મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 11

યત્ર યાદૃશ્યાધિમુક્ત્યા યો યત્ફલં પરિગૃહ્લાતિ । વિસ્તીર્ણે મહાયાનધર્મે ઽપરિણીયયોદારાધિમુક્ત્યા મતિમાન્ ત્રિવિધં ફલં પરિગૃહ્ણાતિ । વિપુલપુણ્યવૃદ્ધિં તસ્યા એવાધિમુક્તેર્ વૃદ્ધિં તદ્ધેતુકાં ચાતુલ્યગુણમહાત્મતાં બુદ્ધત્વં ।
મહાયાનસૂત્રાલંકારે અધિમુક્ત્યધિકારો દશમઃ
છપિત્રે xઇ
એકાદશો ઽધિકારઃ
ધર્મપર્યેષ્ટ્યધિકારે આલમ્બનપર્યેષ્ટૌ ચત્વારઃ શ્લોકાઃ
પિટકત્રયં દ્વયં વા સંગ્રહતઃ કારણૈર્ નવભિર્ ઇષ્ટમ્ ।
વાસનબોધનશમનપ્રતિવેધૈસ્ તદ્ વિમોચયતિ

પિટકત્રયં સૂત્રવિનયાભિધર્માઃ । તદ્ એવ ત્રયં હીનયાનાગ્રયાનભેદેન દ્વયં ભવતિ । શ્રાવકપિટકં બોધિસત્વપિટકં ચ । તત્પુનસ્ ત્રયં દ્વયં વા કેનાર્થેન પિટકમ્ ઇત્ય્ આહ । સંગ્રહતઃ સર્વજ્ઞેયાર્થસંગ્રહાદ્ વેદિતવ્યં । કેન કારણેન ત્રયં । નવભિઃ કારણૈર્ વિચિકિત્સાપ્રતિપક્ષેણ સૂત્રં યો યત્રાર્થે સંશયિતસ્ તસ્ય તન્નિશ્ચયાર્થં દેશનાત્ । અન્તદ્વયાનુયોગપ્રતિપક્ષેણ વિનયઃ સાવદ્યપરિભોગપ્રતિષેધતઃ કામસુખલ્લિકાનુયોગાન્તસ્યાનવદ્યપરિભોગાનુજ્ઞાનત આત્મક્લમથાનુયોગાન્તસ્ય । સ્વયંદૃષ્ટિપરામર્ષપ્રતિપક્ષેણાભિધર્મો ઽવિપરીતધર્મલક્ષણાભિદ્યોતનાત્ । ( મ્સ 54 ) પુનઃ શિક્ષાત્રયદેશના સૂત્રેણ અધિશીલાધિચિત્તસંપાદનતા વિનયેન શીલવતો ઽવિપ્રતિસારાદવિપ્રતિસારેણ સમાધિલાભાત્ । અધિપ્રજ્ઞાસંપાદનાભિધર્મેણાવિપરીતાર્થપ્રવિચયાત્ । પુનર્ ધર્માર્થદેશના સૂત્રેણ । ધર્માર્થનિષ્પત્તિર્વિનયેન ક્લેશવિનયસંયુક્તસસ્ય તયોઃ પ્રતિવેધાત્ । ધર્માર્થસાંકથ્યવિનિશ્ચયકૌશલ્યમ્ અભિધર્મેણેતિ । એભિર્ નભિઃ કારણૈઃ પિટકત્રયમ્ ઇષ્ટં । તચ્ ચ સંસારાદ્ વિમોચનાર્થં । કથં પુનસ્ તદ્ વિમોચયતિ । વાસનબોધશમનપ્રતિવેધૈસ્ તદ્ વિમોચયતિ । શ્રુતેન ચિત્તવાસનતઃ । ચિન્તયા બોધનતઃ । ભાવનયા શમથેન શમનતઃ । વિપશ્યનયા પ્રતિવેધતઃ ।
સૂત્રાભિધર્મવિનયાશ્ ચતુર્વિધાર્થા મતાઃ સમાસેન ।
તેષાં જ્ઞાનાદ્ ધીમાન્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ એતિ

તે ચ સૂત્રવિનયાભિધર્માઃ પ્રત્યેકં ચતુર્વિધાર્થાઃ સમાસતસ્ તેષાં જ્ઞાનાદ્ બોધિસત્વઃ સર્વજ્ઞતાં પ્રાપ્નોતિ । શ્રાવકસ્ ત્વ્ એકસ્યા અપિ ગાથાયા અર્થમ્ આજ્ઞાયાસ્રવક્ષ્યં પ્રાપ્નોતિ ।
આશ્રયતો લક્ષણતો ધર્માદ્ અર્થાચ્ ચ સૂચનાત્ સૂત્રમ્ ।
અભિમુખતો ઽથાભીક્ષ્ણ્યાદ્ અભિભવગતિતો ઽભિધર્મશ્ ચ

કથં પ્રત્યેકં ચતુર્વિધાર્થઃ । આશ્રયક્ષણધર્માર્થસૂચનાત્ સૂત્રં । તત્રાશ્રયો યત્ર દેશે દેશિતં યેન યસ્મૈ ચ । લક્ષણં સંવૃતિસત્યલક્ષણં પરમાર્થસત્યલક્ષણં ચ । ધર્માઃ સ્કન્ધાયતનધાત્વાહારપ્રતીત્યસમુત્પાદાદયઃ । અર્થો ઽનુસંધિઃ । અભિમુખત્વાદ્ અભીક્ષ્ણત્વાદ્ અભિભવનાદ્ અભિગમનાચ્ ચાભિધર્મો વેદિતવ્યઃ । નિર્વાણાભિમુખો ધર્મો ઽભિધર્મઃ સત્યબોધિપક્ષવિમોક્ષમુખાદિદેશનાત્ । અભીક્ષ્ણં ધર્મો ઽભિધર્મ એકૈકસ્ય ધર્મસ્ય રૂપ્યરૂપિસનિદર્શનાદિપ્રભેદેન બહુલનિર્દેશાત્ । અભિભવતીત્ય્ અભિધર્મઃ પરપ્રવાદાભિભવનાદ્ વિવાદાધિકરણાદિભિઃ । અભિગમ્યતે સૂત્રાર્થ એતેનેત્ય્ અભિધર્મઃ ।
આપત્તેર્ ઉત્થાનાદ્ વ્યુત્થાનાન્ નિઃસૃતેશ્ ચ વિનયત્વમ્ ।
પુદ્ગલતઃ પ્રજ્ઞપ્તેઃ પ્રવિભાગવિનિશ્ચયાચ્ ચૈવ

આપત્તિતઃ સમુત્થાનતો વ્યુત્થાનતો નિઃસરણતશ્ ચ વેદિતવ્યઃ । તત્રાપત્તિઃ ( મ્સ 55 ) પઞ્ચાપત્તિનિકાયાઃ । સમુત્થાનમ્ આપત્તીનામ્ અજ્ઞાનાત્ પ્રમાદાત્ ક્લેશપ્રાચુર્યાદનાદરાચ્ ચ । વ્યુત્થાનમ્ આશયતો ન દણ્ડકર્મતઃ । નિઃસરણં સપ્તવિધં । પ્રતિદેશના । અભ્યુપગમઃ શિક્ષાદત્તકાદીનાં દણ્ડકર્મણઃ । સમવદ્યોતઃ પ્રજ્ઞપ્તે શિક્ષાપદે પુનઃ પર્યાયેણ । અજ્ઞાનાત્ પ્રસ્રબ્ધિઃ સમગ્રેણ સંઘેન શિક્ષાપદસ્થ પ્રતિપ્રસ્રમ્ભણાત્ । આશ્રયપરિવૃત્તિર્ ભિક્ષુભિક્ષુણ્યોઃ સ્ત્રીપુરુષવ્યઞ્જનપરિવર્તનાદ્ અસાધારણા વેદાપત્તિઃ । ભૂતપ્રત્યવેક્ષા ધર્મોદ્દાનાકરૈઃ પ્રત્યવેક્ષાવિશેષઃ । ધર્મતાપ્રતિલમ્ભશ્ ચ સત્યદર્શનેન ક્ષુદ્રાનુક્ષુદ્રાપન્નાભાવે ધર્મપ્રતિલમ્ભાત્ । પુનશ્ ચતુર્વિધેનાર્થેન વિનયો વેદિતવ્યઃ । પુદ્ગલતો યમ્ આગમ્ય શિક્ષા પ્રજ્ઞપ્યતે । પ્રજ્ઞપ્તિતો યદા ઽરોચિતે પુદ્ગલાપરાધે શાસ્તા સંનિપાત્ય સંઘશિક્ષાં પ્રજ્ઞાપયતિ । પ્રવિભાગતો યઃ પ્રજ્ઞપ્તે શિક્ષાપદે તદ્ ઉદ્દેશસ્ય વિભાગઃ । વિનિશ્ચયતશ્ ચ તત્રાપત્તિઃ કથં ભવત્ય્ અનાપત્તિર્ વેતિ નિર્ધારણાત્ । આલમ્બનલાભપર્યેષ્ટૌ ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
આલમ્બનં મતો ધર્મઃ આધ્યાત્મં બાહ્યકં દ્વયમ્ ।
લાભો દ્વયોર્ દ્વયાર્થેન દ્વયોશ્ ચાનુપલમ્ભતઃ

..... બાહ્યમ્ આધ્યાત્મિકં બાહ્યં ચ । તત્ર ગ્રાહકભૂતં કાયાદિકમાધ્યાત્મિકં ગ્રાહ્યભૂતં બાહ્યં તયોર્ એવ તથતાદ્વયં । તત્ર દ્વયોર્ આધ્યાત્મિકબાહ્યયોર્ આલમ્બનયોર્ દ્વયાર્થેન લાભો યથાક્રમં । યદિ ગ્રાહ્યાર્થાદ્ ગ્રાહકાર્થમ્ અભિન્નં પશ્યતિ ગ્રાહકાર્થાચ્ ચ ગ્રાહ્યાર્થં દ્વયસ્ય પુનઃ સમસ્તસ્યાધ્યાત્મિકબાહ્યાલમ્બનસ્ય તથતાયા લાભસ્ તયોર્ એવ દ્વયોર્ અનુપલમ્ભાદ્ વેદિતવ્યઃ ।
મનોજલ્પૈર્ યથોક્તાર્થપ્રસન્નસ્ય પ્રધારણાત્ ।
અર્થખ્યાનસ્ય જલ્પાચ્ ચ નામ્નિ સ્થાનાચ્ ચ ચેતસઃ

ધર્માલમ્બનલાભઃ સ્યાત્ ત્રિભિર્ જ્ઞાનૈઃ શ્રુતાદિભિઃ ।
ત્રિવિધાલમ્બનલાભશ્ ચ પૂર્વોક્તસ્ તત્ સમાશ્રિતઃ

ધર્માલમ્બનલાભઃ પુનસ્ ત્રિભિર્ જ્ઞાનૈર્ ભવતિ શ્રુતચિન્તાભાવનામયૈઃ । તત્ર સમાહિતેન ચેતસા મનોજલ્પૈર્ યથોક્તાર્થપ્રસન્નસ્ય તત્પ્રધારણાત્ । શ્રુતમયેન જ્ઞાનેન તલ્લાભઃ મનોજલ્પૈર્ ઇતિ સંકલ્પૈઃ । પ્રસન્નસ્યેત્ય્ અધિમુક્તસ્ય નિશ્ચિતસ્ય । પ્રધારણાદ્ ઇતિ પ્રવિચયાત્ । જલ્પાદ્ અર્થખ્યાનસ્ય પ્રધારણાચ્ ચિન્તામયેન તલ્લાભઃ । યદિ મનોજલ્પાદ્ એવાયમ્ અર્થઃ ખ્યાતીતિ પશ્યતિ નાન્યન્ મનોજલ્પાદ્ યથોક્તં દ્વયાલમ્બનલાભે । ચિત્તસ્ય નામ્નિ સ્થાનાત્ ભાવનામયેન જ્ઞાનેન તલ્લાભો વેદિતવ્યો દ્વયાનુપલમ્ભાદ્ યથોક્તં દ્વયાલમ્બનલાભે । અત એવ ચ સ પૂર્વોક્તસ્ ત્રિવિધાલમ્બનલાભો ધર્માલમ્બનલાભસંનિશ્રિતો વેદિતવ્યઃ । મનસિકારપર્યેષ્ટૌ પઞ્ચ શ્લોકાઃ ।
ત્રિધાતુકઃ કૃત્યકરઃ સસંબાધાશ્રયો ઽપરઃ ।
અધિમુક્તિનિવેશી ચ તીવ્રચ્છન્દકરો ઽપરઃ

હીનપૂર્ણાશ્રયો દ્વેધા સજલ્પો ઽજલ્પ એવ ચ ।
જ્ઞાનેન સંપ્રયુક્તશ્ ચ યોગોપનિષદાત્મકઃ

સંભિન્નાલમ્બનશ્ ચાસૌ વિભિન્નાલમ્બનઃ સ ચ ।
પઞ્ચધા સપ્તધા ચૈવ પરિજ્ઞા પઞ્ચધા ઽસ્ય ચ

ચત્વારઃ સપ્તત્રિંશચ્ ચ આકારા ભાવનાગતાઃ ।
માર્ગદ્વયસ્વભાવો ઽસૌ દ્વ્યનુશંસઃ પ્રતીચ્છકઃ

પ્રયોગી વશવર્તી ચ પરીત્તો વિપુલાત્મકઃ ।
યોગિનાં હિ મનસ્કાર એષ સર્વાત્મકો મતઃ

અષ્ટાદશવિધો મનસ્કારઃ । ધાતુનિયતઃ કૃત્યકર આશ્રયવિભક્તો ઽધિમુક્તિનિવેશકશ્ ચ્છન્દજનકઃ સમાધિસંનિશ્રિતો જ્ઞાનસંપ્રયુક્તઃ સંભિન્નાલમ્બનો વિભિન્નાલમ્બનઃ પરિજ્ઞાનિયતો ભાવનાકારપ્રવિષ્ટઃ શમથવિપશ્યનામાર્ગસ્વભાવો ઽનુશંસમનસ્કારઃ પ્રતીચ્છકઃ પ્રાયોગિકમનસ્કારો વશવર્તિમનસ્કારઃ પરીત્તમનસ્કારો વિપુલમનસ્કારશ્ ચ । તત્ર ધાતુનિયતો યઃ શ્રાવકાદિગોત્રનિયતઃ । કૃત્યકરો યઃ સંભૃતસંભારસ્ય । આશ્રયવિભક્તો યઃ સસંબાધગૃહસ્થાશ્રયો ઽસંબાધપ્રવ્રજિતાશ્રયશ્ ચ । અધિમુક્તિનિવેશકો યો બુદ્ધાનુસ્મૃતિસહગતઃ । ચ્છન્દજનકો ( મ્સ 57 ) યસ્ તત્ સંપ્રત્યયસહગતઃ । સમાધિસંનિશ્રિતો યઃ સમન્તકમૌલસમાધિસહગતઃ સવિતર્કસવિચારમાત્રાવિતર્કાવિચારસહગતશ્ ચ । જ્ઞાનસંપ્રયુક્તો યો યોગોપનિષદ્ યોગસહગતઃ સ પુનર્યથાક્રમં શ્રુતચિન્તામન્યો ભાવનામયશ્ ચ । સંભિન્નાલમ્બનઃ પઞ્ચવિધઃ સૂત્રોદ્દાનગાથાનિપાતયાવદુદ્ગૃહીતયાવદ્દેશિતાલમ્બનઃ । વિભિન્નાલમ્બનઃ સપ્તવિધો નામાલમ્બનઃ પદાલમ્બનો વ્યઞ્જનાલમ્બનઃ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યાલમ્બનો ધર્મનૈરાત્મ્યાલમ્બનો રૂપિધર્માલમ્બનો ઽરૂપિધર્માલમ્બનશ્ ચ । તત્ર રૂપિધર્માલમ્બનો યઃ કાયાલમ્બનઃ । અરૂપિધર્માલમ્બનો યો વેદનાચિત્તધર્માલમ્બનઃ । પરિજ્ઞાનિયતો યઃ પરિજ્ઞેયે વસ્તુનિ પરિજ્ઞેયે ઽર્થે પરિજ્ઞાયાં પરિજ્ઞાફલે તત્પ્રવેદનાયાં ચ । તત્ર પરિજ્ઞેયં વસ્તુ દુઃખં પરિજ્ઞેયો ઽર્થસ્ તસ્યૈવાનિત્યદુઃખશૂન્યાનાત્મતા । પરિજ્ઞા માર્ગઃ । પરિજ્ઞાફલં વિમુક્તિઃ । તત્પ્રવેદના વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનં । ભાવનાકારપ્રવિષ્ટશ્ ચતુરાકારભાવનઃ સપ્તત્રિંશદાકારભાવનશ્ ચ । તત્ર ચતુરાકારભાવનઃ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યાકારભાવનો ધર્મનૈરાત્મ્યાકારભાવનો દર્શનાકારભાવનો જ્ઞાનાકારભાવનશ્ ચ । તત્ર સપ્તત્રિંશદાકારભાવનઃ । અશુભાકારભાવનો દુઃખાકારભાવનો ઽનિત્યાકારભાવનો ઽનાત્માકારભાવનઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ । પ્રતિલમ્ભાકારભાવનો નિસેવનાકારભાવનો વિનિર્ધાવનાકારભાવનઃ પ્રતિપક્ષાકારભાવનઃ સમ્યક્પ્રહાણેષુ । સંતુષ્ટિપ્રાતિપક્ષિકમનસ્કારભાવનો યદા ચ્છન્દં જનયતિ । વિક્ષેપસંશયપ્રાતિપક્ષિકમનસ્કારભાવનો યદા વ્યાયચ્છતે વીર્યમ્ આરભતે યથાક્રમં । ઔદ્ધત્યપ્રાતિપક્ષિકસમાધ્યાકારભાવનો યદા ચિત્તં પ્રદધાતિ । લયપ્રાતિપક્ષિકસમાધ્યાકારભાવનો યદા ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ । એતે યથાક્રમં ચતુર્ષુ ઋદ્ધિપાદેષુ વેદિતવ્યાઃ । સ્થિતચિત્તસ્ય લોકોત્તરસંપત્તિસંપ્રત્યયાકારભાવનો યથા સંપ્રત્યયાકારભાવન એવં વ્યવસાયાકારભાવનો ધર્માસંપ્રમોષાકારભાવનશ્ ચિત્તસ્થિત્યાકારભાવનઃ પ્રવિચયાકારભાવન ઇન્દ્રિયેષુ । એત એવ પઞ્ચ નિર્લિખિતવિપક્ષમનસ્કારા બલેષુ । સંબોધિસંપ્રખ્યાનાકારભાવનસ્ તત્રૈવ વિચયોત્સાહસૌમનસ્યકર્મણ્યતા ચિત્તસ્થિતિસમતાકારભાવનાઃ સપ્તસંબોધ્યઙ્ગેષુ । પ્રાપ્તિનિશ્ચયાકારભાવનઃ પરિકર્મભૂમિસંરક્ષણાકારભાવનઃ પરસંપ્રાપ્ત્યાકારભાવન આર્યકાન્તશીલપ્રવિષ્ટાકારભાવનઃ સંલિખિતવૃત્તિસમુદાચારકારભાવનઃ પૂર્વપરિભાવિતપ્રતિલબ્ધમાર્ગાભ્યાસાકારભાવનો ધર્મસ્થિતિનિમિત્તાસંપ્રમોષાકારભાવનો ઽનિમિત્તસ્થિત્યાશ્રયપરિવૃત્ત્યાકારભાવનશ્ ચ માર્ગાઙ્ગેષુ । શમથવિપશ્યનાભાવનામાર્ગસ્વભાવયોર્ ન કશ્ચિન્ નિર્દેશઃ । અનુશંસમનસ્કારો દ્વિવિધો દૌષ્ઠુલ્યાપકર્ષણો ( મ્સ 58 ) દૃષ્ટિનિમિત્તાપકર્ષણશ્ચ । પ્રતીચ્છકો યો ધર્મસ્રોતસિ બુદ્ધબોધિસત્વાનામ્ અન્તિકાદ્ અવવાદગ્રાહકઃ । પ્રાયોગિકમનસ્કારઃ પઞ્ચવિધઃ સમાધિગોચરે । સંખ્યોપલક્ષણપ્રાયોગિકો યેન સૂત્રાદિષુ નામપદવ્યઞ્જનસંખ્યામ્ ઉપલક્ષયતે । વૃત્ત્યુપલક્ષણપ્રાયોગિકો યેન દ્વિવિધાં વૃત્તિમ્ ઉપલક્ષયતે પરિમાણવૃત્તિં ચ વ્યઞ્જનાનામ્ અપરિમાણવૃત્તિં ચ નામપદયોઃ । પરિકલ્પોપલક્ષણપ્રાયોગિકો યેન દ્વયમ્ ઉપાદાય દ્વયપરિકલ્પમ્ ઉપલક્ષયતે । નામપરિકલ્પમ્ ઉપાદાયાર્થપરિકલ્પમ્ અર્થપરિકલ્પમુપાદાય નામપરિકલ્પમ્ અપરિકલ્પમ્ અક્ષરં । ક્રમોપલક્ષણપ્રાયોગિકો યેન નામગ્રહણપૂર્વિકામ્ અર્થગ્રહણપ્રવૃત્તિમ્ ઉપલક્ષયતે । પ્રતિવેધપ્રાયોગિકશ્ ચ । સ પુનર્ એકાદશવિધો વેદિતવ્ય આગન્તુકત્વપ્રતિવેધતઃ સંપ્રખ્યાનનિમિત્તપ્રતિવેધતો ઽર્થાનુપલમ્ભપ્રતિવેધત ઉપલમ્ભાનુપલમ્ભપ્રતિવેધતો ધર્મધાતુપ્રતિવેધતઃ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યપ્રતિવેધતો ધર્મનૈરાત્મ્યપ્રતિવેધતો હીનાશયપ્રતિવેધત ઉદારમાહાત્મ્યાશયપ્રતિવેધતો યથાધિગમધર્મવ્યવસ્થાનપ્રતિવેધતો વ્યવસ્થાપિતધર્મપ્રતિવેધતશ્ ચ । વશવર્તિમનસ્કારસ્રિવિધઃ આવરણસુવિશુદ્ધઃ ક્લેશજ્ઞેયાવરણસુવિશુદ્ધો ગુણાભિનિર્હારસુવિશુદ્ધશ્ ચ । ધર્મતત્વપર્યેષ્ટૌ દ્વૌ શ્લોકૌ ।
તત્વં યત્ સતતં દ્વયેન રહિતં ભ્રાન્તેશ્ ચ સંનિશ્રયઃ શક્યં નૈવ ચ સર્વથાભિલપિતું યઞ્ ચાપ્રપઞ્ચાત્મકમ્ ।
જ્ઞેયં હેયમ્ અથો વિશોધ્યમમલં યચ્ ચ પ્રકૃત્યા મતમ્ યસ્યાકાશસુવર્ણવારિસદૃશી ક્લેશાદ્ વિશુદ્ધિર્મતા

