Mahāyānasūtrālaṃkāra (another edition) · Chapter 18
mahāyānasūtrālaṃkāre pūjāsevā'pramāṇādhikāraḥ [ saptadaśaḥ] samāptaḥ
aṣṭādaśo 'dhikāraḥ
lajjāvibhāge ṣoḍaśa ślokāḥ /
lajjā vipakṣahīnā jñānena gatā ca nirvikalpena /
hīnānavadyaviṣayā satvānāṃ pācikā dhīre
ṣaṇāṃ pāramitānāṃ niṣevaṇālasyato bhavati lajjā /
kveśānukūladharmaprayogataścaiva dhīrāṇāṃ
asamāhitasvabhāvā mṛdumadhyā hīnabhūmikā lajjā /
hīnāśayā samānā hīnā hi tadanyathā tvadhikā
lajjārahito dhīmān kleśānadhivāsayatyayoniśataḥ /
pratighopekṣāmānaḥ satvānupahanti śīlaṃ ca
kaukṛtyātsavilekho bhavati sa saṃmānahānimāpnoti /
śrāddhātmā[mā]nuṣasaṃghācchāstrā copekṣyate tasmāt
sahadhārmi kairjinasutairvinindyate lokato 'yaśo labhate /
dṛṣṭe dharme 'nyatra kṣaṇarahito jāyate bhūyaḥ
prāptāprāptavihāniṃ śuklairdharmaiḥ samāpnute tena /
duḥkhaṃ viharati tasmānmanaso 'pyasvasthatāmeti
ete sarve doṣā himatsu bhavanti no jinasuteṣu /
deveṣu ca manujeṣu ca nityaṃ saṃjāyate ca budhaḥ
saṃbhārāṃśca sa bodheḥ kṣipraṃ pūrayati lajjayā dhīmān /
satvānāṃ pācanayā na khidyate caiva jinaputraḥ
sa vipakṣapratipakṣai rahito 'rahitaśca jāyate satataṃ /
ityetamānuśaṃsaṃ hrīmānāpnoti jinaputraḥ
doṣamalino hi bālo hrīvirahātsuvasanaiḥ sugupto 'pi /
nirvasano 'pi jinasuto hrīvasano muktadoṣamalaḥ
ākāśamiva na lipto hrīyuktaḥ jinasuto bhavati dharmaiḥ /
hrībhūṣitaśca śobhati saṃparkagato jinasutānām
māturiva vatsalatvaṃ hriyo vineyeṣu bodhisatvānāṃ /
ārakṣā cāpi hrīḥ saṃsaratāṃ sarvadoṣebhyaḥ
sarveṣu nādhivāsā sarveṣvadhivāsanāpravṛttiśca /
sarveṣu ca pravṛttirhrīvihitaṃ hrīmato liṅgam
hrībhāvanā pradhānā svacittato dharmato 'dhimokṣācca /
āśayato 'pi vibhutvādakalpanādaikyataścāpi
dhṛtiśca bodhisatvānāṃ lakṣaṇena prabhedataḥ /
dṛḍhatvena ca sarvebhyastadanyebhyo viśiṣyate
vīryaṃ samādhiḥ prajñā ca satvaṃ dhairyaṃ dhṛtirmatā /
nirbhīto bodhisatvo hi trayādyasmātpravartate
līnatvācca calatvācca mohāccotpadyate bhayaṃ /
kṛtyeṣu tasmādvijñeyā dhṛtisaṃjñā nije traye
prakṛtyā praṇidhāne ca nirapekṣatva eva ca /
satvavipratipattau ca gambhīryaudāryasaṃśrave
vineyadurvinayatve kāyācintye jinasya ca /
duṣkareṣu vicitreṣu saṃsārātyāga eva ca
niḥsaṃkleśe ca tatraiva dhṛtirdhīrasya jāyate /
asamā ca tadanyebhyaḥ so 'gre dhṛtimatāṃ yataḥ[mataḥ]
kumitraduḥkhagambhīraśravādvīro na kampate /
śalabhaiḥ pakṣavātaiśca samudaiśca sumeruvat
akhedo bodhisattvānāmasamastriṣu vastuṣu /
śrutātṛptimahāvīryaduḥkhe hrīghṛtiniśritaḥ
tīvracchando mahābodhāvakhedo dhīmatāṃ mataḥ /
aniṣpannaśca niṣpannaḥ suniṣpannaśca bhūmiṣu
vastunā cādhikāreṇa karmaṇā ca viśiṣyate /
lakṣaṇenākṣayatvena phalasyodāgamena ca
śāstrajñatā hi dhīrāṇāṃ samādhimukhadhāraṇī /
gṛhītā satvapākāya saddharmasya ca dhāraṇe
kāyena vacasā caiva satyajñānena cāsamā /
lokajñatā hi dhīrāṇāṃ tadanyebhyo viśiṣyate
sā punaḥ kimarthamityāha satvānāṃ bhājanatvāya /
kasminnarthe bhājanatvāya saddharmapratipattaye
satyadvayādyataśceṣṭo lokānāmudayo 'sakṛt /
dvayādastaṃgamastasmāt tajjño lokajña ucyate
śamāya prāptaye teṣāṃ dhīmān satyeṣu yujyate /
satyajñānadyato dhīmān lokajño hi nirucyate
ārṣaśca deśanādharmo artho 'bhiprāyiko 'sya ca /
prāmāṇikaśca nītārtho nirjalpā prāptirasya ca
pratikṣepturyathoktasya mithyāsaṃtīritasya ca /
sābhilāṣa[pa]sya ca prāpteḥ pratiṣedho 'tra deśitaḥ
adhimuktervicārācca yathāvatparataḥ śravāt /
nirjalpādapi ca jñānādapraṇāśo hi dhīmatāṃ
asamā bodhisattvānāṃ catasraḥ pratisaṃvidaḥ /
paryāye lakṣaṇe vākye jñāne jñānācca tā matāḥ
deśanāyāṃ prayuktasya yasya yena ca deśanā /
dharmārthayordvayorvācā jñānenaiva ca deśanā
dharmasyoddeśanirdeśātsarvathā prāpaṇād dvayoḥ /
parijñānā[hānā]cca codyānāṃ pratisaṃviccatuṣṭayam
pratyātmaṃ samatāmetya yottaratra pravedanā /
sarvasaṃśayanāśāya pratisaṃvinnirucyate
saṃbhāro bodhisatvānāṃ puṇyajñānamayo 'samaḥ /
saṃsāre 'bhyudayāyaikaḥ anyo 'saṃkliṣṭasaṃsṛtau
dānaṃ śīlaṃ ca puṇyasya prajñā jñānasya saṃbhṛtiḥ /
trayaṃ cānyaddvyasyāpi pañcāpi jñānasaṃbhṛtiḥ
saṃtatyā bhāvanāmetya bhūyo bhūyaḥ śubhasya hi /
āhāro yaḥ sa saṃbhāro vī[dhī]re sarvārthasādhakaḥ
praveśāyānimittāya anābhogāya saṃbhṛtiḥ /
abhiṣekāya niṣṭhāyai dhīrāṇāmupacīyate
caturdaśabhirākāraiḥ smṛtyupasthānabhāvanā /
dhīmatāmasamatvātsā tadanyebhyo viśiṣyate
niśrayātpratipakṣācca avatārāttathaiva ca /
ālambanamanaskāraprāptitaśca viśiṣyate
ānukūlyānuvṛttibhyāṃ parijñotpattito 'parā /
mātrayā paramatvena bhāvanāsamudāgamāt
samyakprahāṇaṃ dhīrāṇāmasamaṃ sarvadehibhiḥ /
samṛtyupasthānadoṣāṇāṃ pratipakṣeṇa bhāvyate
saṃsārasyopabhoge ca tyāge nivaraṇasya ca /
manaskārasya ca tyāge praveśe caiva bhūmiṣu
animittavihāre ca labdhau vyākaraṇasya ca /
satvānāṃ paripāke ca abhiṣeke ca dhīmatāṃ
kṣetrasya ca viśuddhyarthaṃ niṣṭhāgamana eva ca /
bhāvyate bodhisatvānāṃ vipakṣapratipakṣataḥ
chandaṃ niśritya yogasya bhāvanā sanimittikā /
sarvasamyakprahāṇeṣu pratipakṣo nirucyate
ṛddhipādāśca catvāro dhīrāṇāmagralakṣaṇāḥ /
sarvārthasiddhau jāyante ātmanaśca parasya ca
niśrayācca prabhedācca upāyadabhinirhṛteḥ /
vyavasthā ṛddhipādānāṃ dhīmatāṃ sarvatheṣyate
dhyānapāramimāśritya prabhedo hi caturvidhaḥ /
upāyaścābhinirhāraḥ ṣaḍvidhaśca vidhīyate
vyāvasāyika ekaśca dvitīyo 'nugrahātmakaḥ /
naibandhikastṛtīyaśca caturthaḥ prātipakṣikaḥ
darśanasyāvavādasya sthitivikrīḍitasya ca /
praṇidhervaśitāyaśca dharmaprāpteśca nirhṛtiḥ
bodhiścaryā śruta cātra[graṃ]śamatho 'tha vipaśyanā /
śraddhādīnāṃ padaṃ jñeyamarthasiddhyadhikārataḥ
bhūmipraveśasaṃkliṣṭāśceṣṭāḥ śraddhādayaḥ punaḥ /
vipakṣadurbalatvena ta eva balasaṃjñitāḥ
bhūmiviṣṭasya bodhyaṅgavyavasthānaṃ vidhīyate /
dharmāṇāṃ sarvasatvānāṃ samatāvagamātpunaḥ
smṛtiścarati sarvatra jñeyājitavinirjaye /
sarvakalpanimittānāṃ bhaṅgāya vicayo 'sya ca
yathā hastiratnaṃ pratyarthikabhaṅgāya /
āśu cāśeṣabodhāya vīryasya pravartate /
dharmālokavivṛddhyā ca prītyā āpūryate dhruvam
sarvāvaraṇanirmokṣāt praśrabdhyā sukhameti ca /
cintitārthasamṛddhiśca samādherūpajāyate
upekṣayā yathākāmaṃ sarvatra viharatyasau /
pa[pṛ]ṣṭhalabdhāvikalpena vikalpena [vihāreṇa] sadottamaḥ
evaṃguṇo bodhisattvaścakravartīva vartate /
saptaratnopamairnityaṃ bodhyaṅgaiḥ parivāritaḥ
niśrayāṅgaṃ svabhāvāṅgaṃ niryāṇāṅgaṃ tṛtīyakaṃ /
caturthamanuśaṃsāṅgamakleśāṅgaṃ trayātmakam
yathābodhānuvṛttiśca tadūrdhvamupajāyate /
yathābodhavyavasthānaṃ praveśaśca vyavasthitau
karmatrayaviśuddhiśca pratipakṣasya bhāvanā /
jñeyāvṛtteśca mārgasya vaiśeṣikaguṇasya ca
cittasya citte sthānācca dharmapravicayādapi /
samyak sthitimupāśritya śamatho 'tha vipaśyanā
sarvatragā ca saikāśāṃ naikāṃśopaniṣanmatā /
prativedhe ca niryāṇe animitte hyasaṃskṛte
pariśuddhau viśuddhau ca śamatho 'tha vipaśyanā /
sarvabhūmigatā dhīre sa yogaḥ sarvasādhakaḥ
pūraye buddhadharmāṇāṃ satvānāṃ paripācane /
kṣipraprāptau kriyāśuddhau vartmācchede ca kauśalaṃ
upāye bodhisattvānāmasamaṃ sarvabhūmiṣu /
yatkauśalyaṃ samāśritya sarvārthānsādhayanti te
vipākena śrutābhyāsāt dhāraṇyapi samādhinā /
parīttā mahatī sā ca mahatī trividhā punaḥ
apraviṣṭapraviṣṭānāṃ dhīmatāṃ mṛdumadhyamā /
aśuddhabhūmikānāṃ hi mahatī śuddhabhūmikā
dhāraṇī[ṇīṃ]tāṃ samāśritya bodhisatvā punaḥ punaḥ /
prakāśayanti saddharmaṃ nityaṃ saṃdhārayanti ca
cetanā chandasahitā jñānena preritā ca tat /
praṇidhānaṃ hi dhīrāṇāmasamaṃ sarvabhūmiṣu
hetubhūtaṃ ca vijñeyaṃ cittātsadyaḥ phalaṃ ca tat /
āyatyāmarthasiddhyarthaṃ cittamātrātsamṛddhitaḥ
citraṃ mahadviśuddhaṃ ca uttarottarabhūmiṣu /
ābodherbodhisattvānāṃ svaparārthaprasādhakaṃ
nairātmyaṃ dvividhaṃ jñeyo hyātmagrāhasya cāśrayaḥ /
tasya copaśamo nityaṃ samādhitrayagocaraḥ
samādhistrividho jñeyo grāhyagrāhakabhāvataḥ /
nirvikalpo 'pi vimukho ratiyuktaśca sarvadā
parijñāyai prahāṇāya punaḥ sākṣātkriyāya ca /
śūnyatādisamādhīnāṃ tridhārthaḥ parikīrtitaḥ
samādhyupaniṣattvena dharmoddānacatuṣṭayaṃ /
deśitaṃ bodhisattvebhyaḥ satvānāṃ hitakāmyayā
asadartho 'vikalpārthaḥ parikalpārtha eva ca /
vikalpopaśamārthaśca dhīmatāṃ taccatuṣṭayam
ayogāddhetutotpattervirodhātsvayamasthiteḥ /
abhāvāllakṣaṇaikāntyādanuvṛtternirodhataḥ
pariṇāmopalabdheśca taddhetutvaphalatvataḥ /
upāttatvādhipatvā[tyā]cca śuddhasatvānuvṛttitaḥ
ādyastaratamenāpi cayenāśrayabhāvataḥ /
vikāraparipākābhyāṃ tathā hīnaviśiṣṭataḥ
bhāsvarābhāsvaratvena deśāntaragamena ca /
sabījābījabhāvena pratibimbena codayaḥ
caturdaśavidhotpattau hetumānaviśeṣataḥ /
cayāyā[pā]rthādayogācca āśrayatva asaṃbhavāt
sthitasyāsaṃbhavādante ādyanāśāvikārataḥ /
tathā hīnaviśiṣṭatve bhāsvarābhāsvare 'pi ca
gatyabhāvātsthitāyogāccaramatva asaṃbhavāt /
anuvṛtteśca cittasya kṣaṇikaṃ sarvasaṃskṛtam
bhūtānāṃ ṣaḍvidhārthasya kṣaṇikatvaṃ vidhīyate /
śoṣavṛddheḥ prakṛtyā ca calatvād vṛddhihānitaḥ
tatsaṃbhavātpṛthivyāśca pariṇāmacatuṣṭayāt /
varṇagandharasasparśatulyatvācca tathaiva tat
indhanādhīnavṛttitvāttāratamyopalabdhitaḥ /
cittānuvṛtteḥ pṛcchātaḥ kṣaṇikaṃ bāhyamapyataḥ
prajñaptyastitayā vācyaḥ pudgalo dravyato na tu /
nopalambhādviparyāsāt saṃkleśāt kliṣṭahetutaḥ
ekatvānyatvatovācyastasmāddoṣadvayādasau /
skandhātmatvaprasaṅgācca taddravyatvaprasaṅgataḥ
dravyasan yadyavācyaśca vacanīyaṃ prayojanaṃ /
ekatvānyatvato 'vācyo na yukto niṣprayojanaḥ
lakṣaṇāllokadṛṣṭācca śāstrato 'pi na yujyate /
indhanāgnyoravācyatvamupalabdherdvayena hi
dvaye sati ca vijñānasaṃbhavātpratyayo na saḥ /
nairarthakyādato draṣṭā yāvanmoktā na yujyate
svāmitve sati cānityamaniṣṭaṃ na pravartayet /
tatkarmalakṣaṇaṃ sādhyaṃ saṃbodho bādhyate tridhā
darśanādau ca tadyatnaḥ svayaṃbhūrna trayādapi /
tadyatnapratyayatvaṃ ca niryatnaṃ darśanādikaṃ
akartṛtvādanityatvātsakṛtrityapravṛttitaḥ /
darśanādiṣu yatnasya svayaṃbhūtvaṃ na yujyate
tathā sthitasya naṣṭasya prāgabhāvādanityataḥ /
tṛtīyapakṣābhāvācca pratyayatvaṃ na yujyate
sarvadharmā anātmānaḥ paramārthena śūnyatā /
ātmopalambhe doṣaśca deśito yata eva ca
saṃkleśavyavadāne ca avasthācchedabhinnake /
vṛttisaṃtānabhedo hi pudgalenopadarśitaḥ
ātmadṛṣṭiranutpādyā abhyāso 'nādikālikaḥ /
ayatnamokṣaḥ sarveṣāṃ na mokṣaḥ pudgalo 'sti vā
prajñaptyastitayā vācyaḥ pudgalo dravyato na tu /
ekatvānyatvatovācyastasmādasau /
skandhātmatvaprasaṅgācca taddravyatvaprasaṅgataḥ /
dravyasanyadyavācyaśca vacanīyaṃ prayojanaṃ /
ekatvānyatvato 'vācyo na yukto niṣprayojanaḥ /
lakṣaṇāllokadṛṣṭācca śāstrato 'pi na yujyate /
indhanāgnyoravācyatvamupalabdherdvayena hi /
dvayaṃ pratītya vijñānasaṃbhavātpratyayo na saḥ /
svāmitve sati vānityamaniṣṭaṃ na pravartayet //
tadyatnapratyayatvaṃ ca niryatnaṃ darśanādikam /
akartṛtvādanityatvātsakṛnnityapravṛttitaḥ /
darśanādiṣu yatnasya svayaṃbhūtvaṃ na yujyate //
tathā sthitasya naṣṭasya prāgabhāvādanityataḥ /
tṛtīyapakṣābhāvācca pratyayatvaṃ na yujyate //
sarve dharmā anātmānaḥ paramārthena śūnyatā /
ātmopalambhe doṣaśca deśito yata eva ca //
saṃkleśe vyavadāne ca avasthācchedabhinnake /
vṛttisaṃtānabhedo hi pudgalenopadarśitaḥ //
ātmadṛṣṭiranūtpādyā pūrvamevotpannatvāt /
nāpi tadabhyāsārthaṃ yasmādātmadṛṣṭer
abhyāso 'nādikālikaḥ /
yadi cātmadarśanena mokṣa ityasau deśyeta /
evaṃ sati syāt
ayatnamokṣaḥ sarveṣāṃ
evamebhirguṇairnityaṃ bodhisatvāḥ samanvitāḥ /
ātmārthaṃ ca na riñcanti parārthaṃ sādhayanti ca
Original text: Mahāyānasūtrālaṃkāra · Edition: S. Bagchi: Mahayana sutralankara of Asanga with its Svavrtti. Darbhanga : The Mithila Institute, 1970, 1-180 (karika only). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0