મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 17

એતેન યથોક્તાસુ ષટ્સુ પારમિતાસુ સ્થિતસ્ય બોધિસત્વસ્ય સંગ્રહવસ્તુપ્રયોગ દર્શયતિ સ્વપરાર્થસંપાદનાત્ પારમિતાભિઃ સંગ્રહવસ્તુભિશ્ ચ યથાક્રમં ।
મહાયાનસૂત્રાલંકારે પારમિતાધિકારઃ ષોડશઃ સમાપ્તઃ
છપિત્રે xવિઇ
સપ્તદશો ઽધિકારઃ
બુદ્ધપૂજાવિભાગે સપ્ત શ્લોકાઃ ।
સંમુખં વિમુખં પૂજા બુદ્ધાનાં ચીવરાદિભિઃ ।
ગાઢપ્રસન્નચિત્તસ્ય સંભારદ્વયપૂરયે

અબન્ધ્યબુદ્ધજન્મત્વે પ્રણિધાનવતઃ સતઃ ।
ત્રયસ્યાનુપલમ્ભસ્ તુ નિષ્પન્ના બુદ્ધપૂજા

સત્વાનામ્ અપ્રમેયાનાં પરિપાકાય ચાપરા ।
ઉપધેશ્ ચિત્તતશ્ ચાન્યા અધિમુક્તેર્ નિધાનતઃ

અનુકમ્પાક્ષમાભ્યાં ચ સમુદાચારતો ઽપરા ।
વસ્ત્વાભોગાવબોધાચ્ ચ વિમુક્તેશ્ ચ તથાત્વતઃ

ઇત્ય્ એભિશ્ ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈઃ ।
આશ્રયાદ્ વસ્તુતઃ પૂજા નિમિત્તાત્ પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્ નિશ્રયાચ્ ચ પ્રદર્શિતા

વેદિતવ્યા । તત્રાશ્રયઃ સમક્ષપરોક્ષા બુદ્ધાઃ । વસ્તુ ચીવરાદયઃ । નિમિત્તં પ્રગાઢપ્રસાદસહગતં ચિત્તં । પરિણામના ઉત્પાદઃ સ્યાદ્ ઇતિ પૂર્વપ્રણિધાનં । જ્ઞાનં નિર્વિકલ્પં પૂજકપૂજ્યપૂજાનુપલમ્ભતઃ । ક્ષેત્રમ્ અપ્રમેયાઃ સત્વાઃ । તત્પરિપાચનાય તૈસ્ તત્પ્રયોજતાત્ તેષુ તદ્રોપણતઃ । નિશ્રય ઉપધિશ્રિતં ચ । તત્રોપધિં નિશ્રિત્ય પૂજા ચીવરાદિભિશ્ ચિત્તં નિશ્રિત્યાસ્વાદનાનુમોદનાભિનન્દનમનસ્કારૈઃ । તથોક્તૈશ્ ચાધિમુક્ત્યાદિભિર્ યદ્ ઉત મહાયાનધર્માધિમુક્તઃ બોધિચિત્તોત્પાદતઃ । પ્રણિધાનમ્ એવ હિ નિધાનમ્ અત્રોક્તં શ્લોકવત્ત્વાનુરોધાત્ । સત્વાનુકમ્પનતઃ । દુષ્કરચર્યા દુઃખક્ષમણતઃ । પારમિતાસમુદાચારતઃ । યોનિશો ધર્મમનસિકારતઃ । સ હ્ય્ અવિપર્યયસ્તત્વાદ્ વસ્ત્વાભોગઃ । સમ્યગ્દૃષ્ટિતો દર્શનમાર્ગે । સ હિ યથાભૂતાવબોધાદ્ વસ્ત્વવબોધઃ । વિમુક્તિતઃ ક્લેશવિમોક્ષાચ્ છ્રાવકાણાં । તથા ત્વ્ અતો મહાબોધિપ્રાપ્તેર્ ઇત્ય્ અયં પૂજાયાઃ પ્રકારભેદઃ ।
હેતુતઃ ફલતશ્ ચૈવ આત્મના ચ પરૈર્ અપિ ।
લાભસત્કારતશ્ ચૈવ પ્રતિપત્તેર્ દ્વિધા ચ સા

પરીત્તા મહતી પૂજા સમાનામાનિકા ચ સા ।
પ્રયોગાદ્ ગતિતશ્ ચૈવ પ્રણિધાનાચ્ ચ સા મતા

ઇત્ય્ અયમ્ અર્થાદિભેદેનાપરઃ પ્રકારભેદઃ ।
તત્રાતીતા હેતુઃ પ્રત્યુત્પન્ના ફલં પ્રત્યુત્પન્ના હેતુર્ અનાગતા ફલમ્ ઇત્ય્ એવં હેતુફલતો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના વેદિતવ્યા । આત્મનેત્ય્ આધ્યાત્મિકી પરૈર્ ઇતિ બાહ્યા । લાભસત્કારતો ઔદારિકી । પ્રતિપત્તિતઃ સૂક્ષ્મા । પરીત્તા હીના મહતી પ્રણીતા । પુનઃ સમાના હીના નિર્માના પ્રણીતા ત્રિમણ્ડલાવિકલ્પનાત્ । કાલાન્તરપ્રયોજ્યા દૂરે । તત્કાલપ્રયોજ્યાન્તિકે । પુનર્ વિચ્છિન્નાયાં ગતૌ દૂરે । સમનન્તરાયામ્ અન્તિકે । પુનર્ યાં પૂજામ્ આયત્યાં પ્રયોજયિતું પ્રણિદધાતિ સા દૂરે યાં પ્રણિહિતઃ કર્તું સાન્તિકે । કતમા પુનર્ બુદ્ધપૂજા પરમા વેદિતવ્યેત્ય્ આહ ।
બુદ્ધેષુ પૂજા પરમા સ્વચિત્તાત્ ધર્માધિમુક્ત્યાશયતો વિભુત્વાત્ ।
અકલ્પનોપાયપરિગ્રહેણ સર્વૈકકાર્યત્વનિવેશતશ્ ચ

