Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (with commentary) · Chapter 11

11.1

yatra yādṛśyādhimuktyā yo yatphalaṃ parigṛhlāti | vistīrṇe mahāyānadharme 'pariṇīyayodārādhimuktyā matimān trividhaṃ phalaṃ parigṛhṇāti | vipulapuṇyavṛddhiṃ tasyā evādhimukter vṛddhiṃ taddhetukāṃ cātulyaguṇamahātmatāṃ buddhatvaṃ |
mahāyānasūtrālaṃkāre adhimuktyadhikāro daśamaḥ
CHAPITRE XI
ekādaśo 'dhikāraḥ
dharmaparyeṣṭyadhikāre ālambanaparyeṣṭau catvāraḥ ślokāḥ
piṭakatrayaṃ dvayaṃ vā saṃgrahataḥ kāraṇair navabhir iṣṭam |
vāsanabodhanaśamanaprativedhais tad vimocayati

11.2

piṭakatrayaṃ sūtravinayābhidharmāḥ | tad eva trayaṃ hīnayānāgrayānabhedena dvayaṃ bhavati | śrāvakapiṭakaṃ bodhisatvapiṭakaṃ ca | tatpunas trayaṃ dvayaṃ vā kenārthena piṭakam ity āha | saṃgrahataḥ sarvajñeyārthasaṃgrahād veditavyaṃ | kena kāraṇena trayaṃ | navabhiḥ kāraṇair vicikitsāpratipakṣeṇa sūtraṃ yo yatrārthe saṃśayitas tasya tanniścayārthaṃ deśanāt | antadvayānuyogapratipakṣeṇa vinayaḥ sāvadyaparibhogapratiṣedhataḥ kāmasukhallikānuyogāntasyānavadyaparibhogānujñānata ātmaklamathānuyogāntasya | svayaṃdṛṣṭiparāmarṣapratipakṣeṇābhidharmo 'viparītadharmalakṣaṇābhidyotanāt | ( Msa 54 ) punaḥ śikṣātrayadeśanā sūtreṇa adhiśīlādhicittasaṃpādanatā vinayena śīlavato 'vipratisārādavipratisāreṇa samādhilābhāt | adhiprajñāsaṃpādanābhidharmeṇāviparītārthapravicayāt | punar dharmārthadeśanā sūtreṇa | dharmārthaniṣpattirvinayena kleśavinayasaṃyuktasasya tayoḥ prativedhāt | dharmārthasāṃkathyaviniścayakauśalyam abhidharmeṇeti | ebhir nabhiḥ kāraṇaiḥ piṭakatrayam iṣṭaṃ | tac ca saṃsārād vimocanārthaṃ | kathaṃ punas tad vimocayati | vāsanabodhaśamanaprativedhais tad vimocayati | śrutena cittavāsanataḥ | cintayā bodhanataḥ | bhāvanayā śamathena śamanataḥ | vipaśyanayā prativedhataḥ |
sūtrābhidharmavinayāś caturvidhārthā matāḥ samāsena |
teṣāṃ jñānād dhīmān sarvākārajñatām eti

11.3

te ca sūtravinayābhidharmāḥ pratyekaṃ caturvidhārthāḥ samāsatas teṣāṃ jñānād bodhisatvaḥ sarvajñatāṃ prāpnoti | śrāvakas tv ekasyā api gāthāyā artham ājñāyāsravakṣyaṃ prāpnoti |
āśrayato lakṣaṇato dharmād arthāc ca sūcanāt sūtram |
abhimukhato 'thābhīkṣṇyād abhibhavagatito 'bhidharmaś ca

11.4

kathaṃ pratyekaṃ caturvidhārthaḥ | āśrayakṣaṇadharmārthasūcanāt sūtraṃ | tatrāśrayo yatra deśe deśitaṃ yena yasmai ca | lakṣaṇaṃ saṃvṛtisatyalakṣaṇaṃ paramārthasatyalakṣaṇaṃ ca | dharmāḥ skandhāyatanadhātvāhārapratītyasamutpādādayaḥ | artho 'nusaṃdhiḥ | abhimukhatvād abhīkṣṇatvād abhibhavanād abhigamanāc cābhidharmo veditavyaḥ | nirvāṇābhimukho dharmo 'bhidharmaḥ satyabodhipakṣavimokṣamukhādideśanāt | abhīkṣṇaṃ dharmo 'bhidharma ekaikasya dharmasya rūpyarūpisanidarśanādiprabhedena bahulanirdeśāt | abhibhavatīty abhidharmaḥ parapravādābhibhavanād vivādādhikaraṇādibhiḥ | abhigamyate sūtrārtha etenety abhidharmaḥ |
āpatter utthānād vyutthānān niḥsṛteś ca vinayatvam |
pudgalataḥ prajñapteḥ pravibhāgaviniścayāc caiva

11.5

āpattitaḥ samutthānato vyutthānato niḥsaraṇataś ca veditavyaḥ | tatrāpattiḥ ( Msa 55 ) pañcāpattinikāyāḥ | samutthānam āpattīnām ajñānāt pramādāt kleśaprācuryādanādarāc ca | vyutthānam āśayato na daṇḍakarmataḥ | niḥsaraṇaṃ saptavidhaṃ | pratideśanā | abhyupagamaḥ śikṣādattakādīnāṃ daṇḍakarmaṇaḥ | samavadyotaḥ prajñapte śikṣāpade punaḥ paryāyeṇa | ajñānāt prasrabdhiḥ samagreṇa saṃghena śikṣāpadastha pratiprasrambhaṇāt | āśrayaparivṛttir bhikṣubhikṣuṇyoḥ strīpuruṣavyañjanaparivartanād asādhāraṇā vedāpattiḥ | bhūtapratyavekṣā dharmoddānākaraiḥ pratyavekṣāviśeṣaḥ | dharmatāpratilambhaś ca satyadarśanena kṣudrānukṣudrāpannābhāve dharmapratilambhāt | punaś caturvidhenārthena vinayo veditavyaḥ | pudgalato yam āgamya śikṣā prajñapyate | prajñaptito yadā 'rocite pudgalāparādhe śāstā saṃnipātya saṃghaśikṣāṃ prajñāpayati | pravibhāgato yaḥ prajñapte śikṣāpade tad uddeśasya vibhāgaḥ | viniścayataś ca tatrāpattiḥ kathaṃ bhavaty anāpattir veti nirdhāraṇāt | ālambanalābhaparyeṣṭau trayaḥ ślokāḥ |
ālambanaṃ mato dharmaḥ ādhyātmaṃ bāhyakaṃ dvayam |
lābho dvayor dvayārthena dvayoś cānupalambhataḥ

11.6

..... bāhyam ādhyātmikaṃ bāhyaṃ ca | tatra grāhakabhūtaṃ kāyādikamādhyātmikaṃ grāhyabhūtaṃ bāhyaṃ tayor eva tathatādvayaṃ | tatra dvayor ādhyātmikabāhyayor ālambanayor dvayārthena lābho yathākramaṃ | yadi grāhyārthād grāhakārtham abhinnaṃ paśyati grāhakārthāc ca grāhyārthaṃ dvayasya punaḥ samastasyādhyātmikabāhyālambanasya tathatāyā lābhas tayor eva dvayor anupalambhād veditavyaḥ |
manojalpair yathoktārthaprasannasya pradhāraṇāt |
arthakhyānasya jalpāc ca nāmni sthānāc ca cetasaḥ

11.7

dharmālambanalābhaḥ syāt tribhir jñānaiḥ śrutādibhiḥ |
trividhālambanalābhaś ca pūrvoktas tat samāśritaḥ

11.8

dharmālambanalābhaḥ punas tribhir jñānair bhavati śrutacintābhāvanāmayaiḥ | tatra samāhitena cetasā manojalpair yathoktārthaprasannasya tatpradhāraṇāt | śrutamayena jñānena tallābhaḥ manojalpair iti saṃkalpaiḥ | prasannasyety adhimuktasya niścitasya | pradhāraṇād iti pravicayāt | jalpād arthakhyānasya pradhāraṇāc cintāmayena tallābhaḥ | yadi manojalpād evāyam arthaḥ khyātīti paśyati nānyan manojalpād yathoktaṃ dvayālambanalābhe | cittasya nāmni sthānāt bhāvanāmayena jñānena tallābho veditavyo dvayānupalambhād yathoktaṃ dvayālambanalābhe | ata eva ca sa pūrvoktas trividhālambanalābho dharmālambanalābhasaṃniśrito veditavyaḥ | manasikāraparyeṣṭau pañca ślokāḥ |
tridhātukaḥ kṛtyakaraḥ sasaṃbādhāśrayo 'paraḥ |
adhimuktiniveśī ca tīvracchandakaro 'paraḥ

11.9

hīnapūrṇāśrayo dvedhā sajalpo 'jalpa eva ca |
jñānena saṃprayuktaś ca yogopaniṣadātmakaḥ

11.10

saṃbhinnālambanaś cāsau vibhinnālambanaḥ sa ca |
pañcadhā saptadhā caiva parijñā pañcadhā 'sya ca

11.11

catvāraḥ saptatriṃśac ca ākārā bhāvanāgatāḥ |
mārgadvayasvabhāvo 'sau dvyanuśaṃsaḥ pratīcchakaḥ

11.12

prayogī vaśavartī ca parītto vipulātmakaḥ |
yogināṃ hi manaskāra eṣa sarvātmako mataḥ

11.13

aṣṭādaśavidho manaskāraḥ | dhātuniyataḥ kṛtyakara āśrayavibhakto 'dhimuktiniveśakaś cchandajanakaḥ samādhisaṃniśrito jñānasaṃprayuktaḥ saṃbhinnālambano vibhinnālambanaḥ parijñāniyato bhāvanākārapraviṣṭaḥ śamathavipaśyanāmārgasvabhāvo 'nuśaṃsamanaskāraḥ pratīcchakaḥ prāyogikamanaskāro vaśavartimanaskāraḥ parīttamanaskāro vipulamanaskāraś ca | tatra dhātuniyato yaḥ śrāvakādigotraniyataḥ | kṛtyakaro yaḥ saṃbhṛtasaṃbhārasya | āśrayavibhakto yaḥ sasaṃbādhagṛhasthāśrayo 'saṃbādhapravrajitāśrayaś ca | adhimuktiniveśako yo buddhānusmṛtisahagataḥ | cchandajanako ( Msa 57 ) yas tat saṃpratyayasahagataḥ | samādhisaṃniśrito yaḥ samantakamaulasamādhisahagataḥ savitarkasavicāramātrāvitarkāvicārasahagataś ca | jñānasaṃprayukto yo yogopaniṣad yogasahagataḥ sa punaryathākramaṃ śrutacintāmanyo bhāvanāmayaś ca | saṃbhinnālambanaḥ pañcavidhaḥ sūtroddānagāthānipātayāvadudgṛhītayāvaddeśitālambanaḥ | vibhinnālambanaḥ saptavidho nāmālambanaḥ padālambano vyañjanālambanaḥ pudgalanairātmyālambano dharmanairātmyālambano rūpidharmālambano 'rūpidharmālambanaś ca | tatra rūpidharmālambano yaḥ kāyālambanaḥ | arūpidharmālambano yo vedanācittadharmālambanaḥ | parijñāniyato yaḥ parijñeye vastuni parijñeye 'rthe parijñāyāṃ parijñāphale tatpravedanāyāṃ ca | tatra parijñeyaṃ vastu duḥkhaṃ parijñeyo 'rthas tasyaivānityaduḥkhaśūnyānātmatā | parijñā mārgaḥ | parijñāphalaṃ vimuktiḥ | tatpravedanā vimuktijñānadarśanaṃ | bhāvanākārapraviṣṭaś caturākārabhāvanaḥ saptatriṃśadākārabhāvanaś ca | tatra caturākārabhāvanaḥ pudgalanairātmyākārabhāvano dharmanairātmyākārabhāvano darśanākārabhāvano jñānākārabhāvanaś ca | tatra saptatriṃśadākārabhāvanaḥ | aśubhākārabhāvano duḥkhākārabhāvano 'nityākārabhāvano 'nātmākārabhāvanaḥ smṛtyupasthāneṣu | pratilambhākārabhāvano nisevanākārabhāvano vinirdhāvanākārabhāvanaḥ pratipakṣākārabhāvanaḥ samyakprahāṇeṣu | saṃtuṣṭiprātipakṣikamanaskārabhāvano yadā cchandaṃ janayati | vikṣepasaṃśayaprātipakṣikamanaskārabhāvano yadā vyāyacchate vīryam ārabhate yathākramaṃ | auddhatyaprātipakṣikasamādhyākārabhāvano yadā cittaṃ pradadhāti | layaprātipakṣikasamādhyākārabhāvano yadā cittaṃ pragṛhṇāti | ete yathākramaṃ caturṣu ṛddhipādeṣu veditavyāḥ | sthitacittasya lokottarasaṃpattisaṃpratyayākārabhāvano yathā saṃpratyayākārabhāvana evaṃ vyavasāyākārabhāvano dharmāsaṃpramoṣākārabhāvanaś cittasthityākārabhāvanaḥ pravicayākārabhāvana indriyeṣu | eta eva pañca nirlikhitavipakṣamanaskārā baleṣu | saṃbodhisaṃprakhyānākārabhāvanas tatraiva vicayotsāhasaumanasyakarmaṇyatā cittasthitisamatākārabhāvanāḥ saptasaṃbodhyaṅgeṣu | prāptiniścayākārabhāvanaḥ parikarmabhūmisaṃrakṣaṇākārabhāvanaḥ parasaṃprāptyākārabhāvana āryakāntaśīlapraviṣṭākārabhāvanaḥ saṃlikhitavṛttisamudācārakārabhāvanaḥ pūrvaparibhāvitapratilabdhamārgābhyāsākārabhāvano dharmasthitinimittāsaṃpramoṣākārabhāvano 'nimittasthityāśrayaparivṛttyākārabhāvanaś ca mārgāṅgeṣu | śamathavipaśyanābhāvanāmārgasvabhāvayor na kaścin nirdeśaḥ | anuśaṃsamanaskāro dvividho dauṣṭhulyāpakarṣaṇo ( Msa 58 ) dṛṣṭinimittāpakarṣaṇaśca | pratīcchako yo dharmasrotasi buddhabodhisatvānām antikād avavādagrāhakaḥ | prāyogikamanaskāraḥ pañcavidhaḥ samādhigocare | saṃkhyopalakṣaṇaprāyogiko yena sūtrādiṣu nāmapadavyañjanasaṃkhyām upalakṣayate | vṛttyupalakṣaṇaprāyogiko yena dvividhāṃ vṛttim upalakṣayate parimāṇavṛttiṃ ca vyañjanānām aparimāṇavṛttiṃ ca nāmapadayoḥ | parikalpopalakṣaṇaprāyogiko yena dvayam upādāya dvayaparikalpam upalakṣayate | nāmaparikalpam upādāyārthaparikalpam arthaparikalpamupādāya nāmaparikalpam aparikalpam akṣaraṃ | kramopalakṣaṇaprāyogiko yena nāmagrahaṇapūrvikām arthagrahaṇapravṛttim upalakṣayate | prativedhaprāyogikaś ca | sa punar ekādaśavidho veditavya āgantukatvaprativedhataḥ saṃprakhyānanimittaprativedhato 'rthānupalambhaprativedhata upalambhānupalambhaprativedhato dharmadhātuprativedhataḥ pudgalanairātmyaprativedhato dharmanairātmyaprativedhato hīnāśayaprativedhata udāramāhātmyāśayaprativedhato yathādhigamadharmavyavasthānaprativedhato vyavasthāpitadharmaprativedhataś ca | vaśavartimanaskārasrividhaḥ āvaraṇasuviśuddhaḥ kleśajñeyāvaraṇasuviśuddho guṇābhinirhārasuviśuddhaś ca | dharmatatvaparyeṣṭau dvau ślokau |
tatvaṃ yat satataṃ dvayena rahitaṃ bhrānteś ca saṃniśrayaḥ śakyaṃ naiva ca sarvathābhilapituṃ yañ cāprapañcātmakam |
jñeyaṃ heyam atho viśodhyamamalaṃ yac ca prakṛtyā matam yasyākāśasuvarṇavārisadṛśī kleśād viśuddhirmatā

11.14

satataṃ dvayena rahitaṃ tatvaṃ parikalpitaḥ svabhāvo grāhyagrāhakalakṣaṇenātyantamasatvāt | bhrānteḥ saṃniśrayaḥ paratantras tena tatparikalpanāt | anabhilāpyam aprapañcātmakaṃ ca pariniṣpannaḥ svabhāvaḥ | tatra prathamaṃ tatvaṃ parijñeyaṃ dvitīyaṃ praheyaṃ tṛtīyaṃ viśodhyaṃ cāgantukamalādviśuddhaṃ ca prakṛtyā yasya prakṛtyā viśuddhasyākāśasuvarṇavārisadṛśī kleśād viśuddhiḥ | na hy ākāśādīni prakṛtyā aśuddhāni | na cāgantukamalāpagamād eṣāṃ viśuddhir neṣyata iti |
na khalu jagati tasmād vidyate kiṃcid anyaj jagad api tad aśeṣaṃ tatra saṃmūḍhabuddhi |
katham ayam abhirūḍho lokamohaprakāro yadasadabhiniviṣṭaḥ satsamantād vihāya

11.15

na khalu tasmād evaṃlakṣaṇād dharmadhātoḥ kiṃcit anyal loke vidyate dharmatāyā dharmasyābhinnatvāt | śeṣaṃ gatārthaṃ | tatve māyopamaparyeṣṭau pañcadaśa ślokāḥ |
yathā māyā tathā'bhūtaparikalpo nirucyate |
yathā māyākṛtaṃ tadvat dvayabhrāntirnirucyate

11.16

yathā māyā yantraparigṛhītaṃ bhrāntinimittaṃ kāṣṭhaloṣṭādikaṃ tathābhūtaparikalpaḥ paratantraḥ svabhāvo veditavyaḥ | yathā māyākṛtaṃ tasyāṃ māyāyāṃ hastyaśvasuvarṇādyākṛtis tadbhāvena pratibhāsitā tathā tasminn abhūtaparikalpe dvayabhrāntirgrāhyagrāhakatvena pratibhāsitā parikalpitasvabhāvākārā veditavyā |
yathā tasmin na tadbhāvaḥ paramārthas tatheṣyate |
yathā tasyopalabdhis tu tathā saṃvṛtisatyatā

11.17

yathā tasmin na tadbhāvo māyākṛte hastitvādyabhāvas tathā tasmin paratantre paramārtha iṣyate parikalpitasya dvayalakṣaṇasyābhāvaḥ | yathā tasya māyākṛtasya hastyādibhāvenopalabdhis tathābhūtaparikalpasya saṃvṛtisatyatopalabdhiḥ |
tadabhāve yathā vyaktis tannimittasya labhyate |
tathāśrayaparāvṛttāv asatkalpasya labhyate

11.18

yathā māyākṛtyasyābhāve tasya nimittasya kāṣṭhādikasya vyaktir bhūtārthopalabhyate tathāśrayaparāvṛttau dvayabhrāntyabhāvād abhūtaparikalpasya bhūto 'rtha upalabhyate |
tannimitte yathā loko hy abhrāntaḥ kāmataś caret |
parāvṛttāv aparyas taḥ kāmacārī tathā patiḥ yatiḥ

11.19

yathā tannimitte kāṣṭhādāv abhrānto lokaḥ kāmataś carati svatantras tathā 'śrayaparāvṛttvaparyasta āryaḥ kāmacārī bhavati svatantraḥ |
tadākṛtiś ca tatrāsti tadbhāvaś ca na vidyate |
tasmād astitvanāstitvaṃ māyādiṣu vidhīyate

11.20

eṣa śloko gatārthaḥ
na bhāvas tatra cābhāvo nābhāvo bhāva eva ca |
bhāvābhāvāviśeṣaś ca māyādiṣu vidhīyate

11.21

na bhāvas tatra cābhāvo yas tadākṛtibhāvo nāsau na bhāvaḥ | nābhāvo bhāva eva ca yo hastitvādyabhāvo nāsau na bhāvaḥ | tayoś ca bhāvābhāvayor aviśeṣo māyādiṣu vidhīyate | ya eva hi tatra tadākṛtibhāvaḥ | sa eva hastitvādyabhāvaḥ | ya eva hastitvādyabhāvaḥ sa eva tadākṛtibhāvaḥ |
tathā dvayābhatātrāsti tadbhāvaś ca na vidyate |
tasmād astitvanāstitvaṃ rūpādiṣu vidhīyate

11.22

tathā 'trābhūtaparikalpe dvayābhāsatāsti dvayabhāvaś ca nāsti | tasmād astitvanāstitvaṃ rūpādiṣu vidhīyate 'bhūtaparikalpasvabhāveṣu |
na bhāvas tatra cābhāvo nābhāvo bhāva eva ca |
bhāvābhāvāviśeṣaś ca rūpādiṣu vidhīyate

11.23

na bhāvas tatra cābhāvaḥ | yā dvayābhāsatā |
nābhāvo bhāva eva ca | yā dvayatā nāstitā | bhāvābhāvāviśeṣaś ca rūpādiṣu vidhīyate | ya eva hi ābhāsatāyā bhāvaḥ sa eva dvayasyābhāva iti |
samāropāpavādābhapratiṣedhārtham iṣyate |
hīnayānena yānasya pratiṣedhārtham eva ca

11.24

kim arthaṃ punar ayaṃ bhāvābhāvayor aikāntikatvam aviśeṣaś ceṣyate | yathākramaṃ | samāropāpavādābhapratiṣedhārtham iṣyate | hīnayānagamanapratiṣedhārthaṃ ca | abhāvasya hy abhāvatvaṃ viditvā samāropaṃ na karoti | bhāvasya bhāvatvaṃ viditvāpavādaṃ na karoti | tayoś cāviśeṣaṃ viditvā na bhāvād udvijayate tasmān na hīnayānena niryāti |
bhrānter nimittaṃ bhrāntiś ca rūpavijñaptir iṣyate |
arūpiṇī ca vijñaptir abhāvāt syān na cetarā

11.25

rūpabhrānter yā nimittavijñaptiḥ sā rūpavijñaptir iṣyate rūpākhyā | sā tu ( Msa 61 ) rūpabhrāntir arūpiṇī vijñaptiḥ | abhāvād rūpāvijñapter itarāpi na syād arūpiṇī vijñaptiḥ | kāraṇābhāvāt |
māyāhastyākṛtigrāhabhrānter dvayam udāhṛtam |
dvayaṃ tatra yathā nāsti dvayaṃ caivopalabhyate

11.26

bimbasaṃkalikāgrāhabhrānter dvayam udāhṛtam |
dvayaṃ tatra yathā nāsti dvayaṃ caivopalabhyate

11.27

māyāhastyākṛtigrāhyabhrāntito dvayam udāhṛtaṃ | grāhyaṃ grāhakaṃ ca tatra yathā nāsti dvayaṃ caivopalabhyate | pratibimbaṃ saṃkalikāṃ ca manasikurvataḥ tadgrāhabhrānter dvayam udāhṛtaṃ pūrvavat |
tathā bhāvāt tathābhāvād bhāvābhāvaviśeṣataḥ |
sadasanto 'tha māyābhā ye dharmā bhrāntilakṣaṇāḥ

11.28

ye dharmā bhrāntilakṣaṇā vipakṣasvabhāvās te sadasanto māyopamāś ca | kiṃ kāraṇaṃ | santas tathā bhāvād abhūtaparikalpatvena | asantas tathā 'bhāvāt grāhyagrāhakatvena | tayoś ca bhāvābhāvayor aviśiṣṭatvāt santo 'pya santo 'pi māyāpi caivaṃlakṣaṇās tasmān māyopamāḥ |
tathā 'bhāvāt tathā '; bhāvāt tathā 'bhāvād alakṣaṇāḥ |
māyopamāś ca nirdiṣṭā ye dharmāḥ prātipakṣikāḥ

11.29

ye 'pi prātipakṣikā dharmā buddhenopadiṣṭāḥ smṛtyupasthānādayas te 'pyalakṣaṇā māyāś ca nirdiṣṭāḥ | kiṃ kāraṇaṃ tathā 'bhāvād yathā bālair gṛhyante | tathā 'bhāvād yathā deśitāḥ | tathā 'bhāvād yathā saṃdarśitā buddhena garbhāvakramaṇajanmābhiniṣkramaṇābhisaṃbodhyādayaḥ | evam alakṣaṇā avidyamānāś ca khyānti tasmān māyopamāḥ |
māyārājaiva cānyena māyārājñā parājitaḥ |
ye sarvadharmān paśyanti nirmārās te jinātmajāḥ

11.30

ye prātipakṣikā dharmās te māyārājasthānīyāḥ saṃkleśaprahāṇe vyavadānādhipatyāt | ye 'pi sāṃkleśikā dharmās te 'pi rājasthānīyāḥ saṃkleśanirvṛttāv ādhipatyāt | atas taiḥ prātipakṣikaiḥ saṃkleśaparājayo māyārājñeva rājñaḥ parājayo draṣṭavyaḥ | tajjñānāc ca bodhisatvā nirmānāḥ] bhavanti ubhayapakṣe | aupamyārthe ślokaḥ |
māyāsvapnamarīcibimbasadṛśāḥ prodbhāsaśrutkopamā vijñeyodakacandrabimbasadṛśā nirmāṇatulyāḥ punaḥ |
ṣaṭ ṣaṭ dvau ca punaś ca ṣaṭ dvayamatā ekaikaśaś ca trayaḥ saṃskārāḥ khalu tatra tatra kathitā buddhair vibuddhottamaiḥ

11.31

yat tūktaṃ bhagavatā māyopamā dharmā yāvan nirmāṇopamā iti | tatra māyopamā dharmāḥ ṣaḍādhyātmikāny āyatanāni | asaty ātmajīvāditve tathā prakhyānāt | svapnopamāḥ ṣaṭ bāhyāny āyatanāni tadupabhogasyāvastukatvāt | marīcikopamau dvau dharmo cittaṃ caitasikāś ca bhrāntikaratvāt | pratibimbopamāḥ punaḥ ṣaḍ evādhyātmikāny āyatanāni pūrvakarmapratibimbatvāt | pratibhāsopamāḥ ṣaḍ eva bāhyāny āyatanāny ādhyātmikānām āyatanānāṃ chāyābhūtatvāt tadādhipatyotpattitaḥ | ṣaṭ dvayaṃ matāḥ ṣaṭ dvayamatāḥ | pratiśrutkopamā deśanādharmāḥ | udakacandrabimbopamāḥ samādhisaṃniśritā dharmāḥ samādher udakasthānīyatvād acchatayā | nirmāṇopamāḥ saṃcintyabhavopapattiparigrahe 'saṃkliṣṭasarvakriyāprayogatvāt | jñeyaparyeṣṭau ślokaḥ |
abhūtakalpo na bhūto nābhūto 'kalpa eva ca |
na kalpo nāpi cākalpaḥ sarvaṃ jñeyaṃ nirucyate

11.32

abhūtakalpo yo na lokottarajñānānukūlaḥ kalpaḥ | na bhūto nābhūto yas tadanukūlo yāvan nirvedhabhāgīyaḥ | akalpas tathatā lokottaraṃ ca jñānaṃ | na kalpo ( Msa 63 ) nāpi cākalpo lokottarapṛṣṭhalabdhaṃ laukikaṃ jñānaṃ | etāvac ca sarvaṃ jñeyaṃ | saṃkleśavyavadānaparyeṣṭau ślokadvayaṃ |
svadhātuto dvayābhāsāḥ sāvidyākleśavṛttayaḥ |
vikalpāḥ saṃpravartante dvayadravyavivarjitāḥ

11.33

svadhātuta iti bhāvāṅgād ālayavijñānataḥ | dvayābhāsā iti grāhyagrāhakābhāsāḥ | sahāvidyayā kleśaiś ca vṛttir eṣāṃ ta ime sāvidyākleśavṛttayaḥ | dvayadravyavivarjitā iti grāhyadravyeṇa grāhakadravyeṇa ca | evaṃ kleśaḥ paryeṣitavyaḥ |
ālambanaviśeṣāptiḥ svadhātusthānayogataḥ |
ta eva hy advayābhāsā vartante carmakāṇḍavat

11.34

ālambanaviśeṣāptir iti yo dharmālambanalābhaḥ pūrvam uktaḥ | svadhātusthānayogata iti svadhātur vikalpānāṃ tathatā tatra sthānaṃ nāmni sthānāc cetasaḥ | yogata ity abhyāsāt | bhāvanāmārgeṇa ta eva vikalpā advayābhāsā vartante parāvṛttāśrayasya | carmavat kāṇḍavac ca | yathā hi kharatvāpagamāt tad eva carma mṛdu bhavati | agnisaṃtāpanayā tad eva kāṇḍaṃ ṛju bhavati | evaṃ śamathavipaśyanābhāvanābhyāṃ cetaḥprajñāvimuktilābhe parāvṛttāśrayasya ta eva vikalpā na punar dvayābhāsāḥ pravartante ity eva vyavadānaṃ paryeṣitavyaṃ | vijñaptimātratāparyeṣṭau dvau ślokau |
cittaṃ dvayaprabhāsaṃ rāgādyābhāsam iṣyate tadvat |
śraddhādyābhāsaṃ na tadanyo dharmaḥ kliṣṭakuśalo 'sti

11.35

cittamātram eva dvayapratibhāsam iṣyate grāhyapratibhāsaṃ grāhakapratibhāsaṃ ca | tathā rāgādikleśābhāsaṃ tad eveṣyate | śraddhādikuśaladharmābhāsaṃ vā | na tu tadābhāsād anyaḥ kliṣṭo dharmo 'sti rāgādilakṣaṇaḥ kuśalo vā śraddhādilakṣaṇaḥ |
yathā dvayapratibhāsād anyo na dvayalakṣaṇaḥ |
iti cittaṃ citrābhāsaṃ citrākāraṃ pravartate

11.36

tathābhāsābhāvābhāvo na tu dharmāṇāṃ mataḥ | tatra cittam eva vastu tac citrābhāsaṃ ( Msa 64 ) pravartate | paryāyeṇa rāgābhāsaṃ vā dveṣābhāsaṃ vā tadanyadharmābhāsaṃ vā | citrākāraṃ ca yugapat śraddhādyākāraṃ | bhāso bhāvābhāvaḥ kliṣṭakuśalāvasthe cetasi | na tu dharmāṇāṃ kuśalānāṃ tatpratibhāsavyatirekeṇa tallakṣaṇābhāvāt | lakṣaṇaparyeṣṭau ślokā aṣṭau | ekenoddeśaḥ śeṣair nirdeśaḥ |
lakṣyaṃ ca lakṣaṇaṃ caiva lakṣaṇā ca prabhedataḥ |
anugrahārthaṃ satvānāṃ saṃbuddhaiḥ saṃprakāśitā

11.37

anenoddeśaḥ |
sadṛṣṭikaṃ ca yaccittaṃ tatrāvasthāvikāritā |
lakṣyam etat samāsena hy apramāṇaṃ prabhedataḥ

11.38

tatra cittaṃ vijñānaṃ rūpaṃ ca | dṛṣṭiś caitasikā dharmāḥ | tatrāvasthā cittaviprayuktā dharmāḥ | avikāritā asaṃskṛtam ākāśādikaṃ tadvijñapter nityaṃ tathāpravṛtteḥ | ity etat samāsena pañcavidhaṃ lakṣyaṃ prabhedenāpramāṇaṃ |
yathājalpārthasaṃjñāyā nimittaṃ tasya vāsanā |
tasmād apy arthavikhyānaṃ parikalpitalakṣaṇaṃ

11.39

lakṣaṇaṃ samāsena trividhaṃ parikalpitādilakṣaṇaṃ | tatra parikalpitalakṣaṇaṃ trividhaṃ yathājalpārthasaṃjñāyā nimittaṃ tasya jalpasya vāsanā tasmāc ca vāsanādyo 'rthaḥ khyāti avyavahārakuśalānāṃ vināpi yathājalpārthasaṃjñayā | tatra yathā 'bhilāpam arthasaṃjñā caitasikī yathājalpārthasaṃjñā | tasyā yad ālambanaṃ tannimittam evaṃ yac ca parikalpyate yataś ca kāraṇād vāsanatas tad ubhayaṃ parikalpitalakṣaṇamatrābhipretaṃ |
yathā nāmārtham arthasya nāmnaḥ prakhyānatā ca yā |
asaṃkalpanimittaṃ hi parikalpitalakṣaṇam

11.40

aparaparyāyo yathā nāma cārthaś ca yathānāmārtham arthasya nāmnaś ca prakhyānatā yathānāmārthaprakhyānatā | yadi yathānāmārthaḥ khyāti yathārthaṃ vā nāma ity etad abhūtaparikalpālambanaṃ parikalpitalakṣaṇaṃ etāvad dhi parikalpyate yad uta nāma vā artho veti |
trividhatrividhābhāso grāhyagrāhakalakṣaṇaḥ |
abhūtaparikalpo hi paratantrasya lakṣaṇam

11.41

trividhas trividhaś cābhāso 'syeti trividhatrividhābhāsaḥ | tatra trividhābhāsaḥ padābhāso 'rthābhāso dehābhāsaś ca | punas trividhābhāso manaudgrahavikalpābhāsaḥ | mano yat kliṣṭaṃ sarvadā | udgrahaḥ pañca vijñānakāyāḥ | vikalpo manovijñānaṃ | tatra prathamatrividhābhāso grāhyalakṣaṇaḥ | dvitīyo grāhakalakṣaṇaḥ | ity ayam abhūtaparikalpaḥ paratantrasya lakṣaṇaṃ |
abhāvabhāvatā yā ca bhāvābhāvasamānatā |
aśāntaśāntā 'kalpā ca pariniṣpannalakṣaṇam

11.42

pariniṣpannalakṣaṇaṃ punas tathatā sā hy abhāvatā ca sarvadharmāṇāṃ parikalpitā nābhāvatā ca tadabhāvatvena bhāvāt | bhāvābhāvasamānatā ca tayor bhāvābhāvayor abhinnatvāt | aśāntā cāgantukair upakleśaiḥ śāntā ca prakṛtipariśaddhatvāt | avikalpā ca vikalpāgocaratvāt niṣprapañcatayā | etena trividhaṃ lakṣaṇaṃ tathatāyāḥ paridīpitaṃ svalakṣaṇaṃ kleśavyavadānalakṣaṇam avikalpalakṣaṇaṃ ca | uktaṃ trividhaṃ lakṣanāṃ |
niṣpandadharmam ālambya yoniśo manasikriyā |
cittasya dhātau sthānaṃ ca sadasattārthapaśyanā

11.43

lakṣaṇā punaḥ pañcavidhā yogabhūmiḥ | ādhāra ādhānam ādarśa āloka āśrayaś ca | tatrādhāro niṣpandadharmo yo buddhenādhigamo deśitaḥ sa tasyādhigamasya niṣpandaḥ | ādhānaṃ yoniśo manaskāraḥ | ādarśaḥ cittasya dhātau sthānaṃ samādhir yad etat pūrvaṃ nāmni sthānam uktaṃ | ālokaḥ sadasatvenārthadarśanaṃ lokottarā prajñā tathā sac ca sato yathābhūtaṃ paśyaty asaccāsataḥ | āśraya āśrayaparāvṛttiḥ |
samatāgamanaṃ tasminn āryagotraṃ hi nirmalam |
samaṃ viśiṣṭam anyūnānadhikaṃ lakṣaṇā matā

11.44

samatāgamanamanāsravadhātau āryagotre tadanyair āryaiḥ | tac ca nirmalam āryagotraṃ buddhānāṃ | samaṃ vimuktisamatayā śrāvakapratyekabuddhaiḥ | viśiṣṭaṃ pañcabhir viśeṣaiḥ | viśuddhiviśeṣeṇa savāsanakleśaviśuddhitaḥ | pariśuddhiviśeṣeṇa kṣetrapariśuddhitaḥ | kāyaviśeṣeṇa dharmakāyatayā | saṃbhogaviśeṣeṇa parṣanmaṇḍaleṣv avicchinnadharmasaṃbhogapravartanataḥ | karmaviśeṣeṇa ca tuṣitabhavanavāsādinirmāṇaiḥ satvārthakriyānuṣṭhānataḥ | na ca tasyonatvaṃ saṃkleśapakṣanirodhe nādhikatvaṃ vyavadānapakṣotpāda ity eṣā ( Msa 66 ) pañcavidhā yogabhūmir lakṣaṇā | tathā hi tallakṣyaṃ ca lakṣyate | vimuktiparyeṣṭau ṣaṭ ślokāḥ |
padārthadehanirbhāsaparāvṛttir anāsravaḥ |
dhātur bījaparāvṛtteḥ sa ca sarvatragāśrayaḥ

11.45

bījaparāvṛtter ity ālayavijñānaparāvṛttitaḥ | padārthadehanirbhāsānāṃ vijñānānāṃ parāvṛttir anāsravo dhātur vimuktiḥ | sa ca sarvatragāśrayaḥ śrāvakapratyekabuddhagataḥ |
caturdhā vaśitā vṛtter manasaś codgrahaś ca ca |
vikalpasyāvikalpe hi kṣetre jñāne 'tha karmaṇi

11.46

manasaś codgrahasya ca vikalpasya cāvṛtteḥ parāvṛtter ity arthaḥ | caturdhā vaśitā bhavati yathākramam avikalpe kṣetre jñānakarmaṇoś ca |
acalāditribhūmau ca vaśitā sā caturvidhā |
dvidhaikasyāṃ tadanyasyām ekaikā vaśitā matā

11.47

sā ceyam acalādibhūmitraye caturdhā vaśitā veditavyā | ekasyām acalāyāṃ bhūmau dvividhā | avikalpe na cānabhisaṃskāranirvikalpatvāt | kṣetre ca buddhakṣetrapariśodhanāt | tadanyasyāṃ bhūmāv ekaikā vaśitā sādhumatyaṃ jñānavaśitā pratisaṃvidviśeṣalābhāt | dharmamedhāyāṃ karmaṇyabhijñākarmaṇām avyāghātāt |
viditvā nairātmyaṃ dvividham iha dhīmān bhavagataṃ samaṃ tac ca jñātvā praviśati sa tatvaṃ grahaṇataḥ |
tatas tatra sthānān manasa iha na khyāti tad api tadakhyānaṃ muktiḥ parama upalambhasya vigamaḥ

11.48

aparo vimuktiparyāyaḥ | dvividhaṃ nairātmyaṃ viditvā bhavatrayagataṃ bodhisatvaḥ samaṃ tac ca jñātvā dvividhinair ātmyaṃ parikalpitapudgalābhāvāt parikalpitadharmābhāvāt na tu sarvathaivābhāvataḥ | tatvaṃ praviśati vijñaptimātratāṃ grahaṇato grahaṇamātram etad iti | tatas tatra tatvavijñaptimātrasthānān manasas tad api tatvaṃ na khyāti ( Msa 67 ) vijñaptimātraṃ | tadakhyānaṃ muktiḥ parama upalambhasya yo vigamaḥ pudgaladharmayor anupalambhāt |
ādhāre saṃbhārād ādhāne sati hi nāmamātraṃ paśyan |
paśyati hi nāmamātraṃ tatpaśyaṃs tac ca naiva paśyati bhūyaḥ

11.49

aparaparyāyaḥ | ādhāra iti śrutau saṃbhārād iti saṃbhṛtasaṃbhārasya pūrvasaṃbhāralābhāt | ādhāne satīti yoniśomanaskāre nāmamātraṃ paśyann ity abhilāpamātram artharahitaṃ | paśyati hi nāmamātram iti vijñaptimātraṃ nāma arūpiṇaś catvāraḥ skandhā iti kṛtvā tatpaśyaṃs tad api bhūyo naiva paśyaty arthabhāve tadvijñaptyadarśanād ity ayam anupalambho vimuktiḥ |
cittam etat sadauṣṭhulyam ātmadarśanapāśitam |
pravartate nivṛttis tu tad adhyātmasthiter matā

11.50

aparaprakāraś cittam etat sadauṣṭhulyaṃ pravartate janmasu | ātmadarśanapāśitam iti dauṣṭhulyakāraṇaṃ darśayati | dvividhenātmadarśanena pāśitamataḥ sadauṣṭhulyam iti | nivṛttis tu tad adhyātmasthiter iti tasya cittasya citta evāvasthānād ālambanānupalambhataḥ | niḥsvabhāvatāparyeṣṭau ślokadvayaṃ
svayaṃ svenātmanā 'bhāvāt svabhāve cānavasthiteḥ |
grāhavattadādabhāvāc ca niḥsvabhāvatvam iṣyate

11.51

svayam abhāvān niḥsvabhāvatvaṃ dharmāṇāṃ pratyayādhīnatvāt | svenātmanā 'bhāvān niḥsvabhāvatvaṃ niruddhānāṃ punas tenātmanānutpatteḥ | svabhāva 'navasthitatvān niḥsvabhāvatvaṃ kṣaṇikatvād ity etattrividhaṃ niḥsvabhāvatvaṃ saṃskṛtalakṣaṇatrayānugaṃ veditavyaṃ | grāhavat tadabhāvāc ca niḥsvabhāvatvaṃ tadabhāvād iti svābhāvāt | yathā bālānāṃ svabhāvagrāho nityasukhaśacyāt to vā 'nyena vā parikalpitalakṣaṇena tathāsau svabhāvo nāsti tasmād api niḥsvabhāvatvaṃ dharmāṇām iṣyate | ....
niḥsvabhāvatayā siddhā uttarottaraniśrayāḥ |
anutpādo 'nirodhaś cādiśantiḥ parinirvṛtiḥ

11.52

...... niḥsvabhāvatayā 'nutpādādayaḥ | yo hi niḥsvabhāvaḥ so 'nutpanno yo 'nutpannaḥ so 'niruddho yo 'niruddhaḥ sa ādiśānto ya ādiśāntaḥ sa prakṛtiparinirvṛta ity evam uttarottaraniśrayair ebhir niḥsvabhāvatābhir niḥsvabhāvatayā 'nutpādādayaḥ siddhā bhavanti | anutpattidharmakṣāntiparyeṣṭāvāryā |
ādau tatve 'nyatve svalakṣaṇe svayam athānyathābhāve |
saṃkleśe 'tha viśeṣe kṣāntir anutpattidharmoktā

11.53

aṣṭāsv anutpattidharmeṣu kṣāntir anutpattikadharmakṣāntiḥ | ādau saṃsārasya na hi tasyādyutpattir asti | tatve 'nyatve ca pūrvapaścimānāṃ na hi saṃsāre teṣām eva dharmāṇām utpattirye pūrvam utpannās tadbhāvenānutpatteḥ | na cānyeṣām apūrvaprakārānutpatteḥ | svalakṣaṇe parikalpitasya svabhāvasya na hi tasya kadācid utpattiḥ | svayamanutpattau paratantrasya | anyathābhāve pariniṣpannasya na hi tadanyathā bhāvasyotpattir asti | saṃkleśe prahīṇe na hi kṣayajñānalābhinaḥ sakleśasyotpattiṃ punaḥ paśyanti | viśeṣe buddhadharmakāyānāṃ na hi teṣāṃ viśeṣotpattir asti | ity eteṣv anutpattidharmeṣu kṣāntir anutpattidharmoktā | ekayānatāparyeṣṭau sapta ślokāḥ |
dharma nairātmyamuktīnāṃ tulyatvāt gotrabhedataḥ |
dvyāśayāpteś ca nirmāṇāt paryantād ekayānatā

11.54

dharmatulyatvād ekayānatā śrāvakādīnāṃ dharmadhātor abhinnatvāt yātavyaṃ yānam iti kṛtvā nairātmyasya tulyatvād ekayānatā śrāvakādīnām ātmābhāvatāsāmānyād yātā yānam iti kṛtvā vimuktitulyatvād ekayānatā yāti yānam iti kṛtvā | gotrabhedād ekayānatā | aniyataśrāvakagotrāṇāṃ mahāyānena niryāṇād yānti tena yānam iti kṛtvā dvyāśayāpter ekayānatā buddhānāṃ ca sarvasatveṣv ātmāśayaprāpteḥ śrāvakāṇāṃ ca tadgotraniyatānāṃ pūrvaṃ bodhisaṃbhāracaritād anātmani baddhāśayaprāpter abhinnasaṃtānādhimokṣalābhato buddhānubhāvena tathāgatānugrahaviśeṣapradeśalābhāya ity ekatvāśayalābhenaikatvāt buddhatacchrāvakāṇām ekayānatā | nirmāṇād ekayānatā yathoktam anekaśatakṛtvo 'haṃ śrāvakayānena parinirvṛta iti vineyānām arthe tathā nirmāṇasaṃdarśanāt | paryantād apyekayānatā yataḥ pareṇa yātavyaṃ nāsti tadyānam iti kṛtvā | buddhatvam ekayānam evaṃ tatra tatra sūtre tena ( Msa 69 ) tanābhiprāyeṇaikayānatā veditavyā na tu yānatrayaṃ nāsti | kim arthaṃ punas tena tenābhiprāyeṇaikayānatā buddhair deśitā |
ākarṣaṇārtham ekeṣām anyasaṃdhāraṇāya ca |
deśitāniyatānāṃ hi saṃbuddhair ekayānatā

11.55

ākarṣaṇārtham ekeṣām iti ye śrāvakagotrā aniyatāḥ | anyeṣāṃ ca saṃdhāraṇāya ye bodhisatvāgotrā aniyatāḥ |
śrāvako 'niyato dvedhā dṛṣṭādṛṣṭārthayānataḥ |
dṛṣṭārtho vītarāgaś cāvītarāgo 'pya sau mṛduḥ

11.56

śrāvakaḥ punar aniyato dvividho veditavyaḥ | dṛṣṭārthayānaś ca yo dṛṣṭasatyo mahāyānena niryāti adṛṣṭārthayānaś ca yo na dṛṣṭasatyo mahāyānena niryāti | dṛṣṭārthaḥ punar vītarāgaś cāvītarāgaś ca kāmebhyaḥ | asau ca mṛdur dhandhagatiko veditavyaḥ | yo dṛṣṭārtho dvividha uktaḥ |
tau ca labdhāryamārgasya bhaveṣu pariṇāmanāt |
acintyapariṇāmikyā upapattyā samanvitau

11.57

tau ca dṛṣṭārtho labdhasyāryamārgasya bhaveṣu pariṇāmanāt | acintyapariṇāmikyā upapattyā samanvāgatau veditavyau | acintyo hi tasyāryamārgasya pariṇāma upapattau tasmād acintyapariṇāmikī |
praṇidhānavaśād eka upapattiṃ prapadyate |
eko 'nāgāmitāyogān nirmāṇaiḥ pratipadyate

11.58

tayoś caikaḥ praṇidhānavaśād upapattiṃ gṛhṇāti yatheṣṭaṃ yo na vītarāgaḥ | eko 'nāgāmitāyogabalena nirmāṇaiḥ |
nirvāṇābhiratatvāc ca tau dhandhagatikau matau |
punaḥ punaḥ svacittasya samudācārayogataḥ

11.59

tau ca nirvāṇābhiratatvād ubhāv api dhandhagatikau matau ciratareṇābhisaṃbodhataḥ | svasya śrāvakacittasya nirvitsahagatasyābhīkṣṇaṃ samudācārāt |
so 'kṛtārtho hy abuddhe ca jāto dhyānārtham udyataḥ |
nirmāṇārthī tadāśritya parāṃ bodhim avāpnute

11.60

yaḥ punar asāv avītarāgo dṛṣṭasatyaḥ so 'kṛtārthaḥ śaikṣo bhavan buddharahite kāle jāto dhyānārtham udyato bhavati nirmāṇārthī | tacca nirmāṇam āśritya krameṇa parāṃ bodhiṃ prāpnoti | tam avasthātrayasthaṃ saṃdhāyoktaṃ bhagavatā śrīmālāsūtre | śrāvako bhūtvā pratyekabuddho bhavati punaś ca buddha iti | agnidṛṣṭānte ca yadā ca pūrvaṃ dṛṣṭasatyāvasthā sadā buddharahite kāle svayaṃ dhyānam utpādya janmakāyaṃ tyaktvā nirmāṇakāyaṃ gṛhṇāti yadā ca parāṃ bodhiṃ prāpnotīti | vidyāsthānaparyeṣṭau ślokaḥ |
vidyāsthāne pañcavidhe yogamakṛtvā sarvajñatvaṃ naiti kathaṃcit paramāryaḥ |
ity anyeṣāṃ nigrahaṇānugrahaṇāya svājñārthaṃ vā tatra karoty eva sa yogam

11.61

pañcavidhaṃ vidyāsthānaṃ | adhyātmavidyā hetuvidyā śabdavidyā cikitsāvidyā śilpakarmasthānavidyā ca | tad yad arthaṃ bodhisatvena paryeṣitavyaṃ tad darśayati | sarvajñatvaprāptyartham abhedena sarvaṃ | bhedena punar hetuvidyāṃ śabdavidyāṃ ca paryeṣate nigrahārtham anyeṣāṃ tad anadhimuktānāṃ | cikitsāvidyāṃ śilpakarmasthānavidyāṃ cānyeṣām anugrahārthaṃ tadarthikānāṃ | adhyātmavidyāṃ svayam ājñārthaṃ | dhātupuṣṭiparyeṣṭau trayodaśa ( Msa 71 ) ślokāḥ | pāramitāparipūraṇārthaṃ ye pāramitāpratisaṃyuktā evaṃ manasikārā dhātupuṣṭaye bhavanti ta etābhir gāthābhir deśitāḥ |
hetūpalabdhituṣṭiś ca niśrayatadanusmṛtiḥ |
sādhāraṇaphalecchā ca yathābodhādhimucyanā

11.62

te punar hetopalabdhituṣṭimanasikārāt | yāvad agratvātmāvadhāraṇamanasikāraḥ | tatra hetūpalabdhituṣṭimanasikāra ādita eva tāvat | gotrastho bodhisatvaḥ svātmani pāramitānāṃ gotraṃ paśyan hetūpalabdhituṣṭyā pāramitādhātupuṣṭiṃ karoti | gotrastho 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayatīty ato 'nantaraṃ niśrayatadanusmṛtimanasikāraḥ | sa hi bodhisatvaḥ svātmani pāramitānāṃ saṃniśrayabhūtaṃ bodhicittaṃ samanupaśyann evaṃ manasikaroti niyatam etāḥ pāramitāḥ paripūriṃ gamiṣyanti | tathā hy asmākaṃ bodhicittaṃ saṃvidyate iti | utpāditabodhicittasya pāramitābhiḥ svaparārthaprayoge sādhāraṇaphalecchāmanasikāra āsāṃ pāramitānāṃ parasādhāraṇaṃ va phalāṃ bhavatv anyathā vā mā bhūd ity abhisaṃskaraṇāt | svaparārthaṃ prayujyamāno 'saṃkleśopāyaṃ tatvārthaṃ pratividhyatīty ato 'nantaraṃ yathābodhādhimucyanāmanasikāraḥ | evaṃ sarvatrānukramo veditavyaḥ | yathā buddhair bhagavadbhiḥ pāramitā abhisaṃbuddhā abhisaṃbhotsyante 'bhisaṃbudhyante ca tathā 'ham adhimucye ity abhisaṃskaraṇāt |
caturvidhānubhāvena prīyaṇā khedaniścayaḥ |
vipakṣe pratipakṣe ca pratipattiś caturvidhā

11.63

anubhāvaprīyaṇāmanasikāraś caturvidhānubhāvadarśanaprīyaṇā caturvidhānubhāvo vipakṣaprahāṇaṃ saṃbhāraparipākaḥ svaparānugraha āyatyāṃ vipākaphalaniḥṣyandaphaladānatā ca | satvasvabuddhadharmaparipākam ārabhyākhedaniścayamanasikāraḥ sarvasatvavipratipattibhiḥ sarvaduḥkhāpattipātaiś cākhedaniścayābhisaṃskaraṇāt paramabodhiprāptaye | vipakṣe pratipakṣe ca caturvidhapratipattimanasikāraḥ | dānādivipakṣāṇāṃ ca mātsaryādīnāṃ pratideśanā pratipakṣāṇāṃ ca dānādīnām anumodanā ( Msa 72 ) tadadhipateyadharmadeśanārthaṃ ca buddhādhyeṣaṇā | tāsāṃ ca bodhau pariṇāmanā |
prasādaḥ saṃpratīkṣā ca dānacchandaḥ paratra ca |
saṃnāhaḥ praṇidhānaṃ ca abhinandamanaskriyā

11.64

adhimuktibalādhānatām ārabhya pāramitādhipateyadharmārthe ca prasādamanasikāraḥ | dharmaparyeṣṭim ārabhya saṃpratīcchanamanasikāras tasyaiva dharmasyāprativahanayogena parigrahaṇatayā | daśanām ārabhya dānacchandamanasikāro dharmasyārthasya ca prakāśanārthaṃ pareṣāṃ | pratipattim ārabhya saṃnāhamanasikāro dānādiparipūraye saṃnahanāt | praṇidhānamanasikāras tatparipūriprāptaye samavadhānārthaṃ | abhinandamanasikāro 'ho bata dānādipratipattyā samyak saṃpādayeyam ity abhinandanāt | eta eva trayo manasikārā avavādānuśāsanyāṃ yojayitavyāḥ | upāyopasaṃhitakarmamanasikāraḥ saṃkalpaiḥ sarvaprakāradānādiprayogamanasikaraṇāt |
śaktilābhe sadāutsukyaṃ dānādau ṣaḍvidhe dhanam |
paripāke 'tha pūjāyāṃ sevāyām anukampanā

11.65

autsukyamanasikāraś caturvidhaḥ | śaktilābhe na dānādau ṣaḍvidhe dānadāne yāvat prajñādāne | evaṃ śīlādiṣu ṣaḍvidheṣu | pāramitābhir eva saṃgrahavastuprayogeṇa satvaparipāke | pūjāyāṃ ca dānena lābhasatkārapūjayā | śeṣābhiś ca pratipattipūjayā | aviparītapāramitopadeśāpañcakalyāṇamitrasevāyām autsukyamanasikāro veditavyaḥ | anukampāmanasikāraś caturbhir apramāṇair dānādyupasaṃhāreṇa maitrāyataḥ | mātsaryādisamavadhānena satveṣu karuṇāyataḥ | dānādisamanvāgateṣu muditāyataḥ | tadasaṃkleśādhimokṣataś ca upekṣāyataḥ |
akṛte kukṛte lajjā kaukṛtyaṃ viṣaye ratiḥ |
amitrasaṃjñā khede ca racanodbhāvanāmatiḥ

11.66

hrīdharmam ārabhya lajjāmanaskāro 'kṛteṣu vā dānādiṣv aparipūrṇamithyākṛteṣu vā lajjā lajjāyamānaś ca pravṛttinivṛttyartham anānuṣaṅgikaṃ kaukṛtyāyate | dhṛtim ārabhya ratimanaskāro dānādyālambane 'vikṣepataś cittasya dhāraṇāt | akhedamanaskāro ( Msa 73 ) dānādiprayogaparikhede śatrusaṃjñākaraṇāt | racanāc chandamanaskāraḥ pāramitāpratisaṃyuktaśāstraracanābhisaṃskaraṇāt | lokajñatām ārabhya udbhāvanāmanaskāras tasyaiva śāstrasya loke yathābhājanam udbhāvanābhisaṃskaraṇāt |
dānādayaḥ pratisaraṇaṃ sambodhau neśvarādayaḥ |
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pratisaṃvedanād dvayoḥ

11.67

pratisaraṇamanaskāro bodhiprāptaye dānādīnāṃ pratisaraṇān neśvarādīnāṃ pratisaṃvinmanaskāro mātsaryadānādivipakṣapratipakṣayor doṣaguṇapratisaṃvedanāt |
cayānusmaraṇaprītir māhārthyasya ca darśanam |
yoge 'bhilāṣo 'vikalpe taddhṛtyāṃ pratyayāgame

11.68

cayānusmaraṇaprītimanaskāro dānādyupacaye puṇyajñānasaṃbhāropacayasaṃdarśanāt | māhārthyasaṃdarśanamanaskāro dānādīnāṃ bodhipakṣe bhāvārthena mahābodhiprāptyarthasaṃdarśanāt | abhilāṣamanaskāraḥ sa punaś caturvidhaḥ | yogābhilāṣamanaskāraḥ śamathavipaśyanāyogabhāvanābhilāṣāt | avikalpābhilāṣamanaskāraḥ pāramitāparipūraṇārtham upāyakauśalyābhilāṣāt | dhṛtyabhilāṣamanaskāraḥ pāramitādhipateyadharmārthadhāraṇābhilāṣāt | pratyayābhigamābhilāṣamanaskāraḥ samyakpraṇidhānābhisaṃskaraṇāt |
saptaprakārāsadgrāhavyutthāne śaktidarśanam |
āścaryaṃ cāpyanāścaryaṃ saṃjñā caiva caturvidhā

11.69

saptaprakārāsadgrāhavyutthānaśaktidarśanamanaskāraḥ | saptavidho 'sadgrāhaḥ | asati sadgrāho doṣavati guṇavatvagrāho guṇavatyaguṇavatvagrāhaḥ | sarvasaṃskāreṣu ca nityasukhāsadgrāhau | sarvadharmeṣu cātmāsadgrāhaḥ nirvāṇe cāśāntāsadgrāhaḥ | yasya pratipakṣeṇa śūnyatāsamādhitrayaṃ dharmoddānacatuṣṭayaṃ ca deśyate | āścarye caturvidhasaṃjñāmanaskāraḥ | pāramitāsūdārasaṃjñā āyatatvasaṃjñā pratikāranirapekṣasaṃjñā vipākanirapekṣasaṃjñā ca | anāścarye 'pi caturvidhamanaskāraḥ | caturvidham anāścaryam audarya āyatatve ca sati pāramitānāṃ buddhatvaphalābhinivartanāt | asminn eva ca dvaye sati svaparasamacittāvasthāpanāt tadviśiṣṭebhyaś ca śarudibhyaḥ ( Msa 74 ) pūjādilābhe sati pratikāranirapekṣatā ...
samatā sarvasatveṣu dṛṣṭiś cāpi mahātmikā |
paraguṇapratikāras trayāśastir nirantaraḥ

11.70

... pratyayakārāśaṃsanamanaskāro dānādiguṇapravṛttyā parebhyaḥ | āśāstimanaskāraḥ satveṣu tristhānāśaṃsanāt | pāramitānāṃ bodhisatvabhūminiṣṭhāyā buddhabhūminiṣṭhāyāḥ satvāvaraṇāśaṃsanā cca | nirantaramanaskāro dānādibhir avadhyakālakaraṇābhisaṃskaraṇāt |
buddhapraṇītānuṣṭhānād arvāgasthānacetanāt |
taddhānivṛddhyā satveṣu anāmodaḥ pramodanā

11.71

samyakprayogamanaskāro 'viparītānuṣṭhānād arvāgasthānamanasikāraṇāt | anāmodamanaskāro dānādibhir hīyamāneṣu | pramodamanaskāro dānādibhirvardhamāneṣu satveṣu |
prativarṇikāyāṃ varṇikābhūtāyāṃ bhāvanāyāṃ ca nārūciḥ |
nādhivāsamanaskāro vyākṛtaniyate spṛhā

11.72

arucimanaskāraḥ pāramitāprativarṇikā bhāvanāyāṃ | rucimanaskāro bhūtāyāṃ | anadhivāsanāmanaskāro mātsaryādivipakṣavinayanābhisaṃskāraṇāt | spṛhāmanaskāro dvividhiḥ pāramitāparipūrivyākaraṇalābhaspṛhāmanaskāraḥ pāramitāniyatabhūmyavasthālābhaspṛhāmanaskāraś ca |
āyatyāṃ darśanād vṛtticetanā samatekṣaṇā |
agradharmeṣu vṛttyā ca agratvātmāvadhāraṇāt dhāraṇā

11.73

āyatyāṃ darśanād vṛttimanaskāro yātvā gatiṃ gatvā bodhisatvena satā 'vaśyakaraṇīyatā 'bhisaṃskāraṇāt | dānādīnāṃ samatekṣaṇāmanaskāras tadanyair ( Msa 75 ) bodhisatvaiḥ sahātmanaḥ pāramitāsātatyakaraṇādhimokṣārthaṃ | agratvātmāvadhāraṇamanaskāraḥ pāramitāgradharmapravṛttyā svātmanaḥ pradhānabhāvasaṃdarśanāt |
ete śubhamanaskārā daśapāramitānvayāḥ |
sarvadā bodhisatvānāṃ dhātupuṣṭau bhavanti hi

11.74

iti nigamanaśloko gatārthaḥ | dharmaparyeṣṭibhede dvau ślokau |
puṣṭer adhyāśayato mahatī paryeṣṭir iṣyate dhīre |
savivāsā hy avivāsā tathaiva vaibhutvikī teṣām

11.75

asakāyā laghulabdhakāyā prapūrṇakāyā ca bodhisatvānām |
bahumānasūkṣmamānā nirmāṇā caiṣaṇābhimatā

11.76

trayodaśavidhā paryeṣṭiḥ | puṣṭitaḥ śrutādhimuktipuṣṭyā | adhyāśayato dharmamukhasrotasā | mahatī cittatvalābhināṃ | savipravāsā prathamā | avipravāsā dvitīyā vaibhutvikī tṛtīyā | akāyā śrutacintāmayī dharmakāyarahitatvāt | sakāyā bhāvanāmayī adhimukticaryābhūmau | laghukāyā saptasu bhūmiṣu | paripūrṇakāyā śeṣāsu | bahumānādhimukticaryābhūmau | sūkṣmamānā saptasu | nirmāṇā śeṣāsu | dharmahetutvaparyeṣṭau ślokaḥ |
rūpārūpe dharmo lakṣaṇahetus tathaiva cārogyaṃgye |
aiśvarye 'bhijñābhis tadakṣayatve ca dhīrāṇām

11.77

rūpe lakṣaṇahetur dharmaḥ | arūpe ārogyahetuḥ kleśavyādhipraśamanāt aiśvaryahetur abhijñābhis tadakṣayatvahetuś cānupadhiśeṣanirvāṇo 'pyanupacchedāt | ata evoktaṃ brahmaparipṛcchāsūtre | caturbhir dharmaiḥ samanvāgatā bodhisatvā dharmaṃ paryeṣante | ( Msa 76 ) ratnasaṃjñayā durlabhārthena bhaiṣajyasaṃjñayā kleśavyādhipraśamanārthena arthasaṃjñayā avipraṇāśārthena nirvāṇasaṃjñayā sarvaduḥkhapraśamanārthena | ratnābhūtāni hi lakṣaṇāni śobhākaratvād atas taddhetutvād dharmaratnasaṃjñā | ārogyahetutvād bhaiṣajyasaṃjñā abhijñāiśvaryahetutvād arthasaṃjñā | tadakṣayahetutvān nirvāṇasaṃjñākṣayanirbhayatārthena | vikalpaparyeṣṭau ślokaḥ |
abhāvabhāvādhyapavādakalpa ekatvanānāsvaviśeṣakalpāḥ |
yathārthanāmābhiniveśakalpāḥ jinātmajaiḥ saṃparivarjanīyāḥ

11.78

daśavidhavikalpo bodhisatvena parivarjanīyaḥ | abhāvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | prajñāpāramitāyām iha bodhisatvo bodhisatva eva sann iti | bhāvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | bodhisatvaṃ na samanupaśyatīty evam ādi | adhyāropavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | rūpaṃ śāriputra svabhāvena śūnyam iti | apavādavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | na śūnyatayeti | ekatvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | yā rūpasya śūnyatā na tadrūpam iti | nānātvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | na cānyatra śūnyatāyā rūpaṃ rūpam eva śūnyatā śūnyataiva rūpam iti | svalakṣaṇavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | nāmamātram idaṃ yad idaṃ rūpam iti | viśeṣavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | rūpasya hi notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānam iti | yathānāmārthābhiniveśavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | kṛtrimaṃ nāmety evam ādi | yathārthanāmābhiniveśavikalpaś ca yasya pratipakṣeṇāha | tāni bodhisatvaḥ sarvanāmāni na samanupaśyat yasamanupaśyan nābhiniviśate yathārthatayetya bhiprāyaḥ |
iti śubhamatir etya yatnam ugraṃ dvayaparyeṣitadharmatāsatatvaḥ |
pratiśaraṇamataḥ sadā prajānāṃ bhavati guṇaiḥ sa samudravat prapūrṇaḥ

Original text: Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (Bhāṣya) = Msa · Edition: Sylvain Lévi: Mahāyānasūtrālaṃkāra, Exposé de la doctrine du Grand Véhicule, vol. I, Paris 1907. · Data entry Jens Braarvig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc