Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahābhāratatātparyanirṇaya · Part 81100

dharmiṣṭho nau sūnuragre babhūva baladvayajyeṣṭha utāparaśca | 12.94 |
yadaika evātibalopapanno bhavet tadā tena parāvamarde |
pravartyamāne svapuraṃ hareyuścauryāt pare tad dvayamatra yogyam | 12.95 |
śastrāstravid vīryavān nau suto'nyo bhaved devaṃ t ādṛśamāhvayātaḥ |
śeṣastava bhrātṛsuto'bhijātastasmānnāsau sutadānāya yogyaḥ | 12.96 |
navai suparṇaḥ sutado nareṣu prajāyate vā'sya yatastathā'jñā |
kṛt ā purā hariṇā ṇsaṅkarastu krodhātmakaḥ pālane naiva yogyaḥ | 12.97 |
ato mahendro balavānanantarasteṣāṃ samāhvānamihārhati svarāṭ|
itīritā sā'hvayadāṇsu vāsavaṃ tataḥ prajajñe svayameva śakraḥ | 12.98 |
sa cārjuno nāma narāṃ śayukto viṣṇvāveśī balavānastravettā |
rūpyanyaḥ syāt sūnurityucyamānā bhartrā kuntī neti taṃ prāha dharmāt | 12.99 |
bṛhaspatiḥ pūrvamabhūddhareḥ padaṃ saṃ sevituṃ pavanāveśayuktaḥ |
sa uddhavo nāma yadupravīrājjāto vidvānupagavanāmadheyāt | 12.100 |
droṇātmakaṃ nātitarāṃ svasevakaṃ kuryāddharirmāmiti bhūya eva |
sa uddhavātmā'vatatāra yādaveṣvāsevanārthaṃ puruṣottamasya | 12.101 |
bṛhaspatereva sa sarvavidyā avāpa mantrī nipuṇaḥ sarvavettā |
varṣatraye tatparataḥ sa sātyakirjajñe dine cekitānaśca tasmin | 12.102 |
marutsu nāma pratibho yaduṣvabhūt sa cekitāno harisevanārtham |
tadaiva jāto hṛdikātmajo'pi varṣatraye tatparato yudhiṣṭhiraḥ | 12.103 |
tato'bdato bhūbharasaṃ hṛtau hareraṅgatvamāptuṃ giriśo'janiṣṭa |
aṇsvatthāmā nāmato'śvadhvaniṃ sa yasmāccakre jāyamāno mahātmā | 12.104 |
cxxxix.sa sarvavid balavānastravettā kṛpasvasāyāṃ droṇavīryodbhavo'bhūt |
duryodhanastaccaturthe'hni jātastasyāparedyurbhīmasenaḥ sudhīraḥ | 12.105 |
yadā samāsadvitayī babhūva tadā rohiṇyāṃ baladevo'bhijātaḥ |
balī guṇāḍhyaḥ sarvavedī ya eva sevākhinno lakṣmaṇo'gre harerbhūt | 12.106 |
yadā hi putrān vinihantumetau sahaiva baddhau gatiśṛṅkhalāyām |
kaṃ senāpāpau devakīśūraputrau viyojitāḥ śauribhāryāḥ parāṇsca | 12.107 |
viniścayārthaṃ devakīgarbhajānāmanyā bhāryā dhṛtagarbhāḥ sa kaṃ saḥ |
sthānāntare prasavo yāvadāsāṃ saṃ sthāpayāmāsa supāpabuddhiḥ | 12.108 |
hetoretasmād rohiṇī nandagehe prasūtyarthaṃ sthāpitā tena devī |
lebhe putraṃ gokule pūrṇacandrakāntānanaṃ balabhadraṃ suśubhram | 12.109 |
yadā trimāsaḥ sa babhūva devastadā'virāsīt puruṣottamo'jaḥ |
kṛṣṇaṇseṣāvāptukāmau sutau hi tapaścakrāte devakīśūraputrau | 12.110 |
viṣṇvāveśī balavān yo guṇādhikaḥ sa me sutaḥ syāditi rohiṇī ca|
tepe tapo'to hariśuklakeśayutaḥ śeṣo devakīrohiṇījaḥ | 12.111 |
avarddhatāsau hariśuklakeśasamāveśī gokule rauhiṇeyaḥ |
kṛṣṇo'pi līl ā lal . it āḥ pradarśayan baladvitīyo ramayāmāsa goṣṭham | 12.112 |
sa prākṛtaṃ śiśumātmānamuccairvijānantyā māturādarśanāya |
vijṛmbhamāṇo'khilamātmasaṃ sthaṃ pradarśayāmāsa kadācidīśaḥ | 12.113 |
sā'ṇḍaṃ mahābhūtamano'bhimānamahatprakṛtyāvṛtamabjajādibhiḥ |

suraiḥ śivetairnaradaityasaṅghairyutaṃ dadarśāsya tanau yaśodā | 12.114 |
nyamīlayaccākṣiṇī bhītabhīt ā jugūha cā'tmānamatho rameśaḥ |
vapuḥ svakīyaṃ sukhacitsvarūpaṃ pūrṇaṃ satsu jñāpayaṃ staddhyadarśayat | 12.115 |
kadācit taṃ l āl . ayantī yaśodā voḍhuṃ nāṇsaknod bhūribhārādhikārtā |
cxl.nidhāya taṃ bhūmital . e svakarma yadā cakre daitya āgāt sughoraḥ | 12.116 |
tṛṇāvarto nāmataḥ kaṃ sabhṛtyaḥ sṛṣṭvā'tyugraṃ cakravātaḥ śiśuṃ tam |
ādāyā'yādantarikṣaṃ sa tena śastaḥ kaṇṭhagrāhasaṃ ruddhavāyuḥ | 12.117 |
papāta kṛṣṇena hataḥ śilātal . e tṛṇāvartaḥ parvatodagradehaḥ |
suvismayaṃ cā'puratho janāste tṛṇāvartaṃ vīkṣya sañcūrṇit āṅgam | 12.118 |
akruddhyatāṃ keśavo'nugrahāya śubhaṃ svayogyādadhikaṃ nihantum |
sa kruddhyatāṃ navanīt ādi mṛṣṇaṃ ścacāra devo nijasatsukhāmbudhiḥ | 12.119 |
yasminnabde bhādrapade sa māse siṃ hasthayorgururavyoḥ pareśaḥ |
udait tataḥ phālgune phalguno'bhūd gate tato mādravatī babhāṣe | 12.120 |
j ātāḥ sutāste pravarāḥ pṛthāyāmekā'napatyā'hamataḥ prasādāt |
tavaiva bhūyāsamahaṃ sutetā vidhatsva kuntīṃ mama mantradātrīm | 12.121 |
itīritaḥ prāha pṛthāṃ sa mādryai diśasva mantraṃ sutadaṃ variṣṭham |
ityūcivāṃ saṃ patimāha yādavī dadyāṃ tvadarthe tu sakṛtphalāya | 12.122 |
uvāca mādryai sutadaṃ manuṃ ca punaḥ phalaṃ te na bhaviṣyatīti |
mantraṃ samādāya ca madraputrī vyacintayat syāṃ nu kathaṃ dviputrā | 12.123 |
sadā'viyogau divijeṣu dasrau nacaitayornāmabhedaḥ kvaciddhi |
ekā bhāryā saitayorapyuṣā hi tadāyātaḥ sakṛdāvartanād dvau | 12.124 |
itīkṣantyā'kāritāvaśvinau tau śīghraprāptau putrakau tatprasūtau |
t āveva devau nakulaḥ pūrvajātaḥ sahadevo'bhūt paścimastau yamau ca | 12.125 |
punarmanoḥ phalavattvāya mādrī samprārthayāmāsa patiṃ taduktā |
pṛthā'vādīt kuṭilaiṣā madājñāmṛte devāvāhvayāmāsa dasrau | 12.126 |
ato virodhaṃ ca madātmajānāṃ kuryādeṣetyeva bhīt āṃ na māṃ tvam |
niyoktumarhaḥ punareva rājannitīrito'sau virarāma kṣitīśaḥ | 12.127 |
cxli.viśeṣanāmnaiva samāhutaḥ sutān dadyuḥ surā ityaviśeṣitaṃ yayoḥ |
viśeṣanāmāpi samāhvayat tau mantrāvṛttirnāmabhede'sya coktā | 12.128 |
yudhiṣṭhirādyeṣu caturṣu vāyuḥ samāviṣṭaḥ phalgune'tho viśeṣāt |
yudhiṣṭhire saumyarūpeṇa viṣṭo vīreṇa rūpeṇa dhanañjaye'sau | 12.129 |
śṛṅgārarūpaṃ kevalaṃ darśayāno viveśa vāyuryamajau pradhānaḥ |
śṛṅgārakaivalyamabhīpsamānaḥ pāṇḍurhi putraṃ cakame caturtham | 12.130 |
śṛṅgārarūpo nakule viśeṣāt sunītirūpaḥ sahadevaṃ viveśa |
guṇaiḥ samastaiḥ svayameva vāyurbabhūva bhīmo jagadāntarātmā | 12.131 |
supullavākāratanurhi komal . aḥ prāyo janaiḥ procyate rūpaśālī |
tataḥ sujātaṃ varavajrakāyau bhīmārjunāvapyṛte pāṇḍuraicchat | 12.132 |
aprākṛt ānāṃ tu manoharaṃ yad rūpaṃ dvātriṃ śallakṣaṇopetamagryam |
tanmāruto nakule komal . ābha evaṃ vāyuḥ pañcarūpo'tra cā'sīt | 12.133 |
atītendrā eva te viṣṇuṣaṣṭhāḥ pūrvendro'sau yajñanāmā rameśaḥ |

sa vai kṛṣṇo vāyuratha dvitīyaḥ sa bhīmaseno dharma āsīt tṛtīyaḥ | 12.134 |
yudhiṣṭhiro'sāvatha nāsatyadasrau kramāt tāvetau mādravatīsutau ca |
purandaraḥ ṣaṣṭha utātra saptamaḥ sa evaikaḥ phalguno hyeta indrāḥ | 12.135 |
kramāt saṃ skārān kṣatriyāṇāmavāpya te'varddhanta svatavaso mahitvanā |
sarve sarvajñāḥ sarvadharmopapannāḥ sarve bhaktāḥ keśave'tyantayuktāḥ | 12.136 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
pḸaṇḍavotpattirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ
cxlii.(kaṃ savadhaḥ )
atha trayodaśo'dhyāyaḥ
Oṃ | gargaḥ śūrasutoktyā vrajamāyāt sāttvatāṃ purodhāḥ saḥ |
cakre kṣatriyayogyān saṃ skārān kṛṣṇarohiṇīsūnvoḥ | 13.1 |
ūce nanda suto'yaṃ tava viṣṇornāvamo guṇaiḥ sarvaiḥ |
sarve caitattrātāḥ sukhamāpsyantyunnataṃ bhavatpūrvāḥ | 13.2 |
ityuktaḥ sa mumoda prayayau gargo'pi keśavo'thā'dyaḥ |
svapadairagrajayuktaścakre puṇyaṃ vrajan vrajoddeśam | 13.3 |
sa kadācicchiśubhāvaṃ kurvantyā māturātmano bhūyaḥ |
apanetuṃ parameśo mṛdaṃ jaghāsekṣatāṃ vayasyānām | 13.4 |
mātropālabdha īśo mukhavivṛtimakarnāmba mṛdbhakṣit ā'haṃ |
paśyetyāsyāntare tu prakṛtivikṛtiyuk sā jagat paryapaśyat |
itthaṃ devo'tyacintyāmaparaduradhigāṃ śaktimuccāṃ pradarśya
prāyo jñātātmatattvāṃ punarapi bhagavānāvṛṇodātmaśaktyā | 13.5 |
iti prabhuḥ sa līlayā harirjagad viḍambayan |
cacāra goṣṭhamaṇḍale'pyanantasaukhyaciddhanaḥ | 13.6 |
kadācidīśvaraḥ stanaṃ piban yaśodayā payaḥ |
śṛtaṃ nidhātumujjhito babhañja dadhyamatrakam | 13.7 |
sa mathyamānadadhyuruprajātamindusannibham |
navaṃ hi nītamādade raho jaghāsa ceśitā | 13.8 |
prajāyate hi yatkule yathā yugaṃ yathā vayaḥ |
tathā pravartanaṃ bhaved divaukasāṃ samudbhave | 13.9 |
iti svadharmamuttamaṃ divaukasāṃ pradarśayan |
adharmapāvako'pi san viḍambate janārdanaḥ | 13.10 |
cxliii.nṛtiryagādirūpakaḥ sa bālyayauvanādi yat |
kriyāṇsca tattadudbhavāḥ karoti śāṇsvato'pi san | 13.11 |
sa viprarājagopakasvarūpakastadudbhavāḥ |
tadātadā viceṣṭate kriyāḥ surān viśikṣayan | 13.12 |
tathā'pyananyadevatāsamaṃ nijaṃ balaṃ prabhuḥ |
prakāṇsayan punaḥ punaḥ pradarśayatyajo guṇān | 13.13 |
athā'ttayaṣṭimīkṣya tāṃ svamātaraṃ jagadguruḥ |
prapupluve tamanvayānmanovidūramaṅganā | 13.14 |

punaḥ samīkṣya tacchramaṃ jagāma tatkaragraham |
prabhuḥ svabhaktavaśyatāṃ prakāṇsayannurukramaḥ | 13.15 |
sadā vimuktamīśvaraṃ nibaddhumañjasā'dade |
yadaiva dāma gopikā na tat pupūra taṃ prati | 13.16 |
samastadāmasañcayaḥ susandhito'pyapūrṇatām |
yayāvanantavigrahe śiśutvasampradarśake | 13.17 |
abandhayogyatāṃ prabhuḥ pradarśya līlayā punaḥ |
sa ekavatsapāṇsakāntaraṃ gato'khilambharaḥ | 13.18 |
sutasya mātṛvaśyatāṃ pradarśya dharmamīśvaraḥ |
babhañja tau divispṛśau yamārjunau surātmajau | 13.19 |
purā dhuniścumustathā'pi pūtanāsamanvitau |
anokṣasaṃ yutau tapaḥ pracakratuḥ śivāṃ prati |
tayā varo'pyavadhyatā caturṣu ca prayojitaḥ | 13.20 |
anantaraṃ tṛṇodbhṛmistapo'carad varaṃ ca tam |
avāpa te trayo hatāḥ śiśusvarūpaviṣṇunā | 13.21 |
dhuniścumuśca tau tarū samāṇsritau nisūditau |
cxliv.taruprabhaṅgato'munā tarū caśāpasambhavau | 13.22 |
purā hināradāntike digambarau śaśāpa saḥ |
dhaneśaputrakau drutaṃ tarutvamāpnutaṃ tviti | 13.23 |
tato hi tau nijāṃ tanuṃ hareḥ prasādataḥ śubhau |
avāpatuḥ stutiṃ prabhorvidhāya jagmaturgṛham | 13.24 |
nal . akūbaramaṇigrīvau mocayitvā tuśāpataḥ |
vāsudevo'tha gopālairvismitairabhivīkṣitaḥ | 13.25 |
vṛndāvanayiyāsuḥ sa nandasūnurbṛhadvane |
sasarja romakūpebhyo vṛkān vyāghrasamān bale | 13.26 |
anekakoṭisaṅghaistaiḥ pīḍyamānā vrajālayāḥ |
yuyurvṛndāvanaṃ nityānandamādāya nandajam | 13.27 |
indirāpatirānandapūrṇo vṛndāvane prabhuḥ |
nandayāmāsa nandādīnuddāmataraceṣṭitaiḥ | 13.28 |
sa candrato hasatkāntavadanenenduvarcasā |
saṃ yuto rauhiṇeyena vatsapālo babhūva ha | 13.29 |
daityaṃ sa vatsatanumapramayaḥ pragṛhya kaṃ sānugaṃ haravarādaparairavadhyam |
prakṣipya vṛkṣaṇsirasi nyahanad bako'pi kaṃ sānugo'tha vibhumacyutamāsasāda | 13.30 |
skandaprasādakavacaḥ sa mukhe cakāra govindamagnivadamuṃ pradahantamuccaiḥ |
caccharda tuṇḍaṇsirasaiva nihantumetamāyāntamīkṣya jagṛhe'sya sa tuṇḍamīśaḥ | 13.31 |
tuṇḍadvayaṃ yadupatiḥ karapallavābhyāṃ saṅgṛhya cā'śu vidadāra ha pakṣidaityam |
brahmādibhiḥ kusumavarṣibhirīḍyamānaḥ sāyaṃ yayau vrajabhuvaṃ sahito'grajena | 13.32 |
evaṃ sa devavaravanditapādapadmo gopālakeṣu viharan bhuvi ṣaṣṭhamabdam |
prāpto gavāmakhilapo'pi sa pālako'bhūd vṛndāvanāntaragasāndralatāvitāne | 13.33 |
cxlv.jyeṣṭhaṃ vihāya sa kadācidacintyaśaktirgogopagogaṇayuto yamunājaleṣu |

reme bhaviṣyadanuvīkṣya hi gopaduḥkhaṃ tadbādhanāya nijamagrameṣu so'dhāt | 13.34 |
sa brahmaṇo varabalāduragaṃ tvavadhyaṃ sarvairavāryaviṣavīryamṛte suparṇāt |
vijñāya tadviṣavidūṣitavāripānasannān paśūnapi vayasyajanān sa āvīt | 13.35 |
taddṛṣṭidivyasudhayā sahasā'bhivṛṣṭāḥ sarve'pi jīvitamavāpurathoccaśākham |
"kṛṣṇaḥ kadambamadhiruhya tato'tituṅgādāsphoṭya gāḍharaśano nyapatad viṣode | 13.36 |
sārpahradaḥ puruṣasāranipātavegasaṅkṣobhitoragaviṣocchavasitāmburāṇsiḥ |
paryupluto viṣakaṣāyavibhīṣaṇormibhīmo dhanuḥ śatamanantabalasya kiṃ tat" 70 | 13.37 |
taṃ yāmunahradavilol . akamāpya nāgaḥ kāl . yo nijaiḥ samadaśat saha vāsudevam |
bhogairbabandha ca nijeśvaramenamajñaḥ sehe tamīśa uta bhaktimato'parādham | 13.38 |
utpātamīkṣya tu tadā'khilagopasaṅghastatrā'jagāma halinā pratibodhito'pi |
dṛṣṭvā nijāṇsrayajanasya bahoḥ suduḥkhaṃ kṛṣṇaḥ svabhaktamapi nāgamamuṃ mamarda | 13.39 |
tasyonnateṣu sa phaṇeṣu nanarta kṛṣṇo brahmādibhiḥ kusumavarṣibhirīḍyamānaḥ |
ārto mukhairuru vaman rudhiraṃ sa nāgo nārāyaṇaṃ tamaraṇaṃ manasā jagāma | 13.40 |
taccitratāṇḍavavirugṇaphaṇātapatraṃ raktaṃ vamantamuru sannadhiyaṃ nitāntam |
dṛṣṭvā'hirājamupaseduramuṣya patnyo nemuśca sarvajagadādiguruṃ bhuvīśam | 13.41 |
t ābhiḥ stutaḥ sa bhagavānamunā ca tasmai dattvā'bhayaṃ yamasahodaravārito'mum |
utsṛjya nirviṣajalāṃ yamunāṃ cakāra saṃ stūyamānacaritaḥ surasiddhasādhyaiḥ | 13.42 |
gopairbalādibhirudīrṇatarapramodaiḥ sārddhaṃ sametya bhagavānaravindanetraḥ |
t āṃ rātrimatra nivasan yamunātaṭe sadāvāgnimuddhatabalaṃ ca papau vrajārthe | 13.43 |
itthaṃ surāsuragaṇairavicintyadivyakarmāṇi gokulagate'gaṇitoruśaktau |
kurvatyaje vrajabhuvāmabhavad vināṇsa ugrābhidhādasuratastarurūpato'lam | 13.44 |
70 Bhā. Pu. 10.14.6-7
cxlvi.tadgandhato nṛpaśumukhyasamastabhūtānyāpurmṛtiṃ bahal . aroganipīḍit āni |
dhāturvarājjagadabhāvakṛtaikabuddhirvaddhyo na kenacidasau tarurūpadaityaḥ | 13.45 |
saṅkarṣaṇe'pi tadudāraviṣānuviṣṭe kṛṣṇo nijasparśatastamapetarogam |
kṛtvā babhañja viṣavṛkṣamamuṃ balena tasyānugaiḥ saha tadākṛtibhiḥ samastaiḥ | 13.46 |
daityāṃ śca govapuṣa āttavarān viriñcānmṛtyūjjhitānapi nipātya dadāha vṛkṣān |
vikrīḍya rāmasahito yamunājale sa nīrogamāṇsu kṛtavān vrajamabjanābhaḥ | 13.47 |
saptokṣaṇo'tibalavīryayutānadamyān sarvairgirīśavarato ditijapradhānān |
hatvā sutāmalabhadāṇsu vibhuryaśodābhrātuḥ sa kumbhakasamāhvayino'pi nīl ām | 13.48 |
yā pūrvajanmani tapaḥ prathamaiva bhāryā bhūyāsamityacaradasya hi saṅgamo me |
syāt kṛṣṇajanmani samastavarāṅganābhyaḥ pūrvaṃ tviti sma tadimāṃ prathamaṃ sa āpa | 13.49 |
agre dvijatvata upāvahadeṣa nīl āṃ gopāṅganā api purā varamāpire yat |
saṃ skārataḥ prathamameva susaṅgamo no bhūyāt taveti paramāpsarasaḥ purā yāḥ | 13.50 |
tatrātha kṛṣṇamavadan sabalaṃ vayasyāḥ pakvāni tālasuphalānyanubhojayeti |
ityarthitaḥ sabala āpa sa tālavṛndaṃ gopairdurāsadamatīva hi dhenukena | 13.51 |
vighneśato varamavāpya sa duṣṭadaityo dīrghāyuruttamabalaḥ kadanapriyo'bhūt |
nityoddhataḥ sa uta rāmamavekṣya tālavṛntāt phalāni gal . ayantamathābhyadhāvat |
tasya prahāramabhikāṅkṣata āṇsu pṛṣṭhapādau pragṛhya tṛṇarājaśiro'harat saḥ | 13.52 |
tasmin hate kharatare khararūpadaitye sarve kharāṇsca kharatālavanāntarasthāḥ |

prāpuḥ kharasvaratarā khararākṣasāriṃ kṛṣṇaṃ balena sahitaṃ nihatāṇsca tena | 13.53 |
sarvān nihatya khararūpadharān sa daityān vighneśvarasya varato'nyajanairavadhyān |
pakvāni tālasuphalāni nijeṣu cādād durvārapauruṣaguṇodbharito rameśaḥ | 13.54 |
pakṣadvayena viharatsvatha gopakeṣu daityaḥ pralamba iti kaṃ savisṛṣṭa āgāt |
kṛṣṇasya pakṣiṣu jayatsu sa rāmametya pāpaḥ parājita uvāha tamugrarūpaḥ | 13.55 |
bhītena rohiṇisutena hariḥ stuto'sau svāviṣṭatāmupadideśa balābhipūrttyai |
cxlvii.tenaiva pūritabalo'mbaracāriṇaṃ taṃ pāpaṃ pralambamurumuṣṭihataṃ cakāra | 13.56 |
tasmin hate suragaṇā baladevanāma rāmasya cakruratitṛptiyutā hariśca |
vahniṃ papau punarapi pradahantamuccairgopāṃ śca gogaṇamagaṇyaguṇārṇavo'pāt | 13.57 |
kṛṣṇaṃ kadācidatidūragataṃ vayasyā ūcuḥ kṣudhā'rditatarā vayamityudāram |
so'pyāha satramiha vipragaṇāṇscaranti tān yācateti paripūrṇasamastakāmaḥ | 13.58 |
t ān prāpya kāmamanavāpya punaśca gopāḥ kṛṣṇaṃ samāpuratha tānavadat sa devaḥ |
patnīḥ samarthayat madvacanāditi sma cakruśca te tadapi tā bhagavantamāpuḥ | 13.59 |
t āḥ ṣaḍvidhānnaparipūrṇakarāḥ sametāḥ prāptā visṛjya patiputrasamastabandhūn |
ātmārcanaikaparamā visasarja kṛṣṇa ekā patipravidhutā padamāpa viṣṇoḥ | 13.60 |
bhuktvā'tha gopasahito bhagavāṃ stadannaṃ reme ca gokulamavāpya samstanāthaḥ |
ājñātilaṅghanakṛteḥ svakṛt āparādhāt paścāt sutaptamanaso'pyabhavan sma viprāḥ | 13.61 |
kṛṣṇo'tha vīkṣya puruhūtamahaprayatnaṃ gopān nyavārayadavismaraṇāya tasya |
mā mānuṣo'yamiti māmavagacchatāṃ sa ityavyayo'sya vidadhe mahabhaṅgamīśaḥ | 13.62 |
gopāṃ śca tān girimaho'smadurusvadharma ityuktisacchalata ātmamahe'vatārya |
bhūtvā'tivistṛtatanurbubhuje baliṃ sa nānāvidhānnarasapānaguṇaiḥ sahaiva | 13.63 |
indro'tha vismṛtarathāṅgadharāvatāro meghān samādiśadurūdakapūgavṛṣṭyai |
te preritāḥ sakalagokulanāṇsanāya dhārā viterurunāgakaraprakārāḥ | 13.64 |
t ābhirnipīḍitamudīkṣya sa kañjanābhaḥ sarvaṃ vrajaṃ girivaraṃ prasabhaṃ dadhāra |
vāmena kañjadalakomal . apāṇinaiva tatrākhilāḥ praviviśuḥ paśuṣāḥ svagobhiḥ | 13.65 |
vṛṣṭvoruvāryatha nirantarasaptarātraṃ trātaṃ samīkṣya hariṇā vrajamaśrameṇa |
śakro'nusaṃ smṛtasurapravarāvatāraḥ pādāmbujaṃ yadupateḥ śaraṇaṃ jagāma | 13.66 |
tuṣṭāva cainamuruvedaśirogatābhirgīrbhiḥ sadā'gaṇitapūrṇaguṇārṇavaṃ tam |
gobhṛd guruṃ haragurorapi gogaṇena yuktaḥ sahasraguragādhagumagryamagryāt | 13.67 |
cxlviii.tvatto jagat sakalamāvirabhūdagaṇyadhāmnastvameva paripāsi samastamante |
atsi tvayaiva jagato'sya hi bandhamokṣau na tvatsamo'sti kuhacit paripūrṇaṇsakte | 13.68 |
kṣantavyameva bhavatā mama bālyamīśa tvatsaṃ śrayo'smi hi sadetyabhivandito'jaḥ |
kṣāntaṃ sadaiva bhavatastava śikṣaṇāya pūjāpahāravidhirityavadad rameśaḥ | 13.69 |
govindamenamabhiṣicya sa gogaṇeto gobhirjagāma guṇapūrṇamamuṃ praṇamya |
gopairgirāmpatirapi praṇato'bhigamya govarddhanoddharaṇasaṅgatasaṃ śayaiḥ saḥ | 13.70 |
kṛṣṇaṃ tataḥ prabhṛti gopagaṇā vyajānan nārāyaṇo'yamiti gargavacaśca nandāt |
nārāyaṇasya sama ityuditaṃ niśamya pūjāṃ ca cakruradhikāmaravindanetre | 13.71 |
skandādupāttavarato maraṇādapetaṃ dṛṣṭvā carāmanihataṃ balinaṃ pralambam |
cakrurviniścayamamuṣya surādhikatve gopā athāsya vidadhuḥ paramāṃ ca pūjām | 13.72 |
kātyāyanīvrataparāḥ svapatitvahetoḥ kanyā uvāha bhagavānaparāṇsca gopīḥ |

anyairdhṛt ā ayugabāṇaṇsarābhinunnāḥ prāptā niśāsvaramayacchaśirājitāsu | 13.73 |
t āsvatra tena janitā daśalakṣaputrā nārāyaṇāhvayayutā balinaśca gopāḥ |
sarve'pi daivatagaṇā bhagavatsutatvamāptuṃ dharātal . agatā haribhaktihetoḥ | 13.74 |
t āstatra pūrvavaradānakṛte rameśo rāmā dvijatvagamanādapi pūrvameva |
sarvā niśāsvaramayat samabhīṣṭasiddhicintāmaṇirhi bhagavānaśubhairaliptaḥ | 13.75 |
sampūrṇacandrakararājitasadrajanyāṃ vṛndāvane kumudakundasugandhavāte |
śrutvā mukundamukhanissṛtagītasāraṃ gopāṅganā mumuhuratra sasāra yakṣaḥ | 13.76 |
rudraprasādakṛtarakṣa utāsya sakhyurbhṛtyo balī khalataro'pica śaṅkhacūḍaḥ |
t āḥ kālayan bhagavatastal . atāḍanena mṛtyuṃ jagāma maṇimasya jahāra kṛṣṇaḥ | 13.77 |
nāmnā'pyariṣṭa urugāyavilomaceṣṭo goṣṭhaṃ jagāma vṛṣabhākṛtirapyavadhyaḥ |
śambhorvarādanugataśca sadaiva kaṃ saṃ gā bhīṣayantamamumāhvayadāṇsu kṛṣṇaḥ | 13.78 |
so'pyāsasāda harimugraviṣāṇakoṭimagre nidhāya jagṛhe'sya viṣāṇamīśaḥ |
bhūmau nipātya ca vṛṣāsuramugravīryaṃ yajñe yathā paśumamārayadagryaśaktiḥ | 13.79 |
cxlix.keśī ca kaṃ savihitasturagasvarūpo giryātmajāvaramavāpya sadā vimṛtyuḥ |
pāpaḥ sa keśavamavāpa mukhe'sya bāhuṃ prāveśayat sa bhagavān vavṛdhe'tha dehe | 13.80 |
tatkhādanāya kumatiḥ sa kṛtaprayāsaḥ śīrṇāsyadantadaśanacchadaruddhavāyuḥ |
dīrṇaḥ papāta ca mṛto harirapyaśeṣairbrahmeśaśakradinakṛtpramukhaiḥ stuto'bhūt | 13.81 |
vyomaśca nāma mayasūnurajaprasādāllabdhāyutāyurakhilān vidadhe bile saḥ |
taṃ śrīpatiḥ paśupatiḥ paśuvad viśasya niḥ sāritān bilamukhādakhilāṃ ścakāra | 13.82 |
kurvatyananyaviṣayāṇi durantaśaktau karmāṇi gokulagate'khilalokanāthe |
kaṃ sāya sarvamavadat surakāryahetorbrahmāṅkajo munirakāri yadīśapitrā | 13.83 |
śrutvā'tikoparabhasoccalitaḥ sa kaṃ so baddhvā sabhāryamatha śūrajamugrakarmā |
akrūramāṇsvadiśadānayanāya viṣṇo rāmānvitasya saha gopagaṇai rathena | 13.84 |
saṃ sevanāya sa harerabhavat puraiva nāmnā kiśora iti yaḥ suragāyano'bhūt |
svāyambhuvasya ca manoḥ paramāṃ śayukta āveśayuk kamalajasya babhūva vidvān | 13.85 |
so'krūra ityabhavaduttamapūjyakarmā vṛṣṇiṣvathā'sa sa hi bhojapateśca mantrī |
ādiṣṭa eva jagadīśvaradṛṣṭihetorānandapūrṇasumanā abhavat kṛt ārthaḥ | 13.86 |
āruhya tadrathavaraṃ bhagavatpadābjamabjodbhavapraṇatamantaramantareṇa |
sañcintayan pathi jagāma sa goṣṭhamārād dṛṣṭvā padāṅkitabhuvaṃ mumude parasya | 13.87 |
so'veṣṭatātra jagadīśituraṅgasaṅgalabdhoccayena nikhilāghavidāraṇeṣu |
pāṃ suṣvajeśapuruhūtamukhoccavidyudbhrājatkirīṭamaṇilocanagocareṣu | 13.88 |
so'paśyatātha jagadekaguruṃ sametamagrodbhavena bhuvi gā api dohayantam |
ānandasāndratanumakṣayamenamīkṣya hṛṣṭaḥ papāta padayoḥ puruṣottamasya | 13.89 |
utthāpya taṃ yadupatiḥ sabalo gṛhaṃ svaṃ nītvopacāramakhilaṃ pravidhāya tasmin |
nityoditākṣayacidapyakhilaṃ sa tasmācchuśrāva lokacaritānuviḍambanena | 13.90 |
śrutvā sa kaṃ sahṛdi saṃ sthitamabjanābhaḥ prātastu gopasahito rathamāruroha |
cl.rāmaśvaphalkatanayābhiyuto jagāma yānena tena yamunātaṭamavyayātmā | 13.91 |
saṃ sthāpya tau rathavare jagatā'bhivandyau śvāphalkirāṇsvavatatāra yamasvasāram |
snātvā sa tatra vidhinaiva kṛt āghamarṣaḥ śeṣāsanaṃ paramapūruṣamatra caikṣat | 13.92 |
nityaṃ hi śeṣamabhipaśyati siddhamantro dāneśvaraḥ sa tu tadā dadṛśe hariṃ ca |

agre hi bālatanumīkṣya sa kṛṣṇamatra kiṃ nāsti yāna iti yānamukho babhūva | 13.93 |
tatrāpi kṛṣṇamabhivīkṣya punarnimajjya śeṣorubhogaśayanaṃ paramaṃ dadarśa |
brahmeśaśakramukhadevamunīndravṛndasaṃ vanditāṅghriyugamindirayā sametam | 13.94 |
stutvā varastutibhiravyayamabjanābhaṃ so'ntarhite bhagavati svakamāruroha |
yānaṃ ca tena sahito bhagavān jagāma sāyaṃ purīṃ sahabalo madhurāmanantaḥ | 13.95 |
agre'tha dānapatimakṣayapauruṣo'sāvīśo visṛjya sabalaḥ sahito vayasyaiḥ |
draṣṭuṃ purīmabhijagāma narendramārge pauraiḥ kutūhalayutairabhipūjyamānaḥ | 13.96 |
āsādya kuñjaragataṃ rajakaṃ yayāce vastrāṇi kaṃ sadayitaṃ giriśāvareṇa |
mṛtyūjjhitaṃ sapadi tena duruktividdhaḥ pāpaṃ karāgramṛditaṃ vyanayad yamāya | 13.97 |
hatvā tamakṣatabalo bhagavān pragṛhya vastrāṇi cā'tmasamitāni balasya cā'dāt |
datvā'parāṇi sakhigopajanasya śiṣṭānyāstīrya tatra ca padaṃ praṇidhāya cā'gāt | 13.98 |
grāhyā'paheyarahitaikacidātmasāndrasvānandapūrṇavapurapyayaśoṣahīnaḥ |
lokān viḍambya naravat samalaktakādyairvaptrā vibhūṣita ivābhavadaprameyaḥ | 13.99 |
mālā avāpya ca sudāmata ātmatantrastāvakṣayo'nujagṛhe nijapārṣadau hi |
pūrvaṃ vikuṇṭhasadanāddharisevanāya prāptau bhuvaṃ mṛjanapuṣpakarau purā'pi | 13.100 |
sarveṣṭapuṣṭimiha tatra sarūpatāṃ ca kṛṣṇastayorvaramadādatha rājamārge |
gacchan dadarśa vanitāṃ naradevayogyamādāya gandhamadhikaṃ kuṭil āṃ vrajantīm | 13.101 |
tenārthitā sapadi gandhamadāt trivakrā tenāgrajena sahito bhagavān lilimpe |
t āṃ cā'śvṛjutvamanayat sa tayā'rthito'lamāyāmi kālata iti prahasannamuñcat | 13.102 |
cli.pūrṇenduvṛndanivahādhikakāntaśāntasūryāmitoruparamadyutisaukhyadehaḥ |
pīt āmbaraḥ kanakabhāsuragandhamālyaḥ śṛṅgāravāridhiragaṇyaguṇārṇavo'gāt | 13.103 |
prāpyātha cā'yudhagṛhaṃ dhanurīśadattaṃ kṛṣṇaḥ prasaṃ hya jagṛhe sakalairabhedyam |
kāṃ saṃ sa nityaparipūrṇasamastaśaktirāropya cainamanukṛṣya babhañja madhye | 13.104 |
tasmin surāsuragaṇairakhilairabhedye bhagne babhūva jagadaṇḍavibhedabhīmaḥ |
śabdaḥ sa yena nipapāta bhuvi prabhagnasāro'suro dhṛtiyuto'pi tadaiva kaṃ saḥ | 13.105 |
ādiṣṭamapyurubalaṃ bhagavān sa tena sarvaṃ nihatya sabalaḥ prayayau punaśca |
nandādigopasamitiṃ hariratra rātrau bhuktvā payo'nvitaśubhānnamuvāsa kāmam | 13.106 |
kaṃ so'pyatīva bhayakampitahṛtsarojaḥ prātarnarendragaṇamadhyagato'dhikoccam |
mañcaṃ viveśa saha jānapadaiśca paurairnānā'numañcakagatairyuvatīsametaiḥ | 13.107 |
saṃ sthāpya nāgamururaṅgamukhe kuvalyāpīḍaṃ girīndrasadṛśaṃ karisādiyuktam |
cāṇūramuṣṭikamukhānapi mallavīrān raṅge nidhāya harisaṃ yamanaṃ kilaicchat | 13.108 |
akṣohiṇī gaṇitamasya balaṃ ca viṃ śadāsīdasaṃ hyamuruvīryamananyavadhyam |
śambhorvarādapi ca tasya sunīthanāmā yaḥ pūrvamāsa vṛk ityasuro'nujo'bhūt | 13.109 |
saptānujā api hi tasya purātanā ye sarve'pi kaṃ sapṛtanāsahitāḥ sma raṅge |
tasthuḥ sarāmamabhiyāntamudīkṣya kṛṣṇamāttāyudhā yudhi vijetumajaṃ supāpāḥ | 13.110 |
kṛṣṇo'pi sūra udite sabalo vayasyaiḥ sārddhaṃ jagāma vararaṅgamukhaṃ sureśaiḥ |
saṃ stūyamāna uruvikrama āsurāṇāṃ nirmūlanāya sakal . ācalitoruśaktiḥ | 13.111 |
āyan jagadgurutamo balinaṃ gajendraṃ rudraprasādaparirakṣitamāṇsvapaśyat |
duṣṭoruraṅgamukhasaṃ sthitamīkṣya caibhyaṃ pāpāpayāhi nacirāditi vācamūde | 13.112 |
kṣiptaḥ sa īśvaratamena girīśalabdhād dṛpto varājjagati sarvajanairavadhyaḥ |

nāgaṃ tvavadhyamabhiyāpayate tato'gre pāpo durantamahimaṃ prati vāsudevam | 13.113 |
vikrīḍya tena kariṇā bhagavān sa kiñciddhaste pragṛhya vinikṛṣya nipātya bhūmau |
kumbhe padaṃ pratinidhāya viṣāṇayugmamutkṛṣya hastipamahan nipapāta so'pi | 13.114 |
clii.nāgaṃ sasādinamavadhyamasau nihatya skandhe viṣāṇamavasajjya sahāgrajena |
nāgendrasāndramadabindubhirañcitāṅgaḥ pūrṇātmaśaktiramalaḥ praviveśa raṅgam | 13.115 |
viṣṭe jagadgurutame balavīryamūrtau raṅgaṃ mumoda ca śuśoṣa jano'khilo'tra |
kañjaṃ tathā'pi kumudaṃ ca yathaiva sūrya udyatyaje'nubhavino viparītakāṇsca | 13.116 |
raṅgapraviṣṭamabhivīkṣya jagāda mallaḥ kaṃ sapriyārthamabhibhāṣya jagannivāsam |
cāṇūra ityabhihito jagatāmavadhyaḥ śambhuprasādata idaṃ śṛṇu mādhaveti | 13.117 |
rājaiva daivatamiti pravadanti viprā rājñaḥ priyaṃ kṛtavataḥ paramā hi siddhiḥ |
yotsyāva tena nṛpatipriyakāmyayā vāṃ rāmo'bhiyuddhyatu balī saha muṣṭikena | 13.118 |
ityukta āha bhagavān parihāsapūrvamevaṃ bhavatviti sa tena tadā'bhiyātaḥ |
sandarśya daivatapatiryudhi mallalīl āṃ mauhūrtikīmatha padorjagṛhe svaśatrum | 13.119 |
utkṣipya taṃ gaganagaṃ girisannikāṇsamudbhrāmya cātha śataśaḥ kuliśākṣatāṅgam |
āviddhya durdharabalo bhuvi niṣpipeṣa cūrṇīkṛtaḥ sa nipapāta yathā girīndraḥ | 13.120 |
kṛṣṇaṃ ca tuṣṭuvuratho divi devasaṅghā martyā bhuvi pravaramuttamapūruṣāṇām |
tadvad balasya dṛḍhamuṣṭinipiṣṭamūrdhā bhraṣṭastadaiva nipapāta sa muṣṭiko'pi | 13.121 |
kūṭaṇsca kosala uta cchalanāmadheyo dvau tatra kṛṣṇanihatāvaparo balena |
kaṃ sasya ye tvavarajāṇsca sunīthamukhyāḥ sarve balena nihatāḥ parigheṇa vīrāḥ | 13.122 |
t ābhyāṃ hatānabhisamīkṣya nijān samastān kaṃ so dideśa balamakṣayamugravīryam |
rudraprasādakṛtarakṣamavadhyamenau nissārya daṇḍamadhikaṃ kuruteti pāpaḥ | 13.123 |
śrutvaiva rājavacanaṃ balamakṣayaṃ tadakṣohiṇīdaśakayugmamanantavīryam |
kṛṣṇaṃ cakāra vividhāstradharaṃ svakoṣṭhe siṃ haṃ yathā kila sṛgālabalaṃ sametam | 13.124 |
j ānannapīśvaramanantabalaṃ mahendraḥ kṛṣṇaṃ rathaṃ nijamayāpayadāyudhāḍhyam |
śuśrūṣaṇāya paramasya yathā samudramarghyeṇa pūrayati pūrṇajalaṃ jano'yam | 13.125 |
svasyandanaṃ tu bhagavān sa mahendradattamāruhya sūtavaramātalisaṅgṛhītam |
cliii.nānāyudhograkiraṇastaraṇiryathaiva dhvāntaṃ vyanāṇsayadaśeṣata āṇsu sainyam | 13.126 |
niḥ śeṣato vinihate svabale sa kaṃ saścarmāsipāṇirabhiyātumiyeṣa kṛṣṇam |
t āvat tameva bhagavantamabhiprayātamuttuṅgamañcaśirasi pradadarśa vīram | 13.127 |
taṃ śyenavegamabhitaḥ pratisañcarantaṃ niśchidramāṇsu jagṛhe bhagavān prasahya |
keśeṣu cainamabhibhṛśya kareṇa vāmenoddhṛtya dakṣiṇakareṇa jaghāna ke'sya | 13.128 |
sañcālitena mukuṭena vikuṇḍalena karṇadvayena vigatābharaṇorasā ca|
srastāmbareṇa jaghanena suśocyarūpaḥ kaṃ so babhūva narasiṃ hakarāgrasaṃ sthaḥ | 13.129 |
utkṛṣya taṃ surapatiḥ paramoccamañcādanyairajeyamativīryabalopapannam |
abjodbhaveśavaraguptamanantaśaktirbhūmau nipātya sa dadau padayoḥ prahāram | 13.130 |
dehe tu yo'bhavadamuṣya rameśabandhurvāyuḥ sa kṛṣṇatanumāṇsrayadanyapāpam |
daityaṃ cakarṣa hariratra śarīrasaṃ sthaṃ paśyatsu kañjajamukheṣu sureṣvanantaḥ | 13.131 |
dveṣāt sa sarvajagadekaguroḥ svakīyaiḥ pūrvapramāpitajanaiḥ sahitaḥ samastaiḥ |
dhātryādibhiḥ pratiyayau kumatistamo'ndhamanye'pi caivamupayānti harāvabhaktāḥ | 13.132 |
nityātiduḥkhamanivṛtti sukhavyapetamandhaṃ tamo niyatameti harāvabhaktaḥ |

bhakto'pi kañjajagirīśamukheṣu sarvadharmārṇavo'pi nikhilāgamanirṇayena | 13.133 |
yo vetti niścitamatirharimabjajeśapūrvākhilasya jagataḥ sakale'pi kāle |
sṛṣṭisthitipral . ayamokṣadamātmatantraṃ lakṣmyā apīśamatibhaktiyutaḥ sa mucyet | 13.134 |
tasmādanantaguṇapūrṇamamuṃ rameśaṃ niścitya doṣarahitaṃ parayaiva bhaktyā |
vijñāya daivatagaṇāṃ śca yathākrameṇa bhaktā hareriti sadaiva bhajeta dhīraḥ | 13.135 |
nihatya kaṃ samojasā vidhātṛśambhupūrvakaiḥ |
stutaḥ prasūnavarṣibhirmumoda keśavo'dhikam | 13.136 |
sadaiva modarūpiṇo mudoktirasya laukikī |
yathodayo raverbhavet sadoditasya lokataḥ | 13.137 |
cliv.anantacitsukhārṇavaḥ sadoditaikarūpakaḥ |
samastadoṣavarjito harirguṇātmakaḥ sadā | 13.138 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
kaṃ savadho nāma trayodaśo'dhyāyaḥ
clv.(uddhavapratiyānam)
atha caturdaśo'dhyāyaḥ
Oṃ | kṛṣṇo vimocya pitarāvabhivandya sarvavandyo'pi rāmasahitaḥ pratipālanāya |
dharmasya rājyapadavīṃ praṇidhāya cograsene dvijatvamupagamya mumoca nandam | 14.1 |
nando'pi sāntvavacanairanunīya muktaḥ kṛṣṇena taccaraṇapaṅkajamātmasaṃ stham |
kṛtvā jagāma saha gopagaṇena kṛcchrād dhyāyan janārdanamuvāsa vane sabhāryaḥ | 14.2 |
kṛṣṇo'pyavantipuravāsinametya vipraṃ sāndīpaniṃ saha balena tato'dhyagīṣṭa |
vedān sakṛnnigaditān nikhilāṇsca vidyāḥ sampūrṇasaṃ vidapi daivataśikṣaṇāya | 14.3 |
dharmo hi sarvaviduṣāmapi daivatānāṃ prāpte nareṣu janane naravat pravṛttiḥ |
j ñānādigūhanamutādhyayanādiratra tajjñāpanārthamavasad bhagavān gurau ca | 14.4 |
gurvarthameṣa mṛtaputramadāt punaśca rāmeṇa sārddhamagamanmadhurāṃ rameśaḥ |
pauraiḥ sajānapadabandhujanairajasramabhyarcito nyavasadiṣṭakṛdātmapitroḥ | 14.5 |
sarve'pi te patimavāpya hariṃ purā'bhitaptā hi bhojapatinā mumurdunitāntam |
kiṃ vācyamatra sutamāpya hariṃ svapitroryatrākhilasya sujanasya babhūva modaḥ | 14.6 |
kṛṣṇāṇsrayo vasati yatra jano'pi tatra vṛddhirbhavet kimu ramādhipaternivāse |
vṛndāvanaṃ yadadhivāsata āsa sadhryaṅ māhendrasadmasadṛśaṃ kimu tatra puryāḥ | 14.7 |
yenādhivāsamṛṣabho jagatāṃ vidhatte viṣṇustato hi varatā sadane vidhātuḥ |
tasmāt prabhornivasanānmadhurā purī sā ṇsaśvat samṛddhajanasaṅkulitā babhūva | 14.8 |
rakṣatyaje trijagatāṃ parirakṣake'smin sarvān yadūn magadharājasute svabhartuḥ |
kṛṣṇānmṛtiṃ pituravāpya samīpamastiprāstī śaśaṃ saturatīva ca duḥkhite'smai | 14.9 |
śrutvaiva tanmagadharāja uruprarūḍhabāhvorbalena najito yudhi sarvalokaiḥ |
brahmeśacaṇḍamunidattavarairajeyo mṛtyūjjhitaśca vijayī jagataścukopa | 14.10 |
kṣubdho'tikopavaśataḥ svagadāmamoghāṃ dattāṃ śivena jagṛhe śivabhaktavandyaḥ |
śaivāgamākhilavidatra ca susthiro'sau cikṣepa yojanaśataṃ sa tu tāṃ parasmai | 14.11 |
clvi.arvāk papāta ca gadā madhurāpradeśāt sā yojanena yadimaṃ prajagāda pṛṣṭaḥ |
ekottarāmapi śatācchatayojaneti devarṣiratra madhurāṃ bhagavatpriyārthe | 14.12 |