ઇત્ય્ એભિઃ પઞ્ચભિર્ આકારૈઃ સ્વચિત્તપૂજા બુદ્ધેષુ પરમા વેદિતવ્યા । યદ્ ઉત પૂજોપસંહિતમહાયાનધર્માધિમુક્તિતઃ । આશયતો નવભિર્ આશયૈઃ । આસ્વાદનાનુમોદનાભિનન્દનાશયૈઃ । અતૃપ્તવિપુલમ્ ઉદિતોપકરનિર્લેપકલ્યાણાશયૈશ્ ચ યે પારમિતાભાવનાયાં નિર્દિષ્ટાઃ । વિભુત્વતો ગગનગઞ્જાદિસમાધિભિઃ । નિર્વિકલ્પજ્ઞાનોપાયપરિગ્રહતઃ । સર્વમહાબોધિસત્વૈકકાર્યત્વપ્રવેશતશ્ ચ મિશ્રોપમિશ્રકાર્યત્વાત્ । કલ્યાણમિત્રસેવાવિભાગે સપ્ત શ્લોકાઃ । તત્રાર્ધપઞ્ચમૈઃ શ્લોકૈઃ ।
આશ્રયાદ્ વસ્તુતઃ સેવા નિમિત્તાત્ પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્ નિશ્રયાચ્ ચ પ્રદર્શિતા

મિત્રં શ્રયેદ્ દાન્તશમોપશાન્તં ગુણાધિકં સોદ્યમમ્ આગમાઢ્યં ।
પ્રબુદ્ધતત્વં વચસ્ આભ્યુપેતં કૃપાત્મકં ખેદવિવર્જિતં ચ

ઇત્ય્ એવં ગુણમિત્રં સેવાયા આશ્રયઃ । દાન્તં શીલયોગાદ્ ઇન્દ્રિયદમેન । શાન્તં સમાધિયોગાદ્ અધ્યાત્મં ચેતઃશમથેન । ઉપશાન્તં પ્રયોગાદ્ ઉપસ્થિતક્લેશોપશમનતઃ । ગુણૈર્ અધિકં ન સમં વા ન્યૂનં વા । સોદ્યમં નોદાસીનં પરાર્થે । આગમાઢ્યં ( મ્સ 120 ) નાલ્પશ્રુતં । પ્રબુદ્ધતત્વં તત્વાધિગમાત્ । વચસાભ્યુપેતં વાક્કરણેનોપેતં । કૃપાત્મકં નિરામિષચિત્તત્વાત્ । ખેદવિવર્જિતં સાતત્યસત્કૃત્યધર્મદેશનાત્ ।
સત્કારલાભૈઃ પરિચર્યયા ચ સેવેત મિત્રં પ્રતિપત્તિતશ્ ચ ।
ઇતિ । સેવાયાસ્ તુ ।
17.11ચ્-દ્
ધર્મે તથાજ્ઞાશય એવ ધીમાન્ મિત્રં પ્રગચ્છેત્ સમયે નતશ્ ચ

ઇતિ ત્રિવિધં નિમિત્તં । આજ્ઞાતુકામતા । કાલજ્ઞતા । નિર્માનતા ચ ।
સત્કારલાભેષુ ગતસ્પૃહો ઽસૌ પ્રપત્તયે તં પરિણામયેચ્ ચ ।
ઇતિ પરિણામના પ્રતિપત્ત્યર્થં સેવનાન્ ન લાભસત્કારાર્થં ।
યથાનુશિષ્ટપ્રતિપત્તિતશ્ ચ સંરાધયેચ્ ચિત્તમ્ અતો ઽસ્ય ધીરઃ

ઇતિ । યથાનુશિષ્ટપ્રતિપત્તિઃ સેવાહેતુઃ । તયા તચ્ચિત્તારાધનાત્ ।
યાનત્રયે કૌશલમ્ એત્ય બુદ્ધ્યા સ્વસ્યૈવ યાનસ્ય યતેત સિદ્ધૌ ।
ઇતિ યાનત્રયકૌશલાત્ જ્ઞાનં ।
સત્વાન્ અમેયાન્ પરિપાચનાય ક્ષેત્રસ્ય શુદ્ધસ્ય ચ સાધનાય

ઇતિ દ્વિવિધં ક્ષેત્રં તત્સેવાયાઃ । અપ્રમેયાશ્ ચ સત્વાઃ પરિશુદ્ધં ચ બુદ્ધક્ષેત્રં । ધર્મં શ્રુત્વા યેષુ પ્રતિષ્ઠાપનાત્ । યત્ર ચ સ્થિતેન ।
ધર્મેષુ દાયાદ્ અગુણેન યુક્તો નૈવામિષેણ પ્રવેસત્ સ મિત્રમ્ ।
ઇતિ નિશ્રયઃ સેવાયાઃ । ધર્મદાયાદતાં નિશ્રિત્ય કલ્યાણમિત્રં સેવેત । નામિષદાયાદતાં ।
અત ઊર્ધ્વમધ્યર્ધેન શ્લોકેન પ્રકારભેદઃ સેવાયા વેદિતવ્યઃ ।
હેતોઃ ફલાદ્ ધર્મમુખાનુયાનાત્ સેવેત મિત્રં બહિતશ્ ચ ધીમાન્

શ્રુતશ્રવાચ્ ચેતસિ યોગતશ્ ચ સમાનનિર્માનમનો ઽનુયોગાત્ ।
હેતોઃ ફલાદ્ ઇત્ય્ અતીતાદિભેદતઃ પૂર્વવત્ ધર્મમુખાનુયાનાત્ સેવેત મિત્રં ( મ્સ 121 ) બહિતશ્ ચ ધીમાન્ ઇત્ય્ આધ્યાત્મિકબાહ્યભેદઃ । ધર્મમુખસ્રોતો હિ ધર્મમુખાનુયાનં બહિર્ધા બહિતઃ શ્રુતશ્રવાચ્ ચેતસિ યોગતશ્ ચેત્ય્ ઔદારિકસૂક્ષ્મભેદઃ । શ્રવણં હ્ય્ ઔદારિકં ચિન્તનભાવનં સૂક્ષ્મં । તદ્ એવ ચેતસિ યોગઃ । સમાનનિર્માનમનોઽનુયોગાદ્ ઇતિ હીનપ્રણીતભેદઃ ।
ગતિપ્રયોગપ્રણિધાનતશ્ ચ કલ્યાણમિત્રં હિ ભજેત્ ધીમાન્

ઇતિ દૂરાન્તિકભેદઃ પુર્વવદ્ યોજયિતવ્યઃ ।
કતમા પુનઃ પરમા સેવેતિ સપ્તમઃ શ્લોકઃ ।
સન્મિત્રસેવા પરમા સ્વચિત્તાદ્ ધર્માધિમુક્ત્યાશયતો વિભુત્વૈઃ ।
અકલ્પનોપાયપરિગ્રહેણ સર્વૈકકાર્યત્વનિવેશતશ્ ચ

ઇતિ પૂર્વવત્ । અપ્રમાણવિભાગે દ્વાદશ શ્લોકાઃ ।
બ્રાહ્મા વિપક્ષહીના જ્ઞાનેન ગતાશ્ ચ નિર્વિકલ્પેન ।
ત્રિવિધાલમ્બનવૃત્તાઃ સત્વાનાં પાચકા ધીરે

બ્રાહ્મ્યા વિહારાશ્ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ । મૈત્રી કરુણા મુદિતોપેક્ષા ચ । તે પુનર્ બોધિસત્વે ચતુર્લક્ષણા વેદિતવ્યાઃ । વિપક્ષહાનિતઃ । પ્રતિપક્ષવિશેષયોગતઃ । વૃત્તિવિશેષતસ્ ત્રિવિધાલમ્બનવૃત્તિત્વાત્ । તથા હિ તે સત્વાલમ્બના ધર્માલમ્બનાશ્ચ । કર્મવિશેષતશ્ ચ । સત્વપરિપાચકત્વાત્ । સત્વધર્માલમ્બનાત્ । પુનઃ કતમસ્મિન્ સત્વનિકાયે ધર્મે વા પ્રવર્તન્તે । અનાલમ્બનાશ્ ચ કતમસ્મિન્ન્ આલમ્બને ।
સૌખ્યાર્થિનિ દુઃખાર્તે સુખિતે ક્લિષ્ટે ચ તે પ્રવર્તન્તે ।
તદ્દેશિતે ચ ધર્મે તત્ તથતાયાં ચ ધીરાણામ્

સત્વાલમ્બનાઃ સુખાર્થિનિ યાવત્ ક્લિષ્ટે સત્વનિકાયે પ્રવર્તન્તે । તથા હિ મૈત્રી સત્વેષુ સુખસંયોગાકારા । કરુણા દુઃખવિયોગાકારા । મુદિતા સુખાવિયોગાકારા । ઉપેક્ષાસુ વેદનાસુ તેષાં સત્વાનાં નિઃક્લેશતોપસંહારાકારા । ધર્માલમ્બનાસ્ તદ્દેશિતે ધર્મે । યત્ર તે વિહારા દેશિતાઃ । અનાલમ્બનાસ્ તત્તથતાયાં । તે હ્ય્ અવિકલ્પત્વાદ્ અનાલમ્બના ઇવેત્ય્ અનાલમ્બનાઃ । અપિ ખલુ ।
તસ્યાશ્ ચ તથતાર્થત્વાત્ ક્ષાન્તિલાભાદ્ વિશુદ્ધિતઃ ।
કર્મદ્વયાદ્ અનાલમ્બા મૈત્રી ક્લેશક્ષયાદ્ અપિ

એભિશ્ ચતુર્ભિઃ કારણૈર્ અનાલમ્બના મૈત્રી વેદિતવ્યા । તથતાલમ્બનત્વાત્ । અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભેનાષ્ટમ્યાં ભૂમૌ । ધાતુપુષ્ટ્યા તદ્વિશુદ્ધિતઃ । કર્મદ્વયતશ્ ચ । યા મૈત્રી નિષ્પન્દેન કાયકર્મણા સંગૃહીતા । ક્લેશક્ષયતશ્ ચ । તથા હિ ક્લેશ આલમ્બનમ્ ઉક્તં । મનોમયાનાં ગ્રન્થાનાં પ્રહાણાદ્ ઉચ્છિદ્યતે આલમ્બનમ્ ઇતિ વચનાત્ ।
તે નિશ્ચલાશ્ ચ ચલાશ્ ચ કૃપણૈર્ આસ્વાદિતા ન ચ જ્ઞેયાઃ ।
તે ચ બ્રાહ્મ્યા વિહારાશ્ ચતુર્વિધા વેદિતવ્યાઃ । તત્ર ચલા હાનભાગીયાઃ પરિહાણીયત્વાત્ । અચલાઃ સ્થિતિવિશેષભાગીયા અપરિહાણીયત્વાત્ । આસ્વાદિતાઃ ક્લિષ્ટાઃ અનાસ્વાદિતા અક્લિષ્ટાઃ । કૃપણૈર્ ઇતિ સુખલોલૈર્ અનુદારચિત્તૈઃ । એષ બ્રાહ્મ્યવિહારાણાં હાનભાગીયાદિપ્રકારમેદઃ । તેષુ પુનઃ ।
અચલેષુ બોધિસત્વાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ સક્તિવિગતેષુ

ન ચલેષુ નાપ્ય્ આસ્વાદિતેષુ ।
અસમાહિતસ્વભાવા મૃદુમધ્યા હીનભૂમિકા યે ઽપિ ।
હીનાશયાઃ સમાના હીનાસ્ તે હ્ય્ અન્યથા ત્વ્ અધિકાઃ

એષ મૃદ્વધિમાત્રતાભેદઃ । તત્ર ષડ્વિધા મૃદુકા અસમાહિતસ્વભાવાઃ । સર્વે સમાહિતા અપિ । યે મૃદુમધ્યાઃ । હીનભૂમિકા યે ઽપિ ઉત્તરાં બોધિસત્વભૂમિમ્ અપેક્ષ્ય । હીનાશયા અપિ । શ્રાવકાદીનાં સમાના અપિ । યે ઽનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિરહિતા હીનાસ્ તે મૃદુકા ઇત્ય્ અર્થઃ । અન્યથા ત્વ્ અધિકા ઇતિ યથોક્તવિપર્યયેણાધિમાત્રતા વેદિતવ્યા ।
બ્રાહ્મ્યૈર્ વિહૃતવિહારઃ કામિષુ સંજાયતે યદા ધીમાન્ ।
સંભારાન્ પૂરયતે સત્વાંશ્ ચ વિપાચયતિ તેન

સર્વત્ર ચાવિરહિતો બ્રાહ્મ્યૈ રહિતશ્ ચ તદ્વિપક્ષેણ ।
તત્પ્રત્યયૈર્ અપિ ભૃશૈર્ ન યાતિ વિકૃતિં પ્રમત્તો ઽપિ

હેતુફલલિઙ્ગભેદઃ । તત્ર બ્રાહ્મ્યૈર્ વિહૃતો વિહારૈર્ ઇતિ હેતુઃ । કામિષુ સત્વેષુ ( મ્સ 123 ) સંજાયત ઇતિ વિપાકફલં । સંભારાન્ પૂરયત્ય્ અધિપતિફલં । સત્વાન્ પરિપાચયતીતિ પુરુષકારફલં । સર્વત્ર ચાવિરહિતો બ્રાહ્મ્યૈર્ વિહારૈર્ જાયત ઇતિ નિષ્પન્દફલં । રહિતશ્ ચ તદ્વિપક્ષેણેતિ વિસંયોગફલં ભૃશૈર્ અપિ તત્પ્રત્યયૈર્ અવિકૃતિગમનં લિઙ્ગં । પ્રમત્તો ઽપીત્ય્ અસંમુખીભૂતે ઽપિ પ્રતિપક્ષે । અન્યૈશ્ ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈર્ ગુણદોષભેદઃ ।
વ્યાપાદવિહિંસાભ્યામ્ અરતિવ્યાપાદકામરાગૈશ્ ચ ।
યુક્તો હિ બોધિસત્વો બહુવિધમ્ આદીનવં સ્પૃશતિ

