayaś ca
saṃkhyāvibhāge ṣaṭ ślokāḥ |
bhogātmabhāvasaṃpatparicārārambhasaṃpadabhyudayaḥ |
kleśāvaśagatvam api ca kṛtyeṣu sadāviparyāsaḥ
iti prathamaḥ | tatra catasṛbhiḥ pāramitābhiś caturvidho 'bhyudayaḥ | dānena bhogasaṃpat | śīlenātmabhāvasaṃpat | kṣāntyā paricārasaṃpat | tathā hi tadāsevanād āyatyād bahujanasupriyo bhavati | vīryeṇārambhasaṃpat sarvakarmāntasaṃpattitaḥ | pañcamyā kleśāvaśagatvaṃ dhyānena kleśaviṣkambhanāt | ṣaṣṭyā kṛtyeṣv aviparyāsaḥ sarvakāryayathābhūtaparijñānāt | ity abhyudayaḥ tatra cāsaṃkleśamaviparītakṛtyārambhaṃ cādhikṛtya ṣaṭ pāramitā vyavasthitāḥ |
satvārtheṣu suyuktas tyāgānupaghātamarṣaṇaiḥ kurute |
sanidānasthitimuktyā ātmārthaṃ sarvathā carati
iti dvitīyaḥ | satvārtheṣu samyakprayukto bodhisatvas tisṛbhir dānaśīlakṣāntipāramitābhir yathākramaṃ tyāgenānupaghātenāupaghātamarṣaṇena ca satvārthaṃ kurute | tisṛbhiḥ sanidānatayā cittasthityā vimuktyā ca sarvaprakāram ātmārthaṃ carati | vīryaṃ niśritya yathākramaṃ dhyānaprajñābhyāsamāhitasya cittasya samavadhānāt samāhitasya mocanāt | iti parārtham ātmārthaṃ cārabhya ṣaṭ pāramitāḥ |
avighātair aviheṭhair viheṭhasaṃmarṣaṇaiḥ kriyākhedaiḥ |
āvarjanaiḥ sulapitaiḥ parārtha ātmārtha etasmāt
iti tṛtīyaḥ | dānādibhirbodhisatvasya sakalaḥ parārtho bhavati | yathākrama pareṣām upakaraṇāvighātai | aviheṭhaiḥ viheṭhanāmarṣaṇaiḥ | sāhāyyakriyāsvakhedaiḥ ṛddhyādiprabhāvāvarjanaiḥ subhāṣitasulapitaiś ca saṃśayacchedanāt | etasmāt parārthāt bodhisatvasyātmārtho bhavati | parakāryasvakāryatvān mahābodhiprāptitaś ca | iti sakalaparārthādhikārāt ṣaṭ pāramitāḥ |
bhogeṣu cānabhiratis tīvrā gurutādvaye akhedaś ca |
yogaś ca nirvikalpaḥ samas tam idam uttamaṃ yānaṃ
iti caturthaḥ | dānena bodhisatvasya bhogeṣv abhiratir nirapekṣatvāt | śīlasamādānena bodhisatvaśikṣāsu tīvrā gurutā | kṣāntyā vīryeṇa cākhedo dvaye yathākramaṃ duḥkhe ca satvāsatvakṛte kuśalaprayoge ca | dhyānaprajñāyāṃ nirvikalpo ( Msa 100 ) yogaḥ śamathavipaśyanāsaṃgṛhītaḥ | etāvac ca samastamahāyānasaṃgrahādhikārāt ṣaṭ pāramitāḥ |
viṣayeṣv asaktimārgas tadāptivikṣepasaṃyameṣv aparaḥ |
satvāvisṛjanavardhana āvaraṇaviśodhaneṣv aparaḥ
iti pañcamaḥ | tatra dānaṃ viṣayeṣv asaktimārgas tyāgābhyāsena tatsaktivigamāt | śīlaṃ tadāptivikṣepasaṃyameṣu bhikṣusaṃvarasthasya viṣayāprāptaye sarvakarmāntavikṣepāṇām apravṛtteḥ | kṣāntiḥ satvānutsarge sarvopakāraduḥkhānudvegāt | vīryaṃ kuśalavivardhana ārabdhavīryasya tadvaddhigamanāt | dhyānaṃ prajñā cāvaraṇaviśodhaneṣu mārgas tābhyāṃ kleśajñeyāvaraṇaviśodhanāt | mārga ity upāyaḥ | evaṃ sarvakāramārgādhikārāt ṣaṭ pāramitāḥ |
śikṣātrayam adhikṛtya ca ṣaḍ pāramitā jinaiḥ samākhyātāḥ |
ādyā tisro dvedhā antyadvayatas tisṛṣv ekā
iti ṣaṣṭhaḥ | tatrādyā adhiśīlaṃ śikṣā tisraḥ pāramitāḥ sasaṃbhārasaparivāragrahaṇāt | dānena hi bhoganirapekṣaḥ śīlaṃ samādatte samāttaṃ ca kṣāntyā rakṣaty ākruṣṭāpratyākrośanādibhiḥ | dvidhety adhicittam adhiprajñaṃ ca śikṣā sā antena dvayena saṃgṛhītā yathākramaṃ dhyānena prajñayā ca | tisṛṣv api śikṣāsv ekā vīryapāramitā veditavyā | sarvāsāṃ vīryasahāyatvāt | lakṣaṇavibhāge ślokāḥ ṣaṭ |
dānaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nirvikalpena |
sarvecchāparipūrakam api satvavipācakaṃ tredhā
bodhisatvānāṃ dānaṃ caturvidhalakṣaṇaṃ | vipakṣahīnaṃ tātparyasya prahīṇatvāt | nirvikalpajñānasahagataṃ dharmanairātmyaprativedhayogāt sarvecchāparipūrakaṃ yo yad icchati tasmai tasya dānāt | satvaparipācakaṃ tredhā dānena satvān saṃgṛhya triṣu yāneṣu yathābhavyaniyojanāt |
śīlaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nirvikalpena |
sarvecchāparipūrakam api satvavipācakaṃ tredhā
kṣāntirvipakṣahīnā jñānena gatā ca nirvikalpena |
sarvecchāparipūrā api satvavipācikā tredhā
vīryaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nivikalpena |
sarvecchāparipūrakam api satvāvipācakaṃ tredhā
dhyānaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nirvikalpena |
sarvecchāparipūrakam api satvavipācakaṃ tredhā
prajñā vipakṣahīnā jñānena gatā ca nirvikalpena |
sarvecchāparipūrā api satvavipācikā tredhā
yathā dānalakṣaṇaṃ caturvidham evaṃ śīlādīnāṃ veditavyaṃ | eṣāṃ tu vipakṣā dauḥśīlyaṃ krodhaḥ kauśīdyaṃ vikṣepo dauṣprajñyaṃ yathākramaṃ | sarvecchāparipūrakatvaṃ śīlādibhiḥ pareṣāṃ sarvakāyavāksaṃyamāparādhamarṣaṇasāhāyyamanorathasaṃśayacchedanecchāparipūraṇāt | satvaparipācakatvaṃ śīlādibhir āvarjya triṣu yāneṣu paripācanāt | anukramavibhāge ślokaḥ |
pūrvottaraviśrayataś cotpattes tatkrameṇa nirdeśaḥ |
hīnotkarṣasthānād audārikasūkṣmataś cāpi
tribhiḥ kāraṇais teṣāṃ dānādīnāṃ krameṇa nirdeśaḥ | pūrvasaṃniśrayeṇottarasyotpatteḥ | bhoganirapekṣo hi śīlaṃ samātte śīlavān kṣamo bhavati kṣamāvān vīryam ārabhate ārabdhavīryaḥ samādhim utpādayati samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānāti | pūrvasya ca hīnatvāt uttarasyotkarṣasthānatvāt | hīnaṃ hi dānam utkṛṣṭaṃ śīlam evaṃ yāvad dhīnaṃ dhyānam utkṛṣṭā prajñeti | pūrvasya cāudārikatvād uttarasya sūkṣmatvāt | audārikaṃ hi dānaṃ supraveśatvāt sukaratvāc ca | sūkṣmaṃ śīlaṃ tato duṣpraveśatvād duṣkaratvāc ca | evaṃ yāvad audārikaṃ dhyānaṃ sūkṣmā prajñeti | nirvacanavibhāge ślokaḥ |
dāridyasyāpanayāc chaityasya ca lambhanāt kṣayāt kruddheḥ |
varayogamanodhāraṇaparamāthajñānataś coktiḥ
dāridryam apanayatīti dānaṃ | śaityaṃ lambhayatīti śīlaṃ tadvato viṣayanimittakleśaparidāhābhāvāt kṣayaḥ kruddher iti kṣāntis tayā krodhakṣayāt | vareṇa yojayatīti ( Msa 102 ) vīryaṃ kuśaladharmayojanāt | dhārayaty adhyātmaṃ mana iti dhyānaṃ | paramārtha jānāty anayeti prajñā | bhāvanāvibhāge ślokaḥ |
bhāvanopadhim āśritya manaskāraṃ tathāśayaṃ |
upāyaṃ ca vibhutvaṃ ca sarvāsām eva kathyate
pañcavidhā pāramitābhāvanā | upadhisaṃniśritā | tatropadhisaṃniśritā caturākārā hetusaṃniśritā yo gotrabalena pāramitāsu pratipattyabhyāsaḥ | vipākasaṃniśritā ya ātmabhāvasaṃpattibalena | praṇidhānasaṃniśritā yaḥ pūrvapraṇidhānabalena | pratisaṃkhyānasaṃniśritā yaḥ prajñābalena pāramitāsu pratipattyabhyāsaḥ | manasikārasaṃniśritā pāramitābhāvanā caturākārā | adhimuktimanaskāreṇa sarvapāramitāpratisaṃyuktaṃ sūtrāntam adhimucyamānasya | āsvādanāmanaskāreṇa labdhāḥ pāramitā āsvādayato guṇasaṃdarśayogena | anumodanāmanaskāreṇa sarvalokadhātuṣu sarvasatvānāṃ dānādikam anumodamānasya | abhinandanāmanaskāreṇātmanaḥ satvānāṃ cānāgataṃ pāramitāviśeṣam abhinandamānasya | āśayasaṃniśritā pāramitābhāvanā ṣaḍākārā | atṛptāśayena vipulāśayena muditā--āśayena upakārāśayena nirlepāśayena kalyāṇāśayena ca | tatra bodhisatvasya dāne 'tṛptāśayo yad bodhisatva ekasatvasyaikakṣaṇe gaṃgānadīvālukāsamān lokadhātūn saptaratnaparipūrṇān kṛtvā pratipādayet | gaṃgānadīvālikāsamāṃś cātmabhāvān | evaṃ ca pratikṣaṇaṃ gaṃgānadīvālikāsamān kalpān pratipādayet | yathā caikasya satvasyaivaṃ yāvān satvadhātur anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau paripācayitavyas tam anena paryāyeṇa pratipādayet | atṛpta eva bodhisatvasya dānāśaya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya dāne 'tṛptāśayaḥ | na ca bodhisatva evaṃrūpāṃ dānaparaṃparāṃ kṣaṇamātram api hāpayati | na vicchinattyā bodhimaṇḍaniṣadanād iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya dāne vipulāśaya iti | muditataraś ca bodhisatvo bhavati tān satvān dānena tathānugṛhṇan | na tv eva te satvās tena dānenānugṛhyamāṇā iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya dāne muditāśayaḥ | upakārakatarāṃś ca sa bodhisatvas tān satvān ātmanaḥ samanupaśyati | yeṣāṃ tathā dānenopakaroti nātmānaṃ | teṣām anuttarasamyaksaṃbodhyupastambhatām upādāya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ āśayaḥ | na ca bodhisatvaḥ satveṣu tathā vipulam api dānamayaṃ puṇyam abhisaṃskṛtya pratikāreṇa vā artho bhavati vipākena vā iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya dānapāramitābhāvanāyāṃ nirlepāśayaḥ | yadbodhisatvas tathā vipulasyāpi ( Msa 103 ) dānaskandhasya vipākam satveṣv abhinandati nātmanaḥ | sarvasatvasādhāraṇaṃ ca kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya dānapāramitābhāvanāyāṃ kalyāṇāśayaḥ | tatra bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanāyām atṛptāśayaḥ | yad bodhisatvo gaṃgānadīvālikāsameṣv ātmabhāveṣu gaṃgānadīvālikāsamakalpāyuṣpramāṇeṣu sarvāupakaraṇanirantaravighātī trisāhasramahāsāhasralokadhātāv agnipratipūrṇe caturvidham īryāpathaṃ kalpayann ekaṃ śīlapāramitākṣaṇaṃ yāvat prajñāpāramitākṣaṇaṃ bhāvayed etena paryāyeṇa yāvāṃś chīlaskandho yāvān ca prajñāsakandho yenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate śīlaskandhaṃ yāvat prajñāskandhaṃ bhāvayed atṛpta eva bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyām āśayo yāvat prajñāpāramitābhāvanāyām āśaya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyām atṛptāśayo yāvat prajñāpāramitābhāvanāyām āśayaḥ | yadbodhisatvāstāṃ śīlapāramitābhāvanāparaṃparāṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanā paraṃparāmā bodhimaṇḍaniṣadanān na sraṃsayati na vicchinatti iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanāyāṃ vipulāśayaḥ | muditataraś ca bodhisatvo bhavati tayā śīlapāramitābhāvanayā yāvat prajñāpāramitābhāvanayā satvānanugṛhlan | na tv eva te satvā anugṛhyamāṇā iti | ya evaṃrūpa āśyo 'yaṃ bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanāyāṃ muditāśayaḥ | upakārakatarāṃś ca bodhisatvastān satvānātmanaḥ samanupaśyati | yeṣāṃ tathā śīlapāramitābhāvanayā yāvat prajñāpāramitābhāvanayā upakaroti nātmānaṃ | teṣām anuttarasamyaksaṃbodhyupastambhatām upādāya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanāyām upakārāśayaḥ | na ca bodhisatvastathā vipulam api śīlapāramitābhāvanāmayaṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanāmayaṃ puṇyam abhisaṃskṛtya pratikāreṇa vārtho bhavati vipākena vā iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanāyāṃ nirlepāśayaḥ | tatra yad bodhisatva evaṃ śīlapāramitābhāvanāmayasya yāvat prajñāpāramitābhāvanāmayapuṇyaskandhasya vipākaṃ satveṣv evābhinandati nātmanaḥ | sarvasatvasādhāraṇaṃ ca kṛtvānuttarāyāṃ samyaksambodhau pariṇāmayatīti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanāyāṃ kalyāṇāśayaḥ | upāyasaṃniśritā bhāvanā tryākārā | nirvikalpena jñānena trimaṇḍalapariśuddhipratyavekṣaṇatām upādāya | tathā hi sa upāyaḥ sarvamanasikārāṇām abhiniṣpattaye | vibhutvasaṃniśritā pāramitābhāvanā tryākārā | kāyavibhutvataḥ | caryāvibhutvataḥ | deśanāvibhutvataś ca | tatra kāyavibhutvaṃ ( Msa 104 ) tathāgate dvau kāyau draṣṭavyau svābhāvikaḥ sāṃbhogikaś ca | tatra caryāvibhutvaṃ nairmāṇikaḥ kāyo draṣṭavyaḥ | yena sarvākārāṃ sarvasatvānāṃ sahadhārmikacaryāṃ darśayati | deśanāvibhutvaṃ
ṣaṭpāramitāsarvākāradeśanāyām avyāghātaḥ | prabhedasaṃgrahe dvādaśa ślokāḥ | dānādīnāṃ pratyekaṃ ṣaḍarthaprabhedataḥ | ṣaḍarthāḥ svabhāvahetuphalakarmayogavṛttyarthāḥ | tatra dānaprabhede dvau ślokau |
pratipādanam arthasya cetanā mūlaniścitā |
bhogātmabhāvasaṃpattī dvayānugrahapūrakaṃ
amātsaryayutaṃ tac ca dṛṣṭadharmāmiṣābhaye |
dānam eva parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet
arthapratipādanaṃ pratigrāhakeṣu dānasya svabhāvaḥ | alobhādisahajā cetanā hatuḥ | bhogasaṃpattir ātmabhāvasaṃpattiś cāyurādisaṃgṛhītā phalaṃ pañcasthānasūtravat | svaparānugraho mahābodhisaṃbhāraparipūriś ca karma | amātsaryayogo amatsariṣu vartate | dṛṣṭadharmāmiṣābhayapradānaprabhedena ceti vṛttiḥ | śīlaprabhede dvau ślokau |
ṣaḍaṅgaśamabhāvāntaṃ sugatisthitidāyakaṃ |
pratiṣṭhāśāntanirbhītaṃ puṇyasaṃbhārasaṃyutaṃ
saṃketadharmatālabdhaṃ saṃvarastheṣu vidyate |
śīlam evaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet
ṣaḍaṅgam iti svabhāvaḥ | ṣaḍaṅgīti śīlavān viharati yāvat samādāya śikṣate śikṣāpadeṣv iti | śamabhāvāntam iti hetuḥ | nirvāṇābhiprāyeṇa samādānāt | sugatisthitidāyakam iti phalaṃ | śīlena sugatigamanāt | avipratisārādikrameṇa cittasthitilābhāc ca | pratiṣṭhāśāntanirbhītam iti karma | śīlaṃ hi sarvaguṇānāṃ pratiṣṭhā bhavati | kleśaparidāhaśāntyā ca śāntaṃ | prāṇātipātādipratyayānāṃ ( Msa 105 ) ca bhayāvadyavairāṇām aprasavān nirbhotaṃ | puṇyasaṃbhārasaṃyutam iti yogaḥ sarvakālaṃ kāyavāṅmanaskarmasamāvaraṇāt | saṃketadharmatālabdhaṃ saṃvarastheṣu vidyata iti vṛttis tatra saṃketalabdhaṃ prātimokṣasaṃvarasaṃgṛhītaṃ | dharmatāpratilabdhaṃ dhyānānāsravasaṃvarasaṃgṛhītam eṣāsya prabhedavṛttiḥ trividhena prabhedena vartanāt | saṃvarastheṣu vidyata ity ācāravṛttiḥ | kṣāntiprabhede dvau ślokau |
marṣādhivāsanajñānaṃ kāruṇyād dharmasaṃśrayāt |
pañcānuśaṃsam ākhyātaṃ dvayor arthakaraṃ ca tat
tapaḥ prābalyasaṃyuktaṃ teṣu tattrividhaṃ mataṃ |
kṣāntim evaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet
marṣādhivāsajñānam iti trividhiyāḥ kṣānteḥ svabhāvaḥ | apakāramarṣaṇakṣānter marṣaṇāṃ marṣa iti kṛtvā | duḥkhādhivāsakṣānter dharmanidhyānakṣānteś ca yathākramaṃ |
kāruṇyād dharmasaṃśrayād iti hetuḥ | dharmasaṃśrayaḥ punaḥ | śīlasamādānaṃ śrutaparyavāptiś ca | pañcānuśaṃsam ākhyātam iti phalaṃ | yathoktaṃ sūtre | pañcānuśaṃsāḥ kṣāntau | na vairabahulo bhavati | na bhedabahulo bhavati | sukhasaumanasya bahulo bhavati | avipratisārī kālaṃ karoti | kāyasya na bhedāt sugatau svargaloke deveṣūpapadyate iti | dvayor arthakaraṃ ca tad iti marṣādhivāsanam ity adhikṛtaṃ idaṃ karma | yathoktaṃ |