śaktasya cāpi hi gadāpravighātane tu śuśrūṣaṇaṃ maducitaṃ tviti cintayānaḥ |
viṣṇormuniḥ sa nijagāda ha yojanonaṃ mārgaṃ puro bhagavato magadheśapṛṣṭaḥ | 14.13 |
kṣiptā tu sā bhagavato'tha gadā jarākhyāṃ tatsandhinīmasubhirāṇsu viyojya pāpām |
martyāṇsinīṃ bhagavataḥ punarājñayaiva yātā girīśasadanaṃ magadhaṃ visṛjya | 14.14 |
rājā svamātṛta uto gadayā cahīnaḥ krodhāt samastanṛpatīnabhisannipātya |
akṣohiṇītryadhikaviṃ śayuto'tiveladarpoddhataḥ sapadi kṛṣṇapurīṃ jagāma | 14.15 |
sarvāṃ purīṃ pratiniruddhya dideśa vindavindānujau bhagavataḥ kumatiḥ sa dūtau |
t āvūcaturbhagavate'sya vaco'tidarpapūrṇaṃ tathā bhagavato'pyapahāsayuktam | 14.16 |
loke'pratītabalapauruṣasārarūpastvaṃ hyeka eṣyabhavato balavīryasāram |
j ñātvā sute natu mayā pratipādite hi kaṃ sasya vīryarahitena hatastvayā saḥ | 14.17 |
so'haṃ hi durbalatamo balināṃ variṣṭhaṃ kṛtvaiva dṛṣṭiviṣayaṃ vigatapratāpaḥ |
yāsye tapovanamatho sahitaḥ sutābhyāṃ kṣipraṃ mamādya viṣaye bhava cakṣuṣo'taḥ | 14.18 |
sākṣepamīritamidaṃ baladarpapūrṇamātmāpahāsasahitaṃ bhagavān niśamya |
satyaṃ tadityuru vaco'rthavadabhyudīrya mandaṃ prahasya niragāt sahito balena | 14.19 |
dvāreṣu sātyakipurassaramātmasainyaṃ triṣvabhyudīrya bhagavān svayamuttareṇa |
rāmadvitīya udagānmagadhādhirājaṃ yoddhuṃ nṛpendrakaṭakena yutaṃ pareśaḥ | 14.20 |
tasyecchayaiva pṛthivīmavaterurāṇsu tasyā'yudhāni sabalasya subhāsvarāṇi |
śārṅgāsicakradaratūṇagadāḥ svakīyā jagrāha dārukagṛhītarathe sthitaḥ saḥ | 14.21 |
āruhya bhūmayarathaṃ pratiyuktamaśvairvedātmakairdhanuradhijyamatha pragṛhya |
śārṅgaṃ śarāṃ śca niśitān magadhādhirājamugraṃ nṛpendrasahitaṃ prayayau javena | 14.22 |
rāmaḥ pragṛhya musalaṃ sa halaṃ ca yānamāsthāya sāyakaśarāsanatūṇayuktaḥ |
clvii.sainyaṃ jarāsutasurakṣitamabhyadhāvaddharṣānnadannurubalo'ribalairadhṛṣyaḥ | 14.23 |
udvīkṣya kṛṣṇamabhiyāntamanantaśaktiṃ rājendravṛndasahito magadhādhirājaḥ |
udvelasāgaravadāṇsvabhiyāya kopānnānāvidhāyudhavarairabhivarṣamāṇaḥ | 14.24 |
taṃ vai cukopayiṣuragrata ugrasenaṃ kṛṣṇo nidhāya samagāt svayamasya paścāt |
dṛṣṭvā'grato magadharāṭsthitamugrasenaṃ kopāccalattanuridaṃ vacanaṃ babhāṣe | 14.25 |
pāpāpayāhi purato mama rājyakāma nirlajja putravadhakāraṇa ṇsatrupakṣa |
tvaṃ jīrṇabastasadṛśo na mayeha vadhyaḥ siṃ ho hi siṃ hamabhiyāti na vai sṛgālam | 14.26 |
ākṣipta itthamamunā'tha sa bhojarājastūṇāt pragṛhya niśitaṃ śaramāṇsu tena |
chitvā jarāsutadhanurbalavannanāda vivyādha sāyakagaṇaiśca punastamugraiḥ | 14.27 |
anyaccharāsanavaraṃ pratigṛhya kopasaṃ raktanetramabhiyāntamudīkṣya kṛṣṇaḥ |
bhojādhirājavadhakāṅkṣiṇamugravegaṃ bārhadrathaṃ pratiyayau paramo rathena | 14.28 |
āyāntamīkṣya bhagavantamanantavīryaṃ cedīśapauṇḍramukharājagaṇaiḥ sametaḥ |
nānāvidhāstravaraśastragaṇairvavarṣa meruṃ yathā ghana udīrṇaravo jalaughaiḥ | 14.29 |
śastrāstravṛṣṭimabhito bhagavān vivṛścya śārṅgotthasāyakagaṇairvirathāṇsvasūtam |
cakre nirāyudhamasau magadhendramāṇsu cchinnātapatravaraketumacintyaśaktiḥ | 14.30 |
nainaṃ jaghāna bhagavān suśakaṃ ca bhīme bhaktiṃ nijāṃ prathayituṃ yaśa uccadharmam |
cedīśapauṇḍrakasakīcakamadrarājasālvaikalavyakamukhān virathāṃ ścakāra | 14.31 |
ye cāpi haṃ saḍibhakadrumarugmimukhyā bāhlīkabhaumasutamaindapurassarāṇsca |
sarve pradudruvurajasya śarairvibhinnā anye ca bhūmipatayo ya ihā'sururvyām | 14.32 |

chinnāyudhadhvajapatākarathāṇsvasūtavarmāṇa ugraśaratāḍitabhinnagātrāḥ |
srastāmbarābharaṇamūrdhajamālyadīnā raktaṃ vamanta uru dudruvurāṇsu bhīt āḥ | 14.33 |
śocyāṃ daśāmupagateṣu nṛpeṣu sarveṣvastāyudheṣu hariṇā yudhi vidravatsu |
nānāyudhāḍhyamaparaṃ rathamugravīrya āsthāya māgadhapatiḥ prasasāra rāmam | 14.34 |
clviii.ādhāvato'sya musalena rathaṃ babhañja rāmo gadāmurutarorasi so'pi tasya |
cikṣepa taṃ ca musalena tatāḍa rāmastāvuttamau balavatāṃ yuyudhāta ugram | 14.35 |
tau cakratuḥ puru niyuddhamapi sma tatra sañcūrṇya sarvagirivṛkṣaṇsilāsamūhān |
dīrghaṃ niyuddhamabhavat samametayostad vajrād dṛḍhāṅgatamayorbalinornitāntam | 14.36 |
śrutvā'tha śaṅkharavamambujalocanasya vidrāvitānapi nṛpānabhivīkṣya rāmaḥ |
yuddhyantamīkṣya ca ripuṃ vavṛdhe balena tyaktvā ripuṃ musalamādada āṇsvamogham | 14.37 |
tenā'hataḥ śirasi sammumuhe'tivelaṃ bārhadratho jagṛha enamatho halī saḥ |
tatraikalavya uta kṛṣṇaṇsaraiḥ palāyannastrāṇi rāmaśirasi pramumoca śīghram | 14.38 |
bhītena tena samaraṃ bhagavānanicchan pradyumnamāṇsvasṛjadātmasutaṃ manojam |
pradyumna enamabhiyāya mahāstrajālai rāmastu māgadhamathā'tmarathaṃ nināya | 14.39 |
yuddhvā ciraṃ raṇamukhe bhagavatsuto'sau cakre nirāyudhamamuṃ sthiramekalavyam |
aṃ śena yo bhuvamagānmaṇimāniti sma sa krodhatantrakagaṇeṣvadhipo niṣādaḥ | 14.40 |
pradyumnamātmani nidhāya punaḥ sa kṛṣṇaḥ saṃ hṛtya māgadhabalaṃ nikhilaṃ śaraughaiḥ |
bhūyaścamūmabhivinetumudārakarmā bārhadrathaṃ tvamucadakṣayapauruṣo'jaḥ | 14.41 |
vrīl . ānatācchavimukhaḥ sahito nṛpaistairbārhadrathaḥ pratiyayau svapurīṃ sa pāpaḥ |
ātmābhiṣiktamapi bhojavarādhipatye dauhitramagrata uta praṇidhāya mandaḥ | 14.42 |
jitvā tamūrjitabalaṃ bhagavānajeśaśakrādibhiḥ kusumavarṣibhirīḍyamānaḥ |
rāmādibhiḥ sahita āṇsu purīṃ praviśya reme'bhivanditapado mahatāṃ samūhaiḥ | 14.43 |
varddhatsu pāṇḍutanayeṣu caturdaśaṃ tu janmarkṣamāsa tanayasya sahasradṛṣṭeḥ |
pratyābdikaṃ munigaṇān pariveṣayantī kuntī tadā'sa bahukāryaparā nayajñā | 14.44 |
tatkāla eva nṛpatiḥ saha mādravatyā puṃ skokilākulitaphullavanaṃ dadarśa |
tasmin vasantapavanasparśedhitaḥ sa kandarpamārgaṇavaśaṃ sahasā jagāma | 14.45 |
jagrāha tāmatha tayā ramamāṇa eva yāto yamasya sadanaṃ haripādasaṅgī |
pūrvaṃ śacīramaṇamicchata eva vighnaṃ śakrasya taddarśanopagato hi cakre | 14.46 |
clix.tenaiva mānuṣamavāpya ratistha eva pañcatvamāpa rativighnamaputratāṃ ca |
svātmottameṣvatha sureṣu viśeṣataśca svalpo'pi doṣa urutāmabhiyāti yasmāt | 14.47 |
mādrī patiṃ mṛtamavekṣya rurāva dūrāt tacchuśruvuśca pṛthayā saha pāṇḍuputrāḥ |
teṣvāgateṣu vacanādapi mādravatyāḥ putrān nivārya tu pṛthā svayamatra cā'gāt | 14.48 |
patyuḥ kal . evaramavekṣya niśamya mādryāḥ kuntī bhṛśaṃ vyathitahṛtkamal . aiva mādrīm |
dhikkṛtya cānumaraṇāya matiṃ cakāra tasyāḥ svano ruditajaḥ śruta āṇsu pārthaiḥ | 14.49 |
teṣvāgateṣvadhika āsa virāva etaṃ sarve'pi śuśruvurṛṣipravarā athātra |
ājagmuruttamakṛpā ṛṣilokamadhye patnī nṛpānugamanāya ca paspṛdhāte | 14.50 |
te sannivārya tu pṛthāmatha mādravatyā bhartuḥ sahānugamanaṃ bahu cārthayantyāḥ |
saṃ vādameva nijadoṣamavekṣya tasyāṇscakruḥ sadā'vagatabhāgavatoccadharmāḥ | 14.51 |
bharturguṇairanadhikau tanayārthameva mādryā kṛtau suravarāvadhikau svato'pi |
tenaiva bhartṛmṛtiheturabhūt samastalokaiśca nātimahitā suguṇā'pi mādrī | 14.52 |

pāṇḍoḥ sutā munigaṇaiḥ pitṛmedhamatra cakruryathāvadatha tena sahaiva mādrī |
hutvā'tmadehamuru pāpamadaḥ kṛtaṃ ca sammārjya lokamagamannijabhartureva | 14.53 |
pāṇḍuṇsca putrakaguṇaiḥ svaguṇaiśca sākṣāt kṛṣṇātmajaḥ satatamasya padaikabhaktaḥ |
lokānavāpa vimalān mahitān mahadbhiḥ kiṃ citramatra haripādavinamracitte | 14.54 |
pāṇḍoḥ sutāṇsca pṛthayā sahitā munīndrairnārāyaṇāṇsramata āṇsu puraṃ svakīyam |
jagmustathaiva dhṛtarāṣṭrapuro munīndrāḥ vṛttaṃ samastamavadannanujaṃ mṛtaṃ ca | 14.55 |
t ūṣṇīṃ sthite tu nṛpatau tanuje ca nadyāḥ kṣattaryutā'pta urumodamatīva pāpāḥ |
ūcuḥ suyodhanamukhāḥ saha saubalena pāṇḍormṛtiḥ kila purā tanayāḥ kva tasya | 14.56 |
na kṣetrajā api mṛte pitari svakīyaiḥ samyaṅ niyogamanavāpya bhavāya yogyāḥ |
teṣāmitīritavaco'nu jagāda vāyurābhāṣya kauravagaṇān gaganastha eva | 14.57 |
ete hi dharmamarudindrabhiṣagvarebhyo jātāḥ prajīvati pitaryurudhāmasārāḥ |
clx.śakyāṇsca naiva bhavatāṃ kvacidagrahāya nārāyaṇena satataṃ parirakṣit ā yat | 14.58 |
vāyoradṛśyavacanaṃ pariśaṅkamāneṣvāvirbabhūva bhagavān svayamabjanābhaḥ |
vyāsasvarūpa urusarvaguṇaikadeha ādāya tānagamadāṇsu ca pāṇḍugeham | 14.59 |
tatsvīkṛteṣu sakalā api bhīṣmamukhyā vaicitravīryasahitāḥ paripūjya sarvān |
kuntyā sahaiva jagṛhuḥ subhṛśaṃ tadā'rtā vaicitravīryatanayāḥ saha saubalena | 14.60 |
vaicitravīryatanayāḥ kṛpato mahāstrāṇyāpuśca pāṇḍutanayaiḥ saha sarvarājñām |
putrāṇsca tatra vividhā api bālaceṣṭāḥ kurvatsu vāyutanayena jitāḥ samastāḥ | 14.61 |
pakvorubhojyaphalasannayanāya vṛkṣeṣvārūḍharājatanayānabhivīkṣya bhīmaḥ |
pādaprahāramuruvṛkṣatal . e pradāya sākaṃ phalairvinipatatsu phalānyabhuṅkta | 14.62 |
yuddhe niyuddha uta dhāvana utplave ca vāriplave ca sahitān nikhilān kumārān |
eko jigāya tarasā paramāryakarmā viṣṇoḥ supūrṇasadanugrahataḥ sunityāt | 14.63 |
sarvān pragṛhya vinimajjati vārimadhye śrāntān visṛjya hasati sma sa viṣṇupadyām |
sarvānudūhya ca kadācidurupravāhāṃ gaṅgāṃ sutārayati sārasupūrṇapauṃ syaḥ | 14.64 |
dveṣaṃ hyṛte nahi harau tamasi praveśaḥ prāṇe ca tena jagatīmanu tau prapannau |
tatkāraṇānyakurutāṃ paramau karāṃ si devadviṣāṃ satatavistṛtasādhupauṃ syau | 14.65 |
dṛṣṭvā'mitānyatha karāṃ si marutsutena nityaṃ kṛt āni tanayā nikhilāṇsca rājñām |
tasyāmitaṃ balamudīkṣya sadoruvṛddhadveṣā babhūvuratha mantramamantrayaṃ śca | 14.66 |
yeye hi tatra naradevasutāḥ surāṃ śāḥ prītiṃ parāṃ pavanaje nikhilā akurvan |
t āṃ stān vihāya ditijā naradevavaṃ śajātā vicārya vadhaniścayamasya cakruḥ | 14.67 |
asmin hate vinihatā akhilāṇsca pārthāḥ śakyo balācca na nihantumayaṃ balāḍhyaḥ |
chadmaprayogata imaṃ vinihatya vīryāt pārthaṃ nihatya nigal . e ca vidadhmahe'nyān | 14.68 |
evaṃ kṛte nihatakaṇṭakamasya rājyaṃ duryodhanasya hi bhavenna tato'nyathā syāt |
asmin hate nipatite ca surendrasūnau śeṣā bhaveyurapi saubaliputradāsāḥ | 14.69 |
clxi.evaṃ vicārya viṣamulbaṇamantakābhaṃ kṣīrodadhermathanajaṃ tapasā girīśāt |
śukreṇa labdhamamutaḥ subalātmajena prāptaṃ pratoṣya marutastanayāya cāduḥ | 14.70 |
sammantrya rājatanayairdhṛtarāṣṭrajaistad dattaṃ svasūdamukhato'khilabhakṣyabhojye |
j ñātvā yuyutsugaditaṃ balavān sa bhīmo viṣṇoranugrahabalājjarayāñcakāra | 14.71 |
jīrṇe viṣe kumatayaḥ paramābhitaptāḥ prāsādamāṇsu vidadhurharipādatoye |
j ñātvā yuyutsumukhataḥ svayamatra cānte suṣvāpa mārutiramā dhṛtarāṣṭraputraiḥ | 14.72 |

doṣān prakāṇsayitumeva vicitravīryaputrātmajeṣu nṛvaraṃ pratisuptamīkṣya |
baddhvā'bhimantraṇadṛḍhairayasā kṛtaistaṃ pāṇsairvicikṣipurude haripādajāyāḥ | 14.73 |
tat koṭiyojanagabhīramudaṃ vigāhya bhīmo vijṛmbhaṇata eva vivṛścya pāṇsān |
uttīrya sajjanagaṇasya vidhāya harṣaṃ tasthāvanantaguṇaviṣṇusadātihārdaḥ | 14.74 |
taṃ vīkṣya duṣṭamanaso'tivipannacittāḥ sammantrya bhūya urunāgagaṇānathāṣṭau |
śukroktamantrabalataḥ pura āhvayitvā paścāt supañjaragatān pradaduḥ svasūte | 14.75 |
duryodhanena pṛthumantrabalopahūtāṃ statsārathiḥ phaṇigaṇān pavanātmajasya |
suptasya vistṛta urasyamucad viśīrṇadantā babhūvuramumāṇsu vidaśya nāgāḥ | 14.76 |
kṣiptvā sudūramurunāgavarānathāṣṭau tadvaṃ śajān sa vinihatya pipīlikāvat |
jaghne ca sūtamapahastata eva bhīmaḥ suṣvāpa pūrvavadanutthita eva talpāt | 14.77 |
tat tasya naijabalamapramayaṃ nirīkṣya sarve kṣitīśatanayā adhikaṃ viṣeduḥ |
niśvāsato darśanādapi bhasma yeṣāṃ bhūyāsureva bhuvanāni ca te mṛṣā'san | 14.78 |
dadbhirvidaśya na vikāramamuṣya kartuṃ śekurbhujaṅgamavarā api suprayatnāḥ |
kasyāpi nedṛśabalaṃ śrutapūrvamāsīd dṛṣṭaṃ kimu sma tanaye'pi hiraṇyakasya | 14.79 |
svātmāvanārthamadhikāṃ stutimeva kṛtvā viṣṇoḥ sa daityatanayo hariṇā'vito'bhūt |
natvaurasaṃ balamamuṣya sa kṛṣyate hi bhṛtyairbalāt sa pituraurasamasya vīryam | 14.80 |
naisargikapriyamimaṃ pravadanti viprā viṣṇornitāntamapi satyamidaṃ dhruvaṃ hi |
naivānyathaurasabalaṃ bhavatīdṛśaṃ tadutsādya eṣa hariṇaiva sahaiṣa no'rthaḥ | 14.81 |
clxii.kṛṣṇaḥ kilaiṣa ca hariryaduṣu prajātaḥ so'syā'śrayaḥ kuruta tasya bahu pratīpam |
sammantrya caivamatipāpatamā narendraputrā hareśca bahu cakruratha pratīpam | 14.82 |
taiḥ preritā nṛpatayaḥ pitaraśca teṣāṃ sākaṃ bṛhadrathasutena hareḥ sakāṇsam |
yuddhāya jagmuramunā'ṣṭadaśeṣu yuddheṣvatyantabhagnabaladarpamadā nivṛtt āḥ | 14.83 |
tenā'gṛhītagajavājirathā nitāntaṃ śastraiḥ parikṣatatanūbhiralaṃ vamantaḥ |
raktaṃ viśastrakavacadhvajavājisūtāḥ srastāmbarāḥ ślathitamūrddhajino nivṛtt āḥ | 14.84 |
evaṃ bṛhadrathasuto'pi suśocyarūpa ārto yayau bahuśa eva puraṃ svakīyam |
kṛṣṇena pūrṇabalavīryaguṇena mukto jīvetyatīva vijitaḥ śvasitāvaśeṣaḥ | 14.85 |
evaṃ gateṣu bahuśo natakandhareṣu rājasvajo'pi madhurāṃ svapurīṃ praviśya |
rāmeṇa sārdhamakhilairyadubhiḥ sameto reme ramāpatiracintyabalo jayaśrīḥ | 14.86 |
vyarthodyamāḥ punarapi sma sadhārtarāṣṭrā bhīmaṃ nihantumuruyatnamakurvatājñāḥ |
rājñāṃ sutāstamakhilaṃ sa mṛṣaiva kṛtvā cakre jayāya ca diśāṃ balavān prayatnam | 14.87 |
prācīṃ diśaṃ prathamameva jigāya paścād yāmyāṃ jaleśaparipālitayā sahānyām |
yau tau purātanadaśānanakumbhakarṇau mātṛṣvasātanayatāṃ ca gatau jigāya | 14.88 |
pūrvastayorhi damaghoṣasutaḥ prajātaḥ prāhuśca yaṃ nṛpatayaḥ śiśupālanāmnā |
anyaṃ vadanti ca karūṇsanṛpaṃ tathā'nyamātṛṣvasātanayameva ca dantavakram | 14.89 |
jitvaiva tāvapi jigāya ca pauṇḍrakākhyaṃ śauraiḥ sutaṃ sutamajaidatha bhīṣmakasya |
yaḥ pūrvamāsa ditijo narahelvalākhyo rugmīti nāma ca babhūva sa kuṇḍineśaḥ | 14.90 |
bhāgeta eva tanayasya sa eva vahnernāmnā ṇsuceḥ sa tu pitā'sya hi mitrabhāgaḥ |
rāhvaṃ śayuk tadanujau krathakaiśikākhyau bhāgau tathā'gnisutayoḥ pavamānaśundhyoḥ | 14.91 |
bandhornijasya tu balaṃ suparīkṣamāṇaḥ śalyo'pi tena yuyudhe vijitastathaiva |
bhīmo jigāya yudhi vīramathaikalavyaṃ sarve nṛpāṇsca vijitā amunaivameva | 14.92 |

tadbāhuvīryaparipālita indrasūnuḥ śeṣān nṛpāṃ śca samajaid balavānayatnāt |
clxiii.sālvaṃ ca haṃ saḍibhakau ca vijitya bhīmo nāgāhvayaṃ puramagāt sahito'rjunena | 14.93 |
tadbāhuvīryamatha vīkṣya mumoda dharmasūnuḥ samātṛyamajo viduraḥ sabhīṣmaḥ |
anye ca sajjanagaṇāḥ sahapaurarāṣṭrāḥ śrutvaiva sarvayadavo jahṛṣurnitāntam | 14.94 |
kṛṣṇaḥ suyodhanamukhākramamāmbikeyaṃ j ānan svaputravaśavartinameva gatvā |
śvāphalkino gṛhamamuṃ dhṛtarāṣṭraśāntyai gantuṃ dideśa gajanāma puraṃ pareśaḥ | 14.95 |
so'yād gajāhvayamamutra vicitravīryaputreṇa bhīṣmasahitaiḥ kurubhiḥ samastaiḥ |
sampūjitaḥ katipayānavasacca māsān jñātuṃ hi pāṇḍuṣu manaḥ prasṛtiṃ kurūṇām | 14.96 |
j ñātvā sa kuntividuroktita ātmanā ca mitrārimadhyamajanāṃ stanayeṣu pāṇḍoḥ |
vijñāya putravaśagaṃ dhṛtarāṣṭramañjaḥ sāmnaiva bhedasahitena jagāda vidvān | 14.97 |
putreṣu pāṇḍutanayeṣu casāmyavṛttiḥ kīrtiṃ ca dharmamurumeṣi tathā'rthakāmau |
prītiṃ parāṃ tvayi kariṣyati vāsudevaḥ sākaṃ samastayadubhiḥ sahitaḥ surādyaiḥ | 14.98 |
dharmārthakāmasahitāṃ ca vimuktimeṣi tatprītitaḥ suniyataṃ viparītavṛttiḥ |
yāsyeva rājavara tatphalavaiparītyamitthaṃ vaco nigaditaṃ tava kārṣṇamadya | 14.99 |
itthaṃ samastakurumadhya upāttavākyo rājā'pi putravaśago vacanaṃ jagāda |
sarvaṃ vaśe bhagavato na vayaṃ svatantrā bhūbhārasaṃ hṛtikṛte sa ihāvatīrṇaḥ | 14.100 |
etanniśamya vacanaṃ sa tu yādavo'sya jñātvā mano'sya kaluṣaṃ tava naiva putrāḥ |
ityūcivān saha maruttanayārjunābhyāṃ prāyāt purīṃ ca sahadevayutaḥ svakīyām | 14.101 |
j ñānaṃ tu bhāgavatamuttamamātmayogyaṃ bhīmārjunau bhagavataḥ samavāpya kṛṣṇāt |
tatroṣaturbhagavatā saha yuktaceṣṭau sampūjitau yadubhiruttamakarmasārau | 14.102 |
pratyudyamo bhagavatā'pi bhaved gadāyāḥ śikṣā yadā bhagavatā kriyate nacemam |
kuryāditi sma bhagavatsamanujñayaiva rāmādaśikṣadurugāyapuraḥ sa bhīmaḥ | 14.103 |
rāmo'pi śikṣitamarīndradharāt puro'sya bhīme dadāvatha varāṇi hareravāpa |
astrāṇi śakratanayaḥ sahadeva āra nītiṃ tathoddhavamukhāt sakalāmudārām | 14.104 |
clxiv.kṛṣṇo'tha caupagavimuttamanītiyuktaṃ sampreṣayannidamuvāca ha gokulāya |
duḥkhaṃ vināṇsaya vacobhirare madīyairnandādināṃ virahajaṃ mama cā'śu yāhi | 14.105 |
matto viyoga iha kasyacidasti naiva yasmādahaṃ tanubhṛt āṃ nihato'ntareva |
nāhaṃ manuṣya iti kutraca vo'stu buddhirbrahmaiva nirmalatamaṃ pravadanti māṃ hi | 14.106 |
pūrvaṃ yadā hyajagaro nijagāra nandaṃ sarve na śekuratha tatpravimokṣaṇāya |
matpādasaṃ sparśataḥ sa tadā'tidivyo vidyādharastaduditaṃ nikhilaṃ smarantu | 14.107 |
pūrvaṃ sa rūpamadataḥ prajahāsa viprān nityaṃ tapaḥ kṛśatarāṅgiraso virūpān |
taiḥ prāpitaḥ sapadi so'jagaratvameva matto nijāṃ tanumavāpya jagāda nandam | 14.108 |
nāyaṃ naro harirayaṃ paramaḥ parebhyo viśveśvaraḥ sakalakāraṇa ātmatantraḥ |
vijñāya cainamurusaṃ sṛtito vimuktā yāntyasya pādayugal . aṃ munayo virāgāḥ | 14.109 |
nandaṃ yadā ca jagṛhe varuṇasya dūtastatrāpi māṃ jalapatergṛhamāṇsu yātam |
sampūjya vāripatirāha vimucya nandaṃ nāyaṃ sutastava pumān paramaḥ sa eṣaḥ | 14.110 |
sandarśito nanu mayaiva vikuṇṭhaloko gojīvināṃ sthitirapi pravarā madīyā |
mānuṣyabuddhimapanetumaje mayi sma tasmānmayi sthitimavāpya śamaṃ prayāntu | 14.111 |
śrutvoddhavo nigaditaṃ paramasya puṃ so vṛndāvanaṃ prati yayau vacanaiśca tasya |
duḥkhaṃ vyapohya nikhilaṃ paśujīvanānāmāyāt punaścaraṇasannidhimeva viṣṇoḥ | 14.112 |

iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
uddhavapratiyānaṃ nḸama caturdaśo'dhyāyaḥ
clxv.(pāṇḍavaśāstrābhyāsaḥ )
atha pañcadaśo'dhyāyaḥ
Oṃ | evaṃ praśāsati jagat puruṣottame'smin bhīmārjunau tu sahadevayutāvanujñām |
kṛṣṇādavāpya varṣatritayāt puraṃ svamājagmaturharisutena viśokanāmnā | 15.1 |
sairandhrikodarabhavaḥ sa tu nāradasya śiṣyo vṛkodararathasya babhūva yantā |
yā piṅgalā'nyabhava ātmani saṃ sthitaṃ taṃ saṃ smṛtya kāntamurugāyamabhūt trivakrā | 15.2 |
taṃ pañcarātravidamāpya suṣārathiṃ sa bhīmo mumoda punarāpa parātmavidyām |
vyāsāt parātmata uvāca ca phalgunādidaiveṣu sarvavijayī paravidyayaiṣaḥ | 15.3 |
sarvānabhāgavataśāstrapathān vidhūya mārgaṃ cakāra sa tu vaiṣṇavameva śubhram |
krīḍārthameva vijigāya tathobhayātmayuddhe balaṃ ca karavākprabhave'mitātmā | 15.4 |
nityaprabhūtasuśubhapratibho'pi viṣṇoḥ śrutvā parāṃ punarapi pratibhāmavāpa |
ko nāma viṣṇvanupajīvaka āsa yasya nityāṇsrayādabhihitā'pi ramā sadā ṇsrīḥ | 15.5 |
vyāsādavāpa paramātmasatattvavidyāṃ dharmātmajo'pi satataṃ bhagavatprapannāḥ |
te pañca pāṇḍutanayā mumudurnitāntaṃ saddharmacāriṇa urukramaśikṣit ārthāḥ | 15.6 |
yadā bharadvājasutastvasañcayī pratigrahojjho nijadharmavartī |
drauṇistadā dhārtarāṣṭraiḥ sametya krīḍan payaḥ pātumupaiti sadma | 15.7 |
tasmai mātā piṣṭamāloḍya pātuṃ dadāti pītvaiti tadeṣa nityam |
pītakṣīrān dhārtarāṣṭrān sa caitya mayā pītaṃ kṣīramityāha nityam | 15.8 |
nṛtyantamenaṃ pāyayāmāsurete payaḥ kadācid rasamasya so'vet |
punaḥ kadācit sa tu mātṛdatte piṣṭe nedaṃ kṣīramityārurāva | 15.9 |
dṛṣṭvā ruvantaṃ sutamātmajasya snehānniyatyaiva janārdanasya |
sampreritaḥ kṛpayā cā'rtarūpo droṇo yayāvārjayituṃ tadā gām | 15.10 |
pratigrahāt sannivṛttaḥ sa rāmaṃ yayau na viṣṇorhi bhavet pratigrahaḥ |
doṣāya yasmāt sa pitā'khilasya svāmī guruḥ paramaṃ daivataṃ ca | 15.11 |
clxvi.dṛṣṭvaivainaṃ j āmadagnyo'pyacintayad droṇaṃ kartuṃ kṣitibhārāpanode |
hetuṃ surāṇāṃ narayonijānāṃ hantā cāyaṃ syāt saha putreṇa ceti | 15.12 |
teṣāṃ vṛddhiḥ syāt pāṇḍavārthe hatānāṃ mokṣe'pi saukhyasya na santatiśca |
yogyā surāṇāṃ kalijā supāpāḥ prāyo yasmāt kalijāḥ sambhavanti | 15.13 |
na devānāmāṇsataṃ pūruṣā hi santānajāḥ prāyaśaḥ pāpayogyāḥ |
nākāraṇāt santaterapyabhāvo yogyaḥ surāṇāṃ sadamogharetasām | 15.14 |
avyucchinne sakalānāṃ surāṇāṃ tantau kalirno bhavitā kathañcit |
tasmādutsādyāḥ sarva ete surāṃ śā etena sākaṃ tanayena vīrāḥ | 15.15 |
evaṃ vicintyāpratimaḥ sa bhārgavo babhāṣa īṣatsmitaśociṣā girā |
anantaśaktiḥ sakaleśvaro'pi tyaktaṃ sarvaṃ nādya vittaṃ mamāsti | 15.16 |
ātmā vidyā ṇsastrametāvadasti teṣāṃ madhye rucitaṃ tvaṃ gṛhāṇa |
uktaḥ sa itthaṃ pravicintya vipro jagāda kastvadgrahaṇe samarthaḥ | 15.17 |
sarveśitā sarvaparaḥ svatantrastvameva ko'nyaḥ sadṛśastaveśa |

svāmyaṃ tavecchan pratiyātyadho hi yasmānnacotthātumalaṃ kadācit | 15.18 |
sarvottamasyeśa tavoccaśastraiḥ kāryaṃ kimasmākamanudbalānām |
vidyaiva deyā bhavatā tato'ja sarvaprakāṇsinyacalā susūkṣmā | 15.19 |
itīritastattvavidyādikāḥ sa vidyāḥ sarvāḥ pradadau sāstraśastrāḥ |
abdadviṣaṭkena samāpya tāḥ sa yayau sakhāyaṃ drupadaṃ mahātmā | 15.20 |
dāne'rddharājyasya hi tatpratijñāṃ saṃ smṛtya pūrvāmupayātaṃ sakhāyam |
sakhā tavāsmīti tadodito'pi jagāda vākyaṃ drupado'tidarpāt | 15.21 |
na nirdhano rājasakho bhaveta yatheṣṭato gaccha vipreti daivāt |
itīritasyā'śu babhūva kopo jitendriyasyāpi munerharīcchayā | 15.22 |
pratigrahāt sannivṛttena so'yaṃ mayā prāpto matpituḥ śiṣyakatvāt |
clxvii.pituḥ śiṣyo hyātmaśiṣyo bhaveta śiṣyasyārthaḥ svīya eveti matvā | 15.23 |
so'yaṃ pāpo māmavajñāya mūḍho duṣṭaṃ vaco'śrāvayadasya darpam |
haniṣya ityeva matiṃ nidhāya yayau kurūñchiṣyatāṃ netumetān | 15.24 |
pratigrahād vinivṛttasya cārthaḥ syācchiṣyebhyaḥ kauravebhyo mamātra |
evaṃ manvānaḥ krīḍataḥ pāṇḍaveyān sadhārtarāṣṭrān purabāhyato'khyat | 15.25 |
vikrīḍato dharmasūnostadaiva sahāṅgulīyena ca kanduko'patat |
kūpe na śekuḥ sahitāḥ kumārā uddhartumetaṃ pavanātmajo'vadat | 15.26 |
niṣpatya coddhṛtya samutpatiṣye kūpādamuṣmād bhṛśanīcādapi sma |
sakandukāṃ mudrikāṃ paśyatādya sarve kumārā iti vīryasaṃ śrayāt | 15.27 |
tadā kumārānavadat sa vipro dhigastrabāhyāṃ bhavatāṃ pravṛttim |
j ātāḥ kule bharatānāṃ na vittha divyāni cāstrāṇi surārcitāni | 15.28 |
itīritā astravidaṃ kumārā vijñāya vipraṃ surapūjyapautram |
samprārthayāmāsurathoddhṛtiṃ prati pradhānamudrāyutakandukasya | 15.29 |
sa cā'śviṣīkābhirathottarottaraṃ samprāsya divyāstrabalena kandukam |
uddhṛtya mudroddharaṇārthinaḥ punarjagāda bhuktirmama kalpyatāmiti | 15.30 |
yatheṣṭavittāṇsanapānamasya dharmātmajaḥ pratijajñe suśīghram |
tathaiva tenoddhṛtamaṅgulīyaṃ trivargamukhyātmajavākyato'nu | 15.31 |
papracchurenaṃ sahitāḥ kumārāḥ ko'sīti so'pyāha pitāmaho vaḥ |
vakteti te dudruvurāṇsu bhīṣmaṃ droṇo'yamityeva sa tāṃ stadoce | 15.32 |
na rājagehaṃ sa kadācideti tenādṛṣṭaḥ sa kumāraiḥ purā'taḥ |
bhīṣmo vidyāstena sahaiva cintayannastraprāptiṃ tasya śuśrāva rāmāt | 15.33 |
śrutvā vṛddhaṃ kṛṣṇavarṇaṃ dvijaṃ taṃ mahāstravidyāmapi tāṃ mahāmatiḥ |
droṇaṃ j ñātvā tasya śiṣyatva etān dadau kumārāṃ statra gatvā svayaṃ ca | 15.34 |
clxviii.droṇo'tha tānavadad yo madiṣṭaṃ kartuṃ pratijñāṃ prathamaṃ karoti |
taṃ dhanvināṃ pravaraṃ sādhayiṣya ityarjunastāmakarot pratijñām | 15.35 |
unmādanādīni sa veda kṛṣṇādastrāṇyanāpatsu na tāni muñcet |
ityājñayā keśavasyāparāṇi prayogayogyāni sadecchati sma | 15.36 |
bhīṣmādibhirbhavitā saṅgaro nastadā nāhaṃ gurubhirnityayoddhā |
bhaveyamekaḥ phalguno'strajña eṣāṃ nivārakaścenmama dharmalābhaḥ | 15.37 |
na buddhipūrvaṃ vara indirāpateranyatra me grāhya itaśca jiṣṇuḥ |

karotu gurvarthamiti sma cintayan bhīmaḥ pratijñāṃ na cakāra tatra | 15.38 |
tatpreritenārjunena pratijñā kṛt ā yadā vipravarastataḥ param |
snehaṃ nitāntaṃ surarājasūnau kṛtvā mahāstrāṇi dadau sa tasya | 15.39 |
sa pakṣapātaṃ ca cakāra tasmin karoti cāsyorutarāṃ praśaṃ sām |
rahasyavidyāṇsca dadāti tasya nānyasya kasyāpi tathā kathañcit | 15.40 |
bhīmaḥ samastaṃ pratibhābalena jānan snehaṃ tvadvitīyaṃ kaniṣṭhe |
droṇasya kṛtvā sakalāstravedinaṃ kartuṃ pārthaṃ nārjunavaccakāra | 15.41 |
naivātiyatnena dadarśa lakṣaṃ śuśrūṣāyāṃ pārthamagre karoti |
svabāhuvīryād bhagavatprasādānnihanmi śatrūn kimanena ceti | 15.42 |
tadā samīyuḥ sakalāḥ kṣitīśaputrā droṇāt sakalāstrāṇyavāptum |
dadau sa teṣāṃ paramāstrāṇi vipro rāmādavāptānyagatāni cānyaiḥ | 15.43 |
astrāṇi citrāṇi mahānti divyānyanyairnṛpairmanasā'pyasmṛt āni |
avāpya sarve tanayā nṛpāṇāṃ śaktā babhūvurna yathaiva pūrve | 15.44 |
naitādṛśāḥ pūrvamāsan narendrā astre bale sarvavidyāsu caiva |
dauṣṣantimāndhātṛmaruttapūrvāṇscaitatsamānāḥ suradāravīryāḥ | 15.45 |
tadā karṇo'thaikalavyaśca divyānyastrāṇyāptuṃ droṇasamīpamīyatuḥ |
sūto niṣāda iti naitayoradādastrāṇi vipraḥ sa tu rāmaśiṣyaḥ | 15.46 |
clxix.karṇo'navāpya nijamīpsitamuccamāno yasmādavāpa puruṣottamato'stravṛndam |
vipro'pyayaṃ tamajamemi bhṛgoḥ kulotthamitthaṃ vicintya sa yayau bhṛgupāṇsramāya | 15.47 |
sa sarvavettuśca vibhorbhayena vipro'hamityavadadastravarātilobhāt |
j ānannapi pradadāvasya rāmo divyānyastrāṇyakhilānyavyayātmā | 15.48 |
astrajñacūl . āmaṇimindrasūnuṃ viśvasya hantuṃ dhṛtarāṣṭraputraḥ |
enaṃ samāṇsritya dṛḍho bhavetetyadājjñātvaivāstramasmai rameśaḥ | 15.49 |
j ñānaṃ ca bhāgavatamapyaparāṇsca vidyā rāmādavāpya vijayaṃ dhanuragryayānam |
abdaiścaturbhiratha ca nyavasat tadante hātuṃ na śakta urugāyamimaṃ sa karṇaḥ | 15.50 |
aṅke nidhāya sa kadācidamuṣya rāmaḥ śiśye śiro vigatanidra udārabodhaḥ |
saṃ suptavat suravaraḥ surakāryahetordātuṃ ca vālinidhanasya phalaṃ tadasya | 15.51 |
tatrā'sa rākṣasavaraḥ sa tu hetināmā kāle mahendramanupāsya hi śāpato'sya |
kīṭastamindra uta tatra samāviveśa karṇasya śāpamupapādayituṃ sutārthe | 15.52 |
karṇaḥ sa kīṭatanugena kirīṭinaiva hyūroradhastanata oparigātvacaśca |
viddhaḥ śareṇa sa yathā rudhirasya dhārāṃ susrāva taṃ vigatanidra ivā'ha rāmaḥ | 15.53 |
kiṃ tvaṃ na cālayasi māṃ rudhirapraseke prāpte'pi pāvanavirodhini ko'si ceti |
taṃ prāha karṇa iha naiva mayā vidheyo nidrāvirodha iti kīṭa upekṣito me | 15.54 |
j ātyā'smi sūta uta te tanayo'smi satyaṃ tenāsmi vipra iti bhārgavavaṃ śajo'ham |
agre'bruvaṃ bhavata īśa nahi tvadanyo mātā pitā gurutaro jagato'pi mukhyaḥ | 15.55 |
ityuktamātravacane sa tu kīṭako'sya rāmasya dṛṣṭiviṣayatvata eva rūpam |
samprāpya naijamatipūrṇaguṇasya tasya viṣṇoranugrahata āpa vimānagaḥ svaḥ | 15.56 |
athā'ha rāmastamasatyavāco na te sakāṇse mama vāsayogyatā |
tathā'pi te naiva vṛthā madīyā bhaktirbhavejjeṣyasi sarvaśatrūn | 15.57 |
aspardhamānaṃ na kathañcana tvāṃ jetā kaścit spardhamānastu yāsi |

clxx.parābhūtiṃ nātra vicāryamasti pramādī tvaṃ bhavitā cāstrasaṅghe | 15.58 |
yāhīti tenokta udārakarmaṇā karṇo yayau taṃ praṇamyeśitāram |
tathaikalavyo'pi nirākṛto'munā droṇena tasya pratimāṃ vane'rcayat | 15.59 |
tataḥ kadācid dhṛtarāṣṭraputraiḥ pāṇḍoḥ sutā mṛgayāṃ samprayātāḥ |
agre gacchan sārameyo rurāva dharmātmajasyātra vane mṛgārthī | 15.60 |
śrutvā rāvaṃ sārameyasya dūrāccharairmukhaṃ śabdavedhī pupūre |
sa ekalavyo vraṇamasya nākarocchvā pūritāsyaḥ pāṇḍavānabhyayāt saḥ | 15.61 |
dṛṣṭvā citraṃ kuravaḥ pāṇḍavāṇsca draṣṭuṃ kartāraṃ mārgayāmāsuratra |
droṇākṛtiṃ mārttikīṃ pūjayantaṃ dadṛśuścainaṃ dhanurevābhyasantam | 15.62 |
paiśācamevaiṣa piśācakebhyaḥ pūrvaṃ vivedāstravṛndaṃ niṣādaḥ |
divyānyastrāṇyāptumetāṃ ca śikṣāṃ droṇaṃ sadā pūjayati sma bhaktyā | 15.63 |
dṛṣṭvā viśeṣaṃ tamamuṣya pārtho droṇāyoce tvadvaro me mṛṣā'sīt |
ityukta enaṃ tvabhigamya dakṣiṇāṃ vipro yayāce dakṣiṇāṅguṣṭhameva | 15.64 |
tasya prasādopacitoruśikṣo niṣādo'dād dakṣiṇāṅguṣṭhamasmai |
tataḥ paraṃ nāsya babhūva śikṣā sanmuṣṭihīnasya samā'rjunena | 15.65 |
punaḥ kṛpāl . ūraivataparvate taṃ droṇaḥ prāpyā'dādastravarāṇi tasmai |
ekānta evāsya bhaktyā sutuṣṭo dhanviśreṣṭhaṃ kṛtavānarjunaṃ ca | 15.66 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
(pāṇḍavaśāstrābhyāso nāma) pañcadaśo'dhyāyaḥ
clxxi.(sṛgḸalavadhaḥ )
atha ṣoḍaṇso'dhyāyaḥ
kāle tvetasmin bhūya evākhilaiśca nṛpairyukto māgadho yoddhukāmaḥ |
prāyād yadūṃ statra nityāvyayātibalaiśvaryo'pīcchayā'gāt sa kṛṣṇaḥ | 16.1 |
sandarśayan balināmalpasenādyupaskarāṇāṃ bahal . opaskaraiśca |
prāpte virodhe balibhirnītimagryāṃ yayau sarāmo dakṣiṇāṇsāṃ rameśaḥ | 16.2 |
so'nantavīryaḥ paramo'bhayo'pi nītyai gacchan jāmadagnyaṃ dadarśa |
krīḍārthameko'pi tato'tidurgaṃ śrutvā gomantaṃ tatra yayau sahāgrajaḥ | 16.3 |
tadā dugdhābdhau saṃ sṛtisthaiḥ surādyaiḥ pūjāṃ prāptuṃ sthānameṣāṃ ca yogyam |
muktasthānādāpa nārāyaṇo'jo baliścā'gāt tatra sandraṣṭumīśam | 16.4 |
tatrāsurāveśamamuṣya viṣṇuḥ sandarśayan suptihīno'pi nityam |
saṃ suptavicchaśya udārakarmā sañjñāyai devānāṃ mukhamīkṣyāprameyaḥ | 16.5 |
devāṇsca tadbhāvavido'khilāṇsca nimīlitākṣāḥ śayaneṣu ṇsiśyare |
tadā balistasya viṣṇoḥ kirīṭamādāyāgājjahasuḥ sarvadevāḥ | 16.6 |
nārāyaṇe sarvadevaiḥ samete brahmādibhirhāsamāne suparṇaḥ |
gatvā pātāl . aṃ yudhi jitvā baliṃ ca kirīṭamādāyābhyayād yatra kṛṣṇaḥ | 16.7 |
tat tasya śīrṣṇi pratimucya natvā khagaḥ stutvā devadevaṃ rameśam |
smṛta āgacchetyeva visarjito'munā yayau dugdhābdhiṃ yatra nārāyaṇo'sau | 16.8 |
kirīṭaṃ tat kṛṣṇamūrdhni praviṣṭaṃ tattulyamāsīt tasya rūpeṣvabhedāt |
tadicchayā caiva nārāyaṇasya śīrṣṇyapyāsīd yugapad dugdhavārdhau | 16.9 |

pūrvaṃ prāptānyeva divyāyudhāni punarvaikuṇṭhaṃ lokamitāni bhūyaḥ |
tadā'vaterū rauhiṇeyasya caivaṃ bhāryā'pyāyād vāruṇī nāma pūrvā | 16.10 |
saivāparaṃ rūpamāsthāya cā'gācchrīrityākhyaṃ sendirāveśamagryam |
kāntiścā'gāt tasya somasya cānyā bhāryā dvayoḥ pūrvatanā surūpā | 16.11 |
clxxii.t ābhī rāmo mumude tatra tiṣṭhañchaśāṅkapūgodriktakāntiḥ sudhāmā |
tasyā vāruṇyāḥ pratimā peyarūpā kādambarī vāruṇī tāṃ papau saḥ | 16.12 |
evaṃ tayoḥ krīḍatoḥ svairamatra rājanyavṛndānugato jarāsutaḥ |
giriṃ gomantaṃ parivāryādahat taṃ dṛṣṭvā devau pupluvaturbalābdhau | 16.13 |
giristābhyāṃ pīḍitaḥ san nimagno bhūmau padbhyāṃ yojanaikādaśaṃ saḥ |
niṣpīḍit ājjaladhārodgatā'smād vahniṃ vyāptaṃ śamayāmāsa sarvam | 16.14 |
senāṃ praviṣṭau sarvarājanyavṛndaṃ vyamathnātāṃ devavarau svaśastraiḥ |
tatra haṃ so ḍibhakaścaikalavyaḥ sakīcakastau śiśupālapauṇḍrakau | 16.15 |
bhaumātmajo dantavakraśca rugmī saubhādhipo maindamaindānujau ca |
anye ca ye pārthivāḥ sarva eva krodhāt kṛṣṇaṃ parivāryābhyavarṣan | 16.16 |
śastrairastrairdrumapūgaiḥ śilābhirbhaktāṇsca ye śalyabāhlīkamukhyāḥ |
sasomadattāḥ saumadattirvirāṭaḥ pāñcālarājaśca jarāsutasya |
bhayāt kṛṣṇaṃ śastravarṣairavarṣan kārāgṛhe vāsitā māgadhena | 16.17 |
sarvānetāñcharavarṣeṇa kṛṣṇo visūtavājidhvajaśastravarmaṇaḥ |
kṛtvā vamacchoṇit ānārtarūpān vidrāvayāmāsa hariryathā mṛgān | 16.18 |
hatvā senāṃ viṃ śadakṣohiṇīṃ t āṃ tribhiryuktāṃ rugmiṇaṃ naiva kṛṣṇaḥ |
rugmiṇyarthe pīḍayāmāsa śastrāṇyasya cchitvā virathaṃ drāvayānaḥ | 16.19 |
jarāsuto rauhiṇeyena yuddhaṃ ciraṃ kṛtvā tanmusalena pothitaḥ |
vimohitaḥ prāptasañjñaścireṇa kruddho gadāṃ tadurasyabhyapātayat | 16.20 |
tenā'hataḥ subhṛśaṃ rauhiṇeyaḥ papāta mūrcchābhigataḥ kṣaṇena |
ajeyatvaṃ tasya dattaṃ hi dhātrā pūrvaṃ gṛhīto viṣṇunā rāmagena | 16.21 |
tathākṛte balabhadre tu kṛṣṇo gadāmādāya svāmagānmāgadheśam |
tatāḍa jatrau sa tayā'bhitāḍito jagāma gāṃ mūrcchayā'bhiplutāṅgaḥ | 16.22 |
clxxiii.athottasthau rauhiṇeyaḥ sahaiva samuttasthau māgadho'pyagryavīryaḥ |
kruddho gṛhītvā maulimasyā'śu rāmo vadhāyodyacchanmusalaṃ bāhuṣāl . ī | 16.23 |
athābravīd vāyurenaṃ na rāma tvayā hantuṃ śakyate māgadho'yam |
vṛthā nate bāhubalaṃ prayojyamamoghaṃ te yad balaṃ tadvadastram | 16.24 |
anyo hantā balavānasya ceti śrutvā yayau balabhadro vimucya |
jarāsutaṃ punarudyacchamānaṃ jaghāna kṛṣṇo gadayā svayaiva | 16.25 |
tenā'hataḥ srastasamastagātraḥ papāta mūrchābhigataḥ sa rājā |
cirāt sañjñāṃ prāpya cāntarhito'sau samprādravad bhītabhītaḥ salajjaḥ | 16.26 |
yayau śiṣṭai rājabhiḥ saṃ yutaśca puraṃ jīvetyeva kṛṣṇena muktaḥ |
punaryuddhaṃ bahuśaḥ keśavena kṛtvā jito rājagaṇaiḥ sametaḥ | 16.27 |
kṛṣṇo jitvā māgadhaṃ rauhiṇeyayukto yayau damaghoṣeṇa sārddham |
pitṛṣvasāyāḥ patinā tena coktaḥ pūrvaṃ jitenāpi yudhi sma bāndhavāt | 16.28 |
yāmaḥ puraṃ karivīrākhyameva mahālakṣmyāḥ kṣetrasandarśanāya |

Original text: Mahābhāratatātparyanirṇaya · Data entry Dvaita.net · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc