Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (with commentary) · Chapter 18
etena yathoktānāṃ pūjāsevā'pramāṇānām anukramaṃ guṇaṃ ca samāsena saṃdarśayati | mahopadhibhir dhruvaṃ satkriyā cātyarthaṃ pūjanān mahadupadhidhruvasatkriyābhipūjī veditavyaḥ | satkriyā punaḥ samyakpratipattirveditavyā | evaṃ satkārapratipattipūjī ( Msa 132 ) bhavati | bahuguṇaṃ mitraṃ tadanyair guṇaiḥ | hitam anukampakatvena veditavyaṃ | eti sarvasiddhim iti svaparārthasiddhiṃ prāpnotīti |
mahāyānasūtrālaṃkāre pūjāsevā'pramāṇādhikāraḥ saptadaśaḥ samāptaḥ
CHAPITRE XVIII
aṣṭādaśo 'dhikāraḥ
lajjāvibhāge ṣoḍaśa ślokāḥ |
lajjā vipakṣahīnā jñānena gatā ca nirvikalpena |
hīnānavadyaviṣayā satvānāṃ pācikā dhīre
etena svabhāvasahāyālambhanakarmapadā caturvidhaṃ lakṣaṇaṃ bodhisatvalajjāyāḥ saṃdarśayati | hīnānavadyaviṣayā | śrāvakapratyekabuddhānāṃ | tadvihīnaṃ mahāyānād anavadyaṃ ca | tena bodhisatvaṃ lajjate | kathaṃ satvānāṃ pari pācikā | tasyām eva lajjāpāramitāvipakṣavṛddhyā tatpratipakṣaparihāṇyā cātyarthaṃ lajjotpādanāt |
ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ niṣevaṇālasyato bhavati lajjā |
kleśānukūladharmaprayogataś caiva dhīrāṇāṃ
iyam aprayogalajjā pāramitā bhāvanāyām aprayogena | kleśānukuleṣu dharmeṣv indriyāguptadvāratvādiṣu ca prayogena lajjotpādanāt |
asamāhitasvabhāvā mṛdumadhyā hīnabhūmikā lajjā |
hīnāśayā samānā hīnā hi tadanyathā tv adhikā
iyaṃ mṛdu mātrā lajjā | pūrvanirdeśānusāreṇāsya ślokasyārtho 'nugantavyaṃ | ataḥ paraṃ caturbhis tribhiś ca ślokair yathākramaṃ lajjāvipakṣe lajjāyāṃ ca doṣaguṇabhedaṃ darśayati |
lajjārahito dhīmān kleśān adhivāsayaty ayoniśataḥ |
pratighopekṣāmānaḥ satvān upahanti śīlaṃ ca
ity atra ātmavyābādhāya cetayate paravyābadhāyobhayavyābhādhāya cety saṃdarśitaṃ | ayoniśata ity ayoniśo manaskāreṇa | katham upekṣayā satvān upahanti | sarvārthapramādataḥ |
kaukṛtyāt savilekho bhavati sa saṃmānahānim āpnoti |
śrāddhāt mānuṣasaṃghāc chāstrā copekṣyate tasmāt
sahadhārmikair jinasutair vinindyate lokato 'yaśo labhate |
dṛṣṭe dharme
ity etena dṛṣṭadhārmikam avadyaṃ prasavatīti darśanaṃ | yathākramam ātmaparadevatāśāstṛbhir apavadanāt | vijñaiḥ sabrahmacāribhir dharmatayā vigarhanāt | digvidkṣu ca pāpakāvarṇaniścaraṇāt |
'nyatra kṣaṇarahito jāyate bhūyaḥ
prāptāprāptavihāniṃ śuklair dharmaiḥ samāpnute tena |
ity anena dṛṣṭadharmasāṃparāyikam avadyaṃ prasavatīty saṃdarśitam prāpta kuśaladharmapari hāni taḥ | aprāpta pari hāni taś ca yathākramaṃ |
duḥkhaṃ viharati tasmān manaso 'py asvasthatām eti
ity etena lajjaṃ caitasikaṃ duḥkhaṃ daurmanasyaṃ pratisaṃvedayata ity saṃdarśitaṃ |
ete sarve doṣā hrīmatsu bhavanti no jinasuteṣu |
ity ata upādāya lajjāguṇo veditavyaḥ | yad ete ca doṣā na bhavanti |
deveṣu ca manujeṣu ca nityaṃ saṃjāyate ca budhaḥ
ity etad asya vipākaphalaṃ bhavati |
saṃbhārāṃś ca sa bodheḥ kṣipraṃ pūrayati lajjayā dhīmān |
ity etad adhipatiphalaṃ |
satvānāṃ pācanayā na khidyate caiva jinaputraḥ
ity etat puruṣakāraphalaṃ |
sa vipakṣapratipakṣai rahito 'rahitaś ca jāyate satataṃ |
ity ete visaṃyoganiṣpandaphalaṃ | yad uta vipakṣarahitatvaṃ pratipakṣārahitatvaṃ ca |
ity etam ānuśaṃsaṃ hrīmān āpnoti jinaputraḥ
iti yathoktadoṣābhāvaṃ guṇayogaṃ ca prāpnotīti saṃdarśitaṃ |
doṣamalino hi bālo hrīvirahāt suvasanaiḥ sugupto 'pi |
nirvasano 'pi jinasuto hrīvasano muktadoṣamalaḥ
etena vastraviśeṣaṇaṃ hriyaḥ | tadanyavastraprāvṛtasyāpi hrīrahitasya doṣamalina tvāt | nagnasyāpi ca hrīmato nirmalatvāt |
ākāśam iva na lipto hrīyuktaḥ jinasuto bhavati dharmaiḥ |
dharmair iti lokadharmaiḥ |
hrībhūṣitaś ca śobhati saṃparkagato jinasutānām
etena ślokena hriya ākāśa bhūṣaṇasamatāṃ darśayati |
mātur iva vatsalatvaṃ hriyo vineyeṣu bodhisatvānāṃ |
trātavyasatvopekṣāyā lajjanāt |
ārakṣā cāpi hrīḥ saṃsaratāṃ sarvadoṣebhyaḥ
hastyaśvakāyādibhūtatvāt | ebhir vastrādidṛṣṭāntair vihāre kleśapratipakṣatāṃ cāre lokadharmapratipakṣatāṃ | sahadhārmikasaṃvāsānukūlatāṃ satvaparipākānukūlatāṃ | akliṣṭasaṃsārānukūlatāṃ ca hriyo darśayati |
sarveṣu nādhivāsā sarveṣv adhivāsanāpravṛttiś ca |
sarveṣu ca pravṛttir hrīvihitaṃ hrīmato liṅgam
etena caturvidhaṃ hrīkṛtaṃ liṅgam hrīmato darśayati | yad uta sarvadoṣeṣv an adhivāsanā cā pravṛttiś ca | sarvaguṇeṣv adhivāsanā ca pravṛttiś ca |
hrībhāvanā pradhānā svacittato dharmato 'dhimokṣāc ca |
āśayato 'pi vibhutvād akalpanād aikyataś cāpi
ity asya nirdeśo yathāpūrvaṃ | dhṛtivibhāge sapta ślokāḥ |
dhṛtiś ca bodhisatvānāṃ lakṣaṇena prabhedataḥ |
dṛḍhatvena ca sarvebhyas tadanyebhyo viśiṣyate
vīryaṃ samādhiḥ prajñā ca satvaṃ dhairyaṃ dhṛtirmatā |
nirbhīto bodhisatvo hi trayād yasmāt pravartate
etena dhṛti lakṣaṇaṃ saparyāyaṃ samādanaṃ coktaṃ | vīryā dikaṃ lakṣaṇaṃ | satvādikaṃ paryāyaḥ | śeṣaṃ sādhanaṃ | katamasmāt trayān nirbhītaḥ pravartate ity āha |
līnatvāc ca calatvāc ca mohāc cotpadyate bhayaṃ |
kṛtyeṣu tasmād vijñeyā dhṛtisaṃjñā nije traye
sravakāryeṣu hi līna cittatayā vā bhayam utpadyate tadanutsāhataḥ | cala cittatayā vā cittānavasthānataḥ | saṃ moha to vā tadupāyājñānataḥ | tatpratipakṣāś ca yathākramaṃ vīryādayaḥ | tasmān nijavīryāditraye dhṛtisaṃjñā veditavyā nija ity apratisaṃkhyānakaraṇīye
prakṛtyā praṇidhāne ca nirapekṣatva eva ca |
satvavipratipattau ca gambhīryāudāryasaṃśrave
vineyadurvinayatve kāyācintye jinasya ca |
duṣkareṣu vicitreṣu saṃsārātyāga eva ca
niḥsaṃkleśe ca tatraiva dhṛtir dhīrasya jāyate |
asamā ca tadanyebhyaḥ so 'gre dhṛtimatāṃ yataḥ mataḥ
ebhis tribhiḥ ślokair dhṛtiprabhedaṃ darśayati | yathākramaṃ gotrataḥ | cittotpādaḥ | svārthataḥ | satvārthataḥ | prabhāvataḥ |
satvaparipācanataḥ | paramabodhitaś ca | tatra ( Msa 136 ) nirapekṣatvaṃ svārthaprayuktasya kāyajīvitanirapekṣatvād veditavyaṃ | punar duṣkara caryātaḥ | saṃcintyabhāvopapattitaḥ | tadasaṃkleśato 'pi prabhedaḥ |
kumitraduḥkhagambhīraśravād vīro na kampate |
śalabhaiḥ pakṣavātaiś ca samudraiś ca sumeruvat
etena bodhisatvadhṛter dṛḍhatvaṃ darśayati | upamātrayaṃ trayeṇākampane yathākramaṃ veditavyaṃ | akhedavibhāge dvau ślokau |
akhedo bodhisatvānām asamas triṣu vastuṣu |
śrutātṛptimahāvīryaduḥkhe hrīdhṛtiniśritaḥ
tīvracchando mahābodhāv akhedo dhīmatāṃ mataḥ |
aniṣpannaś ca niṣpannaḥ suniṣpannaś ca bhūmiṣu
ābhyāṃ vastuno niśrayataḥ svabhāvataḥ | prabhedataś cā khedo nirdiṣṭaḥ | triṣu vastuṣu | śrutātṛptau | dīrghakāla vīryā rambhe | saṃsāra duḥkhe ca | hryaṃ dhṛtiṃ ca niśritya | tābhyāṃ hi khedotpattito lajjayate na cotpādayati | tīvracchando mahābodhāv iti svabhāvvaḥ | chando hi vyāvṛtte khinno bhavati | aniṣpanno 'dhimukticaryābhūmau | niṣpannaḥ spatabhūmiṣu | suniṣpannaḥ pareṇa ity eṣa prabhādaḥ | śāstrajñatāyāyāṃ dvau ślokau |
vastunā cādhikāreṇa karmaṇā ca viśiṣyate |
lakṣaṇenākṣayatvena phalasyodāgamena ca
śāstrajñatā hi dhīrāṇāṃ samādhimukhadhāraṇī |
gṛhītā satvapākāya saddharmasya ca dhāraṇe
tatra śāstrajñatāyāḥ pañca vidyāsthānāni vastu | adhyātmavidyā hetuvidyā śabdavidyā cikitsāvidyā śilpakarmasthānavidyā ca | svaparārthakriyā adhikāraḥ | karma prathamavastuni svayaṃ pratipattiḥ parebhyaś ca tatsamākhyānaṃ | dvitīye taddoṣaparijñānaṃ paravādinigrahaś ca | trtīye svayaṃ suniruktābhidhānaṃ parasaṃpratyayaś ca | caturthe pareṣāṃ vyādhiśamanaṃ | pañcame parebhyas tat saṃvibhāgaḥ | lakṣaṇaṃ śāstrajñatāyā etāny evas pañca vastuni śrutāni bhavanti | dhṛtāni | vacasā parijitāni | manasā anvīkṣitāni | dṛṣṭyā supratividdhāni | śrutvā yathākramaṃ | tad udgrahaṇataḥ | svādhyāyataḥ | prasannena manasārthacittanato yathāyogaṃ taddoṣaguṇāvagamāt | svākhyātadurākhyātāvadhāraṇataś ca | akṣayatvaṃ nirupadhiśeṣanirvāṇe 'py akṣayāt | ( Msa 137 ) phalasamudāgamaḥ sarvadharmasarvākārajñatā | sā punar eṣā śāstrajñatā bodhisatvānāṃ samādhimukhair dhāraṇī mukhaiś ca saṃ gṛhītā | satvapākāya ca bhavati | samādhimukhais tatkṛtyānuṣṭhānāt | saddharma pāraṇāya ca dhāraṇībhis taddhāraṇāt | lokajñatāyāṃ catvāraḥ ślokaḥ |
kāyena vacasā caiva satyajñānena cāsamā |
lokajñatā hi dhīrāṇāṃ tadanyebhyo viśiṣyate
kathaṃ kāyenety āha |
kṛtasmitamukhā nityaṃ |
kathaṃ vācety āha
dhīrāḥ pūrvābhibhāṣinaḥ |
sā punaḥ kim artham ity āha |
satvānāṃ bhājanatvāya |
kasminn arthe bhājanatvāya |
saddharmapratipattaye
kathaṃ satyajñānenety āha |
satyadvayād yataś ceṣṭo lokānām udayo 'sakṛt |
dvayād astaṃgamas tasmāt tajjño lokajña ucyate
dvābhyāṃ satyābhyāṃ lokasya udayaḥ punaḥ punaḥ saṃsāro yaś codayo yena ceti kṛtvā | dvābhyām astaṃgamo nirodhamārgasatyābhāṃ | yaś cāstaṃgamo yena cetu kṛtvā | tasmāt tajjño lokajña ucyate | lokasyodayāstaṃgāminyā prajñayā samanvāgatatvāt |
śamāya prāptaye teṣāṃ dhīmān satyeṣu yujyate |
satyajñānād yato dhīmān lokajño hi nirucyate
anena lokajñatāyāḥ karma nirdiṣṭaṃ | tatra śamāya duḥkhasamudayasatyayoḥ prāptaye nirodhamārgasatyayoḥ | pratisaraṇavibhāge trayaḥ ślokaḥ |
ārṣaś ca deśanādharmo artho 'bhiprāyiko 'sya ca |
prāmāṇikaś ca nītārtho nirjalpā prāptir asya ca
idaṃ pratisaraṇānāṃ lakṣaṇaṃ | tatra prāmāṇika 'rtho yaḥ pramāṇabhūtena nīto vibhaktaḥ śāstrā vā tatpramāṇīkṛtena vā | nirjalpā prāptir adhigamajñānaṃ lokottaraṃ | tasyānabhilāpyatvāt | śeṣaṃ gatārthaṃ |
pratikṣeptur yathoktasya mithyāsaṃtīritasya ca |
sābhilāṣasya ca prāpteḥ pratiṣedho 'tra deśitaḥ
prathame pratisaraṇe ārṣadharma pratikṣeptuḥ pudgalasya pratiṣedgo deśitaḥ | dvitīye yathārutasya vyañjanasya nābhiprāyikārthena | tṛtīyena mithyā cintārthasya viparītaṃ nīyyamanasya | caturthena sābhilāṣasya jñānasya | pratyātmavedanīyasya |
adhimukter vicārāc ca yathāvat parataḥ śravāt |
nirjalpād api ca jñānād apraṇāśo hi dhīmatāṃ
atha pratisaraṇānuśaṃsaḥ | prathamena pratisaraṇenārṣadharmā dhimukti to na praṇaśyanti | dvitīyena svayamābhiprāyikakārtha vicāraṇāt | tṛtīyena paratas tad viparītārthanaya śravāt | caturthena lokottarajñānāt | pratisaṃvidvibhāge catvāraḥ ślokaḥ |
asamā bodhisatvānāṃ catasraḥ pratisaṃvidaḥ |
paryāye lakṣaṇe vākye jñāne jñānāc ca tā matāḥ
prathamā paryāye jñānam ekaikasyārthastha yāvanto nāma paryāyāḥ | dvitīyā ( Msa 139 ) lakṣaṇe yasyārthasya tannāma | tṛtīyā vākye pratyekaṃ janapadeṣu yā bhāṣāḥ | caturthā jñāne svayaṃ yat pratibhānaṃ | idaṃ pratisaṃvidāṃ lakṣaṇaṃ |
deśanāyāṃ prayuktasya yasya yena ca deśanā |
dharmārthayor dvayor vācā jñānenaiva ca deśanā
dharmasyoddeśanirdeśāt sarvathā prāpaṇād dvayoḥ |
parijñānāhānāc ca codyānāṃ pratisaṃviccatuṣṭayam
iti catuṣṭve kāraṇaṃ | deśanāyāṃ hi prayuktasya yasya ca deśanā yena ca | tatra jñānena prayojanaṃ kasya punar deśanā
dharmasyā rthasya | kena deśanā vacanena jñānena ca | tatra dharmārthayor deśanā | dharmasyoddeśanirdeśāt vākyena deśanā tayor eva dvayor sarvathā prāpaṇāt | jñānena deśanā codyānāṃ pariharaṇāt | ato yac ca yena ca deśyate tajjñānāt catasraḥ pratisaṃvido vyavasthāpitāḥ |
pratyātmaṃ samatām etya yottaratra pravedanā |
sarvasaṃśayanāśāya pratisaṃvin nirucyate
etena pratisaṃvidāṃ nirvacanaṃ karam ca darśitaṃ | pratyātmaṃ lokottareṇa jñānena sarvadharma samatāṃ tathatāṃ etya uttara kālaṃ tatpṛṣṭalabdhena jñānena pravedanā paryāyādīnāṃ pratisaṃvid iti nirvacanaṃ | sarvasaṃśayanāśāya pareṣām iti karma | saṃsāravibhāge carvāraḥ ślokāḥ |
saṃbhāro bodhisatvānāṃ puṇyajñānamayo 'samaḥ |
saṃsāre 'bhyudayāyaikaḥ anyo 'saṃkliṣṭasaṃsṛtau
yaś ca saṃbhāro yad arthaṃ ca saṃdarśayati | dvividhaḥ saṃbhāraḥ | tatra puṇya saṃbhāraḥ saṃsāre 'bhyudayāya saṃvartate | jñāna saṃbhāro 'saṃkliṣṭasaṃsaraṇāya |
dānaṃ śīlaṃ ca puṇyasya prajñā jñānasya saṃbhṛtiḥ |
trayaṃ cānyad dvayasyāpi pañcāpi jñānasaṃbhṛtiḥ
etena pāramatābhis tadubhayasaṃbhārasaṃgrahaṃ bhavati | kṣāntivīryadhyānabalena ( Msa 140 ) hy ubhayaṃ kriyate | tasmād dvayasaṃbhāratrayaṃ bhavati | punaḥ prajñāyāṃ pariṇāmanāt sarvāḥ pañca pāramitā jñānasaṃbhāro veditavyaḥ |
saṃtatyā bhāvanām etya bhūyo bhūyaḥ śubhasya hi |
āhāro yaḥ sa saṃbhāro vīdhīre sarvārthasādhakaḥ
etat saṃbhāranirvacanaṃ karma ca | sam iti saṃtatyā | bhā iti bhāvanām āgamya | ra iti bhūyo bhūya āhāraḥ | sarvārthasādhaka iti karma | svaparārthayoḥ sādhanāt |
praveśāyānimittāya anābhogāya saṃbhṛtiḥ |
abhiṣekāya niṣṭhāyai dhīrāṇām upacīyate
ayaṃ saṃsāraprabhedaḥ | tatrādhimukticaryābhūmau saṃbhāro bhūmi praveśāya | ṣaṭsu bhūmiṣv animittāya saptamībhūmisaṃgṛhītāya | tasyāṃ nimittasamudācārāt | saptamyāṃ bhūmāv anābhogāya tadanybhūmidvayasṃgṛhītāya | tayoḥ saṃbhārābhiṣekāya daśamībhūmisaṃgṛhītāya | tasyāṃ saṃbhāro niṣṭhāgamanāya buddhabhūmisaṃgṛhītāya | smṛtyupasthānavibhāge trayaḥ ślokāḥ |
caturdaśabhir ākāraiḥ smṛtyupasthānabhāvanā |
dhīmatām asamatvāt sā tadanyebhyo viśiṣyate
kasmaiś caturdaśabhiḥ |
niśrayāt pratipakṣāc ca avatārāt tathaiva ca |
ālambanamanaskāraprāptitaś ca viśiṣyate
ānukūlyānuvṛttibhyāṃ parijñotpattito 'parā |
mātrayā paramatvena bhāvanāsamudāgamāt
ity ebhiś caturdaśabhir ākārair bodhisatvānāṃ smṛtyupastānabhāvanā viśiṣyate | katham āśraya to mahāyāne śrutacintābhāvanāmayīṃ prajñām āśritya | kathaṃ pratipakṣa taḥ caturviparyāsapratipakṣāṇām apy aśuciduḥkhānityānātmasaṃjñānaṃ pratipakṣatvāt kāyādidharmanairātmyapraveśataḥ | katham avatāra taḥ | caturbhiḥ smṛtyupasthānair yathākramaṃ duḥkhasamudayanirodhamārgasatyāvatārāt svayaṃ pareṣāṃ cāvatāraṇāt | yathoktaṃ ( Msa 141 ) madhyāntavibhāge | katham ālambana taḥ sarvasatvakāyādyālambanāt | kathaṃ manaskāra taḥ kāyādyanupalambhāt | kathaṃ prāptitaḥ kāyādīnāṃ na visaṃ yogāya nāvasaṃyogāya | kathaṃ ānukūlya taḥ pāramitānukūlyena tadvipakṣapratipakṣatvāt | katham anuvṛtti taḥ laukikānāṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ cānuvṛttyā tadupasaṃhitasmṛtyupasthānabhāvanāt tebhyas tadupadeśārthaṃ | kathaṃ parijñā taḥ kāyasya māyopamatvaparijñayā tathaivābhūtarūpasaṃprakhyānāt | vedanāyāḥ | svapnopamatvaparijñayā tathaiva mithyānubhavāt | cittasya prakṛtiprabhāsvaratvapraijñayā ākāśavat | dharmāṇām āgantukakatvaparijñayā ākāśāganturajodhūmābhranīhāropakleśavat | katham utpattitaḥ saṃcintyabhavopapattau cakravartyādibhūtasya viśiṣṭakāyavedanādisaṃpattau tadasaṃkleśataḥ | kathaṃ mātra taḥ mṛdvā api smṛtyupasthānabhāvanāyās tad anyebhyo adhimātratvāt | prakṛtitīkṣṇendriyatayā | kataṃ paramatvena pariniṣpannānām anābhogamiśrop+aniśrabhāvanāt | kathaṃ bhāvanā taḥ atyantaṃ tadbhāvanāt nirupadhiśeṣanirvāṇe 'pi tadakṣayāt | kathaṃ samudāgama taḥ | daśasu bhūmiṣu buddhatve ca samudāgamāt | samyakprahāṇavibhāge pañca ślokāḥ |
samyakprahāṇaṃ dhīrāṇām asamaṃ sarvadehibhiḥ |
smṛtyupasthānadoṣāṇāṃ pratipakṣeṇa bhāvyate
yāvatyaḥ smṛtyupasthānabhāvanā uktāḥ tadvipakṣāṇāṃ pratipakṣeṇa samyakprahāṇabhāvaneti samastaṃ samyakprahāṇalakṣaṇaṃ | prabhedena punaḥ |
saṃsārasyopabhoge ca tyāge nivaraṇasya ca |
manaskārasya ca tyāge praveśe caiva bhūmiṣu
animittavihāre ca labdhau vyākaraṇasya ca |
satvānāṃ paripāke ca abhiṣeke ca dhīmatāṃ
kṣetrasya ca viśuddhyarthaṃ niṣṭhāgamana eva ca |
bhāvyate bodhisatvānāṃ vipakṣapratipakṣataḥ
ayaṃ samyakprahāṇabhāvanāprabhedaḥ | saṃsārasyā saṃkliṣṭapari bhoge saṃpattiṣu | pañca nivāraṇatyāge | śrāvakapratyekabuddha manaskāratyāge | bhūmipraveśe | animittavihāre sapramyāṃ bhūmau | vyākaraṇalābhe | satvānāṃ paripācane navamyāṃ | abhiṣeke ca daśamyāṃ | kṣetraviśuddhyarthaṃ traye 'pi | niṣṭhāgamane ca buddhabhūmau | ye ( Msa 142 ) ca vipakṣās teṣāṃ pratipakṣeṇa samyakprahāṇabhāvanā veditavyā | ayam asyāḥ prabhedaḥ |
chandaṃ niśritya yogasya bhāvanā sanimittikā |
sarvasamyakprahāṇeṣu pratipakṣo nirucyate
etena chandaṃ janayati | vyāyacchate vīryam ārabhate | cittaṃ pragṛhṇāti | samyak pradadhāti | ity eṣāṃ padānām arthanirdeśaḥ | chandaṃ hi niśritya śamathavipaśyanākhyaṃ yogaṃ bhāvayatīti vyāyacchate | sā ca bhāvanā śamathapragrahopekṣānimittaiḥ saha bhāvyatge | tasmāt sā sanimittikā | kathaṃ punar bhāvyate | yac chamathapragrahopakleśayor layāuddhatyayoḥ pratipakṣeṇa vīryam ārabhate | cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti ca | śamathe samaprāpte copekṣāyāṃ pradadhāti | eṣā yogabhāvanā yathoktaprabhedeṣu sarvasamyakprahāṇeṣu pratipakṣa ucyate | ṛddhipādavibhāge pañca ślokāḥ |
ṛddhipādāś ca catvāro dhīrāṇām agralakṣaṇāḥ |
sarvārthasiddhau jāyante ātmanaś ca parasya ca
sarvārthasiddhir laukikī lokottarā ca veditavyā ca | śeṣaṃ gatārthaṃ |
niśrayāc ca prabhedāc ca upāyād abhinirhṛteḥ |
vyavasthā ṛddhipādānāṃ dhīmatāṃ sarvatheṣyate
asyoddeśasya śeṣo nirdeśaḥ |
dhyānapāramim āśritya prabhedo hi caturvidhaḥ |
upāyaś cābhinirhāraḥ ṣaḍvidhaś ca vidhīyate
dhyānapāramitā niśrayaḥ prabhedaś caturvidhaś chandavīryacittamīmāṃsāsamādhibhedāt | upāyaś caturvidha eva | abhinirhāraḥ ṣaḍvidhaḥ | caturvidha upāyaḥ katamaḥ |
vyāvasāyika ekaś ca dvitīyo 'nugrahātmakaḥ |
naibandhikas tṛtīyaś ca caturthaḥ prātipakṣikaḥ
aṣṭānāṃ prahāṇasaṃskārāṇāṃ chando vyāyāmaḥ śaddhā vyāvasāyikaḥ
upāyaḥ | śraddhānasyārthino vyāyāmāt | praśrabdhir anugrahātmakaḥ smṛtiḥ saṃ prajanyaṃ copa nibandhakaḥ | ekena cittasyālambanāvismarāt | dvitīyena visāraprajñānāt | cetanā copekṣā ca prātipakṣika upāyaḥ | layāuddhatyopakleśayoḥ kleśānāṃ ca prātipakṣatvāt | ṣaḍvidho 'bhinirhāraḥ katamaḥ |
darśanasyāvavādasya sthitivikrīḍitasya ca |
praṇidher vaśitāyaś ca dharmaprāpteś ca nirhṛtiḥ
tatra darśanaṃ cakṣuḥ pañcavidhaṃ māṃsacakṣuḥ divyaṃ cakṣuḥ āryaṃ prajñācakṣuḥ dharmacakṣuḥ buddhacakṣuś ca | avavādaḥ ṣaḍabhijñā yathākramaṃ | tābhir upasaṃkramya bhāṣā cittaṃ cāgatiṃ ca gatiṃ ca viditvā niḥsaraṇāyāvavadanāt | sthitivikrīḍitaṃ yasmāt bodhisatvānāṃ bahuvidhaṃ nirmāṇādibhiḥ samādhivikrīḍitaṃ | praṇidhir yena praṇidhijñānena praṇidhānabalikā bodhisatvāḥ praṇidhānavaiśeṣikatayā vikrīḍanti | yeṣāṃ na sukaraṃ saṃkhyā kartuṃ kāyasya vā prabhāyā vā svarasasya veti vistareṇa yathā daśabhūmike sūtre | vaśitā yathā tatraiva daśa vaśitā nirdiṣṭāḥ | dharmaprāptir balavaiśāradyāveṇikabuddhadharmāṇāṃ prāptiḥ | ity eṣā darśanādīnām abhinirhāraḥ ṣaḍvidhaḥ | indriyavibhāge ślokaḥ |
bodhiś caryā śruta cātra śamatho 'tha vipaśyanā |
śraddhādīnāṃ padaṃ jñeyamarthasiddhyadhikārataḥ
śraddhendriyasya bodhiḥ padam ālambanam ity arthaḥ | vīryendriyasya bodhisatva caryā | smṛtīndriyasya mahāyānasaṃgṛhītaṃ śrutaṃ | samādhīndriyasya śamathaḥ | prajñendriyasya vipaśyanā padaṃ | tadarthādhikāreṇaiva caitāni śraddhādīni ādhipatyārthenendriyāṇy ucyante | balavibhāge ślokaḥ |
bhūmipraveśasaṃkliṣṭāś ceṣṭāḥ śraddhādayaḥ punaḥ |
vipakṣadurbalatvena ta eva balasaṃjñitāḥ
gatārthaḥ ślokaḥ | bodhyaṅgavibhāge sapta ślokāḥ |
bhūmiviṣṭasya bodhyaṅgavyavasthānaṃ vidhīyate |
dharmāṇāṃ sarvasatvānāṃ samatāvagamāt punaḥ
etena yasyām avasthāyāṃ yasyāvabodhāt bodhyaṅgāni vyavasthāpyante tadupadiṣṭaṃ | bhūmi pra viṣṭā vasthāyāṃ sarva dharmāṇāṃ sarvasatvānāṃ ca samatāva bodhād yathākramaṃ dharmanairātmyenātmaparasamatā ca | ataḥ paraṃ cakrādisaptaratnasādharmyaṃ bodhyanṅgānāṃ darśayati |
smṛtiś carati sarvatra jñeyājitavinirjaye |
ajitajñeyavinirjayāya | yathā cakravartinaś cakraratnam ajitadeśavinirjayāya |
sarvakalpanimittānāṃ bhaṅgāya vicayo 'sya ca
yathā hastiratnaṃ pratyarthikabhaṅgāya |
āśu cāśeṣabodhāya vīryasya pravartate |
kṣiprābhijñatotpādanāt | yathāśvaratnam āśu samudraparyantamahāpṛthivīgamanāya |
dharmālokavivṛddhyā ca prītyā āpūryate dhruvam
ārabdhavīryasya bodhisavasya dharmālokā vivardhante | tataḥ prītiḥ sarvaṃ kāryaṃ sadā prīṇayati | yathā maṇiratnam ālokaviśeṣeṇa cakravartinaṃ prīṇayati |
sarvāvaraṇanirmokṣāt praśrabdhyā sukham eti ca |
sarvadauṣṭhulyasamutpādanāt | yathā strīratnena cakravartī sukham anubhavati |
cintitārthasamṛddhiś ca samādher upajāyate
yathā cakravartino gṛhapatiratnāt |
upekṣayā yathākāmaṃ sarvatra viharaty asau |
paṣṭhalabdhāvikalpena vikalpena vihāreṇa sadottamaḥ
upekṣo cyate nirvikalpaṃ jñānaṃ tayā bodhisatvaḥ yathākāmaṃ sarvatra viharati tatpṛṣṭhalabdhena ca vihāreṇā nyasyopagamāt | nirvikalpena vihāreṇa tatra nirvyāparatayā vāsakalpanāt | yathā cakravartinaḥ pariṇāyakaratnaṃ caturaṅgabalakāyam upanetavyaṃ copapraṇayati | apanetavyaṃ cāpanayati | tatra ca gatvā vāsaṃ kalpayati yatrākhinnaḥ caturaṅgo balakāyaḥ paraiti |
evaṃguṇo bodhisatvaś cakravartīva vartate |
saptaratnopamair nityaṃ bodhyaṅgaiḥ parivāritaḥ
iti saptaratnopamatvaṃ bodhyaṅgānāṃ nigamayati |
niśrayāṅgaṃ svabhāvāṅgaṃ niryāṇāṅgaṃ tṛtīyakaṃ |
caturtham anuśaṃsāṅgam akleśāṅgaṃ trayātmakam
etena yad bodhyaṅgaṃ yathāṅgaṃ tad abhidyatitaṃ | smṛtir niśrayāṅgaṃ sarveṣāṃ tanniśrayeṇa pravṛtteḥ | dharmapravicayaḥ svabhāvāṅgaṃ bodhes tatsvabhāvatvāt | vīryaṃ niryāṇāṅgaṃ tenāprāpyaniṣṭhāyām adhiṣthānāt | prītir anuśaṃsāṅgam cittasukhatvāt | praśrabdhisamādhyupekṣā akleśāṅgaṃ | yena yan niśritya yo 'saṃkleśa iti | trividham asaṃkleśāṅgaṃ veditavyaṃ | mārgāṅgavibhāge dvau ślokau |
yathābodhānuvṛttiś ca tadūrdhvam upajāyate |
yathābodhavyavasthānaṃ praveśaś ca vyavasthitau
karmatrayaviśuddhiś ca pratipakṣasya bhāvanā |
jñeyāvṛtteś ca mārgasya vaiśeṣikaguṇasya ca
bodhyaṅgakālād ūrdhvaṃ yathābhūtāvabodhā nuvṛttiḥ samyagdṛṣṭiḥ | tasyaivāvabodhasya avasthānaṃ paricchedaḥ samyaksaṃkalpaḥ | tadvyavasthāne ca sūtrādike bhagavatā kṛte sa eva praveśas tena tadrthāvabodhāt | karmatrayaviśuddhiḥ samyagvākkaramāntājīvāḥ | vākkāyobhayakramasaṃgrahāt | pratipakṣasya bhāvanā bhāvanā samyagvyāyāmādayo yathākramaṃ jñeyāvaraṇasya mārgāvaraṇasya ca vaiśeṣikaguṇā varaṇasya ca samyagvyāyāmena dīrghaṃ ( Msa 146 ) hi kālaṃ akhidyamāno jñeyāvaraṇasya pratipakṣaṃ bhāvayati | samyaksmṛtyā śamathapragrahopekṣānimitteṣu layāuddhatyābhāvān mārgasaṃmukhībhāvāyāvaraṇasya pratipakṣaṃ bhāvayati | samyaksamādhinā vaiśeṣikaguṇābhinirhārāyāvaraṇasya pratipakṣaṃ bhāvayaty evam aṣṭau mārgāṅgāni vyavasthāpyante | śamathavipaśyanāvibhāge trayaḥ ślokaḥ |
cittasya citte sthānāc ca dharmapravicayād api |
samyak sthitim upāśritya śamatho 'tha vipaśyanā
samyaksamādhiṃ niśritya citte cittasyāvasthānāt | dharmāṇāṃ ca pravicayād yathākramaṃ śamatho vipaśyanā ca veditavyā | na tu vinā samyaksamādhinety etac chamathavipaśyanālakṣaṇaṃ |
sarvatragā ca saikāṃśā naikāṃśopaniṣanmatā |
sā ca śamathavipaśyanā sarvatragā yaṃ yaṃ guṇam ākaṅkṣati tatra tatra tadbhāvanāt | yathoktaṃ sūtre | ākaṅkṣed bhikṣur aho vatāhaṃ kāmair iti vistreṇa yāvat tena bhikṣuṇā imāv eva dvau dharmau bhāvayitavyau | yad uta śamathaś vipaśyanā cety evam ādi | ekāṃśā śamathavipaśyanā yadā śamathaṃ bhāvayati | vipaśyanāṃ vā | ubhayā ṃśa yadā yugapad ubhayaṃ bhāvayati | upaniṣan saṃ matā śamathavipaśyanā bodhisatvānām adhimukticaryābhūmau |
18.67b-c
prativedhe ca niryāṇe animitte hy asaṃskṛte
pariśuddhau viśuddhau ca śamatho 'tha vipaśyanā |
sarvabhūmigatā dhīre sa yogaḥ sarvasādhakaḥ
ity upaniṣan matety evamādinā śamathavipaśyanāḥ prabhedaḥ karma ca nirdiṣṭaḥ | yoga upāyo veditavyaḥ | tatra prativedhaḥ prathamabhūmipraveśaḥ | niryāṇaṃ yāvata ṣaṣṭī bhūmiḥ | tābhiḥ sanimittaprayoganirṇayāt | animittaṃ saptamī bhūmiḥ | asaṃskṛtam anyadbhūmitrayam anabhisaṃskāravāhitvāt | saṃskāro hi saṃsṛtaṃ tad atra nāstīty asaṃskṛtaṃ | tad eva ca bhūmitrayaṃ niśritya buddhakṣetraṃ c pariśodhayitavyaṃ | buddhatvaṃ ca prāptavyaṃ | tad etad yathākramaṃ pariśuddhir viśuddhiś ca | upyāyakauśalyavibhāge dvau ślokau |
pūraye buddhadharmāṇāṃ satvānāṃ paripācane |
kṣipraprāptau kriyāśuddhau vartmācchede ca kauśalaṃ
upāye bodhisatvānām asamaṃ sarvabhūmiṣu |
yatkauśalyaṃ samāśritya sarvārthān sādhayanti te
anenopāyakauśalyasya prabhedaḥ karma ca darśitaḥ | tatra buddhadharma par pūraye nirvikalpaṃ jñānam upāyaḥ | satvaparipācane catvāri saṃgrahavastūni | kṣiprā bhisaṃbodhe sarvaṃ pāpaṃ pratideśayāmi yāvad bhavatu jñānaṃ saṃbodhāyeti pratideśanā 'numodanādhyeṣaṇā pariṇāmanā | kriyāśuddhau samādhidhāraṇīmukhāni | taiḥ sarvārtha kriyā sādhanāt | vartmā nu cchede apratiṣṭhanirvāṇe | asmin pañcavidha upāye sarvabhūmiṣu bodhisatvānām asamaṃ tadanyaiḥ kauśalyam ity ayaṃ prabhedaḥ | sarvasvaparārthasādhanaṃ karma | dhāraṇīvibhāge trayaḥ ślokāḥ |
vipākena śrutābhyāsāt dhāraṇy api samādhinā |
parīttā mahatī sā ca mahatī trividhā punaḥ
apraviṣṭapraviṣṭānāṃ dhīmatāṃ mṛdumadhyamā |
aśuddhabhūmikānāṃ hi mahatī śuddhabhūmikā
dhāraṇītāṃ samāśritya bodhisatvā punaḥ punaḥ |
prakāśayanti saddharmaṃ nityaṃ saṃdhārayanti ca
atrāpi prabhedaḥ karma ca dhāraṇyāḥ darśitaṃ | tatra trividhā dhāraṇī | pūrvakarma vipākena | śrutābhyāsena | dṛṣṭadharmabāhuśrutyena grahaṇadhāraṇasāmarthyaviśeṣaṇāt | samādhi saṃniśrityena ca | sā punar vipākaśrutābhyāsābhyāṃ parīttā veditavyā | samādhinā mahatī sā pi mahatī punas trividhā | a bhūmi praviṣṭānāṃ mṛdvī bhūmi praviṣṭānāṃ akuśalabhūmikānāṃ madhyā saptasu bhūmiṣu | pariśuddhabhūmikā tv adhimātrā śeṣāsu bhūmiṣu ity ayaṃ prabhedo dhāraṇyāḥ | saddharmasya prakāśanaṃ dhāraṇaṃ ca karma | praṇidhānavibhāge trayaḥ ślokāḥ |
cetanā chandasahitā jñānena preritā ca tat |
praṇidhānaṃ hi dhīrāṇām asamaṃ sarvabhūmiṣu
hetubhūtaṃ ca vijñeyaṃ cittāt sadyaḥ phalaṃ ca tat |
āyatyām arthasiddhyarthaṃ cittamātrāt samṛddhitaḥ
citraṃ mahadviśuddhaṃ ca uttarottarabhūmiṣu |
ā bodher bodhisatvānāṃ svaparārthaprasādhakaṃ
atra praṇidhānaṃ svabhāvato nidānato bhūmitaḥ prabhedataḥ karmataś ca paridīpitaṃ | cetanā chanda saṃprayuktā svabhāvaḥ | jñānaṃ nidānaṃ | sarvabhūmiṣv iti bhūmiḥ | tac ca praṇidhānaṃ hetubhūtaṃ | cittād eva sadyaḥ phalatvāt | āyatyāṃ vābhipretā rthasiddhyarthaṃ cittāt punaḥ sadyaḥphalaṃ cittamātrāt yathārthasamṛddhitā vedutavyā | yena praṇihānena balikā bohisatvā vikrīḍanti | yasya na sukarā saṃkhyā kartuṃ kāyasya veti vistaraḥ | citram adhimukticaryābhūmāv evaṃ ca syām iti | mahad bhūmipraviṣṭasya daśa mahāpraṇidhānāni | viśuddhaṃ uttarottarāsu bhūmiṣu viśuddhiviśeṣād ā bodher ity eṣa prabhedataḥ | svaparārthaprasādhanaṃ karma | samādhitrayavibhāge trayaḥ ślokāḥ |
nairātmyaṃ dvividhaṃ jñeyo hy ātmagrāhasya cāśrayaḥ |
tasya copaśamo nityaṃ samādhitrayagocaraḥ
trayāṇāṃ samādhīnāṃ trividho gocaro jñeyaḥ | pudgala nairātmyaṃ śūnyatāsamādheḥ | tadubhayā tmagrāhasyāśrayaḥ pañcopadānaskandhā apraṇihitasamādheḥ | tasyā śrayasyātyanato paśama ānimittasamādheḥ | sa eva samādhis trividho jñeyo grāhyagrāhakabhāvataḥ |
trividhasya grāhasya gocarasya grāhakā ye samādhayaḥ | te śūnyatādisamādhayaḥ iti grāhyagrāhakabhāvena trayaḥ samādhayo jñātavyāḥ | te punar yathākramaṃ |
nirvikalpo 'pi vimukho ratiyuktaś ca sarvadā
śūnyatāsamādhir nirvikalpaḥ | pudgaladharmātmanor avikalpanāt | apraṇihito vimukhas tasmād ātmagrāhāśrayāt | ānimitto rati sampra yuktaḥ sarvakālaṃ tasmiṃs tadāśrayopaśame |
parijñāyai prahāṇāya punaḥ sākṣātkriyāya ca |
śūnyatādisamādhīnāṃ tridhārthaḥ parikīrtitaḥ
pudgalanairātmyayayoḥ parijñā rthaṃ śūnyatā | tad ātmagrāhāśrayasya prahāṇā rtham apraṇihitaḥ | tadupśamasya sākṣātkriyā rtham ānimittaḥ samādhiḥ | dharmoddānavibhāge ślokau |
samādhyupaniṣattvena dharmoddānacatuṣṭayaṃ |
deśitaṃ bodhisatvebhyaḥ satvānāṃ hitakāmyayā
tatra saṃskārā anityāḥ sarvasaṃskārā duḥkhāḥ ity apraṇihitasya samādhyupaniṣat bhāvena deśitaṃ | sarvadhamrā anātmāna ity śūnyatāyāḥ | śāntaṃ nirvāṇam iti ānimittasya samādheḥ | kaḥ punar anityārtho yāvac chāntārthaḥ ity āha |
asadartho 'vikalpārthaḥ parikalpārtha eva ca |
vikalpopaśamārthaś ca dhīmatāṃ tac catuṣṭayam
bodhisatvānām asadartho 'nityārthaḥ | yan nityaṃ nāsti tad anityaṃ teṣāṃ yat parikalpitalakṣaṇaṃ | a bhūta vikalpārtho duḥkhārtho yat paratantralakṣaṇaṃ | parikalpa mātrā rtho 'nātmārthaḥ | eva śabdenāvadhāraṇaṃ parikalpata ātmā nāsti parikalpamātraṃ tv astīti parikalpitalakṣaṇasyābhāvārtho 'nātmārtha ity uktaṃ bhavati | vikalpopaśamārthaḥ pariniṣpannalakṣaṇaṃ nirvāṇaṃ | kṣaṇabhaṅgārtho 'py anityārtho veditavyaḥ paratantralakṣaṇasya | atas tatsādhanārthaṃ kṣaṇikatvavibhāge daśa ślokāḥ |
ayogād dhetuto 'tpatter virodhāt svayam asthiteḥ |
abhāvāl lakṣaṇaikāntyād anuvṛtter nirodhataḥ
pariṇāmopalabdheś ca taddhetutvaphalatvataḥ |
upāttatvādhipatvāc ca śuddhasatvānuvṛttitaḥ
tatra kṣaṇikaṃ sarvaṃ saṃskāram iti paścād vacanād iyaṃ pratijñā veditavyā | tat punaḥ kathaṃ sidhyati | kṣaṇikatvam antareṇa saṃskārāṇāṃ pravṛtter ayogāt | prabandhena hi vṛttiḥ pravṛttiḥ | sā cāntareṇa pratikṣaṇam utpādanirodhau na yujyate | atha kālāntaraṃ sthitvā pūrvottaranirodhotpādataḥ prabandheneṣyate vṛttiḥ | tadanantaraṃ pravṛttir na syāt prabandhābhāvāt naiva cotpannasya vinā prabandhena kālāntaraṃ bhāvo yujyate | kiṃ kāraṇaṃ hetuta utpattiḥ | hetuto hi sarvaṃ saṃskṛtam utpadyate bhavatīty arthaḥ | tad yadi bhūtvā punar uttarakālaṃ bhavati tasyāvaśyaṃ hetunā bhavitavyaṃ | vināhetunā ādita ivābhāvāt | na ca tat tenaiva hetunā bhavitum arhati tasyopayuktahetukatvāt | na cānyo hetur uplabhyate | tasmāt pratikṣaṇam avaśyaṃ pūrvahetukam anyad bhavatīti veditavyaṃ | evaṃ vinā prabandhenotpannasya kālāntaraṃ bhāvo no yujyate | atha apy evam iṣyata notpannaṃ punar utpadyate yad arthaṃ hetunā bhavitavyaṃ syād utapannaṃ tu kālāntareṇa paścān nirudhyate notpannamātram eveti | tatpaścāt kena nirudhyate | yad utpādahetunaiva tad ayuktaṃ | kiṃ kāraṇaṃ | utpādnirodhayor virodhāt | na hi virodhayos tulyo hetur upalabhyate | tad yathā chāyātapayoḥ śītoṣṇayoś ca |
kālāntaranirodhasyaiva ( Msa 150 ) ca virodhāt | kena virodhāt | āgamena ca | yad uktaṃ bhagavatā | māyopamās te bhikṣo saṃskārā āpāyikās tāvat kālikā itvarapratyupasthāyina iti | manaskāreṇa ca yogināṃ | te hi saṃskārāṇām udayavyayau manasikurvantaḥ pratikṣaṇaṃ teṣāṃ nirodhaṃ paśyanti | anyathā hi teṣām api nirvidvirāgavimuktayo na syur yathānyeṣāṃ maraṇakālādiṣu nirodhaṃ paśyantāṃ | yadi cotpannaḥ saṃskāraḥ kālāntaraṃ tiṣṭhet sa svayam eva vā tiṣṭhet svayam eva sthātuṃ samarthaḥ | sthitikāraṇena vā kenacit | svayaṃ tāvad avasthānam ayuktaṃ | kiṃ kāraṇaṃ | paścāt svayam asthiteḥ | kkena vā so 'nte punaḥ sthātuṃ na samarthaḥ | sthitikāraṇenāpi na yuktaṃ tasyā bhāvāt | na hi tat kiṃcid upalabhyate | athāpi syād vināpi sthitikāraṇena vināśakāraṇābhāvāt avatiṣṭhate | labdhe tu vināśakāraṇe paścād vināśayati agnineva śyāmateti | tad ayuktaṃ tasyābhāvāt | na hi vināśakāraṇaṃ paścād api kiṃcid asti | agnināpi śyāmatā vināśayatīti suprasiddhaṃ | visadṛśotpattau tu tasya sāmārthyaṃ prasiddhaṃ | tathā hi tatsaṃbandhāt śyāmatāyāḥ saṃtatir visadṛśī gṛhyate ma tu sarvathaivāpravṛttiḥ | apām api kvathyamānānām agnisaṃbandhād alpataratamotpattito 'timandyād ante punar anutpattir gṛhyate | lakṣaṇaikāntyāt | ekāntikaṃ hy saṃskṛtalakṣaṇam uktaṃ bhagavatā yad uta saṃskṛtasyānityatā | tad yadi notpannamātraṃ vinaśyet | kaṃcit kālam asyānityatā na syād iti anaikāntikam anityatālakṣaṇaṃ prasahyate | athāpi syāt pratikṣaṇam apūrvotpattau tad evedam iti pratyabhijñānaṃ na syād iti | tad bhavaty eva sādṛśasya anuvṛtter māyākārapalakavat | sādṛśyāt tatbuddhir na tadbhāvād iti | kathaṃ gamyate | nirodhataḥ | na hi tathaivāvasthitasyānte nirodhaḥ syād ādilakṣaṇanirviśiṣṭatvāt | tasmān na tat tad evety avadhāryate ante pariṇāmopalabdheś ca | pariṇāmo hi nāmānyathātvaṃ | tad yadi nādita evārabdhaṃ bhaved ādhyātmikabāhyānāṃ bhāvānām ante pariṇāmo nopalabhyeta | tasmād ādita evānyathātvam ārabdhaṃ yat krameṇābhivardhamānam ante vyaktim āpadyante kṣīrasyeva dadhyavasthāyāṃ | yāvat tu tad anyathātvaṃ sūkṣmatvān na paricchidyate | tāvat sādṛśyānuvṛttes tad evedam imi jñāyata iti siddhaṃ | tataś ca pratikṣaṇam anyathātvāt | kṣaṇikatvaṃ prasiddhaṃ | kutaś ca prasiddhaṃ | taddhetutvaphalatvataḥ | kṣaṇikahetutvāt | kṣaṇikaphalatvāc cety arthaḥ | ( Msa 151 ) kṣaṇikaṃ hi cittaṃ prasiddhaṃ tasya cānye saṃskārāś cakṣūrūpādayo hetutaḥ | tasmāt te 'pi kṣaṇikā iti siddhaṃ | na tv akṣaṇikāt kṣaṇikaṃ bhavitum arhati yathā nityād anytyatam iti | cittsya khalv api sarve saṃskārāḥ phalaṃ | katham idaṃ gamyate | upāttatvād ādhipatyāc chuddhasatvānuvṛttitaś ca | cittena hi sarve saṃskārāś cakṣurādayaḥ sādhiṣṭhānā upāttāḥ sahasaṃmūrchnāḥ tadanugrahānuvṛttitaḥ | tasmāt te cittasya phalaṃ cittasya cādhipatyaṃ saṃskāreṣu | yathoktaṃ bhagavatā | cittenāyaṃ loko nīyate cittena parikṛṣyate cittasyotpannasyotpannasya vaśe vartate iti | tathā viñānapratyayaṃ nāma rūpam ity uktaṃ | tasmāc cittasya phalaṃ | śuddhacittānuvṛttitaś ca | śuddhaṃ hi yogināṃ cittaṃ saṃskārā anuvartante | yathoktaṃ | dhyāyī bhikṣuḥ ṛddhimāṃś cittavaśe prāpta imaṃ dāruskandhaṃ sacet suvarṇam adhimucyate tad apy asya tahaiva syād iti | tasmād api cittaphalaṃ saṃskārāḥ | satvānuvṛttitaś ca | tathā hi pāpakāreṣu satveṣu bāhyā bhāvā hīnā bhavanti | puṇyakāreṣu ca praṇītāḥ | atas taccittānuvartanāt cittaphalatvaṃ saṃskārāṇāṃ siddhaṃ | tataś ca teṣāṃ kṣaṇikatvaṃ | na hi kṣaṇikasyākṣaṇikaṃ phalaṃ yujyate tadanuvidhāyitvāt | evaṃ tāvad aviśeṣeṇa saṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvaṃ dvābhyāṃ ślokābhyāṃ sādhitaṃ |
ādhyātmikānāṃ punaḥ sādhanārthaṃ pañca ślokā veditavyāḥ |
ādyas taratamenāpi cayenāśrayabhāvataḥ |
vikāraparipākābhyāṃ tathā hīnaviśiṣṭataḥ
bhāsvarābhāsvaratvena deśāntaragamena ca |
sabījābījabhāvena pratibimbena codayaḥ
caturdaśavidhotpattau hetumān aviśeṣataḥ |
cayāyāpārthād ayogāc ca āśrayatva asaṃbhavāt
sthitasyāsaṃbhavād ante ādyanāśāvikārataḥ |
tathā hīnaviśiṣṭatve bhāsvarābhāsvare 'pi ca
gatyabhāvāt sthitāyogāc caramatva asaṃbhavāt |
anuvṛtteś ca cittasya kṣaṇikaṃ sarvasaṃskṛtam
ādyas taratamenāpi yāvat kṣaṇikaṃ sarvasaṃskṛtam iti | katham eṣām ebhiḥ kṣaṇikatvaṃ sidhyati | ādyātmikānāṃ hi saṃskārāṇāṃ caturdaśavidha utpādaḥ | ādya utpādo yāvat prathamata ātmabhāvābhinirvṛttiḥ | taratamena yaḥ prathamajanma lakṣaṇād ūrdhvaṃ | cayena ya āhārasvapnabrahmacaryāsamāpatty upacayena | āśrayabhāvataḥ yaś cakṣurvijknānādīnāṃ cakṣurādibhir āśrayaiḥ | vikāreṇa yo rāgādibhir varṇādivipariṇāmataḥ | paripākena yo garbhabālakumārayuvamadhyamavṛddhāvastāsu | hīnatvena ( Msa 152 ) viśiṣṭatvena ca yo durgatau cotpadyamānānāṃ yathākramaṃ | bhāsvaratvena yo nirmitakāmeṣu parinirmitakāmeṣu rūpārūpyeṣu copapannānāṃ | cittamātrādīnatvāt | ābhāsvaratvena yas tad anyatropapannānāṃ | deśāntaragamanena yo 'nyadeśotpādanirodhe 'nyadeśotpādaḥ | sabījatvena yo 'rhataś caramān skandhān varjayitvā | abījatvena yas teṣām evārhataś caram eṣāṃ | pratibimbatvena | yo aṣṭavimokṣadhyāyināṃ samādhivaśena pratibimbānāṃ saṃskārāṇāṃ utpādaḥ | etasyāṃ caturdaśavidhāyām utpattāv ādhyātmikānāṃ saṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvaṃ hetumān aviśeṣā dibhiḥ kāraṇair veditavyaṃ | ādyotpāde tāvat hetuviśeṣāt | yadi hi tasya hetutvena viśeṣo na syāt tad uttarāyāḥ saṃskārapravṛtter uttarottaraviśeṣo nopalabhyeta hetvaviśeṣāt | viśeṣe ca sati taduttarebhyas tasyānyatvāt | kṣaṇikatvasiddhiḥ | taratamotpāde mānaviśeṣāt | mānaṃ pramāṇam ity arthaḥ | na hi pratikṣaṇaṃ vinā 'nyatvena parimāṇaviśeṣo bhavet | upacayotpāde cayāpārthyāt | upastambho hi cayaḥ | tasyāpārthyaṃ syād antareṇa kṣaṇikatvaṃ tathaivāvasthitatvāt | ayogāc copacayasyaiva | na hi pratikṣaṇaṃ vinā puṣṭatarotpattyā yujyetopacayaḥ | āśraya bhāvenotpattāv āśritatvā saṃbhavāt | na hi tiṣṭhaty āśraye ca tadāśritasyānavasthānaṃ yujyate | yena tiṣṭhati ta ārūḍhānavasthānavad anyathā hy āśrayatvaṃ na saṃbhavet | vikārotpattau paripākotpattau ca sthitasyāsaṃbhavāt | ādyanāśāvikārataḥ | ma hi tathāsthitasyaiva rāgādibhir vikāraḥ saṃbhavati | na cāvasthāntareṣu paripāka ādāv avināśe saty ante vikārābhāvāt | tathā hīnaviśiṣṭo tpattau kaṇikatvaṃ veditavyaṃ yathā vikāraparipākotpattau | na hi tahtāsthiteṣv eva saṃskāreṣu karmavāsanā vṛttiṃ labhate yato durgatau vā syād utpattiḥ sugatau vā | krameṇa hi saṃtatipariṇāmaviśeṣāt vṛttilābho yujyate | bhāsvarābhāsvare 'pi co tpāde tathaiva kṣaṇikatvaṃ yujyate | bhāsvare tāvat tathāthitasyāsaṃbhāvāt cittādhīnavṛttitāyāḥ | abhāsvare 'pi cādau vināśam antareṇānte vikārāygāt | deśāntaragamanenotpattau gatyabhāvāt | na hi saṃskārāṇāṃ deśāntarasaṃkrāntilakṣaṇā gatir nāma kācit kriyā yujyate | sa hy utpannā vā saṃskāraṃ deśāntaraṃ gamayed anutpannā vā | yad utpannā tena gatikāle na kaṃcid gata iti sthitasyaiva gamanaṃ nopapadyate | athānutpannā tena asatyāṃ gatau gata iti na yujyate | sā ca kriyā yadi taddeśastha eva saṃskāre kāritraṃ karoti na yujyate | sthitasyānyadeśāprāpteḥ | athānyadeśasthe na yujyate | vinā kriyayānyadeśāprāpteḥ | na ca kriyā tatra vā anyatra vā deśe sthitā saṃskārād anyopalabhyate | tasmān nāsti saṃskārāṇāṃ deśāntarasaṃtatyutpādād anyā gatiḥ | tadabhāvāc ca siddhiṃ kṣaṇikatvaṃ | deśāntaranirantarautpattilakṣaṇā gatir vibhavadbhiḥ kāraṇair veditavyā | asti cittavaśena yathā caṅkramaṇādyavasthāsu | asti pūrvakarmāvedhena yathāntarābhavaḥ | asty abhighātavaśena yathā kṣiptasyeṣoḥ | asti saṃbandhavaśena yathā yānanadīplavāruḍhānāṃ | ( Msa 153 ) asti nodanavaśena yathā vāyupreritānāṃ tṛṇādīnāṃ | asti svabhāvavaśena yathā vāyos tiryaggamanam agner ūrdhvaṃ jvalanam apāṃ nimne syandanaṃ | asty anubhāvena yathā mantrāuṣadhānubhāvena | keṣāṃcid ayaskāntānubhāvenāyasāṃ | ṛddhyanubhāvena ṛddhimatāṃ | sabījābījabhāvenotpattau kṣaṇikatvaṃ veditavyaṃ | sthitāyogāc caramāsaṃbhavāc ca | na hi pratikṣaṇaṃ hetubhāvam antareṇa tathāsthitasyānyasmin kāle punar bījabhāvo yujyate | nirbījatvaṃ vā carame kṣaṇe | na ca śakyaṃ pūrvaṃ sabījatvaṃ carame kṣaṇe nirbījatvam abhyupagantuṃ | tadabhāve carmatvāsaṃbhāvāt | tathā hi caramatvam eva na saṃbhavati | pratibimbotpattau kṣaṇikatvaṃ cittānuvṛttito veditavyaṃ | pratikṣaṇaṃ cittavaśena tadutpādāt | ekāntāt sādhitam ādhyātmikaṃ sarvasaṃskṛtam kṣaṇikam iti | bāhyasyedānīṃ kṣaṇikatvaṃ tribhiḥ ślokaiḥ sādhayati |
bhūtānāṃ ṣaḍvidhārthasya kṣaṇikatvaṃ vidhīyate |
śoṣavṛddheḥ prakṛtyā ca calatvād vṛddhihānitaḥ
tatsaṃbhavāt pṛthivyāś ca pariṇāmacatuṣṭayāt |
varṇagandharasasparśatulyatvāc ca tathaiva tat
indhanādhīnavṛttitvāt tāratamyopalabdhitaḥ |
cittānuvṛtteḥ pṛcchātaḥ kṣaṇikaṃ bāhyam apy ataḥ
kiṃ punas tad bāhyaṃ | catvāri mahābhūtāni | ṣaḍvidhaś cārthaḥ | varṇagandharasasparśaśabdā dharmāyatanikaṃ ca rūpaṃ | ato bhūtānāṃ ṣaḍvidhārthasya ca kṣaṇikatvaṃ vidhīyate | kathaṃ vidhīyate | apāṃ tāvac śoṣavṛddheḥ | utsaras taḍāgādiṣv apāṃ krameṇa vṛddhiḥ | śoṣaś copalabhyate | tac cobhayam antareṇa pratikṣaṇaṃ pariṇāmaṃ na syāt paścād viśeṣakāraṇābhāvāt | vāyoḥ prakṛtyā ca calatvād vṛddhihānitaś ca | na hy avasthitasya calatvaṃ syāt tatsvabhāvād iti prasādhitam etat | na ca vṛddhihrāsau tathaivāvasthitvāt | pṛthivyāś tatsaṃbhavāt pariṇāmacatuṣṭayāc ca | tac chabenāpaś ca gṛhyante vāyuś ca | adbhyo hi vāyusahitābhyaḥ pṛthivī saṃbhūtā vivartakāle | tasmāt tatphalatvāt sāpi kṣaṇikā veditavyā | caturvidhaś ca pariṇāmaḥ pṛthivyā upalabhyate | karmakṛtaḥ satvānāṃ karmaviśeṣāt | upakrtamakṛtaḥ prahādibhiḥ | bhūtakṛto 'gnyādibhiḥ | kālakṛtaḥ kālāntarapariṇāmataḥ | sa cāntareṇa pratikṣaṇaṃ anyotpattiṃ na yujyate vināśakāraṇābhāvāt | varṇagandharasasparśānāṃ pṛthivyādibhis tulya kāraṇatvāt tathaiva kaṇikatvaṃ veditavyaṃ | tejasaḥ punaḥ kṣaṇikatvam indhanādhīnavṛttitvāt | ( Msa 154 ) na hi tejasy utpanne tejaḥsahotpannam indhanaṃ tathaivāvatiṣṭhate | na ca dagdhendhanaṃ tejaḥ sthātuṃ samarthaṃ | mā bhūd ante 'py anindhanasyāvasthānam iti | ślokabadhānurodhād varṇādīnāṃ pūrvam abhidhānaṃ paścāt tejasaḥ | śabdaḥ punar yo 'pi kālāntaram upalabhyate ghaṇṭhādīnāṃ tasyāpi kṣaṇikatvaṃ veditavyaṃ tāratamyopalabdheḥ na hy asati kṣaṇikatve pratikṣaṇamandataratamopalabdhiḥ syāt | dharmāyatanikasyāpi rūpasya kṣaṇikatvaṃ prasiddham eva cittānuvṛtter yathā pūrvam uktaṃ | tasmād bāhyam apy kṣaṇikatvaṃ prasiddhaṃ | pṛcchrayate khalv api sarvasaṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvaṃ sidhyati kathaṃ kṛtvā |
idaṃ tāvad ayam akṣaṇikavādī praṣṭavyaḥ | kasmād bhavān anityatvam icchati na saṃskārārāṃ kṣaṇikatvaṃ necchatīti | yady evaṃ vadet pratikṣaṇam anyatvasyāgrahaṇād iti sa idaṃ syād vacanīyaḥ | prasiddhakṣaṇikabhāveṣv api pradīpādiṣu niścalāvasthāyāṃ tadagrahaṇād akṣaṇikatvaṃ kasmān neṣyate | yady evaṃ vadet pūrvavat paścād agrahaṇād iti | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | saṃskārāṇām api kasmād evaṃ neṣyate | yady evaṃ vadet vilakṣaṇatvāt pradīpāditadanyasaṃskārāṇām iti | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | dvidhaṃ hi vailakṣaṇyaṃ svabhāvavailakṣaṇyaṃ vṛttivailakṣaṇyaṃ ca | tad yadi tāvat svabhāvavailakṣaṇyam abhipretam ata eva dṛṣṭāntatvaṃ yujyate | na hi tatsvabhāva eva tasya dṛṣṭānto bhavati yathā pradīpaḥ pradīpasya gaur vā gor iti | atha vṛttavailakṣaṇyam ata eva dṛṣṭāntatvaṃ pradīpapradīpānāṃ prasiddhatvāt | kṣaṇikatvānuvṛtteḥ punaḥ sa idaṃ praṣṭavyaḥ | kaccid icchasi yāne tiṣṭhati yānāruḍho gacched iti | yadi no hīti vadet | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | cakṣurādiṣu tiṣṭhatsu tad āśritaṃ vijñānaṃ prabandhena gacchatīti na yujyate | yady evaṃ vadet nanu ca dṛṣṭaṃ vartisaṃniśrite pradīpe prabandhena gacchati vartyā avathānam iti | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | na dṛṣṭaṃ tatprabandhena vartyā pratikṣaṇaṃ vikārotpatter iti | yady evaṃ vadet sati kaṇikatve saṃskārāṇāṃ kasmāt pradīpād iva kṣaṇikatvaṃ na siddham iti | sa idaṃ vacanīyaḥ viparyāsavastutvāt | sadṛśasaṃtatiprabandhavṛttyā hi kṣaṇikatvam eṣāṃ na prajñāyate | yataḥ saty apy aparāparatve tad evedam iti viparyāso jāyate | itarathā hi anityanityaviparyāso na syāt tadabhāve saṃkleśo na syāt kutaḥ punar vyavadānam ity evaṃ paryanuyogato 'pi kṣaṇikatvaṃ sarvasaṃskārāṇāṃ prasiddhaṃ | pudgalanairātmyaprasādhanārthaṃ nairātmyavibhāge dvādaśa ślokaḥ |
prajñaptyastitayā vācyaḥ pudgalo dravyato na tu |
nopalambhād viparyāsāt saṃkleśāt kliṣṭahetutaḥ
ekatvānyatvato vācyas tasmād doṣadvayād asau |
skandhātmatvaprasaṅgāc ca taddravyatvaprasaṅgataḥ
dravyasan yady avācyaś ca vacanīyaṃ prayojanaṃ |
ekatvānyatvato 'vācyo na yukto niṣprayojanaḥ
lakṣaṇāl lokadṛṣṭāc ca śāstrato 'pi na yujyate |
indhanāgnyor avācyatvam upalabdher dvayena hi
dvaye sati ca vijñānasaṃbhavāt pratyayo na saḥ |
nairarthakyād ato draṣṭā yāvan moktā na yujyate
svāmitve sati cānityam aniṣṭaṃ na pravartayet |
tatkarmalakṣaṇaṃ sādhyaṃ saṃbodho bādhyate tridhā
darśanādau ca tadyatnaḥ svayaṃbhūr na trayād api |
tadyatnapratyayatvaṃ ca niryatnaṃ darśanādikaṃ
akartṛtvād anityatvāt sakṛtr ity apravṛttitaḥ |
darśanādiṣu yatnasya svayaṃbhūtvaṃ na yujyate
tathā sthitasya naṣṭasya prāg abhāvād anityataḥ |
tṛtīyapakṣābhāvāc ca pratyayatvaṃ na yujyate
sarvadharmā anātmānaḥ paramārthena śūnyatā |
ātmopalambhe doṣaś ca deśito yata eva ca
saṃkleśavyavadāne ca avasthāc chedabhinnake |
vṛttisaṃtānabhedo hi pudgalenopadarśitaḥ
ātmadṛṣṭir anutpādyā abhyāso 'nādikālikaḥ |
ayatnamokṣaḥ sarveṣāṃ na mokṣaḥ pudgalo 'sti vā
pudgalaḥ kim astīti vaktavyo nāstīti vaktavyaḥ | āha |
prajñaptyastitayā vācyaḥ pudgalo dravyato na tu |
yataś ca prajñaptito 'stīti vaktavyo dravyato nāstīti vaktavyaḥ | evam anekāṃśavādaparigrahe naivāstitve doṣāvakāśo na nāstitve | sa punar dravyato nāstīti kathaṃ veditavyaḥ | nopalambhāt | na hi sa dravyata upalabhyate rūpādivat upalabdhir hi nāma buddhyā pratipattiḥ | na ca pudgalaṃ buddhyā na pratipadyante pudgalavādinaḥ | uktaṃ ca bhagavatā | dṛṣṭa eva dharme ātmānam nupalabhate prajñāpayatīti kathaṃ nopalabdhā bhavati | na sa evam upalabhyamāno dravyata upalabdho bhavati | kiṃ kāraṇaṃ | viparyāsāt tathā hy anātmany ātmeti viparyāsa ukto bhagavatā | tasmād ya evaṃ pudgalagrāho viparyāsaḥ saḥ | katham idaṃ gamyate | saṃkleśāt | satkāyadṛṣṭikleśalakṣaṇo hy eṣa saṃkleśo yad uta ahaṃ mameti | na ca viparyāsaḥ saṃkleśo bhavitum arahati | na caiṣa saṃkleśa iti kathaṃ veditavyaṃ | kliṣṭahetutaḥ | tathā hi tadhetukāḥ kliṣṭā ( Msa 156 ) rāgādaya utpadyante |
yatra punar vastuni rūpādisaṃjñake prajñaptiḥ pudgala iti tasmāt kim ekatvena pudgalo vaktavya āhosvid anyatvena | āha |
ekatvānyatvato vācyas tasmād asau |
kiṃ kāraṇaṃ | doṣadvayāt | katamasmād doṣadvayāt |
skandhātmatvaprasaṅgāc ca taddravyatvaprasaṅgataḥ |
ekatve hi skandhānām ātmatvaṃ prasajyate pudgalasya ca dravyasatvaṃ | athānyatve pudgalsya dravyasatyaṃ | evaṃ hi pudgalsya prajñaptito 'stitvād avaktavyatvaṃ yuktaḥ | tenāvyākṛtavastusiddhaḥ |
ye punaḥ śāstuḥ śāsanam atikramya pudgalsya dravyato 'stitvam icchanti ta idaṃ syur vacanīyāḥ |
dravyasan yady avācyaś ca vacanīyaṃ prayojanaṃ |
kiṃ kāraṇaṃ |
ekatvānyatvato 'vācyo na yukto niṣprayojanaḥ |
atha dṛṣṭāntamātrāt pudgalasyāvaktavyatvam iccheyuḥ | yathāgnir andhanān nānyo nānyo vaktavya iti | ta idaṃ syur vacanīyāḥ |
lakṣaṇāl lokadṛṣṭāc ca śāstrato 'pi na yujyate |
indhanāgnyor avācyatvam upalabdher dvayena hi |
ekatvenānyatvena ca agnir hi nāma tejodhātur indhanaṃ śeṣāṇi bhūtāni | teṣāṃ ca bhinnaṃ lakṣaṇam ity anya evāgnir indhanāt | loke ca vināpy agninā dṛṣṭam indhanaṃ kāṣṭād vināpi cendhanenāgnir iti siddham anyatvaṃ | śāstre ca bhagavatā na kvacid agnīndhanayor avācyatvam uktam ity ayuktam etat | vinā punar indhanenāgnir astīti katham idaṃ vijñāyate | upalabdhes tathā hi vāyunā vikṣiptaṃ dūram api jvalat paraiti | athāpi syād vāyus tatrendhanam iti ata evāgnīndhanayor anyatvam it siddhiḥ | kitaḥ | dvayena hi upalabdher iti prakṛtaṃ | dvayaṃ hi tatropalabhyate arcir vāyuś cendhanatvena | asty eva pudgalo ya eṣa draṣṭā yāvad vijñāntā kartā bhoktā jñātā moktā ( Msa 157 ) ca | na sa draṣṭā yujyate | nāpi yāvan moktā | sa hi darśanādisaṃjñakānāṃ vijñānānāṃ pratyayabhāvena vā kartā bhavet svāmitvena vā |
tatra tāvat |
dvayaṃ pratītya vijñānasaṃbhavāt pratyayo na saḥ |
kiṃ kāraṇaṃ | nairarthakyāt | na hi tatra kiṃcit sāmarthyaṃ dṛṣṭaṃ |
svāmitve sati cānityam aniṣṭaṃ na pravartayet |
sa hi vijñānapravṛttau svāmībhavann aniṣṭaṃ vijñānam anityaṃ na pravartayet | aniṣṭaṃ ca | naiva tasmād ubhayathāpy asaṃbhāvāt | asau draṣṭā yāvan moktā na yujyate |
api khalu yadi dravyataḥ pudgalo 'sti
tatkarmalakṣaṇaṃ sādhyaṃ
yadi dravyato 'sti tasya karmāpy upalabhyate | yathā cakṣurādīnāṃ darśanādilakṣaṇaṃ ca rūpaprasādādi | na caivaṃ pudgalasya | tasmān na so 'sti dravyataḥ | tasmiṃś ca dravyata iṣyamāṇe buddhasya bhagavataḥ
saṃbodho bādhyate tridhā |
gambhīrābhisaṃbodhaḥ | asādhāraṇābhisaṃbodhaḥ | lokottarābhisaṃbodhaḥ | ni hi pudgalābhisaṃbodhe kiṃcid gambhīram abhisaṃbuddhaṃ bhavati | na tīrthyāsādhāraṇāṃ | na lokānucitaṃ | tathā hy eṣa grāhaḥ sarvalokagamyaḥ | tīrthyābhiniviṣṭaḥ | dīrghasaṃsārocitaś ca | api khalu pudgalo draṣṭā bhavan yāvad vijñātā darśanādiṣu saprayatno vā bhaven niṣpratyatno vā |
saprayatnasya vā punar asau prayatnaḥ svayaṃbhūr vā bhaved ākasmikaḥ | tatpratyayo
darśanādau ca tadyatnaḥ svayaṃbhūr na trayād api |
tasmād eva ca doṣatrayād vakṣyamānāt
tadyatnapratyayatvaṃ ca
neti vartate | niṣprayatnasya vā punaḥ sataḥ siddhaṃ bhavati |
niryatnaṃ darśanādikaṃ
ity asati vyāpare pudgalasya darśanādau katham asau draṣṭā bhavati |
yāvad vijñātā doṣatrayād ity uktaṃ katamasmād doṣatrayāt |
akartṛtvād anityatvāt sakṛtr ity apravṛttitaḥ |
darśanādiṣu yatnasya svayaṃbhūtvaṃ na yujyate ||
yadi darśanādiṣu prayatna ākasmiko yato darśanādīni | na tarhi teṣāṃ pudglaḥ karteti katham asau draṣṭā bhavati yāvad vijñātā sati vākasmikatve nirapekṣatvāt na kadācit prayatno na syād anityo na syāt | nitye ca prayatne darśnādīnāṃyugapac ca nityaṃ ca pravṛrtiḥ syād iti doṣaḥ | tasmān na yujyate darśnādiṣu prayatnasya svayaṃbhūtvaṃ |
tathā sthitasya naṣṭasya prāg abhāvād anityataḥ |
tṛtīyapakṣābhāvāc ca pratyayatvaṃ na yujyate |
atha pudgalaprayatnaḥ prayatnaḥ syāt | tasya tathā sthitasya prayatnatvaṃ na yujyate | prāg abhāvāt | sati hi tatprayatnatve na kadācit pudgalo nāstīti | kim arthaṃ prāk prayatno na syād yadā notpannaḥ | vinaṣṭasyāpi pratyayatvaṃ na yujyate pudgalasyānityatvaprasaṅgāt | tṛtīyaś ca kaścitpakṣo nāsti yan na sthito na vinaṣṭaḥ syād iti | tatpratyayo 'pi prayatno na yujyate | evaṃ tāvad yuktima āśritya dravyataḥ pudgalo nopalabhyate |
sarve dharmā anātmānaḥ paramārthena śūnyatā |
ātmopalambhe doṣaś ca deśito yata eva ca ||
dharmoddāneṣu hi bhagavatā sarve dharmā anātmāna iti deśitaṃ paramārthaśūnyatāyām asti karmāsti vipākaḥ kārakas tu nopalabhyate ya imaṃś ca skhandān nikṣipati anyāṃś ca skhandān pratisaṃdadhāti | anyatra dharmasaṃketād iti deśitaṃ | pañcakeṣu pañcādīnavā ātmopalambha iti dśitā | ātmadṛṣṭir bhavati jīvadṛṣṭiḥ nirviśeṣo bhavati tīrthikaiḥ | unmārgapratipannao bhavati | śūnyatāyām asya cittaṃ na praskandati na prasīdati na saṃtiṣṭhate nādhimucyate | āryadharmā asya na vyvadāyante | evam āgamato 'pi na yujyate | pudgalo 'pi hi bhagavatā tatra tatra deśitaḥ | ( Msa 159 ) parijñātāvī bhārahāraḥ śraddhānusāryādipudgalavyavasthānata ity asati dravyato 'stitve kasmād deśitaḥ |
saṃkleśe vyavadāne ca avasthāc chedabhinnake |
vṛttisaṃtānabhedo hi pudgalenopadarśitaḥ ||
avasthābhinne hi saṃkleśavyavadāne chedabhinne ca | pudgalaprajñaptim antareṇa tadvṛttibhedaḥ saṃtānabhedaś ca deśayituṃ na śakyaḥ | parijñāsūtre parijñeyā dharmāḥ saṃkleśaḥ parijñā vyavadānaṃ | bhārahārasūtre | bhāro bhārādānaṃ ca saṃkleśaḥ | bhāranikṣepaṇaṃ vyavadānaṃ | tayor vṛttibhedaḥ saṃtānabhedaś cāntareṇa parijñātāvībhārahārapudgalaprajñaptiṃ na śakyeta deśayituṃ | bodhipakṣāś ca dharmā bahudhāvasthāḥ prayogadarśanabhāvanāniṣṭhāmārgaviśeṣabhedataḥ | teṣāṃ vṛttibhedaḥ saṃtānabhedaś cāntareṇa śraddhānusāryādipudgalaprajñaptiṃ na śakyeta deśayituṃ | yenāsati dravyato 'stitve pudgalo deśita ity ayam atra nayo veditavyaḥ | itarathā hi pudgaladeśanā niṣprayojanā prāpnoti |
na hi tāvad asāv ātmadṛṣṭyutpādanārthaṃ yujyate yasmāt
ātmadṛṣṭir anutpādyā pūrvam evotpannatvāt | nāpi tadabhyāsārthaṃ yasmād ātmadṛṣṭer abhyāso 'nādikālikaḥ |
yadi cātmadarśanena mokṣa ity asau deśyeta | evaṃ sati syāt
ayatnamokṣaḥ sarveṣāṃ tathā hi sarveṣāṃ na dṛṣṭasatyānām ātmadarśanaṃ vidyate | naiva vā mokṣo 'stīti ( Msa 160 ) prāpnoti | na hi pūrvam ātmānam anātmato gṛhītvā satyābhisamayakāle kaścid ātmato gṛhṇāti |
yathā duḥkhaṃ duḥkhataḥ pūrvam agṛhītvā paścād gṛhṇātīti yathā pūrvaṃ tathā paścād api mokṣo na syāt | sati cātmany avaśyam ahaṃkāramamakārābhyām ātmatṛṣṇayā cānyaiś ca tannidānaiḥ | kleśair bhavitavyam iti ato 'pi mokṣo na syāt | na vā pudgalo 'stīti abhyupagantavyaṃ | tasmin hi sati niyatam ete doṣāḥ prasajyante |
evam ebhir guṇair nityaṃ bodhisatvāḥ samanvitāḥ |
ātmārthaṃ ca na riñcanti parārthaṃ sādhayanti ca
Original text: Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (Bhāṣya) = Msa · Edition: Sylvain Lévi: Mahāyānasūtrālaṃkāra, Exposé de la doctrine du Grand Véhicule, vol. I, Paris 1907. · Data entry Jens Braarvig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0