dvayor arthaṃ sa kurūte ātmanaś ca parasya ca |
yaḥ paraṃ kupitaṃ jñātvā svayaṃ tatropaśāmyati || iti ||
tapaḥprābalyasaṃyuktam iti yogaḥ | yathoktaṃ | kṣāntiḥ paramaṃ tapa iti | teṣu tad ity ādhāravṛttiḥ kṣamiṣu tadvṛtteḥ | trividhaṃ matam iti prabhedavṛttis trividhakṣāntiprabhedena yathoktaṃ prāk | vīryaprabhede dvau ślokau |
utsāhaḥ kuśale samyak śraddhācchandapratiṣṭhitaḥ |
smṛtyādiguṇavṛddhau ca saṃkleśaprātipakṣikaḥ
alobhādiguṇopetas teṣu saptavidhaś ca saḥ |
vīryam eva parijñāya paṇḍitaḥ samudānayeta
utsāhaḥ kuśale samyag iti svabhāvaḥ | kuśala iti tadanyakṛtyotsāhavyudāsātha samyag ity anyatīrthikamokṣārthotsāhavyudāsārthaṃ | śraddhāc chandapratiṣṭhita iti hetuḥ śraddadhāno hy atīva vīryam ārabhati | smṛtyādiguṇavṛddhāv iti phalaṃ | ārabdhavīryasya ( Msa 106 ) smṛtisamādhyādiguṇodbhavāt | saṃkleśaprātipakṣika iti karma | yathoktaṃ ārabdhavīryas tu sukhaṃ viharaty avyavakīrṇaḥ pāpakair akuśalair dharmair iti | alobhādiguṇopeta iti yogaḥ | teṣv ity ārabdhavīryeṣu iyam ādhāravṛttiḥ | saptavidha iti prabhedavṛttiḥ | sa punar adhiśīlādiśikṣātraye kāyikaṃ cetasikaṃ ca sātatyena satkṛtya ca yad vīryaṃ | dhyānaprabhede dvau ślokau |
sthitiś cetasa adhyātmaṃ smṛtivīryapratiṣṭhitaṃ |
sukhopapattaye 'bhijñāvihāravaśavartakam
dharmāṇāṃ pramukhaṃ teṣu vidyate trividhaś ca saḥ |
dhyānam evaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet
sthitiś cetasa adhyātmam iti svabhāvaḥ | smṛtivīryapratiṣṭhitam iti hetuḥ | ālambanāsaṃpramoṣe sati vīryaṃ niśritya samāpattyabhinirhārāt | sukhopapattaye iti phalaṃ dhyānasyāvyābādhopapattiphalatvāt | abhijñāvihāravaśavartakam iti karma | dhyānenābhijñāvaśavartanāt | āryadivyabrāhmavihāravaśavartanāc ca | dharmāṇāṃ pramukham iti prāmukhyena yogaḥ | yathoktaṃ | samādhipramukhāḥ sarvadharmā iti | teṣu vidyata iti dhyāyiṣv iyam ādhāravṛttiḥ | trividhaś ca sa iti savitarkaḥ savicāraḥ avitarko vicāramātraḥ | avitarko avicāraḥ | punaḥ prītisahagataḥ | sātasahagataḥ | upekṣāsahagataś ca | iyaṃ prabhedavṛttiḥ | prajñāprabhede dvau ślokau |
samyakpravicayo jñeyaḥ śasamādhānapratiṣṭhitaḥ |
suvimokṣāya saṃkleśāt prajñājīvasudeśanaḥ
dharmāṇām uttaras teṣu vidyate trividhaś ca saḥ |
prajñām evaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet
samyak pravicayo jñeya iti svabhāvaḥ | samyag iti na mithyā jñeya iti laukikakṛtyasamyakpravicayavyudāsārthaṃ | samādhānapratiṣṭhita iti hetuḥ | samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānāti | yasmāt suvimokṣāya saṃkleśād iti phalaṃ | tena hi saṃkleśāt suvimokṣo bhavati | laukikahīnalokottaramahālokottareṇa pravicayena | prajñājīvasudeśana iti prajñājīvaḥ sudeśanā cāsya karma | tena hy anuttaraprajñā jīvakānāṃ jīvati | samyag dharma deśayatīti | dharmāṇām uttara ity uttaratvena yogaḥ | yathoktaṃ | prajñottarāḥ sarvadharmā iti | teṣu vidyate trividhaś ca sa iti vṛttiḥ | prājñeṣu vartanāt trividhena ca prabhedena | laukiko hīnalokottaro ( Msa 107 ) mahālokottaraś ca | uktaḥ pratyekaṃ dānādīnāṃ ṣaḍarthaprabhedena prabhedaḥ | saṃgrahavibhāge ślokaḥ |
sarve śuklā dharmā vikṣiptasamāhitobhayā jñeyāḥ |
dvābhyāṃ dvābhyāṃ dvābhyāṃ pāramitābhyāṃ parigṛhītāḥ
sarve śuklā dharmā dānādidharmāḥ | tatra vikṣiptā dvābhyāṃ pāramitābhyāṃ saṃgṛhītāḥ prathamābhyāṃ dānasamādānaśīlayor asamāhitatvāt | samāhitā dvābhyāṃ paścimābhyāṃ dhyānayathābhūtaprajñayoḥ samāhitatvāt | ubhaye dvābhyāṃ kṣāntivīryābhyāṃ | tayoḥ samāhitāsamāhitatvāt | vipakṣavibhāge ślokāḥ ṣaṭ |
na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktam eva na ca dānaṃ |
na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisatvānām
saptavidhā saktir dānasya vipakṣaḥ | bhogasaktiḥ vilambanaśaktiḥ tanmātrasaṃtuṣṭisaktiḥ pakṣapātasaktiḥ pratikārasaktiḥ vipākasaktiḥ | vipakṣasaktistu tadvipakṣalābhānuśayāsamudghātāt | vikṣepasaktiś ca | sa punar vikṣepo dvividhaḥ | manasikāravikṣepaś ca hīnayānaspṛhaṇāt | vikalpavikṣepaś ca dāyakapratigrāhakadānavikalpanāt | ataḥ saptavidhasaktimuktatvāt saptakṛtvo dānasyāsaktatvam uktaṃ |
na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktam eva na ca śīlaṃ |
na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisatvānām
na ca saktā na ca saktā na ca saktā saktikā na kṣāntiḥ |
na ca saktā na ca saktā na ca saktā bodhisatvānām
na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktam eva ca na vīryaṃ |
na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisatvānām
na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktam eva na ca dhyānaṃ |
na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisatvānām
na ca saktā na ca saktā na ca saktā saktikā na ca prajñā |
na ca saktā na ca sakta na ca saktā bodhisatvānām
yathā dānāsaktir uktā evaṃ śīle yāvat prajñāyāṃ veditavyā | atra tu viśeṣabhogasaktiparivartena dauḥśīlyādyāsaktir veditavyā vipakṣasaktis tadvipakṣānuśayāsamudghātanāt | vikalpavikṣepaś ca yathāyogaṃ trimaṇḍalaparikalpanāt | guṇavibhāge trayoviṃśatiḥ ślokāḥ |
tyaktaṃ buddhasutaiḥ svajīvitam api prāpyārthinaṃ sarvadā kāruṇyāt parato na ca pratikṛtir neṣṭaṃ phalaṃ prārthitaṃ |
dānenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā dānaṃ jñānaparigraheṇa ca punar loke 'jñayaṃ sthāpitam
iti subodhaḥ padārthaḥ |
āttaṃ buddhasutair yamodyamamayaṃ śīlatrayaṃ sarvadā svargo nābhimataḥ sametya ca punaḥ saktirna tatrāhitā |
śīlenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā śīlaṃ jñānaparigraheṇa ca punar loke 'kṣayaṃ sthāpitam
trividhaṃ śīlaṃ | saṃvaraśīlaṃ | kuśaladharmasaṃgrāhakaśīlaṃ | satvārthakriyāśīlaṃ ca | ekātmakaṃ yamasvabhāvaṃ | dve udyamasvabhāve |
kṣāntaṃ buddhasutaiḥ suduṣkaramatho sarvāpakāraṃ nṛṇāṃ na svargārtham asaśaktimato na ca bhayān naivopakārekṣaṇāt |
kṣāntyānuttarayā ca sarvajanatā bodhitraye ropitā kṣāntir jñānaparigraheṇa ca punar loke 'kṣayā sthāpitā
iti | kṣāntyānuttarayā caiti duḥkhādhivāsanakṣāntyā ca parāpakāramarṣaṇakṣāntyā ca yathākramaṃ |
vīryaṃ buddhasutaiḥ kṛtaṃ nirūpamaṃ saṃnāhayogātmakaṃ hantuṃ kleśagaṇaṃ svato 'pi parataḥ prāptuṃ ca bodhiṃ parāṃ |
vīryeṇaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā vīryaṃ jñānaparigraheṇa ca punar loke 'kṣayaṃ sthāpitam
iti | saṃnāhavīryaṃ prayogavīryaṃ ca |
dhyānaṃ buddhasutaiḥ samādhibahulaṃ saṃpāditaṃ sarvathā śreṣṭhair dhyānasukhair vihṛtya kṛpayā hīnāpapattiḥ śritā |
dhyānenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā dhyānaṃ jñānaparigraheṇa ca punar loke 'kṣayaṃ sthāpitam
iti | samādhiṃbahulam iti anantabodhisatvasamādhisaṃgṛhītaṃ |
jñātaṃ buddhasutaiḥ satatvam akhilaṃ jñeyaṃ ca yat sarvathā saktir naiva ca nirvṛtau prajanitā buddhaiḥ kutaḥ saṃvṛtau |
jñānenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā jñānaṃ satvaparigraheṇa punar loke 'kṣayaṃ sthāpitam
iti | satatvaṃ paramārthasaṃgṛhītaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ pudgaladharmanairātmyaṃ | jñeyaṃ ca yat sarvathety anantasvasaṃketādilakṣaṇabhedabhinnaṃ yad ajñeyaṃ | dānādīnāṃ nirvikalpajñānaparigraheṇākṣayatvaṃ nirupadhiśeṣanirvāṇe 'pi tadakṣayāt | jñānasya punaḥ satvaparigraheṇa karuṇayā satvānām aparityāgāt | eṣāṃ punaḥ ṣaṇāṃ ślokānāṃ piṇḍārthaḥ saptamena ślokena nirdiṣṭaḥ |
audāryānāmiṣatvaṃ ca mahārthākṣayatāpi ca |
dānādīnāṃ samas taṃ hi jñeyaṃ guṇacatuṣṭayam
iti | tatra dānādīnāṃ prathamena pādenodāratā paridīpitā | dvitīyena nirāmiṣatā | tṛtīyena mahārthatāḥ mahataḥ satvārthasya saṃpādanāt | caturthenākṣayatā ity eṣāṃ guṇacatuṣṭayam ebhiḥ ślokair veditavyaṃ |
darśanapūraṇatuṣṭiṃ yācanake 'tuṣṭim api samāśastiṃ |
abhibhavati sa tāṃ dātā kṛpālurādhikyayogena
yācanake hi jane dāyakadarśanāt tataś ca yathā-īpsitaṃ labdhvā manorathaparipūraṇādyā tuṣṭir utpadyate | atuṣṭiś cādarśanād aparipūraṇāc ca | āśāstiś ca yā taddarśane manorathaparipūraṇe ca | sā bodhisatvasyādhikotpadyate ( Msa 110 ) sarvakālaṃ yācanakadarśanāt tanmanorathaparipūraṇāc ca | adarśanād aparipūraṇāc cātuṣṭiḥ | ato dātā kṛpālus tāṃ sarvam abhibhavaty ādhikyayogāt |
prāṇān bhogān dārān satveṣu sadānyatyajanakṛpālutvāt |
āmodate nikāmaṃ tadviratiṃ pālayātra katham
tebhyo viratiṃ tadviratiṃ parakīyebhyaḥ prāṇabhogadārebhyaḥ | etena trividhāt kāyaduścaritād viratiśīlaguṇaṃ darśayati |
nirapekṣaḥ samacitto nirbhīḥ sarvapradaḥ kṛpāhetoḥ |
mithyāvādaṃ brūyāt paropaghātāya katham āryaḥ
etena mṛṣāvādād viratiguṇaṃ darśayati | ātmahetor mṛṣāvāda ucyeta kāyajīvitāpekṣayā | parahetor vā priyajanapremnā | bhayena vā rājādibhayāt | āmiṣakiṃcitkahetor vā lābhārthaṃ | bodhisatvaś ca svakāyajīvitanirapekṣaḥ | samacittaś ca sarvasatveṣv ātmasamacittatayā | nirbhayaś ca pañcabhayasamatikrāntatvāt | sarvapradaś cārthibhyaḥ sarvasvaparityāgāt | sa kena hetunā mṛṣāvādaṃ brūyāt |
samahitakāmaḥ sakṛpaḥ paraduḥkhotpādane 'tibhīrūś ca |
satvavinaye suyukteḥ suvidūre trividhavāgdoṣāt
bodhisatvaḥ sarvasatveṣu samaṃ hitakāmaḥ sa kathaṃ pareṣāṃ mitrabhedārthaṃ paiśunyaṃ kariṣyatīti | sakṛpaś ca paraduḥkhāpanayābhiprāyāt | paraduḥkhotpādane cātyarthaṃ bhīruḥ sa kathaṃ pareṣāṃ duḥkhotpādanārthaṃ paruṣaṃ vakṣyati | satvānāṃ vinaye samyakprayuktaḥ sa kathaṃ saṃbhinnapralāpaṃ kariṣyati tasmād asau suvidūre trividhavāgdoṣāt paiśunyāt pāruṣyāt saṃbhinnapralāpāc ca |
sarvapradaḥ kṛpāluḥ pratītyadharmodaye sukuśalaś ca |
adhivāsayet katham asau sarvākāraṃ manaḥ kleśam
abhidhyā vyāpādo mithyādṛṣṭir vā yathākramaṃ | eṣa dauḥśīlyapratipakṣadharmaviśeṣayogāc chīlaviśuddhigūṇo bodhisatvānāṃ veditavyaḥ |
upakarasaṃjñāmodaṃ hy apakāriṇiparahita saṃjñāṃparahite sadā duḥkhe |
labhate yadā kṛpāluḥ kṣamitavyaṃ tasya kiṃ na syāt
yasya nāpakārisaṃjñā pravartate na duḥkhasaṃjñā |
paraparasaṃjñāpagamāt svato 'dhikatarāt sadā parasnehāt |
duṣkaracaraṇāt sakṛpe hy aduṣkaraṃ vīryaṃ
sakṛpo bodhisatvaḥ | tatra sakṛpe yat parārthaṃ duṣkaracaraṇād vīrthaṃ tadaduṣkaraṃ ca suduṣkaraṃ ca |
katham aduṣkaraṃ | paratra parasaṃjñāpagamāt | svato'dhikatarāc ca sarvadā pareṣu snehāt | kathaṃ suduṣkaraṃ | yad evaṃ parasaṃjñāpagataṃ ca svatodhikatarasnehaṃ ca tadvīryaṃ |
alpasukhaṃ hy ātmasukhaṃ līnaṃ parihāṇikaṃ kṣayi samohaṃ |
dhyānaṃ mataṃ trayāṇāṃ viparyayād bodhisatvānām
alpasukhaṃ dhyānaṃ laukikānām ātmasukhaṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ | līnaṃ laukikānāṃ satkāye śrāvakapratyekabuddhānāṃ ca nirvāṇe | parihāṇikaṃ laukikānāṃ kṣayi śrāvakapratyekabuddhānāṃ nirupadhiśeṣanirvāṇe tatkṣayāt | samohaṃ sarveṣāṃ yathāyogakliṣṭākliṣṭena mohena | bodhisatvānāṃ punar dhyānaṃ bahusukham ātmaparasukham alīnamaparihāṇikam akṣayyasamohaṃ ca |
āmoṣais tamasi yathā dīpair nunnaṃ tathā trayajñānaṃ |
dinakarakiraṇauriva tu jñānamatulyaṃ kṛpālunām
yathā hastāmoṣais tamasi jñānaṃ parīttaviṣayamapratyakṣam avyaktaṃ ca tathā pṛthagjanānāṃ | yathāvacarake dīpairjñānaṃ prādeśikaṃ pratyakṣaṃ nātinirmalaṃ tathā śrāvakāṇāṃ pratyekabuddhānāṃ ca | yathā dinakarakiraṇair jñānaṃ samantāt pratyakṣaṃ sunirmalaṃ ca tathā bodhisatvānāṃ | ata eva tad atulyaṃ |
āśrayād vastuto dānaṃ nimittāt pariṇāmanāt |
hetuto jñānataḥ kṣetrān niśrayāc ca paraṃ matam
tatrāśrayo bodhisatvaḥ | vastu āmiṣadānasyādhyātmikaṃ vastu paramaṃ | abhyadānasyāpāyasaṃsārabhītebhyas tu ( Msa 112 ) tadabhayaṃ |
dharmadānasya mahāyānaṃ | nimittaṃ karuṇā | pariṇāmanā tena mahābodhiphalaprārthanā | hetuḥ pūrvadānapāramitābhyāsavāsanā | jñānaṃ nirvikalpaṃ yena trimaṇḍalapariśuddhaṃ dānaṃ dadāti dātṛdeyapratigrāhakāvikalpanāt | kṣetraṃ pañcavidhaṃ | arthī duḥkhito niḥpratisaraṇo duścaritacārī guṇavāṃś ca | caturṇām uttaraṃ kṣetraṃ paraṃ | tadabhāve pañcamaṃ | niśrayas trividho yaṃ niśritya dadāti | adhimuktir manasikāraḥ samādhiś ca | adhimuktir yathā bhāvanāvibhāge 'dhimuktimanaskāra uktaḥ | manaskāro yathā tatraivāsvādanābhinandanamanaskāra uktaḥ | samādhir ādir yathā tatraiva vibhutvam uktaṃ | evam āśrayādiparasamayo dānaṃ paramaṃ | so'yaṃ cāpadeśo veditavyaḥ | yaś ca dadāti yac ca yena ca yasmai ca yataś ca yasya ca parigraheṇa yatra ca yāvat prakāraṃ tad dānaṃ |
āśrayād vastutaḥ śīlaṃ nimittāt pariṇāmanāt |
hetuto jñānataḥ kṣetrān niśrayāc ca paraṃ matam
āśrayād vastuto vīryaṃ nimittāt pariṇāmanāt |
hetuto jñānataḥ kṣetrān niśrayāc ca paraṃ matam
āśrayād vastuto dhyānaṃ nimittāt pariṇāmanāt |
hetuto jñānataḥ kṣetrān niśrayāc ca paraṃ matam
āśrayād vastutaḥ prajñā nimittāt pariṇāmanāt |
hetuto jñānataḥ kṣetrān niśrayāc ca parā matā
śīlasya paramaṃ vastu bodhisatvasaṃvaraḥ | kṣānteḥ prāṇāpahāriṇau hīnadurbalau | vīryasya pāramitābhāvanā tadvipakṣaprahāṇaṃ ca | dhānasya bodhisatvasamādhayaḥ | prajñāyās tathatā | sarveṣāṃ śīlādīnāṃ kṣetraṃ mahāyānaṃ | śeṣaṃ pūrvavad veditavyaṃ |
ekasatvasukhaṃ dānaṃ bahukalpavighātakṛt |
priyaṃ syād bodhisatvānāṃ prāg eva tadviparyayāt
yadi bodhisatvānāṃ dānam ekasyaiva satvasya sukhadaṃ syād ātmanaś ca bahukalpavighātakṛt | tathāpi tat teṣāṃ priyaṃ syāt karuṇāviśeṣāt kiṃ punar yad anekasatvasukhaṃ ca bhavatyā tmanaś ca bahukalpānugrahakṛt |
yad artham icchanti dhanāni dehinas tadeva dhīrā visṛjanti dehiṣu |
śarīrahetor dhanam iṣyate janais tad eva dhīraiḥ śataśo visṛjyate
atra pūrvārdham uttarārdhe vyākhyātaṃ |
śarīram evotsṛjato na duḥkhyate yadā manaḥ kā draviṇe 'vare kathā |
tadasya lokottaram iti yan mudaṃ sa tena tat tasya tad uttaraṃ punaḥ
atra śarīram evāutsṛjato yadā mano na duḥkhyate tadasya lokottaram iti saṃdarśitaṃ | eti yan mudaṃ sa tena duḥkhena tat tasya taduttaram iti tasmāl lokottarād uttaraṃ |
pratigrahair iṣṭanikāmalabdharna tuṣṭim āyāti tathārthiko 'pi |
sarvastidānena yatheha dhīmān tuṣṭiṃ vrajaty arthijanasya tuṣṭyā
iṣṭanikām alabdhair ity abhipretaparyāptalabdhaiḥ | sarvāstidāneneti yāvat svajīvitadānena |
saṃpūrṇabhogo na tathāstimantam ātmānam anvīkṣati yācako 'pi |
sarvastidānād adhano 'pi dhīmān ātmānam anveti yathāstimantaṃ
suvipulam api vittaṃ prāpya naivopakāraṃ vigaṇayati tathārthī dāyakāl lābhahetoḥ |
vidhivad iha sudānair arthinas tarpayitvā mahadupakarasaṃjñāṃ teṣu dhīmān yathaiti
karuṇāviśeṣād | gatārtho ślokau |
svayam apagataśokā dehinaḥ svastharūpā vipulam api gṛhītvā bhuñjate yasya vittaṃ |
pathi paramaphalāḍhyād bhogavṛkṣād yathaiva pravisṛtir atibhogī bodhisatvān na so 'nyaḥ
pravisṛtir atibhogaś cāsyeti pravisṛtir atibhogī sa ca nānyo bodhisatvād veditavyaḥ | śeṣaṃ gatārthaṃ |
prādhānyatatkāraṇakarmabhedāt prakārabhedāśrayabhedataś ca |
caturvibandhapratipakṣabhedāt vīryaṃ parijñeyam iti pradiṣṭam
ṣaḍvidhena prabhedena vīryaṃ parijñeyaṃ | prādhānyabhedena | tatkāraṇabhedena | prakārabhedena | āśrayabhedena | caturvibandhapratipakṣabhedena ca | asyād deśasyottaraiḥ ślokair nirdeśaḥ |
vīryaṃ paraṃ śuklagaṇasya madhye tanniśritas tasya yato 'nulābhaḥ |
vīryeṇa sadyaḥ susukho vihāro lokottarā lokagatāṃ ca siddhiḥ
vīryaṃ paraṃ śuklagaṇasya madhye iti sarvaśuklagaṇasya madhye iti sarvakuśaladharmaprādhānyaṃ vīryasya nirdiṣṭaṃ | tanniśritastasya yato 'nulābha iti prādhānyakāraṇaṃ nirdiṣṭaṃ | yasmād vīryāśritaḥ sarvakuśaladharmalābhaḥ | vīryeṇa sadyaḥ susukho vihāro lokottarā lokagatā ca siddhir iti karma nirdiṣṭaṃ | vīryeṇa hi dṛṣṭadharme paramaḥ sukhavihāraḥ | sarvā ca lokottarā siddhir laukikī ca kriyate |
vīryāvad avāptaṃ bhavabhogam iṣṭaṃ vīryeṇa śuddhiṃ prabalām upetāḥ |
vīryeṇa satkāyam atītya muktā vīryeṇa bodhiṃ paramāṃ vibuddhāḥ
iti | paryāyadvāreṇa vīryasya karma nirdiṣṭaṃ | laukikalokottarasiddhibhedāt | tatra prabalā laukikī siddhir anātyantikatvāt |
punar mataṃ hānivivṛddhivīryaṃ mokṣādhipaṃ pakṣavipakṣam anyat |
tattve praviṣṭaṃ parivartakaṃ ca vīryaṃ mahārthaṃ ca niruktam anyat
saṃnāhavīryaṃ prathamaṃ tataś ca prayogavīryaṃ vidhivatprahitaṃ |
alīnam akṣobhyam atuṣṭivīryaṃ sarvaprakāraṃ pravadanti buddhāḥ
ity eṣa prakārabhedaḥ | tatra hānivivṛddhivīryaṃ samyakprahāṇeṣu ca dvayoḥ kuśaladharmābhivṛddhaye | mokṣādhipaṃ vīryam indriyeṣu | mokṣādhipatyārthena yasmād indriyāṇi | pakṣavipakṣaṃ baleṣu vipakṣānavamṛdyārthena yasmād balāni | tatve praviṣṭaṃ bodhyaṅgeṣu darśanamārge tadvyavasthāpanāt | parivartakaṃ mārgāṅgeṣu bhāvanāmārge 'ntasyāśrayaparivṛttihetutvāt | mahārthaṃ vīryaṃ pāramitāsvabhāvaṃ svaparārthādhikārāt | saṃnāhavīryaṃ prayogāya saṃnahyataḥ | prayogavīryaṃ tathā prayogataḥ | alīnavīryam udāre 'pyadhigantavye layābhāvataḥ | akṣobhyavīryaṃ śītaloṣṇādibhir duḥkhair avikopanataḥ | asaṃtuṣṭivīryam alpenādhigamenāsaṃtuṣṭitaḥ | ebhir eva ( Msa 115 ) saṃnāhavīryādibhiḥ sūtre | sthāmavān vīryavānutsāhī dṛḍhaparākramo anikṣiptadhuraḥ kuśaleṣu dharmeṣv ity ucyate yathākramaṃ |
nikṛṣṭamadhyottamavīryam anyat yānatraye yuktajanāśrayeṇa |
līnātyudārāśayabuddhiyogāt vīryaṃ tad alpārthamahārtham iṣṭam
atrāśrayaprabhedena vīryabhedo nirdiṣṭaḥ | yānatraye prayukto yo janas tadāśrayeṇa yathākramaṃ nikṛṣṭamadhyottamaṃ vīryaṃ veditavyaṃ | kiṃ kāraṇaṃ | līnātyudārāśayabuddhiyogāt | līno hi buddhyāśayo yānadvaye prayuktānāṃ kevalātmārthādhikārāt | atyudāro mahāyāne prayuktānāṃ parārthādhikārāt | ata eva yathākramaṃ vīryaṃ ta dalpārthaṃ mahārtham iva svārthādhikārāc ca |
na vīryavān bhogaparājito 'sti no vīryavān kleśaparājito 'sti |
na vīryavān khedaparājito 'sti no vīryavān prāptiparājito 'sti
ity ayaṃ caturvibandhapratipakṣabhedaḥ | caturvidho dānādīnāṃ vibandho yena dānādiṣu na pravartate | bhogasaktis tadāgrahataḥ | kleśasaktis tatparibhogādhyavasānataḥ | khedo dānādiṣu prayogābhiyogaparikhedataḥ | prāptir alpamātradānādisaṃtuṣṭitaḥ | tatpratipakṣabhedenaitac caturvidhaṃ vīryam uktaṃ | anyonyaviniścayavibhāge ślokaḥ |
anyonyaṃ saṃgrahataḥ prabhedato dharmato nimittāc ca |
ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ viniścayaḥ sarvathā jñeyaḥ
anyonyasaṃgrahato viniścayaḥ | abhayapradānena śīlakṣāntisaṃgraho yasmāt tābhyām abhayaṃ dadāti | dharmadānena dhyānaprajñayor yasmāt tābhyāṃ dharmaṃ dadāti | ubhābhyāṃ vīryasya yasmāt tenābhayaṃ dadāti | kuśaladharmasaṃgrāhakeṇa śīlena sarveṣāṃ dānādīnāṃ saṃgrahaḥ | evaṃ kṣāntyādibhir anyonyasaṃgraho yathāyogaṃ yojyaḥ | prabhedato viniścayaḥ | dānaṃ ṣaḍvidhaṃ dānadānaṃ śīladānaṃ yāvat prajñādānaṃ | parasaṃtāneṣu śīlādiniveśanāt | dharmato viniścayaḥ | ye sūtrādayo yeṣu dānādiṣv artheṣu saṃdṛśyante | ye ca dānādayo yeṣu sūtrādiṣu dharmeṣu saṃdṛśyante | teṣāṃ parasparaṃ saṃgraho veditavyaḥ | nimittato viniścayaḥ | dānaṃ śīlādīnāṃ nimittaṃ bhavati | bhoganirapekṣasya śīlādiṣu pravṛtteḥ | śīlam api dānādīnāṃ bhikṣusaṃvarasamādānaṃ sarvasvaparigrahatyāgāc chīlapratiṣṭhitasya ca kṣāntyādiyogāt | kuśaladharmasaṃgrāhakaśīlasamādānaṃ ca sarveṣāṃ dānādīnāṃ nimittaṃ | evaṃ ( Msa 116 ) kṣāntyādīnām anyonyanimittabhāvo yathā yojyaḥ | saṃgrahavastuvibhāge sapta ślokāḥ | catvāri saṃgrahavastūni | dānaṃ priyavāditā arthacaryā samānārthatā | tatra |
dānaṃ samaṃ priyākhyānam arthacaryā samārthatā |
taddeśanā samādāya svānuvṛttibhir iṣyate
dānaṃ samam iṣyate yathā pāramitāsu priyākhyānaṃ taddeśanā | arthacaryā tatsamādāpanā | tac chabdena pāramitānāṃ grahaṇāt pāramitādeśanā pāramitāsamādāpanety arthaḥ | samānārthatā yatra paraṃ samādāpayati tatra svayam anuvṛttiḥ | kim arthaṃ punar etāni catvāri saṃgrahavastūnīṣyante | eṣa hi pareṣāṃ |
upāyo 'nugrahakaro grāhako 'tha pravartakaḥ |
tathānuvartako jñeyaś catuḥsaṃgrahavastutaḥ
dānam anugrāhaka upāyaḥ | āmiṣadānena kāyikānugrahotpādanāt | priyavāditā grāhakaḥ | avyutpannasaṃdigdhārthagrāhaṇāt | arthacaryā pravartakaḥ | kuśale pravartanāt | samānārthatā 'nuvartakaḥ | yathāvāditathākāriṇaṃ hi samādāpakaṃ viditvā yatra kuśale tena pravartitāḥ pare bhavanti tad anuvartante |
ādyena bhājanībhāvo dvitīyenādhimucyanā |
pratipattis tṛtīyena caturthena viśodhanā
āmiṣadānena bhājanībhavati dharmasya vidheyatāpatteḥ | priyavāditayā taṃ dharmam adhimucyate tadarthavyutpādanasaṃśayacchedanataḥ | arthacaryayā pratipadyate yathādharma | samānārthatayā tāṃ pratipattiṃ viśodhayati dīrghakālānuṣṭhānād | idaṃ saṃgrahavastūnāṃ karma |
catuḥ saṃgrahavastutvaṃ saṃgrahadvayato mataṃ |
āmiṣeṇāpi dharmeṇa dharmeṇālambanād api
yad apy anyat saṃgrahavastudvayam uktaṃ bhagavatā āmiṣasaṃgraho dharmasaṃgrahaś ca | tābhyām etāny eva ( Msa 117 ) catvāri saṃgrahavastūni saṃgṛhītāni | āmiṣasaṃgraheṇa prathame | dharmasaṃgraheṇāvaśiṣṭāni | tāni punas trividhena dharmeṇa | ālambanadharmeṇa pratipattidharmeṇa tadviśuddhidharmeṇa ca yathākramaṃ |
hīnamadhyottamaḥ prāyo vandhyo 'vandhyaś ca saṃgrahaḥ |
abandhyaḥ sarvathā caiva jñeyo hy ākārabhedataḥ
eṣa saṃgrahasya prakārabhedaḥ | tatra hīnamadhyottamaḥ saṃgraho bodhisatvānāṃ yānatrayaprayukteṣu veditavyo yathākramaṃ | prāyeṇa vandhyo 'dhimukticaryābhūmau | prāyeṇābandhyo bhūmipraviṣṭānāṃ | avandhyaḥ sarvathā aṣṭamyādiṣu bhūbhiṣu satvārthasyāvaśyaṃ saṃpādanāt |
parṣatkarṣaṇaprayuktair vidhir eṣa samāśritaḥ |
sarvārthasiddhau sarveṣāṃ sukhopāyaś ca śasyate
ye kecit parṣatkarṣaṇe prayuktāḥ sarvais tair ayam evopāyaḥ samāśrito yaduta catvāri saṃgrahavastūni | tathā hi sarvārthasiddhaye sarveṣāṃ sukhaś caiṣa upāyaḥ praśasyate buddhaiḥ |
saṃgṛhītā grahīṣyante saṃgṛhyante ca ye 'dhunā |
sarve ta evaṃ tasmāc ca vartma tat satvapācane
etena lokatraye 'pi sarvasatvānāṃ paripācane caturṇāṃ saṃgrahavastūnām ekāyanamārgatvaṃ darśayati | anyamārgābhāvāt |
iti satatam asaktabhogabuddhiḥ śamayamanodyamapāragaḥ sthitātmā |
bhavaviṣayanimittanirvikalpo bhavati sa satvagaṇasya saṃgṛhītā
Original text: Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (Bhāṣya) = Msa · Edition: Sylvain Lévi: Mahāyānasūtrālaṃkāra, Exposé de la doctrine du Grand Véhicule, vol. I, Paris 1907. · Data entry Jens Braarvig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0