સતતં દ્વયેન રહિતં તત્વં પરિકલ્પિતઃ સ્વભાવો ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણેનાત્યન્તમસત્વાત્ । ભ્રાન્તેઃ સંનિશ્રયઃ પરતન્ત્રસ્ તેન તત્પરિકલ્પનાત્ । અનભિલાપ્યમ્ અપ્રપઞ્ચાત્મકં ચ પરિનિષ્પન્નઃ સ્વભાવઃ । તત્ર પ્રથમં તત્વં પરિજ્ઞેયં દ્વિતીયં પ્રહેયં તૃતીયં વિશોધ્યં ચાગન્તુકમલાદ્વિશુદ્ધં ચ પ્રકૃત્યા યસ્ય પ્રકૃત્યા વિશુદ્ધસ્યાકાશસુવર્ણવારિસદૃશી ક્લેશાદ્ વિશુદ્ધિઃ । ન હ્ય્ આકાશાદીનિ પ્રકૃત્યા અશુદ્ધાનિ । ન ચાગન્તુકમલાપગમાદ્ એષાં વિશુદ્ધિર્ નેષ્યત ઇતિ ।
ન ખલુ જગતિ તસ્માદ્ વિદ્યતે કિંચિદ્ અન્યજ્ જગદ્ અપિ તદ્ અશેષં તત્ર સંમૂઢબુદ્ધિ ।
કથમ્ અયમ્ અભિરૂઢો લોકમોહપ્રકારો યદસદભિનિવિષ્ટઃ સત્સમન્તાદ્ વિહાય

ન ખલુ તસ્માદ્ એવંલક્ષણાદ્ ધર્મધાતોઃ કિંચિત્ અન્યલ્ લોકે વિદ્યતે ધર્મતાયા ધર્મસ્યાભિન્નત્વાત્ । શેષં ગતાર્થં । તત્વે માયોપમપર્યેષ્ટૌ પઞ્ચદશ શ્લોકાઃ ।
યથા માયા તથાઽભૂતપરિકલ્પો નિરુચ્યતે ।
યથા માયાકૃતં તદ્વત્ દ્વયભ્રાન્તિર્નિરુચ્યતે

યથા માયા યન્ત્રપરિગૃહીતં ભ્રાન્તિનિમિત્તં કાષ્ઠલોષ્ટાદિકં તથાભૂતપરિકલ્પઃ પરતન્ત્રઃ સ્વભાવો વેદિતવ્યઃ । યથા માયાકૃતં તસ્યાં માયાયાં હસ્ત્યશ્વસુવર્ણાદ્યાકૃતિસ્ તદ્ભાવેન પ્રતિભાસિતા તથા તસ્મિન્ન્ અભૂતપરિકલ્પે દ્વયભ્રાન્તિર્ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વેન પ્રતિભાસિતા પરિકલ્પિતસ્વભાવાકારા વેદિતવ્યા ।
યથા તસ્મિન્ ન તદ્ભાવઃ પરમાર્થસ્ તથેષ્યતે ।
યથા તસ્યોપલબ્ધિસ્ તુ તથા સંવૃતિસત્યતા

યથા તસ્મિન્ ન તદ્ભાવો માયાકૃતે હસ્તિત્વાદ્યભાવસ્ તથા તસ્મિન્ પરતન્ત્રે પરમાર્થ ઇષ્યતે પરિકલ્પિતસ્ય દ્વયલક્ષણસ્યાભાવઃ । યથા તસ્ય માયાકૃતસ્ય હસ્ત્યાદિભાવેનોપલબ્ધિસ્ તથાભૂતપરિકલ્પસ્ય સંવૃતિસત્યતોપલબ્ધિઃ ।
તદભાવે યથા વ્યક્તિસ્ તન્નિમિત્તસ્ય લભ્યતે ।
તથાશ્રયપરાવૃત્તાવ્ અસત્કલ્પસ્ય લભ્યતે

યથા માયાકૃત્યસ્યાભાવે તસ્ય નિમિત્તસ્ય કાષ્ઠાદિકસ્ય વ્યક્તિર્ ભૂતાર્થોપલભ્યતે તથાશ્રયપરાવૃત્તૌ દ્વયભ્રાન્ત્યભાવાદ્ અભૂતપરિકલ્પસ્ય ભૂતો ઽર્થ ઉપલભ્યતે ।
તન્નિમિત્તે યથા લોકો હ્ય્ અભ્રાન્તઃ કામતશ્ ચરેત્ ।
પરાવૃત્તાવ્ અપર્યસ્ તઃ કામચારી તથા પતિઃ યતિઃ

યથા તન્નિમિત્તે કાષ્ઠાદાવ્ અભ્રાન્તો લોકઃ કામતશ્ ચરતિ સ્વતન્ત્રસ્ તથા ઽશ્રયપરાવૃત્ત્વપર્યસ્ત આર્યઃ કામચારી ભવતિ સ્વતન્ત્રઃ ।
તદાકૃતિશ્ ચ તત્રાસ્તિ તદ્ભાવશ્ ચ ન વિદ્યતે ।
તસ્માદ્ અસ્તિત્વનાસ્તિત્વં માયાદિષુ વિધીયતે

એષ શ્લોકો ગતાર્થઃ
ન ભાવસ્ તત્ર ચાભાવો નાભાવો ભાવ એવ ચ ।
ભાવાભાવાવિશેષશ્ ચ માયાદિષુ વિધીયતે

ન ભાવસ્ તત્ર ચાભાવો યસ્ તદાકૃતિભાવો નાસૌ ન ભાવઃ । નાભાવો ભાવ એવ ચ યો હસ્તિત્વાદ્યભાવો નાસૌ ન ભાવઃ । તયોશ્ ચ ભાવાભાવયોર્ અવિશેષો માયાદિષુ વિધીયતે । ય એવ હિ તત્ર તદાકૃતિભાવઃ । સ એવ હસ્તિત્વાદ્યભાવઃ । ય એવ હસ્તિત્વાદ્યભાવઃ સ એવ તદાકૃતિભાવઃ ।
તથા દ્વયાભતાત્રાસ્તિ તદ્ભાવશ્ ચ ન વિદ્યતે ।
તસ્માદ્ અસ્તિત્વનાસ્તિત્વં રૂપાદિષુ વિધીયતે

તથા ઽત્રાભૂતપરિકલ્પે દ્વયાભાસતાસ્તિ દ્વયભાવશ્ ચ નાસ્તિ । તસ્માદ્ અસ્તિત્વનાસ્તિત્વં રૂપાદિષુ વિધીયતે ઽભૂતપરિકલ્પસ્વભાવેષુ ।
ન ભાવસ્ તત્ર ચાભાવો નાભાવો ભાવ એવ ચ ।
ભાવાભાવાવિશેષશ્ ચ રૂપાદિષુ વિધીયતે

ન ભાવસ્ તત્ર ચાભાવઃ । યા દ્વયાભાસતા ।
નાભાવો ભાવ એવ ચ । યા દ્વયતા નાસ્તિતા । ભાવાભાવાવિશેષશ્ ચ રૂપાદિષુ વિધીયતે । ય એવ હિ આભાસતાયા ભાવઃ સ એવ દ્વયસ્યાભાવ ઇતિ ।
સમારોપાપવાદાભપ્રતિષેધાર્થમ્ ઇષ્યતે ।
હીનયાનેન યાનસ્ય પ્રતિષેધાર્થમ્ એવ ચ

કિમ્ અર્થં પુનર્ અયં ભાવાભાવયોર્ ઐકાન્તિકત્વમ્ અવિશેષશ્ ચેષ્યતે । યથાક્રમં । સમારોપાપવાદાભપ્રતિષેધાર્થમ્ ઇષ્યતે । હીનયાનગમનપ્રતિષેધાર્થં ચ । અભાવસ્ય હ્ય્ અભાવત્વં વિદિત્વા સમારોપં ન કરોતિ । ભાવસ્ય ભાવત્વં વિદિત્વાપવાદં ન કરોતિ । તયોશ્ ચાવિશેષં વિદિત્વા ન ભાવાદ્ ઉદ્વિજયતે તસ્માન્ ન હીનયાનેન નિર્યાતિ ।
ભ્રાન્તેર્ નિમિત્તં ભ્રાન્તિશ્ ચ રૂપવિજ્ઞપ્તિર્ ઇષ્યતે ।
અરૂપિણી ચ વિજ્ઞપ્તિર્ અભાવાત્ સ્યાન્ ન ચેતરા

રૂપભ્રાન્તેર્ યા નિમિત્તવિજ્ઞપ્તિઃ સા રૂપવિજ્ઞપ્તિર્ ઇષ્યતે રૂપાખ્યા । સા તુ ( મ્સ 61 ) રૂપભ્રાન્તિર્ અરૂપિણી વિજ્ઞપ્તિઃ । અભાવાદ્ રૂપાવિજ્ઞપ્તેર્ ઇતરાપિ ન સ્યાદ્ અરૂપિણી વિજ્ઞપ્તિઃ । કારણાભાવાત્ ।
માયાહસ્ત્યાકૃતિગ્રાહભ્રાન્તેર્ દ્વયમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
દ્વયં તત્ર યથા નાસ્તિ દ્વયં ચૈવોપલભ્યતે

બિમ્બસંકલિકાગ્રાહભ્રાન્તેર્ દ્વયમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
દ્વયં તત્ર યથા નાસ્તિ દ્વયં ચૈવોપલભ્યતે

માયાહસ્ત્યાકૃતિગ્રાહ્યભ્રાન્તિતો દ્વયમ્ ઉદાહૃતં । ગ્રાહ્યં ગ્રાહકં ચ તત્ર યથા નાસ્તિ દ્વયં ચૈવોપલભ્યતે । પ્રતિબિમ્બં સંકલિકાં ચ મનસિકુર્વતઃ તદ્ગ્રાહભ્રાન્તેર્ દ્વયમ્ ઉદાહૃતં પૂર્વવત્ ।
તથા ભાવાત્ તથાભાવાદ્ ભાવાભાવવિશેષતઃ ।
સદસન્તો ઽથ માયાભા યે ધર્મા ભ્રાન્તિલક્ષણાઃ

યે ધર્મા ભ્રાન્તિલક્ષણા વિપક્ષસ્વભાવાસ્ તે સદસન્તો માયોપમાશ્ ચ । કિં કારણં । સન્તસ્ તથા ભાવાદ્ અભૂતપરિકલ્પત્વેન । અસન્તસ્ તથા ઽભાવાત્ ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વેન । તયોશ્ ચ ભાવાભાવયોર્ અવિશિષ્ટત્વાત્ સન્તો ઽપ્ય સન્તો ઽપિ માયાપિ ચૈવંલક્ષણાસ્ તસ્માન્ માયોપમાઃ ।
તથા ઽભાવાત્ તથા ઽ; ભાવાત્ તથા ઽભાવાદ્ અલક્ષણાઃ ।
માયોપમાશ્ ચ નિર્દિષ્ટા યે ધર્માઃ પ્રાતિપક્ષિકાઃ

યે ઽપિ પ્રાતિપક્ષિકા ધર્મા બુદ્ધેનોપદિષ્ટાઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાદયસ્ તે ઽપ્યલક્ષણા માયાશ્ ચ નિર્દિષ્ટાઃ । કિં કારણં તથા ઽભાવાદ્ યથા બાલૈર્ ગૃહ્યન્તે । તથા ઽભાવાદ્ યથા દેશિતાઃ । તથા ઽભાવાદ્ યથા સંદર્શિતા બુદ્ધેન ગર્ભાવક્રમણજન્માભિનિષ્ક્રમણાભિસંબોધ્યાદયઃ । એવમ્ અલક્ષણા અવિદ્યમાનાશ્ ચ ખ્યાન્તિ તસ્માન્ માયોપમાઃ ।
માયારાજૈવ ચાન્યેન માયારાજ્ઞા પરાજિતઃ ।
યે સર્વધર્માન્ પશ્યન્તિ નિર્મારાસ્ તે જિનાત્મજાઃ

યે પ્રાતિપક્ષિકા ધર્માસ્ તે માયારાજસ્થાનીયાઃ સંક્લેશપ્રહાણે વ્યવદાનાધિપત્યાત્ । યે ઽપિ સાંક્લેશિકા ધર્માસ્ તે ઽપિ રાજસ્થાનીયાઃ સંક્લેશનિર્વૃત્તાવ્ આધિપત્યાત્ । અતસ્ તૈઃ પ્રાતિપક્ષિકૈઃ સંક્લેશપરાજયો માયારાજ્ઞેવ રાજ્ઞઃ પરાજયો દ્રષ્ટવ્યઃ । તજ્જ્ઞાનાચ્ ચ બોધિસત્વા નિર્માનાઃ] ભવન્તિ ઉભયપક્ષે । ઔપમ્યાર્થે શ્લોકઃ ।
માયાસ્વપ્નમરીચિબિમ્બસદૃશાઃ પ્રોદ્ભાસશ્રુત્કોપમા વિજ્ઞેયોદકચન્દ્રબિમ્બસદૃશા નિર્માણતુલ્યાઃ પુનઃ ।
ષટ્ ષટ્ દ્વૌ ચ પુનશ્ ચ ષટ્ દ્વયમતા એકૈકશશ્ ચ ત્રયઃ સંસ્કારાઃ ખલુ તત્ર તત્ર કથિતા બુદ્ધૈર્ વિબુદ્ધોત્તમૈઃ

યત્ તૂક્તં ભગવતા માયોપમા ધર્મા યાવન્ નિર્માણોપમા ઇતિ । તત્ર માયોપમા ધર્માઃ ષડાધ્યાત્મિકાન્ય્ આયતનાનિ । અસત્ય્ આત્મજીવાદિત્વે તથા પ્રખ્યાનાત્ । સ્વપ્નોપમાઃ ષટ્ બાહ્યાન્ય્ આયતનાનિ તદુપભોગસ્યાવસ્તુકત્વાત્ । મરીચિકોપમૌ દ્વૌ ધર્મો ચિત્તં ચૈતસિકાશ્ ચ ભ્રાન્તિકરત્વાત્ । પ્રતિબિમ્બોપમાઃ પુનઃ ષડ્ એવાધ્યાત્મિકાન્ય્ આયતનાનિ પૂર્વકર્મપ્રતિબિમ્બત્વાત્ । પ્રતિભાસોપમાઃ ષડ્ એવ બાહ્યાન્ય્ આયતનાન્ય્ આધ્યાત્મિકાનામ્ આયતનાનાં છાયાભૂતત્વાત્ તદાધિપત્યોત્પત્તિતઃ । ષટ્ દ્વયં મતાઃ ષટ્ દ્વયમતાઃ । પ્રતિશ્રુત્કોપમા દેશનાધર્માઃ । ઉદકચન્દ્રબિમ્બોપમાઃ સમાધિસંનિશ્રિતા ધર્માઃ સમાધેર્ ઉદકસ્થાનીયત્વાદ્ અચ્છતયા । નિર્માણોપમાઃ સંચિન્ત્યભવોપપત્તિપરિગ્રહે ઽસંક્લિષ્ટસર્વક્રિયાપ્રયોગત્વાત્ । જ્ઞેયપર્યેષ્ટૌ શ્લોકઃ ।
અભૂતકલ્પો ન ભૂતો નાભૂતો ઽકલ્પ એવ ચ ।
ન કલ્પો નાપિ ચાકલ્પઃ સર્વં જ્ઞેયં નિરુચ્યતે

અભૂતકલ્પો યો ન લોકોત્તરજ્ઞાનાનુકૂલઃ કલ્પઃ । ન ભૂતો નાભૂતો યસ્ તદનુકૂલો યાવન્ નિર્વેધભાગીયઃ । અકલ્પસ્ તથતા લોકોત્તરં ચ જ્ઞાનં । ન કલ્પો ( મ્સ 63 ) નાપિ ચાકલ્પો લોકોત્તરપૃષ્ઠલબ્ધં લૌકિકં જ્ઞાનં । એતાવચ્ ચ સર્વં જ્ઞેયં । સંક્લેશવ્યવદાનપર્યેષ્ટૌ શ્લોકદ્વયં ।
સ્વધાતુતો દ્વયાભાસાઃ સાવિદ્યાક્લેશવૃત્તયઃ ।
વિકલ્પાઃ સંપ્રવર્તન્તે દ્વયદ્રવ્યવિવર્જિતાઃ

સ્વધાતુત ઇતિ ભાવાઙ્ગાદ્ આલયવિજ્ઞાનતઃ । દ્વયાભાસા ઇતિ ગ્રાહ્યગ્રાહકાભાસાઃ । સહાવિદ્યયા ક્લેશૈશ્ ચ વૃત્તિર્ એષાં ત ઇમે સાવિદ્યાક્લેશવૃત્તયઃ । દ્વયદ્રવ્યવિવર્જિતા ઇતિ ગ્રાહ્યદ્રવ્યેણ ગ્રાહકદ્રવ્યેણ ચ । એવં ક્લેશઃ પર્યેષિતવ્યઃ ।
આલમ્બનવિશેષાપ્તિઃ સ્વધાતુસ્થાનયોગતઃ ।
ત એવ હ્ય્ અદ્વયાભાસા વર્તન્તે ચર્મકાણ્ડવત્

આલમ્બનવિશેષાપ્તિર્ ઇતિ યો ધર્માલમ્બનલાભઃ પૂર્વમ્ ઉક્તઃ । સ્વધાતુસ્થાનયોગત ઇતિ સ્વધાતુર્ વિકલ્પાનાં તથતા તત્ર સ્થાનં નામ્નિ સ્થાનાચ્ ચેતસઃ । યોગત ઇત્ય્ અભ્યાસાત્ । ભાવનામાર્ગેણ ત એવ વિકલ્પા અદ્વયાભાસા વર્તન્તે પરાવૃત્તાશ્રયસ્ય । ચર્મવત્ કાણ્ડવચ્ ચ । યથા હિ ખરત્વાપગમાત્ તદ્ એવ ચર્મ મૃદુ ભવતિ । અગ્નિસંતાપનયા તદ્ એવ કાણ્ડં ઋજુ ભવતિ । એવં શમથવિપશ્યનાભાવનાભ્યાં ચેતઃપ્રજ્ઞાવિમુક્તિલાભે પરાવૃત્તાશ્રયસ્ય ત એવ વિકલ્પા ન પુનર્ દ્વયાભાસાઃ પ્રવર્તન્તે ઇત્ય્ એવ વ્યવદાનં પર્યેષિતવ્યં । વિજ્ઞપ્તિમાત્રતાપર્યેષ્ટૌ દ્વૌ શ્લોકૌ ।
ચિત્તં દ્વયપ્રભાસં રાગાદ્યાભાસમ્ ઇષ્યતે તદ્વત્ ।
શ્રદ્ધાદ્યાભાસં ન તદન્યો ધર્મઃ ક્લિષ્ટકુશલો ઽસ્તિ

ચિત્તમાત્રમ્ એવ દ્વયપ્રતિભાસમ્ ઇષ્યતે ગ્રાહ્યપ્રતિભાસં ગ્રાહકપ્રતિભાસં ચ । તથા રાગાદિક્લેશાભાસં તદ્ એવેષ્યતે । શ્રદ્ધાદિકુશલધર્માભાસં વા । ન તુ તદાભાસાદ્ અન્યઃ ક્લિષ્ટો ધર્મો ઽસ્તિ રાગાદિલક્ષણઃ કુશલો વા શ્રદ્ધાદિલક્ષણઃ ।
યથા દ્વયપ્રતિભાસાદ્ અન્યો ન દ્વયલક્ષણઃ ।
ઇતિ ચિત્તં ચિત્રાભાસં ચિત્રાકારં પ્રવર્તતે

તથાભાસાભાવાભાવો ન તુ ધર્માણાં મતઃ । તત્ર ચિત્તમ્ એવ વસ્તુ તચ્ ચિત્રાભાસં ( મ્સ 64 ) પ્રવર્તતે । પર્યાયેણ રાગાભાસં વા દ્વેષાભાસં વા તદન્યધર્માભાસં વા । ચિત્રાકારં ચ યુગપત્ શ્રદ્ધાદ્યાકારં । ભાસો ભાવાભાવઃ ક્લિષ્ટકુશલાવસ્થે ચેતસિ । ન તુ ધર્માણાં કુશલાનાં તત્પ્રતિભાસવ્યતિરેકેણ તલ્લક્ષણાભાવાત્ । લક્ષણપર્યેષ્ટૌ શ્લોકા અષ્ટૌ । એકેનોદ્દેશઃ શેષૈર્ નિર્દેશઃ ।
લક્ષ્યં ચ લક્ષણં ચૈવ લક્ષણા ચ પ્રભેદતઃ ।
અનુગ્રહાર્થં સત્વાનાં સંબુદ્ધૈઃ સંપ્રકાશિતા

અનેનોદ્દેશઃ ।
સદૃષ્ટિકં ચ યચ્ચિત્તં તત્રાવસ્થાવિકારિતા ।
લક્ષ્યમ્ એતત્ સમાસેન હ્ય્ અપ્રમાણં પ્રભેદતઃ

તત્ર ચિત્તં વિજ્ઞાનં રૂપં ચ । દૃષ્ટિશ્ ચૈતસિકા ધર્માઃ । તત્રાવસ્થા ચિત્તવિપ્રયુક્તા ધર્માઃ । અવિકારિતા અસંસ્કૃતમ્ આકાશાદિકં તદ્વિજ્ઞપ્તેર્ નિત્યં તથાપ્રવૃત્તેઃ । ઇત્ય્ એતત્ સમાસેન પઞ્ચવિધં લક્ષ્યં પ્રભેદેનાપ્રમાણં ।
યથાજલ્પાર્થસંજ્ઞાયા નિમિત્તં તસ્ય વાસના ।
તસ્માદ્ અપ્ય્ અર્થવિખ્યાનં પરિકલ્પિતલક્ષણં

લક્ષણં સમાસેન ત્રિવિધં પરિકલ્પિતાદિલક્ષણં । તત્ર પરિકલ્પિતલક્ષણં ત્રિવિધં યથાજલ્પાર્થસંજ્ઞાયા નિમિત્તં તસ્ય જલ્પસ્ય વાસના તસ્માચ્ ચ વાસનાદ્યો ઽર્થઃ ખ્યાતિ અવ્યવહારકુશલાનાં વિનાપિ યથાજલ્પાર્થસંજ્ઞયા । તત્ર યથા ઽભિલાપમ્ અર્થસંજ્ઞા ચૈતસિકી યથાજલ્પાર્થસંજ્ઞા । તસ્યા યદ્ આલમ્બનં તન્નિમિત્તમ્ એવં યચ્ ચ પરિકલ્પ્યતે યતશ્ ચ કારણાદ્ વાસનતસ્ તદ્ ઉભયં પરિકલ્પિતલક્ષણમત્રાભિપ્રેતં ।
યથા નામાર્થમ્ અર્થસ્ય નામ્નઃ પ્રખ્યાનતા ચ યા ।
અસંકલ્પનિમિત્તં હિ પરિકલ્પિતલક્ષણમ્

અપરપર્યાયો યથા નામ ચાર્થશ્ ચ યથાનામાર્થમ્ અર્થસ્ય નામ્નશ્ ચ પ્રખ્યાનતા યથાનામાર્થપ્રખ્યાનતા । યદિ યથાનામાર્થઃ ખ્યાતિ યથાર્થં વા નામ ઇત્ય્ એતદ્ અભૂતપરિકલ્પાલમ્બનં પરિકલ્પિતલક્ષણં એતાવદ્ ધિ પરિકલ્પ્યતે યદ્ ઉત નામ વા અર્થો વેતિ ।
ત્રિવિધત્રિવિધાભાસો ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણઃ ।
અભૂતપરિકલ્પો હિ પરતન્ત્રસ્ય લક્ષણમ્

ત્રિવિધસ્ ત્રિવિધશ્ ચાભાસો ઽસ્યેતિ ત્રિવિધત્રિવિધાભાસઃ । તત્ર ત્રિવિધાભાસઃ પદાભાસો ઽર્થાભાસો દેહાભાસશ્ ચ । પુનસ્ ત્રિવિધાભાસો મનૌદ્ગ્રહવિકલ્પાભાસઃ । મનો યત્ ક્લિષ્ટં સર્વદા । ઉદ્ગ્રહઃ પઞ્ચ વિજ્ઞાનકાયાઃ । વિકલ્પો મનોવિજ્ઞાનં । તત્ર પ્રથમત્રિવિધાભાસો ગ્રાહ્યલક્ષણઃ । દ્વિતીયો ગ્રાહકલક્ષણઃ । ઇત્ય્ અયમ્ અભૂતપરિકલ્પઃ પરતન્ત્રસ્ય લક્ષણં ।
અભાવભાવતા યા ચ ભાવાભાવસમાનતા ।
અશાન્તશાન્તા ઽકલ્પા ચ પરિનિષ્પન્નલક્ષણમ્

પરિનિષ્પન્નલક્ષણં પુનસ્ તથતા સા હ્ય્ અભાવતા ચ સર્વધર્માણાં પરિકલ્પિતા નાભાવતા ચ તદભાવત્વેન ભાવાત્ । ભાવાભાવસમાનતા ચ તયોર્ ભાવાભાવયોર્ અભિન્નત્વાત્ । અશાન્તા ચાગન્તુકૈર્ ઉપક્લેશૈઃ શાન્તા ચ પ્રકૃતિપરિશદ્ધત્વાત્ । અવિકલ્પા ચ વિકલ્પાગોચરત્વાત્ નિષ્પ્રપઞ્ચતયા । એતેન ત્રિવિધં લક્ષણં તથતાયાઃ પરિદીપિતં સ્વલક્ષણં ક્લેશવ્યવદાનલક્ષણમ્ અવિકલ્પલક્ષણં ચ । ઉક્તં ત્રિવિધં લક્ષનાં ।
નિષ્પન્દધર્મમ્ આલમ્બ્ય યોનિશો મનસિક્રિયા ।
ચિત્તસ્ય ધાતૌ સ્થાનં ચ સદસત્તાર્થપશ્યના

લક્ષણા પુનઃ પઞ્ચવિધા યોગભૂમિઃ । આધાર આધાનમ્ આદર્શ આલોક આશ્રયશ્ ચ । તત્રાધારો નિષ્પન્દધર્મો યો બુદ્ધેનાધિગમો દેશિતઃ સ તસ્યાધિગમસ્ય નિષ્પન્દઃ । આધાનં યોનિશો મનસ્કારઃ । આદર્શઃ ચિત્તસ્ય ધાતૌ સ્થાનં સમાધિર્ યદ્ એતત્ પૂર્વં નામ્નિ સ્થાનમ્ ઉક્તં । આલોકઃ સદસત્વેનાર્થદર્શનં લોકોત્તરા પ્રજ્ઞા તથા સચ્ ચ સતો યથાભૂતં પશ્યત્ય્ અસચ્ચાસતઃ । આશ્રય આશ્રયપરાવૃત્તિઃ ।
સમતાગમનં તસ્મિન્ન્ આર્યગોત્રં હિ નિર્મલમ્ ।
સમં વિશિષ્ટમ્ અન્યૂનાનધિકં લક્ષણા મતા

સમતાગમનમનાસ્રવધાતૌ આર્યગોત્રે તદન્યૈર્ આર્યૈઃ । તચ્ ચ નિર્મલમ્ આર્યગોત્રં બુદ્ધાનાં । સમં વિમુક્તિસમતયા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ । વિશિષ્ટં પઞ્ચભિર્ વિશેષૈઃ । વિશુદ્ધિવિશેષેણ સવાસનક્લેશવિશુદ્ધિતઃ । પરિશુદ્ધિવિશેષેણ ક્ષેત્રપરિશુદ્ધિતઃ । કાયવિશેષેણ ધર્મકાયતયા । સંભોગવિશેષેણ પર્ષન્મણ્ડલેષ્વ્ અવિચ્છિન્નધર્મસંભોગપ્રવર્તનતઃ । કર્મવિશેષેણ ચ તુષિતભવનવાસાદિનિર્માણૈઃ સત્વાર્થક્રિયાનુષ્ઠાનતઃ । ન ચ તસ્યોનત્વં સંક્લેશપક્ષનિરોધે નાધિકત્વં વ્યવદાનપક્ષોત્પાદ ઇત્ય્ એષા ( મ્સ 66 ) પઞ્ચવિધા યોગભૂમિર્ લક્ષણા । તથા હિ તલ્લક્ષ્યં ચ લક્ષ્યતે । વિમુક્તિપર્યેષ્ટૌ ષટ્ શ્લોકાઃ ।
પદાર્થદેહનિર્ભાસપરાવૃત્તિર્ અનાસ્રવઃ ।
ધાતુર્ બીજપરાવૃત્તેઃ સ ચ સર્વત્રગાશ્રયઃ

બીજપરાવૃત્તેર્ ઇત્ય્ આલયવિજ્ઞાનપરાવૃત્તિતઃ । પદાર્થદેહનિર્ભાસાનાં વિજ્ઞાનાનાં પરાવૃત્તિર્ અનાસ્રવો ધાતુર્ વિમુક્તિઃ । સ ચ સર્વત્રગાશ્રયઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધગતઃ ।
ચતુર્ધા વશિતા વૃત્તેર્ મનસશ્ ચોદ્ગ્રહશ્ ચ ચ ।
વિકલ્પસ્યાવિકલ્પે હિ ક્ષેત્રે જ્ઞાને ઽથ કર્મણિ

મનસશ્ ચોદ્ગ્રહસ્ય ચ વિકલ્પસ્ય ચાવૃત્તેઃ પરાવૃત્તેર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ચતુર્ધા વશિતા ભવતિ યથાક્રમમ્ અવિકલ્પે ક્ષેત્રે જ્ઞાનકર્મણોશ્ ચ ।
અચલાદિત્રિભૂમૌ ચ વશિતા સા ચતુર્વિધા ।
દ્વિધૈકસ્યાં તદન્યસ્યામ્ એકૈકા વશિતા મતા

સા ચેયમ્ અચલાદિભૂમિત્રયે ચતુર્ધા વશિતા વેદિતવ્યા । એકસ્યામ્ અચલાયાં ભૂમૌ દ્વિવિધા । અવિકલ્પે ન ચાનભિસંસ્કારનિર્વિકલ્પત્વાત્ । ક્ષેત્રે ચ બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનાત્ । તદન્યસ્યાં ભૂમાવ્ એકૈકા વશિતા સાધુમત્યં જ્ઞાનવશિતા પ્રતિસંવિદ્વિશેષલાભાત્ । ધર્મમેધાયાં કર્મણ્યભિજ્ઞાકર્મણામ્ અવ્યાઘાતાત્ ।
વિદિત્વા નૈરાત્મ્યં દ્વિવિધમ્ ઇહ ધીમાન્ ભવગતં સમં તચ્ ચ જ્ઞાત્વા પ્રવિશતિ સ તત્વં ગ્રહણતઃ ।
તતસ્ તત્ર સ્થાનાન્ મનસ ઇહ ન ખ્યાતિ તદ્ અપિ તદખ્યાનં મુક્તિઃ પરમ ઉપલમ્ભસ્ય વિગમઃ

અપરો વિમુક્તિપર્યાયઃ । દ્વિવિધં નૈરાત્મ્યં વિદિત્વા ભવત્રયગતં બોધિસત્વઃ સમં તચ્ ચ જ્ઞાત્વા દ્વિવિધિનૈર્ આત્મ્યં પરિકલ્પિતપુદ્ગલાભાવાત્ પરિકલ્પિતધર્માભાવાત્ ન તુ સર્વથૈવાભાવતઃ । તત્વં પ્રવિશતિ વિજ્ઞપ્તિમાત્રતાં ગ્રહણતો ગ્રહણમાત્રમ્ એતદ્ ઇતિ । તતસ્ તત્ર તત્વવિજ્ઞપ્તિમાત્રસ્થાનાન્ મનસસ્ તદ્ અપિ તત્વં ન ખ્યાતિ ( મ્સ 67 ) વિજ્ઞપ્તિમાત્રં । તદખ્યાનં મુક્તિઃ પરમ ઉપલમ્ભસ્ય યો વિગમઃ પુદ્ગલધર્મયોર્ અનુપલમ્ભાત્ ।
આધારે સંભારાદ્ આધાને સતિ હિ નામમાત્રં પશ્યન્ ।
પશ્યતિ હિ નામમાત્રં તત્પશ્યંસ્ તચ્ ચ નૈવ પશ્યતિ ભૂયઃ

અપરપર્યાયઃ । આધાર ઇતિ શ્રુતૌ સંભારાદ્ ઇતિ સંભૃતસંભારસ્ય પૂર્વસંભારલાભાત્ । આધાને સતીતિ યોનિશોમનસ્કારે નામમાત્રં પશ્યન્ન્ ઇત્ય્ અભિલાપમાત્રમ્ અર્થરહિતં । પશ્યતિ હિ નામમાત્રમ્ ઇતિ વિજ્ઞપ્તિમાત્રં નામ અરૂપિણશ્ ચત્વારઃ સ્કન્ધા ઇતિ કૃત્વા તત્પશ્યંસ્ તદ્ અપિ ભૂયો નૈવ પશ્યત્ય્ અર્થભાવે તદ્વિજ્ઞપ્ત્યદર્શનાદ્ ઇત્ય્ અયમ્ અનુપલમ્ભો વિમુક્તિઃ ।
ચિત્તમ્ એતત્ સદૌષ્ઠુલ્યમ્ આત્મદર્શનપાશિતમ્ ।
પ્રવર્તતે નિવૃત્તિસ્ તુ તદ્ અધ્યાત્મસ્થિતેર્ મતા

અપરપ્રકારશ્ ચિત્તમ્ એતત્ સદૌષ્ઠુલ્યં પ્રવર્તતે જન્મસુ । આત્મદર્શનપાશિતમ્ ઇતિ દૌષ્ઠુલ્યકારણં દર્શયતિ । દ્વિવિધેનાત્મદર્શનેન પાશિતમતઃ સદૌષ્ઠુલ્યમ્ ઇતિ । નિવૃત્તિસ્ તુ તદ્ અધ્યાત્મસ્થિતેર્ ઇતિ તસ્ય ચિત્તસ્ય ચિત્ત એવાવસ્થાનાદ્ આલમ્બનાનુપલમ્ભતઃ । નિઃસ્વભાવતાપર્યેષ્ટૌ શ્લોકદ્વયં
સ્વયં સ્વેનાત્મના ઽભાવાત્ સ્વભાવે ચાનવસ્થિતેઃ ।
ગ્રાહવત્તદાદભાવાચ્ ચ નિઃસ્વભાવત્વમ્ ઇષ્યતે

સ્વયમ્ અભાવાન્ નિઃસ્વભાવત્વં ધર્માણાં પ્રત્યયાધીનત્વાત્ । સ્વેનાત્મના ઽભાવાન્ નિઃસ્વભાવત્વં નિરુદ્ધાનાં પુનસ્ તેનાત્મનાનુત્પત્તેઃ । સ્વભાવ ઽનવસ્થિતત્વાન્ નિઃસ્વભાવત્વં ક્ષણિકત્વાદ્ ઇત્ય્ એતત્ત્રિવિધં નિઃસ્વભાવત્વં સંસ્કૃતલક્ષણત્રયાનુગં વેદિતવ્યં । ગ્રાહવત્ તદભાવાચ્ ચ નિઃસ્વભાવત્વં તદભાવાદ્ ઇતિ સ્વાભાવાત્ । યથા બાલાનાં સ્વભાવગ્રાહો નિત્યસુખશચ્યાત્ તો વા ઽન્યેન વા પરિકલ્પિતલક્ષણેન તથાસૌ સ્વભાવો નાસ્તિ તસ્માદ્ અપિ નિઃસ્વભાવત્વં ધર્માણામ્ ઇષ્યતે । ....
નિઃસ્વભાવતયા સિદ્ધા ઉત્તરોત્તરનિશ્રયાઃ ।
અનુત્પાદો ઽનિરોધશ્ ચાદિશન્તિઃ પરિનિર્વૃતિઃ

...... નિઃસ્વભાવતયા ઽનુત્પાદાદયઃ । યો હિ નિઃસ્વભાવઃ સો ઽનુત્પન્નો યો ઽનુત્પન્નઃ સો ઽનિરુદ્ધો યો ઽનિરુદ્ધઃ સ આદિશાન્તો ય આદિશાન્તઃ સ પ્રકૃતિપરિનિર્વૃત ઇત્ય્ એવમ્ ઉત્તરોત્તરનિશ્રયૈર્ એભિર્ નિઃસ્વભાવતાભિર્ નિઃસ્વભાવતયા ઽનુત્પાદાદયઃ સિદ્ધા ભવન્તિ । અનુત્પત્તિધર્મક્ષાન્તિપર્યેષ્ટાવાર્યા ।
આદૌ તત્વે ઽન્યત્વે સ્વલક્ષણે સ્વયમ્ અથાન્યથાભાવે ।
સંક્લેશે ઽથ વિશેષે ક્ષાન્તિર્ અનુત્પત્તિધર્મોક્તા

અષ્ટાસ્વ્ અનુત્પત્તિધર્મેષુ ક્ષાન્તિર્ અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિઃ । આદૌ સંસારસ્ય ન હિ તસ્યાદ્યુત્પત્તિર્ અસ્તિ । તત્વે ઽન્યત્વે ચ પૂર્વપશ્ચિમાનાં ન હિ સંસારે તેષામ્ એવ ધર્માણામ્ ઉત્પત્તિર્યે પૂર્વમ્ ઉત્પન્નાસ્ તદ્ભાવેનાનુત્પત્તેઃ । ન ચાન્યેષામ્ અપૂર્વપ્રકારાનુત્પત્તેઃ । સ્વલક્ષણે પરિકલ્પિતસ્ય સ્વભાવસ્ય ન હિ તસ્ય કદાચિદ્ ઉત્પત્તિઃ । સ્વયમનુત્પત્તૌ પરતન્ત્રસ્ય । અન્યથાભાવે પરિનિષ્પન્નસ્ય ન હિ તદન્યથા ભાવસ્યોત્પત્તિર્ અસ્તિ । સંક્લેશે પ્રહીણે ન હિ ક્ષયજ્ઞાનલાભિનઃ સક્લેશસ્યોત્પત્તિં પુનઃ પશ્યન્તિ । વિશેષે બુદ્ધધર્મકાયાનાં ન હિ તેષાં વિશેષોત્પત્તિર્ અસ્તિ । ઇત્ય્ એતેષ્વ્ અનુત્પત્તિધર્મેષુ ક્ષાન્તિર્ અનુત્પત્તિધર્મોક્તા । એકયાનતાપર્યેષ્ટૌ સપ્ત શ્લોકાઃ ।
ધર્મ નૈરાત્મ્યમુક્તીનાં તુલ્યત્વાત્ ગોત્રભેદતઃ ।
દ્વ્યાશયાપ્તેશ્ ચ નિર્માણાત્ પર્યન્તાદ્ એકયાનતા

ધર્મતુલ્યત્વાદ્ એકયાનતા શ્રાવકાદીનાં ધર્મધાતોર્ અભિન્નત્વાત્ યાતવ્યં યાનમ્ ઇતિ કૃત્વા નૈરાત્મ્યસ્ય તુલ્યત્વાદ્ એકયાનતા શ્રાવકાદીનામ્ આત્માભાવતાસામાન્યાદ્ યાતા યાનમ્ ઇતિ કૃત્વા વિમુક્તિતુલ્યત્વાદ્ એકયાનતા યાતિ યાનમ્ ઇતિ કૃત્વા । ગોત્રભેદાદ્ એકયાનતા । અનિયતશ્રાવકગોત્રાણાં મહાયાનેન નિર્યાણાદ્ યાન્તિ તેન યાનમ્ ઇતિ કૃત્વા દ્વ્યાશયાપ્તેર્ એકયાનતા બુદ્ધાનાં ચ સર્વસત્વેષ્વ્ આત્માશયપ્રાપ્તેઃ શ્રાવકાણાં ચ તદ્ગોત્રનિયતાનાં પૂર્વં બોધિસંભારચરિતાદ્ અનાત્મનિ બદ્ધાશયપ્રાપ્તેર્ અભિન્નસંતાનાધિમોક્ષલાભતો બુદ્ધાનુભાવેન તથાગતાનુગ્રહવિશેષપ્રદેશલાભાય ઇત્ય્ એકત્વાશયલાભેનૈકત્વાત્ બુદ્ધતચ્છ્રાવકાણામ્ એકયાનતા । નિર્માણાદ્ એકયાનતા યથોક્તમ્ અનેકશતકૃત્વો ઽહં શ્રાવકયાનેન પરિનિર્વૃત ઇતિ વિનેયાનામ્ અર્થે તથા નિર્માણસંદર્શનાત્ । પર્યન્તાદ્ અપ્યેકયાનતા યતઃ પરેણ યાતવ્યં નાસ્તિ તદ્યાનમ્ ઇતિ કૃત્વા । બુદ્ધત્વમ્ એકયાનમ્ એવં તત્ર તત્ર સૂત્રે તેન ( મ્સ 69 ) તનાભિપ્રાયેણૈકયાનતા વેદિતવ્યા ન તુ યાનત્રયં નાસ્તિ । કિમ્ અર્થં પુનસ્ તેન તેનાભિપ્રાયેણૈકયાનતા બુદ્ધૈર્ દેશિતા ।
આકર્ષણાર્થમ્ એકેષામ્ અન્યસંધારણાય ચ ।
દેશિતાનિયતાનાં હિ સંબુદ્ધૈર્ એકયાનતા

આકર્ષણાર્થમ્ એકેષામ્ ઇતિ યે શ્રાવકગોત્રા અનિયતાઃ । અન્યેષાં ચ સંધારણાય યે બોધિસત્વાગોત્રા અનિયતાઃ ।
શ્રાવકો ઽનિયતો દ્વેધા દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થયાનતઃ ।
દૃષ્ટાર્થો વીતરાગશ્ ચાવીતરાગો ઽપ્ય સૌ મૃદુઃ

શ્રાવકઃ પુનર્ અનિયતો દ્વિવિધો વેદિતવ્યઃ । દૃષ્ટાર્થયાનશ્ ચ યો દૃષ્ટસત્યો મહાયાનેન નિર્યાતિ અદૃષ્ટાર્થયાનશ્ ચ યો ન દૃષ્ટસત્યો મહાયાનેન નિર્યાતિ । દૃષ્ટાર્થઃ પુનર્ વીતરાગશ્ ચાવીતરાગશ્ ચ કામેભ્યઃ । અસૌ ચ મૃદુર્ ધન્ધગતિકો વેદિતવ્યઃ । યો દૃષ્ટાર્થો દ્વિવિધ ઉક્તઃ ।
તૌ ચ લબ્ધાર્યમાર્ગસ્ય ભવેષુ પરિણામનાત્ ।
અચિન્ત્યપરિણામિક્યા ઉપપત્ત્યા સમન્વિતૌ

તૌ ચ દૃષ્ટાર્થો લબ્ધસ્યાર્યમાર્ગસ્ય ભવેષુ પરિણામનાત્ । અચિન્ત્યપરિણામિક્યા ઉપપત્ત્યા સમન્વાગતૌ વેદિતવ્યૌ । અચિન્ત્યો હિ તસ્યાર્યમાર્ગસ્ય પરિણામ ઉપપત્તૌ તસ્માદ્ અચિન્ત્યપરિણામિકી ।
પ્રણિધાનવશાદ્ એક ઉપપત્તિં પ્રપદ્યતે ।
એકો ઽનાગામિતાયોગાન્ નિર્માણૈઃ પ્રતિપદ્યતે

તયોશ્ ચૈકઃ પ્રણિધાનવશાદ્ ઉપપત્તિં ગૃહ્ણાતિ યથેષ્ટં યો ન વીતરાગઃ । એકો ઽનાગામિતાયોગબલેન નિર્માણૈઃ ।
નિર્વાણાભિરતત્વાચ્ ચ તૌ ધન્ધગતિકૌ મતૌ ।
પુનઃ પુનઃ સ્વચિત્તસ્ય સમુદાચારયોગતઃ

તૌ ચ નિર્વાણાભિરતત્વાદ્ ઉભાવ્ અપિ ધન્ધગતિકૌ મતૌ ચિરતરેણાભિસંબોધતઃ । સ્વસ્ય શ્રાવકચિત્તસ્ય નિર્વિત્સહગતસ્યાભીક્ષ્ણં સમુદાચારાત્ ।
સો ઽકૃતાર્થો હ્ય્ અબુદ્ધે ચ જાતો ધ્યાનાર્થમ્ ઉદ્યતઃ ।
નિર્માણાર્થી તદાશ્રિત્ય પરાં બોધિમ્ અવાપ્નુતે

યઃ પુનર્ અસાવ્ અવીતરાગો દૃષ્ટસત્યઃ સો ઽકૃતાર્થઃ શૈક્ષો ભવન્ બુદ્ધરહિતે કાલે જાતો ધ્યાનાર્થમ્ ઉદ્યતો ભવતિ નિર્માણાર્થી । તચ્ચ નિર્માણમ્ આશ્રિત્ય ક્રમેણ પરાં બોધિં પ્રાપ્નોતિ । તમ્ અવસ્થાત્રયસ્થં સંધાયોક્તં ભગવતા શ્રીમાલાસૂત્રે । શ્રાવકો ભૂત્વા પ્રત્યેકબુદ્ધો ભવતિ પુનશ્ ચ બુદ્ધ ઇતિ । અગ્નિદૃષ્ટાન્તે ચ યદા ચ પૂર્વં દૃષ્ટસત્યાવસ્થા સદા બુદ્ધરહિતે કાલે સ્વયં ધ્યાનમ્ ઉત્પાદ્ય જન્મકાયં ત્યક્ત્વા નિર્માણકાયં ગૃહ્ણાતિ યદા ચ પરાં બોધિં પ્રાપ્નોતીતિ । વિદ્યાસ્થાનપર્યેષ્ટૌ શ્લોકઃ ।
વિદ્યાસ્થાને પઞ્ચવિધે યોગમકૃત્વા સર્વજ્ઞત્વં નૈતિ કથંચિત્ પરમાર્યઃ ।
ઇત્ય્ અન્યેષાં નિગ્રહણાનુગ્રહણાય સ્વાજ્ઞાર્થં વા તત્ર કરોત્ય્ એવ સ યોગમ્

પઞ્ચવિધં વિદ્યાસ્થાનં । અધ્યાત્મવિદ્યા હેતુવિદ્યા શબ્દવિદ્યા ચિકિત્સાવિદ્યા શિલ્પકર્મસ્થાનવિદ્યા ચ । તદ્ યદ્ અર્થં બોધિસત્વેન પર્યેષિતવ્યં તદ્ દર્શયતિ । સર્વજ્ઞત્વપ્રાપ્ત્યર્થમ્ અભેદેન સર્વં । ભેદેન પુનર્ હેતુવિદ્યાં શબ્દવિદ્યાં ચ પર્યેષતે નિગ્રહાર્થમ્ અન્યેષાં તદ્ અનધિમુક્તાનાં । ચિકિત્સાવિદ્યાં શિલ્પકર્મસ્થાનવિદ્યાં ચાન્યેષામ્ અનુગ્રહાર્થં તદર્થિકાનાં । અધ્યાત્મવિદ્યાં સ્વયમ્ આજ્ઞાર્થં । ધાતુપુષ્ટિપર્યેષ્ટૌ ત્રયોદશ ( મ્સ 71 ) શ્લોકાઃ । પારમિતાપરિપૂરણાર્થં યે પારમિતાપ્રતિસંયુક્તા એવં મનસિકારા ધાતુપુષ્ટયે ભવન્તિ ત એતાભિર્ ગાથાભિર્ દેશિતાઃ ।
હેતૂપલબ્ધિતુષ્ટિશ્ ચ નિશ્રયતદનુસ્મૃતિઃ ।
સાધારણફલેચ્છા ચ યથાબોધાધિમુચ્યના

તે પુનર્ હેતોપલબ્ધિતુષ્ટિમનસિકારાત્ । યાવદ્ અગ્રત્વાત્માવધારણમનસિકારઃ । તત્ર હેતૂપલબ્ધિતુષ્ટિમનસિકાર આદિત એવ તાવત્ । ગોત્રસ્થો બોધિસત્વઃ સ્વાત્મનિ પારમિતાનાં ગોત્રં પશ્યન્ હેતૂપલબ્ધિતુષ્ટ્યા પારમિતાધાતુપુષ્ટિં કરોતિ । ગોત્રસ્થો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતીત્ય્ અતો ઽનન્તરં નિશ્રયતદનુસ્મૃતિમનસિકારઃ । સ હિ બોધિસત્વઃ સ્વાત્મનિ પારમિતાનાં સંનિશ્રયભૂતં બોધિચિત્તં સમનુપશ્યન્ન્ એવં મનસિકરોતિ નિયતમ્ એતાઃ પારમિતાઃ પરિપૂરિં ગમિષ્યન્તિ । તથા હ્ય્ અસ્માકં બોધિચિત્તં સંવિદ્યતે ઇતિ । ઉત્પાદિતબોધિચિત્તસ્ય પારમિતાભિઃ સ્વપરાર્થપ્રયોગે સાધારણફલેચ્છામનસિકાર આસાં પારમિતાનાં પરસાધારણં વ ફલાં ભવત્વ્ અન્યથા વા મા ભૂદ્ ઇત્ય્ અભિસંસ્કરણાત્ । સ્વપરાર્થં પ્રયુજ્યમાનો ઽસંક્લેશોપાયં તત્વાર્થં પ્રતિવિધ્યતીત્ય્ અતો ઽનન્તરં યથાબોધાધિમુચ્યનામનસિકારઃ । એવં સર્વત્રાનુક્રમો વેદિતવ્યઃ । યથા બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિઃ પારમિતા અભિસંબુદ્ધા અભિસંભોત્સ્યન્તે ઽભિસંબુધ્યન્તે ચ તથા ઽહમ્ અધિમુચ્યે ઇત્ય્ અભિસંસ્કરણાત્ ।
ચતુર્વિધાનુભાવેન પ્રીયણા ખેદનિશ્ચયઃ ।
વિપક્ષે પ્રતિપક્ષે ચ પ્રતિપત્તિશ્ ચતુર્વિધા

અનુભાવપ્રીયણામનસિકારશ્ ચતુર્વિધાનુભાવદર્શનપ્રીયણા ચતુર્વિધાનુભાવો વિપક્ષપ્રહાણં સંભારપરિપાકઃ સ્વપરાનુગ્રહ આયત્યાં વિપાકફલનિઃષ્યન્દફલદાનતા ચ । સત્વસ્વબુદ્ધધર્મપરિપાકમ્ આરભ્યાખેદનિશ્ચયમનસિકારઃ સર્વસત્વવિપ્રતિપત્તિભિઃ સર્વદુઃખાપત્તિપાતૈશ્ ચાખેદનિશ્ચયાભિસંસ્કરણાત્ પરમબોધિપ્રાપ્તયે । વિપક્ષે પ્રતિપક્ષે ચ ચતુર્વિધપ્રતિપત્તિમનસિકારઃ । દાનાદિવિપક્ષાણાં ચ માત્સર્યાદીનાં પ્રતિદેશના પ્રતિપક્ષાણાં ચ દાનાદીનામ્ અનુમોદના ( મ્સ 72 ) તદધિપતેયધર્મદેશનાર્થં ચ બુદ્ધાધ્યેષણા । તાસાં ચ બોધૌ પરિણામના ।
પ્રસાદઃ સંપ્રતીક્ષા ચ દાનચ્છન્દઃ પરત્ર ચ ।
સંનાહઃ પ્રણિધાનં ચ અભિનન્દમનસ્ક્રિયા

અધિમુક્તિબલાધાનતામ્ આરભ્ય પારમિતાધિપતેયધર્માર્થે ચ પ્રસાદમનસિકારઃ । ધર્મપર્યેષ્ટિમ્ આરભ્ય સંપ્રતીચ્છનમનસિકારસ્ તસ્યૈવ ધર્મસ્યાપ્રતિવહનયોગેન પરિગ્રહણતયા । દશનામ્ આરભ્ય દાનચ્છન્દમનસિકારો ધર્મસ્યાર્થસ્ય ચ પ્રકાશનાર્થં પરેષાં । પ્રતિપત્તિમ્ આરભ્ય સંનાહમનસિકારો દાનાદિપરિપૂરયે સંનહનાત્ । પ્રણિધાનમનસિકારસ્ તત્પરિપૂરિપ્રાપ્તયે સમવધાનાર્થં । અભિનન્દમનસિકારો ઽહો બત દાનાદિપ્રતિપત્ત્યા સમ્યક્ સંપાદયેયમ્ ઇત્ય્ અભિનન્દનાત્ । એત એવ ત્રયો મનસિકારા અવવાદાનુશાસન્યાં યોજયિતવ્યાઃ । ઉપાયોપસંહિતકર્મમનસિકારઃ સંકલ્પૈઃ સર્વપ્રકારદાનાદિપ્રયોગમનસિકરણાત્ ।
શક્તિલાભે સદાઉત્સુક્યં દાનાદૌ ષડ્વિધે ધનમ્ ।
પરિપાકે ઽથ પૂજાયાં સેવાયામ્ અનુકમ્પના

ઔત્સુક્યમનસિકારશ્ ચતુર્વિધઃ । શક્તિલાભે ન દાનાદૌ ષડ્વિધે દાનદાને યાવત્ પ્રજ્ઞાદાને । એવં શીલાદિષુ ષડ્વિધેષુ । પારમિતાભિર્ એવ સંગ્રહવસ્તુપ્રયોગેણ સત્વપરિપાકે । પૂજાયાં ચ દાનેન લાભસત્કારપૂજયા । શેષાભિશ્ ચ પ્રતિપત્તિપૂજયા । અવિપરીતપારમિતોપદેશાપઞ્ચકલ્યાણમિત્રસેવાયામ્ ઔત્સુક્યમનસિકારો વેદિતવ્યઃ । અનુકમ્પામનસિકારશ્ ચતુર્ભિર્ અપ્રમાણૈર્ દાનાદ્યુપસંહારેણ મૈત્રાયતઃ । માત્સર્યાદિસમવધાનેન સત્વેષુ કરુણાયતઃ । દાનાદિસમન્વાગતેષુ મુદિતાયતઃ । તદસંક્લેશાધિમોક્ષતશ્ ચ ઉપેક્ષાયતઃ ।
અકૃતે કુકૃતે લજ્જા કૌકૃત્યં વિષયે રતિઃ ।
અમિત્રસંજ્ઞા ખેદે ચ રચનોદ્ભાવનામતિઃ

હ્રીધર્મમ્ આરભ્ય લજ્જામનસ્કારો ઽકૃતેષુ વા દાનાદિષ્વ્ અપરિપૂર્ણમિથ્યાકૃતેષુ વા લજ્જા લજ્જાયમાનશ્ ચ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યર્થમ્ અનાનુષઙ્ગિકં કૌકૃત્યાયતે । ધૃતિમ્ આરભ્ય રતિમનસ્કારો દાનાદ્યાલમ્બને ઽવિક્ષેપતશ્ ચિત્તસ્ય ધારણાત્ । અખેદમનસ્કારો ( મ્સ 73 ) દાનાદિપ્રયોગપરિખેદે શત્રુસંજ્ઞાકરણાત્ । રચનાચ્ છન્દમનસ્કારઃ પારમિતાપ્રતિસંયુક્તશાસ્ત્રરચનાભિસંસ્કરણાત્ । લોકજ્ઞતામ્ આરભ્ય ઉદ્ભાવનામનસ્કારસ્ તસ્યૈવ શાસ્ત્રસ્ય લોકે યથાભાજનમ્ ઉદ્ભાવનાભિસંસ્કરણાત્ ।
દાનાદયઃ પ્રતિસરણં સમ્બોધૌ નેશ્વરાદયઃ ।
દોષાણાં ચ ગુણાનાં ચ પ્રતિસંવેદનાદ્ દ્વયોઃ

પ્રતિસરણમનસ્કારો બોધિપ્રાપ્તયે દાનાદીનાં પ્રતિસરણાન્ નેશ્વરાદીનાં પ્રતિસંવિન્મનસ્કારો માત્સર્યદાનાદિવિપક્ષપ્રતિપક્ષયોર્ દોષગુણપ્રતિસંવેદનાત્ ।
ચયાનુસ્મરણપ્રીતિર્ માહાર્થ્યસ્ય ચ દર્શનમ્ ।
યોગે ઽભિલાષો ઽવિકલ્પે તદ્ધૃત્યાં પ્રત્યયાગમે

ચયાનુસ્મરણપ્રીતિમનસ્કારો દાનાદ્યુપચયે પુણ્યજ્ઞાનસંભારોપચયસંદર્શનાત્ । માહાર્થ્યસંદર્શનમનસ્કારો દાનાદીનાં બોધિપક્ષે ભાવાર્થેન મહાબોધિપ્રાપ્ત્યર્થસંદર્શનાત્ । અભિલાષમનસ્કારઃ સ પુનશ્ ચતુર્વિધઃ । યોગાભિલાષમનસ્કારઃ શમથવિપશ્યનાયોગભાવનાભિલાષાત્ । અવિકલ્પાભિલાષમનસ્કારઃ પારમિતાપરિપૂરણાર્થમ્ ઉપાયકૌશલ્યાભિલાષાત્ । ધૃત્યભિલાષમનસ્કારઃ પારમિતાધિપતેયધર્માર્થધારણાભિલાષાત્ । પ્રત્યયાભિગમાભિલાષમનસ્કારઃ સમ્યક્પ્રણિધાનાભિસંસ્કરણાત્ ।
સપ્તપ્રકારાસદ્ગ્રાહવ્યુત્થાને શક્તિદર્શનમ્ ।
આશ્ચર્યં ચાપ્યનાશ્ચર્યં સંજ્ઞા ચૈવ ચતુર્વિધા

સપ્તપ્રકારાસદ્ગ્રાહવ્યુત્થાનશક્તિદર્શનમનસ્કારઃ । સપ્તવિધો ઽસદ્ગ્રાહઃ । અસતિ સદ્ગ્રાહો દોષવતિ ગુણવત્વગ્રાહો ગુણવત્યગુણવત્વગ્રાહઃ । સર્વસંસ્કારેષુ ચ નિત્યસુખાસદ્ગ્રાહૌ । સર્વધર્મેષુ ચાત્માસદ્ગ્રાહઃ નિર્વાણે ચાશાન્તાસદ્ગ્રાહઃ । યસ્ય પ્રતિપક્ષેણ શૂન્યતાસમાધિત્રયં ધર્મોદ્દાનચતુષ્ટયં ચ દેશ્યતે । આશ્ચર્યે ચતુર્વિધસંજ્ઞામનસ્કારઃ । પારમિતાસૂદારસંજ્ઞા આયતત્વસંજ્ઞા પ્રતિકારનિરપેક્ષસંજ્ઞા વિપાકનિરપેક્ષસંજ્ઞા ચ । અનાશ્ચર્યે ઽપિ ચતુર્વિધમનસ્કારઃ । ચતુર્વિધમ્ અનાશ્ચર્યમ્ ઔદર્ય આયતત્વે ચ સતિ પારમિતાનાં બુદ્ધત્વફલાભિનિવર્તનાત્ । અસ્મિન્ન્ એવ ચ દ્વયે સતિ સ્વપરસમચિત્તાવસ્થાપનાત્ તદ્વિશિષ્ટેભ્યશ્ ચ શરુદિભ્યઃ ( મ્સ 74 ) પૂજાદિલાભે સતિ પ્રતિકારનિરપેક્ષતા ...
સમતા સર્વસત્વેષુ દૃષ્ટિશ્ ચાપિ મહાત્મિકા ।
પરગુણપ્રતિકારસ્ ત્રયાશસ્તિર્ નિરન્તરઃ

... પ્રત્યયકારાશંસનમનસ્કારો દાનાદિગુણપ્રવૃત્ત્યા પરેભ્યઃ । આશાસ્તિમનસ્કારઃ સત્વેષુ ત્રિસ્થાનાશંસનાત્ । પારમિતાનાં બોધિસત્વભૂમિનિષ્ઠાયા બુદ્ધભૂમિનિષ્ઠાયાઃ સત્વાવરણાશંસના ચ્ચ । નિરન્તરમનસ્કારો દાનાદિભિર્ અવધ્યકાલકરણાભિસંસ્કરણાત્ ।
બુદ્ધપ્રણીતાનુષ્ઠાનાદ્ અર્વાગસ્થાનચેતનાત્ ।
તદ્ધાનિવૃદ્ધ્યા સત્વેષુ અનામોદઃ પ્રમોદના

સમ્યક્પ્રયોગમનસ્કારો ઽવિપરીતાનુષ્ઠાનાદ્ અર્વાગસ્થાનમનસિકારણાત્ । અનામોદમનસ્કારો દાનાદિભિર્ હીયમાનેષુ । પ્રમોદમનસ્કારો દાનાદિભિર્વર્ધમાનેષુ સત્વેષુ ।
પ્રતિવર્ણિકાયાં વર્ણિકાભૂતાયાં ભાવનાયાં ચ નારૂચિઃ ।
નાધિવાસમનસ્કારો વ્યાકૃતનિયતે સ્પૃહા

અરુચિમનસ્કારઃ પારમિતાપ્રતિવર્ણિકા ભાવનાયાં । રુચિમનસ્કારો ભૂતાયાં । અનધિવાસનામનસ્કારો માત્સર્યાદિવિપક્ષવિનયનાભિસંસ્કારણાત્ । સ્પૃહામનસ્કારો દ્વિવિધિઃ પારમિતાપરિપૂરિવ્યાકરણલાભસ્પૃહામનસ્કારઃ પારમિતાનિયતભૂમ્યવસ્થાલાભસ્પૃહામનસ્કારશ્ ચ ।
આયત્યાં દર્શનાદ્ વૃત્તિચેતના સમતેક્ષણા ।
અગ્રધર્મેષુ વૃત્ત્યા ચ અગ્રત્વાત્માવધારણાત્ ધારણા

આયત્યાં દર્શનાદ્ વૃત્તિમનસ્કારો યાત્વા ગતિં ગત્વા બોધિસત્વેન સતા ઽવશ્યકરણીયતા ઽભિસંસ્કારણાત્ । દાનાદીનાં સમતેક્ષણામનસ્કારસ્ તદન્યૈર્ ( મ્સ 75 ) બોધિસત્વૈઃ સહાત્મનઃ પારમિતાસાતત્યકરણાધિમોક્ષાર્થં । અગ્રત્વાત્માવધારણમનસ્કારઃ પારમિતાગ્રધર્મપ્રવૃત્ત્યા સ્વાત્મનઃ પ્રધાનભાવસંદર્શનાત્ ।
એતે શુભમનસ્કારા દશપારમિતાન્વયાઃ ।
સર્વદા બોધિસત્વાનાં ધાતુપુષ્ટૌ ભવન્તિ હિ

ઇતિ નિગમનશ્લોકો ગતાર્થઃ । ધર્મપર્યેષ્ટિભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
પુષ્ટેર્ અધ્યાશયતો મહતી પર્યેષ્ટિર્ ઇષ્યતે ધીરે ।
સવિવાસા હ્ય્ અવિવાસા તથૈવ વૈભુત્વિકી તેષામ્

અસકાયા લઘુલબ્ધકાયા પ્રપૂર્ણકાયા ચ બોધિસત્વાનામ્ ।
બહુમાનસૂક્ષ્મમાના નિર્માણા ચૈષણાભિમતા

ત્રયોદશવિધા પર્યેષ્ટિઃ । પુષ્ટિતઃ શ્રુતાધિમુક્તિપુષ્ટ્યા । અધ્યાશયતો ધર્મમુખસ્રોતસા । મહતી ચિત્તત્વલાભિનાં । સવિપ્રવાસા પ્રથમા । અવિપ્રવાસા દ્વિતીયા વૈભુત્વિકી તૃતીયા । અકાયા શ્રુતચિન્તામયી ધર્મકાયરહિતત્વાત્ । સકાયા ભાવનામયી અધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ । લઘુકાયા સપ્તસુ ભૂમિષુ । પરિપૂર્ણકાયા શેષાસુ । બહુમાનાધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ । સૂક્ષ્મમાના સપ્તસુ । નિર્માણા શેષાસુ । ધર્મહેતુત્વપર્યેષ્ટૌ શ્લોકઃ ।
રૂપારૂપે ધર્મો લક્ષણહેતુસ્ તથૈવ ચારોગ્યંગ્યે ।
ઐશ્વર્યે ઽભિજ્ઞાભિસ્ તદક્ષયત્વે ચ ધીરાણામ્

રૂપે લક્ષણહેતુર્ ધર્મઃ । અરૂપે આરોગ્યહેતુઃ ક્લેશવ્યાધિપ્રશમનાત્ ઐશ્વર્યહેતુર્ અભિજ્ઞાભિસ્ તદક્ષયત્વહેતુશ્ ચાનુપધિશેષનિર્વાણો ઽપ્યનુપચ્છેદાત્ । અત એવોક્તં બ્રહ્મપરિપૃચ્છાસૂત્રે । ચતુર્ભિર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગતા બોધિસત્વા ધર્મં પર્યેષન્તે । ( મ્સ 76 ) રત્નસંજ્ઞયા દુર્લભાર્થેન ભૈષજ્યસંજ્ઞયા ક્લેશવ્યાધિપ્રશમનાર્થેન અર્થસંજ્ઞયા અવિપ્રણાશાર્થેન નિર્વાણસંજ્ઞયા સર્વદુઃખપ્રશમનાર્થેન । રત્નાભૂતાનિ હિ લક્ષણાનિ શોભાકરત્વાદ્ અતસ્ તદ્ધેતુત્વાદ્ ધર્મરત્નસંજ્ઞા । આરોગ્યહેતુત્વાદ્ ભૈષજ્યસંજ્ઞા અભિજ્ઞાઇશ્વર્યહેતુત્વાદ્ અર્થસંજ્ઞા । તદક્ષયહેતુત્વાન્ નિર્વાણસંજ્ઞાક્ષયનિર્ભયતાર્થેન । વિકલ્પપર્યેષ્ટૌ શ્લોકઃ ।
અભાવભાવાધ્યપવાદકલ્પ એકત્વનાનાસ્વવિશેષકલ્પાઃ ।
યથાર્થનામાભિનિવેશકલ્પાઃ જિનાત્મજૈઃ સંપરિવર્જનીયાઃ

દશવિધવિકલ્પો બોધિસત્વેન પરિવર્જનીયઃ । અભાવવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઇહ બોધિસત્વો બોધિસત્વ એવ સન્ન્ ઇતિ । ભાવવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । બોધિસત્વં ન સમનુપશ્યતીત્ય્ એવમ્ આદિ । અધ્યારોપવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । રૂપં શારિપુત્ર સ્વભાવેન શૂન્યમ્ ઇતિ । અપવાદવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । ન શૂન્યતયેતિ । એકત્વવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । યા રૂપસ્ય શૂન્યતા ન તદ્રૂપમ્ ઇતિ । નાનાત્વવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા રૂપં રૂપમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ રૂપમ્ ઇતિ । સ્વલક્ષણવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । નામમાત્રમ્ ઇદં યદ્ ઇદં રૂપમ્ ઇતિ । વિશેષવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । રૂપસ્ય હિ નોત્પાદો ન નિરોધો ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનમ્ ઇતિ । યથાનામાર્થાભિનિવેશવિકલ્પો યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । કૃત્રિમં નામેત્ય્ એવમ્ આદિ । યથાર્થનામાભિનિવેશવિકલ્પશ્ ચ યસ્ય પ્રતિપક્ષેણાહ । તાનિ બોધિસત્વઃ સર્વનામાનિ ન સમનુપશ્યત્ યસમનુપશ્યન્ નાભિનિવિશતે યથાર્થતયેત્ય ભિપ્રાયઃ ।
ઇતિ શુભમતિર્ એત્ય યત્નમ્ ઉગ્રં દ્વયપર્યેષિતધર્મતાસતત્વઃ ।
પ્રતિશરણમતઃ સદા પ્રજાનાં ભવતિ ગુણૈઃ સ સમુદ્રવત્ પ્રપૂર્ણઃ