ઇતિ દોષઃ । બ્રાહ્મ્યવિહારભાવે તદ્વિપક્ષયોગાત્ । તત્ર વ્યાપાદાદયો મૈત્ર્યાદીનાં યથાક્રમં વિપક્ષાઃ । વ્યાપાદકામરાગાવ્ ઉપેક્ષાયાઃ । કથં બહુવિધાદીનવં સ્પૃશતીત્ય્ આહ ।
ક્લેશૈર્ હન્ત્યાત્માનં સત્વાન્ ઉપહન્તિ શીલમ્ ઉપહન્તિ ।
સવિલેખલાભહીનો રક્ષાહીનસ્ તથા શાસ્ત્રા

સાધિકરણો ઽશયસ્વી પરત્ર સંજાયતે ઽક્ષણેષુ સ ચ ।
પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિહીનો મનસિ મહદ્ દુઃખમ્ આપ્નોતિ

તત્ર પ્રથમૈસ્ ત્રિભિઃ પદૈર્ આત્મવ્યાબાધાય ચેતયતે પરવ્યાબાધાયોભયવ્યાબાધાયેત્ય્ એતમ્ આદીનવં દર્શયતિ । સવિલેખાદિભિઃ ષડ્ભિઃ પદૈર્ દૃષ્ટધાર્મિકમ્ અવદ્યં પ્રસવતીતિ દર્શયતિ । કથં ચ પ્રસવતિ । આત્માસ્યાપવદતે । પરે ઽપિ દેવતા અપિ । શાસ્તાપ્યન્યે ઽપિ વિજ્ઞાઃ સબ્રહ્મચારિણો ધર્મતયા વિગર્હન્તે । દિગ્વિદિક્ષુ ચાસ્ય પાપકો ઽવર્ણશબ્દશ્લોકો નિશ્ચરતીત્ય્ એવં સવિલેખો યાવદ્ અયશસ્ વીત્ય્ અનેન યથાક્રમં દર્શયતિ । શેષૈસ્ ત્રિભિઃ પદૈર્ યથાક્રમં સાંપરાયિકં દૃષ્ટધર્મસાંપરાયિકમ્ અવદ્યં પ્રસવતિ । તજ્જં ચૈતસિકં દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયત ઇત્ય્ એતદ્ આદીનવં દર્શયતિ ।
એતે સર્વે દોષા મૈત્ર્યાદિષુ સુસ્થિતસ્ય ન ભવન્તિ ।
અક્લિષ્ટઃ સંસારં સત્વાર્થં નો ચ સંત્યજતિ

ઇતિ । બ્રાહ્મવિહારયોગે ત્રિવિધં ગુણં દર્શયતિ । યથોક્તદોષાભાવં અક્લિષ્ટસ્ય સત્વહેતોઃ સંસારાપરિત્યાગં ।
ન તથૈકપુત્રકેષ્વ્ અપિ ગુણવત્સ્વ્ અપિ ભવતિ સર્વસત્વાનાં ।
મૈત્ર્યાદિચેતનેયં સત્વેષુ યથા જિનસુતાનાં

ઇત્ય્ એતે ચ બોધિસત્વમૈત્રાદીનાં તીવ્રતાં દર્શયતિ । કરુણાવિભાગે તદાલમ્બનપ્રભેદમ્ આરભ્ય દ્વૌ શ્લોકૌ ।
પ્રદીપ્તાન્ શત્રુવશગાન્ દુઃખાક્રાન્તાંસ્ તમોવૃતાન્ ।
દુર્ગમાર્ગસમારૂઢાન્ મહાબન્ધનસંયુતાન્

મહાશનવિષાક્રાન્તલોલાન્ માર્ગપ્રનષ્ટકાન્ ।
ઉત્પથપ્રસ્થિતાન્ સત્વાન્ દુર્બલાન્ કરુણાયતે

તત્ર પ્રદીપ્તાઃ કામરાગેણ કામસુખભક્તાઃ । શત્રુવશગા મારકૃતાન્તરાયાઃ કુશલે ઽપ્રયુક્તાઃ દુઃખાક્રાન્તાઃ દુઃખાભૂતા નરકાદિષુ । તમોવૃતા ઔરભ્રિકાદયો દુશ્ચરિતૈકાન્તિકાઃ । કર્મવિપાકસંમૂઢત્વાત્ । દુર્ગમાર્ગસમારૂઢા અપરિનિર્વાણધર્માણઃ સંસારવર્ત્માત્યન્તાનુપચ્છેદાત્ । મહાબન્ધનસંયુતા અન્યતીર્થ્યાઃ । મોક્ષસંપ્રસ્થિતા નાનાકુદૃષ્ટિગાઢબન્ધનબદ્ધત્વાત્ । મહાશનવિષાક્રાન્તલોલાઃ સમાપત્તિસુખસક્તાઃ । તેષાં હિ તત્ ક્લિષ્ટં સમાપત્તિસુખં । યથા મૃષ્ટમ્ અશનં વિષાક્રાન્તં । તતઃ પ્રચ્યાવનાત્ । માર્ગપ્રણષ્ટકા અભિમાનિકા મોક્ષમાર્ગભ્રાન્તત્વાત્ । ઉત્પથપ્રસ્થિતા હીનયાનપ્રયુક્તા અનિયતાઃ । દુર્બલા અપરિપૂર્ણસંભારા બોધિસત્વાઃ । ઇત્ય્ એતે દશવિધાઃ સત્વા બોધિસત્વકરુણાયા આલમ્બનં । પઞ્ચફલસંદર્શને કરુણાયાઃ શ્લોકઃ ।
હેઠાપહં હ્ય્ ઉત્તમબોધિબીજં સુખાવહં તાયપકમ્ ઇષ્ટહેતું ।
સ્વભાવદં ધર્મમ્ ઉપાશ્રિતસ્ય બોધિર્ ન દૂરે જિનાત્મજસ્ય

તતઃ હેઠાપહત્વેન તદ્વિપક્ષવિહિંસાપ્રહાણાદ્ વિસંયોગફલં દર્શયતિ । ઉત્તમબોધિબીજત્વેનાધિપતિફલં । પરાત્મનોર્ યથાક્રમં સુખાવહતાયકત્વેન પુરુષકારફલં । ઇષ્ટહેતુત્વેન વિપાકફલં । સ્વભાવદત્વેન નિષ્પન્દફલમ્ આયત્યાં વિશિષ્ટકરુણાફલદાનાત્ । એવં પઞ્ચવિધાં કરુણામ્ આશ્રિત્ય બુદ્ધત્વમ્ અદૂરે વેદિતવ્યં । અપ્રતિષ્ઠિતસંસારનિર્વાણત્વે શ્લોકઃ ।
વિજ્ઞાય સંસારગતં સમગ્રં દુઃખાત્મકં ચૈવ નિરાત્મકં ચ ।
નોદ્વેગમ્ આયાતિ ન ચાપિ દોષૈઃ પ્રબાધ્યતે કારુણિકો ઽગ્રબુદ્ધિઃ

સર્વં સંસારં યથાભૂતં પરિજ્ઞાય બોધિસત્વો નોદ્વેગમ્ આયાતિ કારુણિકત્વાત્ । ( મ્સ 125 ) ન દોષૈર્ બાધ્યતે ઽગ્રબુદ્ધિત્વાત્ । એવં નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠિતો ભવતિ ન સંસારે યથાક્રમં । સંસારપરિજ્ઞાને શ્લોકઃ ।
દુઃખાત્મકં લોકમ્ અવેક્ષમાણો દુઃખાયતે વેત્તિ ચ તદ્યથાવત્ ।
તસ્યાભ્યુપાયં પરિવર્જને ચ ન ખેદમ્ આયત્ય્ અપિ વા કૃપાલુઃ

દુઃખાયત ઇતિ કરુણાયતે । વેત્તિ ચ તદ્ યથાવદ્ ઇતિ દુઃખં યથાભૂતં તસ્ય ચ દુઃખસ્ય પરિવર્જને ઽભ્યુપાયં । વેત્તિ યેનાસ્ય દુઃખં નિરુધ્યતે । એતેન જાનન્ન્ અપિ સંસારદુઃખં યથાભૂતં તત્પરિત્યાગોપાયં ચ ન ખેદમ્ આપદ્યતે બોધિસત્વઃ કરુણાવિશેષાદ્ ઇતિ પ્રદર્શયતિ । કરુણાપ્રભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
કૃપા પ્રકૃત્યા પ્રતિસંખ્યયા ચ પૂર્વં તદભ્યાસવિધાનયોગાત્ ।
વિપક્ષહીના ચ વિશુદ્ધિલાભાત્ ચતુર્વિધેયં કરૂણાત્મકાનાં

સેયં યથાક્રમં ગોત્રવિશેષતઃ । ગુણદોષપરીક્ષણતઃ । જન્માન્તરપરિભાવનતઃ । વૈરાગ્યલાભતશ્ ચ વેદિતવ્યા । તદ્વિપક્ષવિહિંસાપ્રહાણે સતિ વિશુદ્ધિલાભત ઇતિ વૈરાગ્યલાભતઃ ।
ન સા કૃપા યા ન સમા સદા વા નાધ્યાશયાદ્ વા પ્રતિપત્તિતો વા ।
વૈરાગ્યતો નાનુપલમ્ભતો વા ન બોધિસત્વો હ્ય્ અકૃપસ્ તથા યઃ

તત્ર સમા સુખિતાદિષુ યત્કિંચિદ્ વેદિતમ્ ઇદમ્ અત્ર દુઃખસ્યેતિ વિદિત્વા । સદા નિરુપધિશેષનિર્વાણે તદક્ષયાત્ । અધ્યાશયાદ્ ભૂમિપ્રવિષ્ટાનામ્ આત્મપરસમતાશયલાભાત્ । પ્રતિપત્તિતો દુઃખપરિત્રાણક્રિયયા । વૈરાગ્યતસ્ તદ્વિપક્ષવિહિંસાપ્રહાણાત્ । અનુપલમ્ભતો ઽનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભાત્ । કરુણાવૃક્ષપ્રતિબિમ્બકે પઞ્ચ શ્લોકાઃ ।
કરુણા ક્ષાન્તિશ્ ચિન્તા પ્રણિધાનં જન્મસત્વપરિપાકઃ ।
કરુણા તરુર્ એષ મહાન્ મૂલાદિઃ પુષ્પપત્રફલઃ

ઇત્ય્ એષ મૂલસ્કન્ધશાખાપત્રપુષ્પફલાવસ્થઃ કરુણાવૃક્ષો વેદિતવ્યઃ । એતસ્ય કરુણા મૂલં । ક્ષાન્તિઃ સ્કન્ધઃ । સત્વાર્થચિન્તા શાખા । પ્રણિધાનં શોભનેષુ જન્મસુ પત્રાણિ । શોભનં જન્મ પુષ્પં । સત્વપરિપાકઃ ફલં ।
મૂલં કરુણા ન ભવેદ્ દુષ્કરચર્યાસહિષ્ણુતા ન ભવેત્ ।
દુઃખાક્ષમશ્ ચ ધીમાન્ સત્વાર્થં ચિન્તયેન્ નૈવ

ચિન્તાવિહીનબુદ્ધિઃ પ્રણિધાનં શુક્લજન્મસુ ન કુર્યાત્ ।
શુભજન્માન્ અનુગચ્છન્ સત્વાન્ પરિપાચયેન્ નૈવ

આભ્યાં શ્લોકાભ્યાં પૂર્વોત્તરપ્રસવસાધર્મ્યાત્ કરુણાદીનાં મૂલાદિભાવં સાધયતિ ।
કરુણાસેકો મૈત્રી તદ્દુઃખે સૌખ્યતો વિપુલપુષ્ટિઃ ।
શાખાવૃદ્ધિર્ વિશદા યોનિમનસ્કારતો જ્ઞેયા

પર્ણત્યાગાદાનં પ્રણિધીનાં સંતતેર્ અનુચ્છેદાત્ ।
દ્વિવિધપ્રત્યયસિદ્ધેઃ પુષ્પમબન્ધ્યં ફલં ચાસ્માત્

એતાભ્યાં શ્લોકાભ્યાં વૃક્ષમૂલસેકાદિસાધર્મ્યં કરુણાવૃક્ષસ્ય દર્શયતિ । કરુણા હિ મૂલવૃક્ષા । તસ્યાઃ સેકો મૈત્રી તયા તદાપ્ય્ આયનાત્ । મૈત્રિચિત્તો હિ પરદુઃખેન દુઃખાયતે । તતશ્ ચ કરુણોદ્ભવદુઃખમ્ ઉત્પદ્યતે બોધિસત્વસ્ય સ્વાર્થપ્રયુક્તસ્ય તત્ર સૌખ્યોત્પાદાદ્ વિપુલપુષ્ટિઃ ક્ષાન્તિપુષ્ટિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સા હિ સ્કન્ધ ઇત્ય્ ઉક્તા । સ્કન્ધશ્ ચ વિપુલઃ । યોનિશોમનસ્કારાદ્ બહુવિધા મહાયાને શાખાવૃદ્ધિઃ । ચિન્તા હિ શાખેત્ય્ ઉક્તા । પૂર્વાપરનિરોધોત્પાદક્રમેણ પ્રણિધાનસંતાનસ્યાનુચ્છેદાત્ । પર્ણત્યાગાદાનસાધર્મ્યં પ્રણિધાનાનાં વેદિતવ્યં । આધ્યાત્મિકપ્રત્યયસિદ્ધિતઃ સ્વસંતાનપરિપાકાત્ પુષ્પમ્ ઇવ જન્માબન્ધ્યં વેદિતવ્યં । બાહ્યપ્રત્યયસિદ્ધિતઃ પરસંતાનપરિપાકાત્ ફલભૂતઃ સત્વપરિપાકો વેદિતવ્યઃ । કરુણાનુશંસે શ્લોકઃ ।
કઃ કુર્વીત ન કરુણાં સત્વેષુ મહાકૃપાગુણકરેષુ ।
દુઃખે ઽપિ સૌખ્યમ્ અતુલં ભવતિ યદ્ એષાં કૃપાજનિતં

અત્ર મહાકરુણાગુણ ઉત્તરાર્ધેન સંદર્શિતઃ । શેષો ગતાર્થઃ । કરુણાનિઃસઙ્ગતાયાં શ્લોકાઃ ।
અવિષ્ટાનાં કૃપયા ન તિષ્ઠતિ મનઃ શમે કૃપાલૂનાં ।
કુત એવ લોકસૌખ્યે સ્વજીવિતે વા ભવેત્ સ્નેહઃ

સર્વસ્ય હિ લોકસ્ય લૌકિકે સૌખ્યે સ્વજીવિતે ચ સ્નેહઃ । તત્રાપિ ચ નિઃસ્નેહાનાં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં સર્વદુઃખોપશમે નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠિતં મનઃ । બોધિસત્વાનાં ( મ્સ 127 ) તુ કરુણાવિષ્ટત્વાન્ નિર્વાણે ઽપિ મનો ન પ્રતિષ્ઠિતં । કુત એવ તયોઃ સ્નેહો ભવિષ્યતિ । કરુણાસ્નેહવૈશેષ્યે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
સ્નેહો ન વિદ્યતે ઽસૌ યો ઽનિરવદ્યો ન લૌકિકો યશ્ ચ ।
ધીમત્સુ કૃપાસ્નેહો નિરવદ્યો લોકસમતીતઃ

માતાપિતૃપ્રભૃતીનાં હિ તૃષ્ણામયઃ સ્નેહઃ સાવદ્યઃ । લૌકિકકરુણાવિહારિણાં નિરવદ્યો ઽપિ લૌકિકઃ । બોધિસત્વાનાં તુ કરુણામયઃ સ્નેહો નિરવદ્યશ્ ચ લૌકિકાતિક્રાન્તશ્ ચ । કથં ચ પુનર્ નિરવદ્ય ઇત્ય્ આહ ।
દુઃખાજ્ઞાનમહાઉઘે મહાન્ધકારે ચ નિશ્રિતં લોકં ।
ઉદ્ધર્તું ય ઉપાયઃ કથમ્ ઇવ ન સ્યાત્ સ નિરવદ્યઃ

દુઃખમહાઉઘ અજ્ઞાનમહાન્ધકારે ચેતિ યોજ્યં । શેષં ગતાર્થં । કથં લોકાતિક્રાન્ત ઇત્યાહ ।
સ્નેહો ન સો ઽસ્ત્ય્ અરિહતાં લોકે પ્રત્યેકબોધિબુદ્ધાનાં ।
પ્રાગ્ એવ તદ્ અન્યેષાં કથમ્ ઇવ લોકોત્તરો ન સ્યાત્

પ્રત્યેકાં બોધિં બુદ્ધાઃ । શેષં ગતાર્થં । ત્રાસાભિનન્દનનિમિત્તત્વે શ્લોકઃ ।
દુઃખાભાવે દુઃખં યત્કૃપયા ભવતિ બોધિસત્વાનાં ।
સંત્રાસયતિ તદ્ આદૌ સ્પૃષ્ટં ત્વ્ અભિનન્દયતિ ગાઢં

દુઃખાભાવે ઇતિ દુઃખાભાવો નિમિત્તં । સત્વેષુ કરુણયા બોધિસત્વાનાં યદ્ દુઃખમ્ ઉત્પદ્યતે તદાદૌ સંત્રાસયતિ અધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ । આત્મપરસમતયા દુઃખસ્ય યથાભૂતમ્ અસ્પૃષ્ટત્વાત્ । સ્પૃષ્ટં તુ શુદ્ધાધ્યાશયભૂમાવ્ અભિનન્દયત્ય્ એવેત્ય્ અર્થઃ । કરુણાદુઃખેન સુખાભિભવે શ્લોકઃ ।
કિમ્ અતઃ પરમાશ્ચર્યં યદ્ દુઃખં સૌખ્યમ્ અભિભવતિ સર્વ ।
કૃપયા જનિતં લૌક્યં યેન વિમુક્તો અપિ કૃતાર્થઃ

નાસ્ત્ય્ અત આશ્ચર્યતરં યદ્ દુઃખમ્ એવ કરુણાજનિતં બોધિસત્વાનાં તથા સુખં ( મ્સ 128 ) ભવતિ । યત્ સર્વં લૌકિકં સુખમ્ અભિભવતિ । યેન સુખેન વિમુક્તા અર્હન્તો ઽપિ કૃતાર્થાઃ પ્રાગ્ એવાન્યે । કૃપાકૃતદાનાનુશંસે શ્લોકઃ ।
કૃપયા સહિતં દાનં યદ્ દાનસુખં કરોતિ ધીરાણાં ।
ત્રૈધાતુકમ્ ઉપભોગૈર્ ન તત્સુખં તત્કલાં સ્પૃશતિ

યચ્ચ ત્રૈધાતુકં સુખમ્ ઉપભોગૈઃ કૃતં ન તત્સુખં તસ્ય સુખસ્ય કલાં સ્પૃશતીત્ય્ અયમ્ ઉત્તરાર્ધસ્યાર્થઃ । શેષં ગતાર્થં । કૃપયા દુઃખાભ્યુપગમે શ્લોકઃ ।
દુઃખમયં સંસારં યત્કૃપયા ન ત્યજતિ સત્વાર્થં ।
પરહિતહેતોર્ દુઃખં કિં કારૂણિકૈર્ ન સમુપેતમ્

સર્વં હિ દુઃખં સંસારદુઃખે ઽન્તર્ભૂતં । તસ્યાભ્યુપગમાત્ સર્વં દુઃખમ્ અભ્યુપગતં ભવતિ । તત્ર તત્ફલવૃદ્ધૌ શ્લોકઃ ।
કરૂણા દાનં ભોગાઃ સદા કૃપાલોર્ વિવૃદ્ધિમ્ ઉપયાન્તિ ।
સ્નેહાનુગ્રહજનિતં તચ્ છક્તિકૃતં સુખં ચાસ્માત્

ત્રયં બોધિસત્વાનાં સર્વજન્મસુ વર્ધતે કરુણાયોગાત્ । કરુણા તદભ્યાસાત્ । દાનં કરુણાવશાત્ । ભોગાશ્ ચ દાનવશાત્ । તસ્માચ્ ચ ત્રયાત્ ફલં ત્રિવિધં સુખં ભવતિ । સ્નેહજનિતં કરુણાતઃ । સત્વાનુગ્રહજનિતં દાનાત્ । તદનુગ્રહક્રિયાશક્તિકૃતં ભોગેભ્યઃ । દાનપ્રોત્સાહનાયાં શ્લોકઃ ।
વર્ધે ચ વર્ધયામિ ચ દાને પરિપાચયામિ સુખયામિ ।
આકર્ષામિ નયામિ ચ કરુણાસન્નાન્ પ્રવદતીવ

દાને સન્નાન્ ઇતિ સંબન્ધનીયં । ષડ્ભિર્ ગુણૈર્ દાને ઽવસન્નાન્ બોધિસત્વાન્કરુણા પ્રોત્સહયતીવ । સ્વભાવવૃદ્ધ્યા । ભોગૈસ્ તદ્વર્ધનયા । દાનેન સત્વપરિપાચનયા । દાતુશ્ ચ સુખોત્પાદનાત્ । મહાબોધિસંભારસ્યાન્યસ્યાકર્ષણાત્ । મહાબોધિસમીપનયનાચ્ ચ । પરસૌખ્યેન સુખાભવે શ્લોકઃ ।
દુઃખે દુઃખી કૃપયા સુખાન્ય્ અનાધાય કેન સુખિતઃ સ્યાત્ ।
સુખયત્ય્ આત્માનમ્ અતઃ કૃપાલુર્ આધાય પરસૌખ્યમ્

કરુણયા બોધિસત્વઃ પરદુઃખૈર્ દુઃખિતઃ સત્વેષ્વ્ અનાધાય સુખં કથં સુખિતઃ ( મ્સ 129 ) સ્યાત્ । તસ્માત્ પરેષુ સુખમ્ આધાય બોધિસત્વ આત્માનમ્ એવ સુખયતીતિ વેદિતવ્યં । કૃપયા દાનસમનુશાસ્તૌ ષટ્ શ્લોકાઃ ।
સ્વં દાનં કારુણિકઃ શાસ્તીવ સદૈવ નિઃસ્વસુખકામઃ ।
ભોગૈઃ સુખય પરં વા મામ પ્ય્ અયુતસૌખ્યમ્

ન હિ કારુણિકસ્ય વિના પરસુખેનાસ્તિ સુખં । તસ્યાયુતસૌખ્યત્વાદ્ બોધિસત્વસ્ તેન વિના નો દાનસ્ય ફલં સુખં નેચ્છતિ ।
સફલં દાનં દત્તં તન્ મે સત્વેષુ તત્ સુખસુખેન ।
ફલ તેષ્વ્ એવ નિકામં યદિ મે કર્તવ્યતા તે ઽસ્તિ

દાનં દદતા દાનં ચ દાનફલં ચ તન્મયા સત્વેષુ દત્તં । તત્સુખમ્ એવ મે સુખં યસ્માત્ । અતસ્ તેષ્વ્ એવ યાવત્ ફલિતવ્યં તાવત્ ફલેતિ લોટ્ । બોધિસત્વઃ કરુણયા દાનમ્ અનુશાસ્તિ ।
ભોગે દ્વેષ્ટુર્ દાતુર્ ભોગા બહુશુભતરોપસર્પન્તિ ।
ન હિ તત્સુખં મતં મે દાને પારંપરો ઽસ્મિ યતઃ

ભોગવિમુખસ્ય દાતુર્ ભોગા બહુતરાશ્ ચોપતિષ્ઠન્તે । શોભનતરાશ્ ચ । ધર્મતૈવેયં ચિત્તસ્યોદારતરત્વાત્ । ન હિ તત્સુખં મતં મે યદ્ ભોગાસ્ તથોપતિષ્ઠતે । યસ્માદ્ અહં દાને પારંપરસ્ તત્પ્રબન્ધકામત્વાન્ ન સુખે ।
સર્વસ્તિપરિત્યાગે યત્કૃપયા માં નિરીક્ષસે સતતં ।
નનુ તે તેન જ્ઞેયં ન મત્ફલેનાર્થિતા ઽસ્યેતિ

યો ઽહં દાનફલં સર્વમ્ એવ કરુણયા નિત્યં પરિત્યજામિ નન્વ્ અત એવ વેદિતવ્યં નાસ્તિ મે દાનફલેનાર્થિત્વમ્ ઇતિ બોધિસત્વો દાનં સમનુશાસ્તિ ।
દાનાભિરતો ન સ્યાં પ્રાપ્તં ચેત્ તત્ફલં ન વિસૃજેયં ।
તથા હિ ।
ક્ષણમ્ અપિ દાનેન વિના દાનાભિરતો ભવતિ નૈવ

ઇતિ ગતાર્થઃ શ્લોકઃ ।
અકૃતં ન ફલસિ યસ્માત્ પ્રતિકારાપેક્ષયા ન મે તુલ્યં ।
યસ્ ત્વા કરોતિ તસ્ય ત્વં ફલસિ । તસ્માત્ ત્વં પ્રતિકારાપેક્ષયા ન મત્તુલ્યં । તથા હ્ય્ અહં ।
પ્રતિકારનિર્વ્યપેક્ષઃ પરત્ર ફલદો ઽસ્ય કામં તે

ગતાર્થમ્ એતત્ । કૃપાદાને દ્વૌ શ્લોકૌ ।
નિરવદ્યં શુદ્ધપદં હિતાવ્ અહં ચૈવ સાનુરક્ષં ચ ।
નિર્મૃગ્યં નિર્લેપં જિનાત્મજાનાં કૃપાદાનમ્

તત્ર નિરવદ્યં પરમ્ અનુપહૃત્ય દાનાત્ । શુદ્ધપદં કલ્પિકવસુદાનાત્ । વિષશસ્ત્રમદ્યાદિવિવર્જનતઃ । હિતાવહં દાનેન સંગૃહ્ય કુશલે નિયોજનાત્ । સાનુરક્ષં પરિજનસ્યાવિઘાતં કૃત્વા અન્યસ્મૈ દાનાત્ । નિર્મૃગ્યમ્ અયાચમાને ઽપ્ય્ અર્થિત્વં વિઘાતં વાવગમ્ય સ્વયમ્ એવ દાનાત્ દક્ષિણીયાપરિમાર્ગણાચ્ ચ । નિર્લેપં પ્રતિકારવિપાકનિઃસ્પૃહત્વાત્ । અપરઃ પ્રકારઃ ।
સકલં વિપુલં શ્રેષ્ઠં સતતં મુદિતં નિરામિષં શુદ્ધં ।
બોધિનતં કુશલનતં જિનાત્મજાનાં કૃષાદાનમ્

તત્ર સકલમ્ આધ્યાત્મિકબાહ્યવસ્તુદાનાત્ । વિપુલં પ્રભૂતવસ્તુદાનાત્ । શ્રેષ્ઠં પ્રણીતવસ્તુદાનાત્ । સતતમ્ અભીક્ષ્ણદાનાત્ । મુદિતપ્રતિસંખ્યાય પ્રહૃષ્ટદાનાત્ । નિરામિષં યથા નિર્લેપં । શુદ્ધં યથા શુદ્ધપદં । બોધિનતં મહાબોધિપરિણામનાત્ । કુશલનતં યથા હિતાવહં । ઉપભોગવિશેષે શ્લોકઃ ।
ન તથોપભોગતુષ્ટિં લભતે ભોગી યથા પરિત્યાગાત્ ।
તુષ્ટિમ્ ઉપૈતિ કૃપાલુઃ સુખત્રયાપ્યાયિતમનસ્કઃ

તત્ર સુખત્રયં દાનપ્રીતિઃ પરાનુગ્રહપ્રીતિઃ બોધિસંભારસંભરણપ્રીતિશ્ ચ । શેષં ગતાર્થં । પારમિતાભિનિર્હારકરુણાયાં શ્લોકઃ ।
કૃપણકૃપા રૌદ્રકૃપા સંક્ષુબ્ધકૃપા કૃપા પ્રમત્તેષુ ।
વિષયપરતન્ત્રકરુણા મિથ્યાભિનિવિષ્ટકરુણા ચ

તત્ર કૃપણા મત્સરિણઃ । રૌદ્રા દુઃશીલાઃ પરોપતાનિઃ । સંક્ષુબ્ધાઃ ( મ્સ 131 ) ક્રોધનાઃ । પ્રમત્તાઃ કુશીદાઃ । વિષયપરતન્ત્રાઃ કામેષુ વિક્ષિપ્તચિત્તાઃ । મિથ્યાભિનિવિષ્ટાઃ દુઃપ્રજ્ઞાઃ તીર્થિકાદયઃ । એષુ પારમિતાવિપક્ષધર્માવસ્થિતેષુ યા કરુણા સા કૃપણાદિકરુણા । સા ચ તદ્વિપક્ષવિદૂષણાત્ પારમિતાભિનિર્હારાય સંપદ્યતે । તસ્માત્ પારમિતાભિનિર્હારકરુણેત્ય્ ઉચ્યતે । કરુણાપ્રત્યયસંદર્શને શ્લોકઃ ।
કરુણા બોધિસત્વાનાં સુખાદ્ દુઃખાત્ તદન્વયાત્ ।
કરુણા બોધિસત્વાનાં હેતોર્ મિત્રાત્ સ્વભાવતઃ

તત્ર પૂર્વાર્ધેનાલમ્બનપ્રત્યયં કરુણાયાઃ સંદર્શયતિ । ત્રિવિધાં વેદનામ્ આલમ્બ્ય તિસૃભિર્ દુઃખતાભિઃ કરુણાયનાત્ । અદુઃખાસુખા હિ વેદના સુખદુઃખયોર્ અન્વયઃ પુનસ્ તદાવાહનાત્ । ઉત્તરાર્ધેન યથાક્રમં હેતુમિત્રસ્વભાવૈઃ કરુણાયા હેત્વધિપતિસમનન્તરપ્રત્યયાન્ સંદર્શયતિ । મહાકરુણત્વે શ્લોકઃ ।
કરુણા બોધિસત્વાનાં સમા જ્ઞેયા તદાશયાત્ ।
પ્રતિપત્તેર્ વિરાગાચ્ ચ નોપલમ્ભાદ્ વિશુદ્ધિતઃ

તત્ર સમા ત્રિવિધવેદનાવસ્થેષુ યત્ કિંચિદ્ વેદિતમ્ ઇદમ્ અત્ર દુઃખસ્યેતિ વિદિત્વા । સા પુનર્ આશયતો ઽપિ ચિત્તેન કરુણાયનાત્ । પ્રતિપત્તિતો ઽપિ તત્પરિત્રાણાત્ । વિરાગતો ઽપિ તદ્વિપક્ષવિહિંસાપ્રહાણાત્ । અનુપલમ્ભતો ઽપ્ય્ આત્મપરકરુણાનુપલમ્ભાત્ । વિશુદ્ધિતો ઽપ્ય્ અષ્ટમ્યાં ભૂમાવ્ અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભાત્ ।
મૈત્રાદિભાવનાગ્રા સ્વચિત્તતો ધર્મતો ઽધિમોક્ષાચ્ ચ ।
આશયતો ઽપિ વિભુત્વાદ્ અવિકલ્પાદ્ ઐક્યતશ્ ચાપિ

ઇતિ । પૂર્વનિર્દેશાનુસારેણાર્થો ઽનુગન્તવ્યઃ ।
ઇતિ ભગવતિ જાતસુપ્રસાદો મહદુપધિધ્રુવસત્ક્રિયાભિપૂજી ।
બહુગુણહિતમિત્રનિત્યસેવો જગદનુકમ્પક એતિ સર્વસિદ્ધિં