Mahābhāratatātparyanirṇaya · Part 6180
śirastu tasya grahatāmavāpa suraiḥ samāviṣṭamatho sabāhu |
kṣiptaḥ kabandho'sya śubhodasāgare tvayā sthito'dyāpi hi tatra sāmṛtaḥ | 10.31 |
athāsurāḥ pratyapatannudāyudhāḥ samastaśaste ca hatāstvayā raṇe |
kalistu sa brahmavarādajeyo hyṛte bhavantaṃ puruṣeṣu saṃ sthitaḥ | 10.32 |
tasyārddhadehāt samabhūdalakṣmīstatputrakā doṣagaṇāṇsca sarvaśaḥ |
athendirā vakṣasi te samāsthitā tvatkaṇṭhagaṃ kaustubhamāsa dhātā | 10.33 |
yathāvibhāgaṃ ca sureṣu dattāstvayā tathā'nye'pi hi tatra jātāḥ |
itthaṃ tvayā sādhvamṛtaṃ sureṣu dattaṃ hi mokṣasya nidarśanāya | 10.34 |
civ.bhaveddhi mokṣo niyataṃ surāṇāṃ naivāsurāṇāṃ sa kathañcana syāt |
utsāhayuktasya ca tat pratīpaṃ bhaveddhi rāhoriva duḥkharūpam | 10.35 |
kalistvayaṃ brahmavarādidānīṃ vibādhate'smān sakalān prajāṇsca |
ajñānamithyāmatirūpato'sau praviśya sajjñānaviruddharūpaḥ | 10.36 |
tvadājñayā tasya varo'bjajena dattaḥ sa āviśya śivaṃ cakāra |
kadāgamāṃ stasya kuyuktibādhān nahi tvadanyaścarituṃ samarthaḥ | 10.37 |
vedāṇsca sarve sahaśāstrasaṅghā utsāditāstena na santi te'dya |
tat sādhu bhūmāvavatīrya vedānuddhṛtya śāstrāṇi kuruṣva samyak | 10.38 |
adṛśyamajñeyamatarkyarūpaṃ kaliṃ nilīnaṃ hṛdaye'khilasya |
sacchāstraśastreṇa nihatya śīghraṃ padaṃ nijaṃ dehi mahājanasya | 10.39 |
ṛte bhavantaṃ nahi taṃ nihantā tvameka evākhilaśaktipūrṇaḥ |
tato bhavantaṃ śaraṇaṃ gatā vayaṃ tamonihatyai nijabodhavigraham | 10.40 |
itīritastairabhayaṃ pradāya sureśvarāṇāṃ paramo'prameyaḥ |
prādurbabhūvāmṛtabhūril . āyāṃ viśuddhavijñānaghanasvarūpaḥ | 10.41 |
vasiṣṭhanāmā kamal . odbhavātmajaḥ suto'sya śaktistanayaḥ parāṇsaraḥ |
tasyottamaṃ so'pi tapo'caraddhariḥ suto mama syāditi taddharirdadau | 10.42 |
uvāca cainaṃ bhagavān sutoṣito vasormadīyasya sutā'sti śobhanā |
vane mṛgārthaṃ carato'sya vīryaṃ papāta bhāryāṃ manasā gatasya | 10.43 |
tacchyenahaste pradadau sa tasyai dātuṃ tadanyena tu yuddhyato'patat |
jagrāsa tanmatsyavadhūryamasvasurjalasthamenāṃ jagṛhuśca dāṇsāḥ | 10.44 |
tadgarbhato'bhūnmithunaṃ svarājñe nyavedayan so'pi vasoḥ samarpayat |
putraṃ samādāya sutāṃ sa tasmai dadau suto'bhūdatha matsyarājaḥ | 10.45 |
kanyā tusā dāṇsarājasya sadmanyavarddhatātīva surūpayuktā |
cv.nāmnā ca sā satyavatīti tasyāṃ tavā'tmajo'haṃ bhavitā'smyajo'pi | 10.46 |
itīritaścakradhareṇa tāṃ munirjagāma mārtāṇḍasutāṃ samudragām |
uttārayantīmatha tatra viṣṇuḥ prādurbabhūvā'śu viśuddhacidghanaḥ | 10.47 |
vidoṣavijñānasukhaikarūpo'pyajo janān mohayituṃ mṛṣaiva |
yoṣitsu puṃ so hyajanīva dṛśyate na jāyate kvāpi balādivigrahaḥ | 10.48 |
yathā nṛsiṃ hākṛtirāvirāsīt stambhāt tathā nityatanutvato vibhuḥ |
āvirbhavad yoṣiti no malotthastathā'pi mohāya nidarśayet tathā | 10.49 |
strīpumprasa' ngāt parato yato hariḥ prādurbhavatyeṣa vimohayan janam |
ato malottho'yamiti sma manyate jano'śubhaḥ pūrṇaguṇaikavigraham | 10.50 |
dvīpe bhaginyāḥ sa yamasya viśvakṛt prakāṇsate jñānamarīcimaṇḍalaḥ |
prabhāsayannaṇḍabahistathā'ntaḥ sahasralakṣāmitasūryadīdhitiḥ | 10.51 |
agaṇyadivyoruguṇārṇavaḥ prabhuḥ samastavidyādhipatirjagadguruḥ |
anantaśaktirjagadīśvaraḥ samastadoṣātividūravigrahaḥ | 10.52 |
śubhamaratakavarṇo raktapādābjanetrādharakaranakharasanāgraścakraśaṅkhābjarekhaḥ |
ravikaravaragauraṃ carma caiṇaṃ vasānastaṭidamalajaṭāsandīptajūṭaṃ dadhānaḥ | 10.53 |
vistīrṇavakṣāḥ kamal . āyatākṣo bṛhadbhujaḥ kambusamānakaṇṭhaḥ |
samastavedān mukhataḥ samudgirannanantacandrādhikakāntasanmukhaḥ | 10.54 |
prabodhamudrābhayadordvayānvito yajñopavīt ājinamekhalollasan |
dṛśā mahājñānabhujaṅgadaṣṭamujjīvayāno jagadatyarocata | 10.55 |
sa lokadharmābhirirakṣayā piturdvijatvamāpyā'śu piturdadau nijam |
j ñānaṃ tayoḥ saṃ smṛtimātrataḥ sadā pratyakṣabhāvaṃ paramātmano dadau | 10.56 |
dvaipāyanaḥ so'tha jagāma meruṃ caturmukhādyairanugamyamānaḥ |
uddhṛtya vedānakhilān surebhyo dadau munibhyaśca yathā'disṛṣṭau | 10.57 |
cvi.sarvāṇi śāstrāṇi tathaiva kṛtvā vinirṇayaṃ brahmasūtraṃ cakāra |
tacchuśruvurbrahmagirīśamukhyāḥ surā munīnāṃ pravarāṇsca tasmāt | 10.58 |
samastaśāstrārthanidarśanātmakaṃ cakre mahābhāratanāmadheyam |
vedottamaṃ tacca vidhātṛśaṅkarapradhānakaistanmukhataḥ suraiḥ śrutam | 10.59 |
atho girīśādimanonuśāyī kalirmamārā'śu suvānmayaiḥ śaraiḥ |
nikṛttaśīrṣo bhagavanmukheritaiḥ surāṇsca sajjñānasudhārasaṃ papuḥ | 10.60 |
atho manuṣyeṣu tathā'sureṣu rūpāntaraiḥ kalirevāvaśiṣṭaḥ |
tato manuṣyeṣu ca satsu saṃ sthito vināṇsya ityeṣa harirvyacintayat | 10.61 |
tato nṛṇāṃ kālabalāt sumandamāyurmatiṃ karma ca vīkṣya kṛṣṇaḥ |
vivyāsa vedān sa vibhuścaturdhā cakre tathā bhāgavataṃ purāṇam | 10.62 |
yeye ca santastamasā'nuviṣṭāstāṃ stān suvākyaistamaso vimuñcan |
cacāra lokān sa pathi prayāntaṃ kīṭaṃ vyapaśyat tamuvāca kṛṣṇaḥ | 10.63 |
bhavasva rājā kuśarīrametat tyaktveti naicchat tadasau tatastam |
atyaktadehaṃ nṛpatiṃ cakāra purā svabhaktaṃ vṛṣalaṃ sulubdham | 10.64 |
lobhāt sa kīṭatvamupetya kṛṣṇaprasādataścā'śu babhūva rājā |
tadaiva taṃ sarvanṛpāḥ praṇemurdaduḥ karaṃ cāsya yathaiva vaiśyāḥ | 10.65 |
uvāca taṃ bhagavān muktimasmiṃ stava kṣaṇe dātumahaṃ samarthaḥ |
tathā'pi sīmārthamavāpya vipratanuṃ vimukto bhava matprasādāt | 10.66 |
j ñānaṃ ca tasmai vimalaṃ dadau sa mahīṃ ca sarvāṃ bubhuje tadante |
tyaktvā tanuṃ vipravaratvametya padaṃ harerāpa sutattvavedī | 10.67 |
evaṃ bahūn saṃ sṛtibandhataḥ sa vyamocayad vyāsatanurjanārdanaḥ |
bahūnyacintyāni ca tasya karmāṇyaśeṣadeveśasadoditāni | 10.68 |
athāsya putratvamavāptumicchaṃ ścacāra rudraḥ sutapastadīyam |
dadau ca tasmai bhagavān varaṃ taṃ svayaṃ ca taptveva tapo vimohayan | 10.69 |
cvii.vimohanāyāsurasargiṇāṃ prabhuḥ svayaṃ karotīva tapaḥ pradarśayet |
kāmādidoṣāṃ śca mṛṣaiva darśayenna tāvatā te'sya hi santi kutracit | 10.70 |
tatastvaraṇyoḥ sma babhūva putrakaḥ śivo'sya so'bhūcchukanāmadheyaḥ |
śukī hi bhūtvā'bhyagamad ghṛt ācī vyāsaṃ vimathnantamutāraṇī tam | 10.71 |
akāmayan kāmukavat sa bhūtvā tayā'rthitastaṃ śukanāmadheyam |
cakre hyaraṇyostanayaṃ ca sṛṣṭvā vimohayaṃ stattvamārgeṣvayogyān | 10.72 |
śukaṃ tamāṇsu praviveśa vāyurvyāsasya sevārthamathāsya sarvam |
j ñānaṃ dadau bhagavān sarvavedān sabhārataṃ bhāgavataṃ purāṇam | 10.73 |
śeṣo'tha pailaṃ munimāviśat tadā vīśaḥ sumantumapi vāruṇiṃ munim |
brahmā'viśat tamuta vaiśapāyanaṃ śakraśca jaiminimathā'viśad vibhuḥ | 10.74 |
kṛṣṇasya pādaparisevanotsukāḥ sureśvarā viviśurāṇsu tān munīn |
samastavidyāḥ pratipādya teṣvasau pravartakāṃ stān vidadhe hariḥ punaḥ | 10.75 |
ṛcāṃ pravartakaṃ pailaṃ yajuṣāṃ ca pravartakam |
vaiśampāyanamevaikaṃ dvitīyaṃ sūryameva ca | 10.76 |
cakre'tha jaiminiṃ sāmnāmatharvāṅgirasāmapi |
sumantuṃ bhāratasyāpi vaiśampāyanamādiśat |
pravartane mānuṣeṣu gandharvādiṣu cā'tmajam | 10.77 |
nāradaṃ pāṭhayitvā ca devalokapravṛttaye |
ādiśat sasṛje so'tha romāñcād romaharṣaṇam | 10.78 |
taṃ bhāratapurāṇānāṃ mahārāmāyaṇasya ca |
pañcarātrasya kṛtsnasya pravṛttyarthamathā'diśat | 10.79 |
tamāviśat kāmadevaḥ kṛṣṇasevāsamutsukaḥ |
sa tasmai jñānamakhilaṃ dadau dvaipāyanaḥ prabhuḥ | 10.80 |
cviii.sanatkumārapramukhāṃ ścakre yogapravartakān |
bhṛgvādīn karmayogasya jñānaṃ datvā'malaṃ śubham | 10.81 |
jaiminiṃ karmamīmāṃ sākartāramakarot prabhuḥ |
devamīmāṃ sikādyantaḥ kṛtvā pailamathā'diśat |
śeṣaṃ ca madhyakaraṇe purāṇānyatha cākarot | 10.82 |
śaivān pāṇsupatāccakre saṃ śayārthaṃ suradviṣām |
vaiṣṇavān pañcarātrācca yathārthajñānasiddhaye |
brāhmāṃ śca vedataścakre purāṇagranthasaṅgrahān | 10.83 |
evaṃ j ñānaṃ punaḥ prāpurdevāṇsca ṛṣayastathā |
sanatkumārapramukhā yogino mānuṣāstathā |
kṛṣṇadvaipāyanāt prāpya jñānaṃ te mumuduḥ surāḥ | 10.84 |
samastavijñānagabhasticakraṃ vitāya vijñānamahādivākaraḥ |
nirasya(nipīya)68 cājñānatamo jagattataṃ prabhāsate bhānurivāvabhāsayan | 10.85 |
caturmukheśānasurendrapūrvakaiḥ sadā suraiḥ sevitapādapallavaḥ |
prakāṇsayaṃ steṣu sadā'tmaguhyaṃ mumoda merau ca tathā badaryām | 10.86 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
vyāsāvatārānuvarṇanaṃ nḸama daśamo'dhyāyaḥ
68 prācīnakośeṣveva 'nirasya', 'nipīya' iti dvividho'pi pāṭho likhitaḥ |
yatra sannikṛṣṭo'pi janaḥ samadhigna viprakṛṣṭastatra kathaṃ nirṇeyāt?
- bannañje govindācāryaḥ
cix.(bhagavadavatārapratij ñḸa)
atha ekādaśo'dhyāyaḥ
Oṃ | śaśāṅkaputrādabhavat purūravāstasyā'yurāyornahuṣo yayātiḥ |
tasyā'sa patnīyugal . aṃ sutāṇsca pañcābhavan viṣṇupadaikabhaktāḥ | 11.1 |
"yaduṃ ca turvaśuṃ caiva devayānī vyajāyata |
druhyaṃ cānuṃ tathā pūruṃ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī" 69 | 11.2 |
yadorvaṃ śe cakravartī kārtavīryārjuno'bhavat |
viṣṇordattātreyanāmnaḥ prasādād yogavīryavān |
tasyānvavāye yadavo babhūvurviṣṇusaṃ śrayāḥ | 11.3 |
pūrorvaṃ śe tu bharataścakravartī haripriyaḥ |
tadvaṃ śajaḥ kururnāma pratīpo'bhūt tadanvaye | 11.4 |
pratīpasyābhavan putrāstrayastretāgnivarcasaḥ |
devāpiratha bāhlīko guṇajyeṣṭhaśca śantanuḥ | 11.5 |
tvagdoṣayukto devāpirjagāma tapase vanam |
viṣṇoḥ prasādāt sa kṛte yuge rājā bhaviṣyati | 11.6 |
putrikāputratāṃ yāto bāhlīko rājasattamaḥ |
hiraṇyakaśipoḥ putraḥ prahlādo bhagavatparaḥ | 11.7 |
vāyunā ca samāviṣṭo mahābalasamanvitaḥ |
yenaiva jāyamānena tarasā bhūrvidāritā | 11.8 |
bhūbhārakṣapaṇe viṣṇoraṅgatāmāptumeva saḥ |
pratīpaputratāmāpya bāhlīkeṣvabhavat patiḥ |
rudreṣu patratāpākhyaḥ somadatto'sya cā'tmajaḥ | 11.9 |
ajaikapādahirbudhnirvirūpākṣa iti trayaḥ |
69 Vi. Pu. 4.10.6
cx.rudrāṇāṃ somadattasya babhūvuḥ prathitāḥ sutāḥ |
viṣṇorevāṅgatāmāptuṃ bhūrirbhūriśravāḥ śalaḥ | 11.10 |
śivādisarvarudrāṇāmāveśād varatastathā |
bhūriśravā atibalastatrā'sīt paramāstravit | 11.11 |
tadarthaṃ hi tapaścīrṇaṃ somadattena śambhave |
datto varaśca tenāsya tvatpratīpābhibhūtikṛt |
balavīryaguṇopeto nāmnā bhūriśravāḥ sutaḥ | 11.12 |
bhaviṣyati mayā'viṣṭo yajñaśīla iti sma ha |
tena bhūriśravā jātaḥ somadattasuto balī | 11.13 |
pūrvodadhestīragate'bjasambhave gaṅgāyutaḥ parvaṇi ghūrṇito'bdhiḥ |
avākṣipat tasya tanau nijodabinduṃ śaśāpainamathābjayoniḥ | 11.14 |
mahābhiṣaṅ nāma nareśvarastvaṃ bhūtvā punaḥ śantanunāmadheyaḥ |
janiṣyase viṣṇupadī tathaiṣā tatrāpi bhāryā bhavato bhaviṣyati | 11.15 |
śānto bhavatyeva mayoditastvaṃ tanutvamāpto'si tataśca śantanuḥ |
itīritaḥ so'tha nṛpo babhūva mahābhiṣaṅ nāma hareḥ padāṇsrayaḥ | 11.16 |
sa tatra bhuktvā cirakālamurvīṃ tanuṃ vihāyā'pa sado vidhātuḥ |
tatrāpi tiṣṭhan suravṛndasannidhau dadarśa gaṅgāṃ ślathitāmbarāṃ svakām | 11.17 |
avāṅmukheṣu dyusadassu rāgānnirīkṣamāṇaṃ punarātmasambhavaḥ |
uvāca bhūmau nṛpatirbhavā'śu śapto yathā tvaṃ hi purā mayaiva | 11.18 |
itīritastatkṣaṇataḥ pratīpād babhūva nāmnā nṛpatiḥ sa śantanuḥ |
avāpya gaṅgāṃ dayitāṃ svakīyāṃ tayā mumodābdagaṇān bahūṃ śca | 11.19 |
athāṣṭamo vasurāsīd dyunāmā varāṅgināmnyasya babhūva bhāryā |
babhūva tasyāṇsca sakhī nṛpasya suvindanāmno dayitā sanāmnī | 11.20 |
tasyā jarāmṛtividhvaṃ sahetorvasiṣṭhadhenuṃ svamṛtaṃ kṣarantīm |
cxi.jarāpahāṃ nandinināmadheyāṃ baddhuṃ patiṃ codayāmāsa devī | 11.21 |
tayā dyunāmā sa vasuḥ pracodito bhrātṛsnehāt saptabhiranvito'paraiḥ |
babandha tāṃ gāmatha tāñchaśāpa vasiṣṭhasaṃ sthaḥ kamalodbhavaḥ prabhuḥ | 11.22 |
adharmavṛtt āḥ pratiyāta mānuṣīṃ yoniṃ drutaṃ yatkṛte sarva eva |
dharmāccyutāḥ sa tathā'ṣṭāyurāpyatāmanye punaḥ kṣipramato vimokṣyatha | 11.23 |
pracodayāmāsa ca yā kumārge patiṃ hi sā'mbeti nareṣu jātā |
abhartṛkā puṃ stvasamāṇsrayeṇa patyurmṛtau kāraṇatvaṃ vrajeta | 11.24 |
bhavatvasau brahmacaryaikaniṣṭho mahān virodhaśca tayorbhaveta |
sa garbhavāsāṣṭakaduḥkhameva samāpnutāṃ śaratalpe śayānaḥ | 11.25 |
mṛtyaṣṭakotthāmapi vedanāṃ saḥ prāpnotu śastrairbahudhā nikṛttaḥ |
itīritāste kamalodbhavaṃ taṃ j ñātvā samutsṛjya ca gāṃ praṇemuḥ | 11.26 |
na mānuṣīṃ garbhamavāpnumo vayaṃ bhavatvayaṃ sarvavit kīrtimāṃ śca |
mahāstravettā bhavadaṃ śayuktastathā balaṃ no'khilānāmupaitu | 11.27 |
itīrite'stvityuditāḥ svayambhuvā vasiṣṭhasaṃ sthena surāpagāṃ yayuḥ |
ūcustathaināmudare vayaṃ te jāyemahi kṣipramasmān hana tvam | 11.28 |
itīritā sā varamāṇsu vavre tebhyo'pyapāpatvamatha priyatvam |
teṣāṃ sadaivā'tmana ekameṣāṃ dīrghāyuṣaṃ t ān suṣuve'tha śantanoḥ | 11.29 |
avighnatastān vinihantumeva purā pratīpasya hi dakṣiṇorum |
samāṇsritā kāminīvattvakāmā tatputrabhāryā bhavituṃ viḍambāt | 11.30 |
tenaiva coktā bhava me sutasya bhāryā yato dakṣiṇorusthitā'si |
bhāgo hi dakṣo duhituḥ snuṣāyā bhāryābhāgo vāma iti prasiddhaḥ | 11.31 |
uvāca sā taṃ natu māṃ sutaste kā'sīti pṛcchennatu māṃ nivārayet |
ayogyakartrīmapi kāraṇaṃ ca matkarmaṇo naiva pṛcchet kadācit | 11.32 |
cxii.yadā trayāṇāmapi caikameṣa karoti gaccheyamahaṃ visṛjya |
tadā tvadīyaṃ sutamityudīrite tatheti rājā'pyavadat pratīpaḥ | 11.33 |
tathaiva putrāya ca tena tad vaco vadhūktamuktaṃ vacanād dyunadyāḥ |
kanīyase sā hyavadat sutaste nānyaḥ patiḥ śantanureva me vṛtaḥ | 11.34 |
tatastu sā ṇsantanuto'ṣṭa putrānavāpya sapta nyahanat tathā'ṣṭamam |
gantuṃ tato matimādhāya hantumivodyogaṃ sā himṛṣā cakāra | 11.35 |
avasthitirnātisukhāya mānuṣe yataḥ surāṇāmata eva gantum |
aicchanna tasyā hi babhūva mānuṣo deho narottho hi tadā'sa śantanoḥ | 11.36 |
t āṃ putranidhanodyuktāṃ nyavārayata śantanuḥ |
kā'si tvaṃ hetunā kena haṃ si putrān nṛśaṃ savat | 11.37 |
rūpaṃ suravarastrīṇāṃ tava tena na pāpakam |
bhavet karma tvadīyaṃ tanmahat kāraṇamatra hi | 11.38 |
tat kāraṇaṃ vada śubhe yadi macchrotramarhati |
itīritā'vadat sarvaṃ prayayau ca surāpagā | 11.39 |
na dharmo devatānāṃ hi jñātavāsaściraṃ nṛṣu |
kāraṇādeva hi surā nṛṣu vāsaṃ prakurvate |
kāraṇāpagame yānti dharmo'pyeṣāṃ tathāvidhaḥ | 11.40 |
adṛśyatvamasaṃ sparśo hyasambhāṣaṇameva ca |
surairapi nṛj ātaistu guhyadharmo divaukasām | 11.41 |
ataḥ sā varuṇaṃ devaṃ pūrvabhartāramapyamum |
nṛj ātaṃ śantanuṃ tyaktvā prayayau varuṇālayam | 11.42 |
sutamaṣṭamamādāya bharturevāpyanujñayā |
vadhodyogānnivṛtt ā sā dadau putraṃ bṛhaspatau | 11.43 |
devavrato'sāvanuśāsanāya mātrā datto devagurau śatārddham |
cxiii.saṃ vatsarāṇāmakhilāṃ śca vedān samabhyasat tadvaśagāntarātmā | 11.44 |
tataśca mātrā jagatāṃ garīyasyanantapāre'khilasadguṇārṇave |
rāme bhṛgūṇāmadhipe pradattaḥ śuśrāva tattvaṃ ca śatārddhavarṣam | 11.45 |
sa pañcaviṃ śat punarabdakānāmastrāṇi cābhyasya paterbhṛgūṇām |
mātrā samānīya taṭe nije tu saṃ sthāpitaḥ prārpayituṃ svapitre | 11.46 |
sa tatra baddhvā ṇsarapañjareṇa gaṅgāṃ vijahre'sya pitā tadaiva |
vrajan mṛgārthī tṛṣito vilokayan gaṅgāmatoyāmabhavat suvismitaḥ | 11.47 |
sa mārgayāmāsa tato'sya hetujñaptyai tadā svaṃ ca dadarśa sūnum |
krīḍantamastreṇa babhūva so'pi kṣaṇādadṛśyaḥ pitṛdarśanādanu | 11.48 |
mīmāṃ samānaṃ tamavāpa gaṅgā sutaṃ samādāya patiṃ jagāda ca |
ayaṃ sutaste paramāstravettā samarpito vīryabalopapannaḥ | 11.49 |
asyāgrajāḥ svāṃ sthitimeva yātā hareḥ padāmbhojasupāvite jale |
tanūrmadīye praṇidhāya tat tvaṃ t ān mā ṇsuco'nena ca modamānaḥ | 11.50 |
iti pradāyāmumadṛśyatāmagād gaṅgā tamādāya yayau svakaṃ gṛham |
rājā'bhiṣicyātha ca yauvarājye mumoda tatsadguṇatarpito bhṛśam | 11.51 |
punaḥ sa pitrā'numato bṛhaspateravāpa vedān puruṣāyuṣo'rddhataḥ |
rāmāt tathā'strāṇi punastvavāpa tāvadbhirabdaistriśataiśca tattvam | 11.52 |
sa sarvavittvaṃ samavāpya rāmāt samastavidyādhipaterguṇārṇavāt |
pituṃ samīpaṃ samavāpya taṃ ca śuśrūṣamāṇaḥ pramumoda vīraḥ | 11.53 |
yadaiva gaṅgā suṣuve'ṣṭamaṃ sutaṃ tadaiva yāto mṛgayāṃ sa śantanuḥ |
śaradvato jātamapaśyaduttamaṃ vane visṛṣṭaṃ mithunaṃ tvayonijam | 11.54 |
śaradvāṃ stu tapaḥ kurvan dadarśa sahasorvaśīm |
caskanda retastasyātha śarastambe tato'bhavat | 11.55 |
cxiv.viṣkambho nāma rudrāṇāṃ bhūbhāraharaṇe'ṅgatām |
hareḥ prāptuṃ tathā tārā bhāryā yā hibṛhaspateḥ | 11.56 |
t āvubhau śantanurdṛṣṭvā kṛpāviṣṭaḥ svakaṃ gṛham |
nināya nāma cakre ca kṛpāyā viṣayau yataḥ |
kṛpaḥ kṛpīti sa kṛpastapo viṣṇoṇscakāra ha | 11.57 |
tasya prītastadā viṣṇuḥ sarvalokeśvareśvaraḥ |
prādādeṣyatsaptarṣitvamāyuḥ kalpāntameva ca |
sa śantanugṛhe tiṣṭhan devavratasakhā'bhavat | 11.58 |
putravacchantanoścā'sīt sa ca putravadeva tat |
mithunaṃ pālayāmāsa sa kṛpo'strāṇyavāpa ca | 11.59 |
sarvavedānadhijagau sarvaśāstrāṇi kauśikāt |
tattvajñānaṃ tathā vyāsādāpya sarvajñatāṃ gataḥ | 11.60 |
yadā hijātaḥ sa kṛpastadaiva bṛhaspateḥ sūnuragācca gaṅgām |
snātuṃ ghṛt ācīṃ sa dadarśa tatra ślathaddukūlāṃ suravaryakāminīm | 11.61 |
taddarśanāt skannamathendriyaṃ sa droṇe dadhārā'śu tato'bhavat svayam |
ambhojajāveśayuto bṛhaspatiḥ kartuṃ hareḥ karma bhuvo bharoddhṛtau | 11.62 |
droṇetināmāsya cakāra tāto munirbharadvāja utāsya vedān |
adhyāpayāmāsa saśāstrasaṅghān sarvajñatāmāpa ca so'cireṇa | 11.63 |
kāle ca tasmin pṛṣato'napatyo vane tu pāñcālapatiścacāra |
tapo mahat tasya tathā varāpsarāvalokanāt skanditamāṇsu retaḥ | 11.64 |
sa tad vilajjāvaśataḥ padena samākramat tasya babhūva sūnuḥ |
hahū tunāmnā sa viriñcagāyako nāmnā'vaho yo marutāṃ tadaṃ śayuk | 11.65 |
sa droṇatātāt samavāpa vedānastrāṇi vidyāṇsca tathā samastāḥ |
droṇena yuktaḥ sa tadā guroḥ sutaṃ sahaiva nau rājyamiti hyavādīt | 11.66 |
cxv.pade drutatvād drupadābhidheyaḥ sa rājyamāpātha nijāṃ kṛpīṃ saḥ |
droṇo'pi bhāryāṃ samavāpya sarvapratigrahojjhaśca pure'vasat sukhī | 11.67 |
siloñchavṛttyaiva hi vartayan sa dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |
uvāsa nāgākhyapure sakhā sa devavratasyātha kṛpasya caiva | 11.68 |
teṣāṃ samāno vayasā virāṭastvabhūddhahā nāma vidhātṛgāyakaḥ |
marutsu yo vivaho nāma tasyāpyaṃ śena yukto nijadharmavartī | 11.69 |
tataḥ kadācinmṛgayāṃ gataḥ sa dadarśa kanyāpravarāṃ tu śantanuḥ |
yā pūrvasarge pitṛputrikā satī cacāra viṣṇostapa uttamaṃ ciram | 11.70 |
yasyai varaṃ viṣṇuradāt purā'haṃ sutastava syāmiti yā vasoḥ sutā |
j ātā punardāṇsagṛhe vivarddhitā vyāsātmanā viṣṇurabhūcca yasyām | 11.71 |
taddarśanānnṛpatirjātahṛcchrayo vavre pradānāya ca dāṇsarājam |
ṛte sa tasyāstanayasya rājyaṃ naicchad dātuṃ t āmathā'yād gṛhaṃ svam | 11.72 |
taccintayā glānamukhaṃ janitraṃ dṛṣṭvaiva devavrata āṇsvapṛcchat |
tatkāraṇaṃ sārathimasya tasmācchrutvā'khilaṃ dāṇsagṛhaṃ jagāma | 11.73 |
sa tasya viśvāsakṛte pratijñāṃ cakāra nāhaṃ karavāṇi rājyam |
tathaiva me santatito bhayaṃ te vyaitūrdhvaretāḥ satataṃ bhavāni | 11.74 |
bhīmavratatvāddhi tadā'sya nāma kṛtvā devā bhīṣma iti hyacīklṛpan |
prasūnavṛṣṭiṃ sa ca dāṇsadattāṃ kāl . īṃ samādāya pituḥ samarpayat | 11.75 |
j ñātvā tutāṃ rājaputrīṃ guṇāḍhyāṃ satyasya viṣṇormātaraṃ nāmatastat |
loke prasiddhāṃ satyavatītyudārāṃ vivāhayāmāsa pituḥ sa bhīṣmaḥ | 11.76 |
prāyaḥ satāṃ na manaḥ pāpamārge gacchediti hyātmamanaśca saktam |
j ñātvā'pi tāṃ dāṇsagṛhe vivarddhitāṃ jagrāha saddharmarataśca śantanuḥ | 11.77 |
svacchandamṛtyutvavaraṃ pradāya tathā'pyajeyatvamadhṛṣyatāṃ ca |
yuddheṣu bhīṣmasya nṛpottamaḥ sa reme tayaivābdagaṇān bahūṃ śca | 11.78 |
cxvi.lebhe sa citrāṅgadamatra putraṃ tathā dvitīyaṃ ca vicitravīryam |
tayośca bālye vyadhunoccharīraṃ jīrṇena dehena hi kiṃ mameti | 11.79 |
svecchayā varuṇatvaṃ sa prāpa nānicchayā tanuḥ |
tasmin kāle tyajyate hi balavadbhirvadhaṃ vinā | 11.80 |
atisaktāstapohīnāḥ kathañcinmṛtimāpnuyuḥ |
anicchayā'pi hi yathā mṛtaścitrāṅgadānujaḥ | 11.81 |
athaurdhvadaihikaṃ kṛtvā piturbhīṣmo'bhyaṣecayat |
rājye citrāṅgadaṃ vīraṃ yauvarājye'sya cānujam | 11.82 |
citrāṅgadena nihato nāma svaṃ tvaparityajan |
citrāṅgado'kṛtodvāho gandharveṇa mahāraṇe |
vicitravīryaṃ rājānaṃ kṛtvā bhīṣmo'nvapālayat | 11.83 |
atha kāṇsisutāstisrastadarthaṃ bhīṣma āharat |
ambāmapyambikānāmnīṃ tathaivāmbālikāṃ parām | 11.84 |
pāṇigrahaṇakāle tu brahmadattasya vīryavān |
vijitya taṃ sālvarājaṃ sametān kṣatriyānapi | 11.85 |
ambikāmbālike tatra saṃ vādaṃ cakratuḥ śubhe |
ambā sā bhīṣmabhāryaiva pūrvadehe tu naicchata | 11.86 |
śāpāddhiraṇyagarbhasya sālvakāmā'hamityapi |
uvāca tāṃ sa tatyāja sā'gamat sālvameva ca | 11.87 |
tenāpi samparityaktā parāmṛṣṭeti sā punaḥ |
bhīṣmamāpa sa nāgṛhṇāt prayayau sā'pi bhārgavam | 11.88 |
bhrāturvivāhayāmāsa so'mbikāmbālike tataḥ |
bhīṣmāya tu yaśo dātuṃ yuyudhe tena bhārgavaḥ | 11.89 |
cxvii.anantaśaktirapi sa na bhīṣmaṃ nijaghāna ha |
nacāmbāṃ grāhayāmāsa bhīṣmakāruṇyayantritaḥ | 11.90 |
anantaśaktiḥ sakalāntarātmā yaḥ sarvavit sarvavaśī ca sarvajit |
na yatsamo'nyo'sti kathañca kutracit kathaṃ hyaśaktiḥ paramasya tasya | 11.91 |
bhīṣmaṃ svabhaktaṃ yaśasā'bhipūrayan vimohayannāsurāṃ ścaiva rāmaḥ |
jitvaiva bhīṣmaṃ na jaghāna devo vācaṃ ca satyāmakarot sa tasya | 11.92 |
"viddhavanmugdhavaccaiva keśavo vedanārtavat |
darśayannapi mohāya naiva viṣṇustathā bhavet" |
evamādipurāṇotthavākyād rāmaḥ sadā jayī | 11.93 |
yaśo bhīṣmasya datvā tu so'mbāṃ ca śaraṇāgatām |
unmucya bhartṛdveṣotthāt pāpāt tenā'śvayojayat | 11.94 |
anantaraṃ śikhaṇḍitvāt tadā sā ṇsāṅkaraṃ tapaḥ |
bhīṣmasya nidhanārthāya puṃ stvārthaṃ ca cakāra ha | 11.95 |
bhīṣmo yathā tvāṃ gṛhṇīyāt tathā kuryāmitīritam |
rāmeṇa satyaṃ taccakre bhīṣme dehāntaraṃ gate | 11.96 |
rudrastu tasyāstapasā tuṣṭaḥ prādād varaṃ tadā |
bhīṣmasya mṛtihetutvaṃ kālāt pundehasambhavam | 11.97 |
mālāṃ ca ya imāṃ mālāṃ gṛhṇīyāt sa haniṣyati |
bhīṣmamityeva tāṃ mālāṃ gṛhītvā sā nṛpān yayau | 11.98 |
t āṃ na bhīṣmabhayāt ke'pi jagṛhustāṃ hi sā tataḥ |
drupadasya gṛhadvāri nyasya yogāt tanuṃ jahau | 11.99 |
etasminneva kāle tu sutārthaṃ drupadastapaḥ |
cakāra śambhave cainaṃ so'bravīt kanyakā tava | 11.100 |
bhūtvā bhaviṣyati pumāniti sāmbā tato'jani |
cxviii.nāmnā ṇsikhaṇḍinī tasyāḥ puṃ vat karmāṇi cākarot | 11.101 |
tasyai pāñcālarājaḥ sa daśārṇādhipateḥ sutām |
udvāhayāmāsa sā tāṃ puṃ veṣeṇaiva gūhitām |
anyatra mātāpitrostu na vijñātāṃ bubodha ha | 11.102 |
dhātryai nyavedayat sā'tha tatpitre sā nyavedayat |
sa kruddhaḥ preṣayāmāsa nihanmi tvāṃ sabāndhavam |
iti pāñcālarājāya nirjagāma ca senayā | 11.103 |
viśvasya vākyaṃ rudrasya pumāneveti pārṣataḥ |
preṣayāmāsa dhig buddhirbhinnā tebālavākyataḥ |
aparīkṣakasya te rāṣṭraṃ kathamityeva narmakṛt | 11.104 |
atha bhāryāsametaṃ taṃ pitaraṃ cintayā'kulam |
dṛṣṭvā ṇsikhaṇḍinī duḥkhānmannimittānna naśyatu | 11.105 |
iti matvā vanāyaiva yayau tatra ca tumburuḥ |
sthūṇākarṇābhidheyastāmapaśyad dṛḍhakarṇataḥ | 11.106 |
sa tasyā akhilaṃ śrutvā kṛpāṃ cakre mahāmanāḥ |
sa tasyai svaṃ vapuḥ prādāt tadīyaṃ jagṛhe tathā |
aṃ śena puṃ svabhāvārthaṃ pūrvadehe samāsthitaḥ | 11.107 |
puṃ sāṃ strītvaṃ bhavet kvāpi tathā'pyante pumān bhavet |
strīṇāṃ naiva hi puṃ stvaṃ syād balavatkāraṇairapi | 11.108 |
ataḥ śivavare'pyeṣāṃ jajñe yoṣaiva nānyathā |
paścāt pundehamapi sā praviveśaiva puṃ yutam | 11.109 |
nāsyā dehaḥ puṃ stvamāpa naca puṃ sā'nadhiṣṭhite |
puṃ dehe nyavasat sā'tha gandharveṇa tvadhiṣṭhitam |
gāndharvaṃ dehamāviśya svakīyaṃ bhavanaṃ yayau | 11.110 |
tasyāstaddehasādṛśyaṃ gandharvasya prasādataḥ |
cxix.prāpa gandharvadeho'pi tayā paścādadhiṣṭhitaḥ | 11.111 |
śvo dehi mama dehaṃ me svaṃ ca dehaṃ samāviśa |
ityuktvā sa tu gandharvaḥ kanyādehaṃ samāsthitaḥ |
uvāsaiva vane tasmin dhanadastatra cā'gamat | 11.112 |
apratyutthāyinaṃ tantulīyamānaṃ vilajjayā |
śaśāpa dhanado devaściramitthaṃ bhaveti tam | 11.113 |
yadā yuddhe mṛtiṃ yāti sā kanyā puntanusthitā |
tadā puṃ stvaṃ punaryāsi capalatvāditīritaḥ | 11.114 |
tathā'vasat sa gandharvaḥ kanyā pitroraśeṣataḥ |
kathayāmāsānubhūtaṃ tau bhṛśaṃ mudamāpatuḥ | 11.115 |
parīkṣya tāmupāyaiśca śvaśuro lajjito yayau |
śvobhūte sā tu gandharvaṃ prāpya tadvacanāt punaḥ | 11.116 |
yayau tenaiva dehena puṃ stvameva samāṇsritā |
sa śikhaṇḍī nāmato'bhūdastraśastrapratāpavān | 11.117 |
vicitravīryaḥ pramadādvayaṃ tat samprāpya reme'bdagaṇān susaktaḥ |
tatyāja dehaṃ ca sa yakṣmaṇā'rditastato'sya mātā'smaradāṇsu kṛṣṇam | 11.118 |
āvirbabhūvā'śu jagajjanitro janārdano janmajarābhayāpahaḥ |
samastavijñānatanuḥ sukhārṇavaḥ sampūjayāmāsa ca taṃ janitrī | 11.119 |
taṃ bhīṣmapūrvaiḥ paramādarārcitaṃ svabhiṣṭutaṃ cāvadadasya mātā |
putrau mṛtau me natu rājyamaicchad bhīṣmo mayā nitarāmarthito'pi | 11.120 |
kṣetre tato bhrāturapatyamuttamamutpādayāsmatparamādarārthitaḥ |
itīritaḥ praṇataścāpyabhiṣṭuto bhīṣmādibhiścā'ha jagadgururvacaḥ | 11.121 |
ṛte ramāṃ j ātu mamāṅgayogayogyā'ṅganā naiva surālaye'pi |
tathā'pi te vākyamahaṃ kariṣye sāṃ vatsaraṃ sā caratu vrataṃ ca | 11.122 |
cxx.sā pūtadehā'tha ca vaiṣṇavavratānmattaḥ samāpnotu sutaṃ variṣṭham |
itīrite rāṣṭramupaiti nāṇsamiti bruvantīṃ punarāha vākyam | 11.123 |
saumyasvarūpo'pyatibhīṣaṇaṃ mṛṣā taccakṣuṣo rūpamahaṃ pradarśaye |
saheta sā tad yadi putrako'syā bhaved guṇāḍhyo balavīryayuktaḥ | 11.124 |
itīrite'stvityuditastayā'gamat kṛṣṇo'mbikāṃ sā tu bhiyā nyamīlayat |
abhūcca tasyāṃ dhṛtarāṣṭranāmako gandharvarāṭpavanāveśayuktaḥ | 11.125 |
sa mārutāveśabalād balādhiko babhūva rājā dhṛtarāṣṭranāmā |
adād varaṃ cāsya balādhikatvaṃ kṛṣṇo'ndha āsīt sa tu mātṛdoṣataḥ | 11.126 |
j ñātvā tamandhaṃ punareva kṛṣṇaṃ mātā'bravījjanayānyaṃ guṇāḍhyam |
ambālikāyāmiti tat tathā'karod bhayāttu sā pāṇḍurabhūnmṛṣādṛk | 11.127 |
parāvaho nāma marut tato'bhavad varṇena pāṇḍuḥ sa hi nāmataśca |
sa cā'sa vīryādhika eva vāyorāveśataḥ sarvaśastrāstravettā | 11.128 |
tasmai tathā balavīryādhikatvavaraṃ prādāt kṛṣṇa evātha pāṇḍum |
vijñāya taṃ prāha punaśca mātā nirdoṣamanyaṃ janayottamaṃ sutam | 11.129 |
uktveti kṛṣṇaṃ punareva ca snuṣāmāha tvayā'kṣṇorhi nimīlanaṃ purā |
kṛtaṃ tataste suta āsa cāndhastataḥ punaḥ kṛṣṇamupāsva bhaktitaḥ | 11.130 |
itīritā'pyasya hi māyayā sā bhīt ā bhujiṣyāṃ kumatirnyayojayat |
sā taṃ parānandatanuṃ guṇārṇavaṃ samprāpya bhaktyā parayaiva reme | 11.131 |
tasyāṃ sa devo'jani dharmarājo māṇḍavyaśāpād ya uvāha śūdratām |
vasiṣṭhasāmyaṃ samabhīpsamānaṃ prācyāvayannicchayā ṇsāpamāpa | 11.132 |
ayogyasamprāptikṛtaprayatnadoṣāt samāropitameva śūle |
corairhṛte'rthe'pitu corabuddhyā makṣīvadhādityavadad yamastam | 11.133 |
nāsatyatā tasya ca tatra hetutaḥ śāpaṃ gṛhītuṃ sa tathaiva coktvā |
cxxi.avāpa śūdratvamathāsya nāma cakre kṛṣṇaḥ sarvavittvaṃ tathā'dāt | 11.134 |
vidyāraterviduro nāma cāyaṃ bhaviṣyati jñānabalopapannaḥ |
mahādhanurbāhubalādhikaśca sunītimānityavadat sa kṛṣṇaḥ | 11.135 |
j ñātvā'sya śūdratvamathāsya mātā punaśca kṛṣṇaṃ praṇatā yayāce |
ambālikāyāṃ janayānyamityatho naicchat sa kṛṣṇo'bhavadapyadṛśyaḥ | 11.136 |
yogyāni karmāṇi tatastu teṣāṃ cakāra bhīṣmo munibhiryathāvat |
vidyāḥ samastā adadācca kṛṣṇasteṣāṃ pāṇḍorastraśastrāṇi bhīṣmaḥ | 11.137 |
te sarvavidyāpravarā babhūvurviśeṣato viduraḥ sarvavettā |
pāṇḍuḥ samastāstravidekavīro jigāya pṛthvīmakhilāṃ dhanurdharaḥ | 11.138 |
gavadgaṇādāsa tathaiva sūtāt samastagandharvapatiḥ sa tumburuḥ |
ya udvaho nāma marut tadaṃ śayukto vaśī sañjayanāmadheyaḥ | 11.139 |
vicitravīryasya sa sūtaputraḥ sakhā ca teṣāmabhavat priyaśca |
samastavinmatimān vyāsaśiṣyo viśeṣato dhṛtarāṣṭrānuvartī | 11.140 |
gāndhārarājasya sutāmuvāha gāndhārināmnīṃ subalasya rājā |
jyeṣṭho jyeṣṭhāṃ śakunerdvāparasya nāstikyarūpasya kukarmahetoḥ | 11.141 |
śūrasya putrī guṇaṇsīlarūpayuktā dattā sakhyureva svapitrā |
nāmnā pṛthā kuntibhojasya tena kuntī bhāryā pūrvadehe'pi pāṇḍoḥ | 11.142 |
kūrmaśca nāmnā marudeva kuntibhojo'thaināṃ varddhayāmāsa samyak |
tatrā'gamacchaṅkarāṃ śo'tikopo durvāsāstaṃ prāha māṃ vāsayeti | 11.143 |
tamāha rājā yadi kanyakāyāḥ kṣamiṣyase śaktitaḥ karma kartryāḥ |
sukhaṃ vasetyomiti tena coktaḥ śuśrūṣaṇāyā'diśadāṇsu kuntīm | 11.144 |
cakāra karma sā pṛthā muneḥ sukopanasya hi |
yathā naśakyate paraiḥ śarīravāṅmanonugā | 11.145 |
cxxii.sa vatsaratrayodaśaṃ tayā yathāvadarcitaḥ |
upādiśat paraṃ manuṃ samastadevavaśyadam | 11.146 |
ṛtau tu sā samāplutā parīkṣaṇāya tanmanoḥ |
samāhvayad divākaraṃ sa cā'jagāma tatkṣaṇāt | 11.147 |
tato na sā visarjituṃ śaśāka taṃ vinā ratim |
suvākyaprayatnato'pi tāmathā'sasāda bhāskaraḥ | 11.148 |
sa tatra jajñivān svayaṃ dvitīyarūpako vibhuḥ |
savarmadivyakuṇḍalo jvalanniva svatejasā | 11.149 |
purā savālimāraṇaprabhūtadoṣakāraṇāt |
sahasravarmanāminā'sureṇa veṣṭito'jani | 11.150 |
yathā grahairvidūṣyate matirnṛṇāṃ tathaiva hi |
abhūcca daityadūṣit ā matirdivākarātmanaḥ | 11.151 |
tathā'pi rāmasevanāddhareśca sannidhānayuk |
sudarśanīyakarṇataḥ sa karṇanāmako'bhavat | 11.152 |
sa ratnapūrṇamañjuṣāgato visarjito jale |
janāpavādabhītitastayā yamasvasurdrutam | 11.153 |
nadīpravāhato gataṃ dadarśa sūtanandanaḥ |
tamagrahīt saratnakaṃ cakāra putrakaṃ nijam | 11.154 |
sūtenādhirathena lāl . itatanustadbhāryayā rādhayā |
saṃ vṛddho nikhilāḥ śrutīradhijagau śāstrāṇi sarvāṇi ca|
bālyādeva mahābalo nijaguṇaiḥ sambhāsamāno'vasa-nnḸ
amnā'sau vasuṣeṇatāmagamadasyā'sīddhyamā tad vasu | 11.155 |
atha kuntī dattā sā pāṇḍoḥ so'pyetayā ciraṃ reme |
śūrācchūdryāṃ j ātāṃ viduro'vahadāruṇīṃ guṇāḍhyāṃ ca | 11.156 |
cxxiii.atha cartāyananāmā madreśaḥ śakratulyaputrārthī |
kanyāratnaṃ cecchaṃ ścakre brāhmaṃ tapo varaṃ cā'pa | 11.157 |
prahlādāvarajo yaḥ sahlādo nāmato harerbhaktaḥ |
so'bhūd brahmavarānte vāyorāveśayuk suto rājñaḥ | 11.158 |
sa mārutāveśavaśāt pṛthivyāṃ balādhiko'bhūd varataśca dhātuḥ |
śalyaśca nāmnā'khilaśatruśalyo babhūva kanyā'sya ca mādrināmnī | 11.159 |
sā pāṇḍubhāryaiva ca pūrvajanmanyabhūt punaśca pratipāditā'smai |
śalyaśca rājyaṃ pitṛdattamañjo jugopa dharmeṇa samastaśāstravit | 11.160 |
athāṅganāratnamavāpya tad dvayaṃ pāṇḍustu bhogān bubhuje yatheṣṭataḥ |
apīpalad dharmasamāṇsrayo mahīṃ jyeṣṭhāpacāyī viduroktamārgataḥ | 11.161 |
bhīṣmo hi rāṣṭre dhṛtarāṣṭrameva saṃ sthāpya pāṇḍuṃ yuvarājameva |
cakre tathā'pyandha iti sma rājyaṃ cakāra nāsāvakarocca pāṇḍuḥ | 11.162 |
bhīṣmāmbikeyoktiparaḥ sadaiva pāṇḍuḥ śaśāsāvanimekavīraḥ |
athā'mbikeyo bahubhiśca yajñairīje sapāṇḍuṇsca mahādhanaughaiḥ | 11.163 |
naiṣā virodhe kurupāṇḍavānāṃ tiṣṭhediti vyāsa udīrṇasadguṇaḥ |
svamātaraṃ svāṇsramameva ninye snuṣe ca tasyā yayatuḥ sma tāmanu | 11.164 |
sutoktamārgeṇa vicintya taṃ hariṃ sutātmanā brahmatayā casā yayau |
paraṃ padaṃ vaiṣṇavameva kṛṣṇaprasādataḥ svaryayatuḥ snuṣe ca| 11.165 |
mātā casā vidurasyā'pa lokaṃ vairiñcamanveva gatā'mbikāṃ satī |
vyāsaprasādāt sutasadguṇaiśca kālena muktiṃ ca jagāma sanmatiḥ | 11.166 |
ambālikā'pi kramayogato'gāt parāṃ gatiṃ naiva tathā'mbikā yayau |
yathāyathā viṣṇuparaścidātmā tathātathā hyasya gatiḥ paratra | 11.167 |
pāṇḍustato rājyabharaṃ nidhāya jyeṣṭhe'nuje caiva vanaṃ jagāma |
patnīdvayenānugato badaryāmuvāsa nārāyaṇapālitāyām | 11.168 |
cxxiv.gṛhāṇsrameṇaiva vane nivāsaṃ kurvan sa bhogān bubhuje tapaśca |
cakre munīndraiḥ sahito jagatpatiṃ ramāpatiṃ bhaktiyuto'bhipūjayan | 11.169 |
sa kāmato hariṇatvaṃ prapannaṃ daivādṛṣiṃ grāmyakarmānuṣaktam |
viddhvā ṇsāpaṃ prāpa tasmāt striyā yuṅ mariṣyasītyeva babhūva cā'rtaḥ | 11.170 |
nyasiṣṇuruktaḥ pṛthayā sa neti praṇāmapūrvaṃ nyavasat tathaiva |
t ābhyāṃ sametaḥ śataśṛṅgaparvate nārāyaṇasyā'śramamadhyage puraḥ | 11.171 |
tapo nitāntaṃ sa cacāra tābhyāṃ samanvitaḥ kṛṣṇapadāmbujāṇsrayaḥ |
tatsaṅgapūtadyusaridvarāmbhaḥ sadāvagāhātipavitritāṅgaḥ | 11.172 |
etasminneva kāle kamalabhavaśivāgresarāḥ śakrapūrvā |
bhūmyā pāpātmadaityairbhuvi kṛtanilayairākramaṃ cāsahantyā |
īyurdevādidevaṃ śaraṇamajamuruṃ pūrṇaṣāḍguṇyamūrtiṃ
kṣīrābdhau nāgabhoge śayitamanupamānandasandohadeham | 11.173 |
ūcuḥ paraṃ puruṣamenamanantaśaktiṃ sūktena te'bjajamukhā api pauruṣeṇa |
stutvā dharā'suravarākramaṇāt pareśa khinnā yato hi vimukhāstava te'tipāpāḥ | 11.174 |
dussaṅgatirbhavati bhāravadeva deva nityaṃ satāmapi hi naḥ śṛṇu vākyamīśa |
pūrvaṃ hatā ditisutā bhavatā raṇeṣu hyasmatpriyārthamadhunā bhuvi te'bhijātāḥ | 11.175 |
āsīt purā ditisutairamarottamānāṃ saṅgrāma uttamagajāṇsvarathadvipadbhiḥ |
akṣohiṇī śatamahaughamahaughameva sainyaṃ surātmakamabhūt paramāstrayuktam |
tasmānmahaughaguṇamāsa mahāsurāṇāṃ sainyaṃ śilāgirimahāstradharaṃ sughoram | 11.176 |
teṣāṃ rathāṇsca bahunalvaparipramāṇā devāsurapravarakārmukabāṇapūrṇāḥ |
nānāmbarābharaṇaveṣavarāyudhāḍhyā devāsurāḥ sasṛpurāṇsu parasparaṃ te | 11.177 |
jaghnurgirīndratal . amuṣṭimahāstraśastraiścakrurnadīśca rudhiraughavahā mahaugham |
tatra sma devavṛṣabhairasureśacamvā yuddhe nisūdita utaughabalaiḥ śatāṃ śaḥ | 11.178 |
athā'tmasenāmavamṛdyamānāṃ vīkṣyāsuraḥ śambaranāmadheyaḥ |
cxxv.sasāra māyāvidasaṃ hyamāyo varādumeśasya surān vimohayan | 11.179 |
māyāsahasreṇa surāḥ samardditā raṇe viṣeduḥ śaśisūryamukhyāḥ |
t ān vīkṣya vajrī paramāṃ tu vidyāṃ svayambhudattāṃ prayuyoja vaiṣṇavīm | 11.180 |
samastamāyāpahayā tayaiva varād rameśasya sadā'pyasaṃ hyayā |
māyā vineśurditijendrasṛṣṭā vārīśavahnīndramukhāṇsca mocitāḥ | 11.181 |
yamendusūryādisurāstato'surān nijaghnurāpyāyitavikramāstadā |
sureśvareṇorjitapauruṣā bahūn vajreṇa vajrī nijaghāna śambaram | 11.182 |
tasmin hate dānavalokapāle diteḥ sutā dudruvurindrabhīṣit āḥ |
t ān vipracittirvinivārya dhanvī sasāra śakrapramukhān surottamān | 11.183 |
varādajeyena vidhātureva surottamāṃ stena śarairnipātitān |
nirīkṣya śakraṃ ca vimohitaṃ drutaṃ nyavārayat taṃ pavanaḥ śaraughaiḥ | 11.184 |
astrāṇi tasyāstravarairnivārya cikṣepa tasyorasi kāñcanīṃ gadām |
vicūrṇito'sau nipapāta merau mahābalo vāyubalābhinunnaḥ | 11.185 |
athā'sasādā'śu sa kālanemistvadājñayā yasya varaṃ dadau purā |
sarvairajeyatvamajo'suraḥ sasahasraśīrṣo dvisahasrabāhuyuk | 11.186 |
tamāpatantaṃ prasamīkṣya mārutastvadājñayā dattavarastvayaiva |
hantavya ityasmaradāṇsu hi tvāṃ tadā'virāsīstvamanantapauruṣaḥ | 11.187 |
tamastraśastrāṇi bahūni bāhubhiḥ pravarṣamāṇaṃ bhuvanāptadeham |
cakreṇa bāhūn vinikṛtya kāni ca nyavedayaścā'śu yamāya pāpam | 11.188 |
tato'surāste nihatā aśeṣāstvayā tribhāgā nihatāṇscaturtham |
jaghāna vāyuḥ punareva jātāste bhūtal . e dharmabalopapannāḥ | 11.189 |
rājñāṃ mahāvaṃ śasujanmanāṃ tu teṣāmabhūd dharmamatirvipāpā |
śikṣāmavāpya dvijapuṅgavānāṃ tvadbhaktirapyeṣu hikācana syāt | 11.190 |
cxxvi.tvadbhaktileśābhiyutaḥ sukarmā vrajenna pāpāṃ tu gatiṃ kathañcit |
daityeśvarāṇāṃ ca tamo'ndhameva tvayaiva klṛptaṃ nanu satyakāma | 11.191 |
dharmasya mithyātvabhayād vayaṃ tvāmathāpivā daityaśubhāptibhīṣā |
samprārthayāmo ditijān sukarmaṇastvadbhaktitaścyāvayituṃ ca śīghram | 11.192 |
ya ugrasenaḥ suragāyakaḥ sa jāto yaduṣveṣa tathā'bhidheyaḥ |
tavaiva sevārthamamuṣya putro jāto'suraḥ kālanemiḥ sa īśa | 11.193 |
yastvatpriyārthaṃ na hato hi vāyunā bhavatprasādāt paramīśitā'pi |
sa eṣa bhojeṣu punaśca jāto varādumeśasya parairajeyaḥ | 11.194 |
sa augrasene janito'sureṇa kṣetre hi tadrūpadhareṇa māyayā |
gandharvijena dramil . ena nāmnā kaṃ so jito yena varācchacīpatiḥ | 11.195 |
jitvā jaleśaṃ ca hṛt āni yena ratnāni yakṣāṇsca jitāḥ śivasya |
kanyāvanārthaṃ magadhādhipena prayojitāste ca hṛte balena | 11.196 |
sa vipracittiśca jarāsuto'bhūd varād vidhāturgiriśasya caiva |
sarvairajeyo balamuttamaṃ tato jñātvaiva kaṃ sasya mudā sute dadau | 11.197 |
nivārayāmāsa na kaṃ samuddhataṃ śakto'pi yo yasya bale na kaścit |
tulyaḥ pṛthivyāṃ vivareṣu vā kvacid vaśe balād yo nṛpatīśca cakre | 11.198 |
hatau purā yau madhukaiṭabhākhyau tvayaiva haṃ so ḍibhakaśca jātau |
varādajeyau giriśasya vīrau bhaktau jarāsandhamanu sma tau śive | 11.199 |
anye'pi bhūmāvasurāḥ prajātāstvayā hatā ye suradaityasaṅgare |
anye tathaivāndhatamaḥ prapedire kāryā tathaiṣāṃ ca tamogatistvayā | 11.200 |
vyāsāvatāre nihatastvayāyaḥ kaliḥ suśāstroktibhireva cādya |
śrutvā tvaduktīḥ puruṣeṣu tiṣṭhannīṣaccakāreva manastvayīśa | 11.201 |
rāmātmanā ye nihatāṇsca rākṣasā dṛṣṭvā balaṃ te'pi tadā tavādya |
samaṃ tavānyaṃ nahi cintayanti supāpino'pīśa tathā hanūmataḥ | 11.202 |
cxxvii.ye keśava tvadbahumānayuktāstathaiva vāyau nahi te tamo'ndham |
yogyāḥ praveṣṭuṃ tadato hi mārgāccālyāstvayā janayitvaiva bhūmau | 11.203 |
nitāntamutpādya bhavadvirodhaṃ tathāca vāyau bahubhiḥ prakāraiḥ |
sarveṣu deveṣu capātanīyāstamasyathāndhe kalipūrvakāsurāḥ | 11.204 |
hatau ca yau rāvaṇakumbhakarṇau tvayā tvadīyau pratihārapālau |
mahāsurāveśayutau hi śāpāt tvayaiva tāvadya vimocanīyau | 11.205 |
yau tau tavārī ha tayoḥ praviṣṭau daityau tu tāvandhatamaḥ praveśyau |
yau tau tvadīyau bhavadīyaveśma tvayā punaḥ prāpaṇīyau pareśa | 11.206 |
āviśya yo balimañjaścakāra pratīpamasmāsu tathā tvayīśa |
sa cāsuro balināmaiva bhūmau sālvo nāmnā brahmadattasya jātaḥ | 11.207 |
māyāmayaṃ tena vimānamagryamabhedyamāptaṃ sakalairgirīśāt |
vidrāvito yo bahuśastvayaiva rāmasvarūpeṇa bhṛgūdvahena | 11.208 |
nāsau hataḥ śaktimatā'pi tatra kṛṣṇāvatāre sa mayaiva vadhyaḥ |
ityātmasaṅkalpamṛtaṃ vidhātuṃ sa cātra vadhyo bhavatā'tipāpī | 11.209 |
yadīyamāruhya vimānamasya pitā'bhavat saubhapatiśca nāmnā |
yadā sabhīṣmeṇa jitaḥ pitā'sya tadā sa sālvastapasi sthito'bhūt | 11.210 |
sa cādya tasmāt tapaso nivṛtto jarāsutasyānumate sthito hi |
ananyavadhyo bhavatā'dya vadhyaḥ sa prāpaṇīyaśca tamasyathogre | 11.211 |
yo bāṇamāviśya mahāsuro'bhūt sthitaḥ sa nāmnā prathito'pi bāṇaḥ |
sa kīcako nāma babhūva rudravarādavadhyaḥ sa tamaḥ praveśyaḥ | 11.212 |
atastvayā bhuvyavatīrya devakāryāṇi kāryāṇyakhilāni deva |
tvameva deveśa gatiḥ surāṇāṃ brahmeśaśakrenduyamādikānām | 11.213 |
tvameva nityoditapūrṇaṇsaktistvameva nityoditapūrṇaciddhanaḥ |
cxxviii.tvameva nityoditapūrṇasatsukhastvāddṛṅ nakaścit kuta eva te'dhikaḥ | 11.214 |
itīrito devavarairudāraguṇārṇavo'kṣobhyatamāmṛt ākṛtiḥ |
utthāya tasmāt prayayāvanantasomārkakāntidyutiranvito'maraiḥ | 11.215 |
sa merumāpyā'ha caturmukhaṃ prabhuryatra tvayokto'smi hi tatra sarvathā |
prādurbhaviṣye bhavato hi bhaktyā vaśastvivāhaṃ svavaśo'pi cecchayā | 11.216 |
brahmā praṇamyā'ha tamātmakāraṇaṃ prādāṃ purā'haṃ varuṇāya gāḥ śubhāḥ |
jahāra tāstasya pitā'mṛtasravāḥ sa kaśyapo drāk sahasā'tigarvitaḥ | 11.217 |
mātrā tvadityā ca tathā surabhyā pracoditenaiva hṛt āsu tāsu |
śrutvā jaleśāt sa mayā tuśaptaḥ kṣatreṣu gojīvanako bhaveti | 11.218 |
śūrāt sa jāto bahugodhanāḍhyo bhūmau yamāhurvasudeva ityapi |
tasyaiva bhāryā tvaditiśca devakī babhūva cānyā surabhiśca rohiṇī | 11.219 |
tat tvaṃ bhavasvā'śu ca devakīsutastathaiva yo droṇanāmā vasuḥ saḥ |
svabhāryayā dharayā tvatpitṛtvaṃ prāptuṃ tapastepa udāramānasaḥ | 11.220 |
tasmai varaḥ sa mayā sannisṛṣṭaḥ sa cā'sa nandākhya utāsya bhāryā |
namnā yaśodā saca ṇsūratātasutasya vaiśyāprabhavo'tha gopaḥ | 11.221 |
tau devakīvasudevau ca tepatustapastvadīyaṃ sutamicchamānau |
tvāmeva tasmāt prathamaṃ pradarśya tatra svarūpaṃ hi tato vrajaṃ vraja | 11.222 |
itīrite so'bjabhavena keśavastatheti coktvā punarāha devatāḥ |
sarve bhavanto bhavatā'śu mānuṣe kāryānusāreṇa yathānurūpataḥ | 11.223 |
athāvatīrṇāḥ sakalāṇsca devatā yathāyathaivā'ha haristathātathā |
vitteśvaraḥ pūrvamabhūddhi bhaumāddhareḥ sutatve'pi tadicchayā'surāt | 11.224 |
pāpena tenāpahṛto hi hastī śivapradattaḥ supratīkābhidhānaḥ |
tadarthamevāsya suto'bhijāto dhaneśvaro bhagadattābhidhānaḥ | 11.225 |
cxxix.mahāsurasyāṃ śayutaḥ sa eva rudrāveśād balavānastravāṃ śca |
śiṣyo mahendrasya hate babhūva tāte svadharmābhirataśca nityam | 11.226 |
abhūcchinirnāma yadupravīrastasyā'tmajaḥ satyaka āsa tasmāt |
kṛṣṇaḥ pakṣo yuyudhānābhidheyo gurutmato'ṃ śena yuto babhūva | 11.227 |
yaḥ saṃ vaho nāma marut tadaṃ śaścakrasya viṣṇoṇsca babhūva tasmin |
yaduṣvabhūddhṛdiko bhojavaṃ śe sitaḥ pakṣastasya suto babhūva | 11.228 |
sa pāñcajanyāṃ śayuto marutsu tathā'ṃ śayuktaḥ pravahasya vīraḥ |
nāmāsya cābhūt kṛtavarmetyathānye ye yādavāste'pi surāḥ sagopāḥ | 11.229 |
ye pāṇḍavānāmabhavan sahāyā devāṇsca devānucarāḥ samastāḥ |
anye tu sarve'pyasurā hi madhyamā yemānuṣāste calabuddhipravṛttayaḥ | 11.230 |
li ṅgaṃ surāṇāṃ hi paraiva bhaktirviṣṇau tadanyeṣu ca tatpratīpatā |
ato'tra yeye haribhaktitatparāstete surāstadbharitā viśeṣataḥ | 11.231 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
bhagavadavatārapratij ñḸa nāma ekādaśo'dhyāyaḥ
cxxx.(pāṇḍavotpattiḥ )
atha dvādaśo'dhyāyaḥ
Oṃ | babhūva gandharvamunistu devakaḥ sa āsa sevārthamathā'hukāddhareḥ |
sa ugrasenāvarajastathaiva nāmāsya tasmādajani sma devakī | 12.1 |
anyāṇsca yāḥ kāṇsyapasyaiva bhāryā jyeṣṭhāṃ tu tāmāhuka ātmaputrīm |
cakāra tasmāddhi pitṛṣvasā sā svasā ca kaṃ sasya babhūva devakī | 12.2 |
saivāditirvasudevasya dattā tasyā rathaṃ maṅgal . aṃ kaṃ sa eva |
saṃ yāpayāmāsa tadā hi vāyurjagāda vākyaṃ gaganasthito'mum | 12.3 |
vinā'parādhaṃ na tato garīyaso na mātulo vadhyatāmeti viṣṇoḥ |
lokasya dharmānanuvartato'taḥ pitrorvirodhārthamuvāca vāyuḥ | 12.4 |
mṛtyustavāsyā bhavitā'ṣṭamaḥ suto mūḍheti cokto jagṛhe kṛpāṇām |
putrān samarpyāsya ca śūrasūnurvimocya tāṃ tatsahito gṛhaṃ yayau | 12.5 |
ṣaṭkanyakāṇscāvarajā gṛhīt āstenaiva tābhiśca mumoda śūrajaḥ |
bāhlīkaputrī ca purā gṛhīt ā purā'sya bhāryā surabhistu rohiṇī | 12.6 |
rājñaśca kāṇsiprabhavasya kanyāṃ sa putrikāputrakadharmato'vahat |
kanyāṃ tathā karavīreśvarasya dharmeṇa tenaiva ditiṃ danuṃ purā | 12.7 |
yo manyate viṣṇurevāhamityasau pāpo venaḥ pauṇḍrako vāsudevaḥ |
j ātaḥ punaḥ śūrajāt kāṇsijāyāṃ nānyo matto viṣṇurastīti vādī | 12.8 |
dhundhurhato yo hariṇā madhoḥ suta āsīt sutāyāṃ karavīreśvarasya |
sṛgālanāmā vāsudevo'tha devakīmudūhya śaurirna yayāvubhe te | 12.9 |
tatastu tau vṛṣṇiśatrū babhūvaturjyeṣṭhau sutau śūrasutasya nityam |
anyāsu ca prāpa sutānudārān devāvatārān vasudevo'khilajñaḥ | 12.10 |
yeye hi devāḥ pṛthivīṃ gatāste sarve śiṣyāḥ satyavatīsutasya |
viṣṇujñānaṃ prāpya sarve'khilajñāstasmād yathāyogyatayā babhūvuḥ | 12.11 |
cxxxi.marīcijāḥ ṣaṇmunayo babhūvuste devakaṃ prāhasan kārṣyahetoḥ |
tacchāpataḥ kālanemiprasūtā avadhyatārthaṃ tapa eva cakruḥ | 12.12 |
dhātā prādād varameṣāṃ tathaiva śaśāpa tān kṣmātal . e sambhavadhvam |
tatra svatāto bhavatāṃ nihantetyātmānyato varalipsūn hiraṇyaḥ | 12.13 |
durgā tadā tān bhagavatpracoditā prasvāpayitvā pracakarṣa kāyāt |
kramāt samāveśayadāṇsu devakīgarbhāṇsaye tān nyahanacca kaṃ saḥ | 12.14 |
tadā munīndrasaṃ yutaḥ sado vidhāturuttamam |
sa pāṇḍurāptumaicchata nyavārayaṃ śca te tadā | 12.15 |
yadharthameva jāyate pumān hi tasya so'kṛteḥ |
śubhāṃ gatiṃ natu vrajed dhruvaṃ tato nyavārayan | 12.16 |
pradhānadevatājane niyoktumātmanaḥ priyām |
babhūva pāṇḍureṣa tad vinā na tasya sadgatiḥ | 12.17 |
ato'nyathā sutānṛte vrajanti sadgatiṃ narāḥ |
yathaiva dharmabhūṣaṇo jagāma sandhyakāsutaḥ | 12.18 |
tadā kaliśca rākṣasā babhūvurindrajinmukhāḥ |
vicitravīryanandanapriyodare hi garbhagāḥ | 12.19 |
tadasya so'nujo'śṛṇonmunīndradūṣitaṃ ca tat |
vicārya tu priyāmidaṃ jagāda vāsudevadhīḥ | 12.20 |
ya eva madguṇādhikastataḥ sutaṃ samāpnuhi |
sutaṃ vinā na no gatiṃ śubhāṃ vadanti sādhavaḥ | 12.21 |
tadasya kṛcchrato vacaḥ pṛthā'grahījjagāda ca |
mamāsti devavaśyado manūttamaḥ sutāptidaḥ | 12.22 |
na te surānṛte samaḥ sureṣu kecideva ca |
cxxxii.atastavādhikaṃ suraṃ kamāhvaye tvadājñayā | 12.23 |
varaṃ samāṇsritā patiṃ vrajeta yā tato'dhamam |
na kācidasti niṣkṛtirna bhartṛlokamṛcchati | 12.24 |
kṛte purā surāstathā surāṅganāṇsca kevalam |
nimittato'pi tāḥ kvacinna tān vihāya menire | 12.25 |
manovacaḥ śarīrato yato hi tāḥ pativratāḥ |
anādikālato'bhavaṃ stataḥ sabhartṛkāḥ sadā | 12.26 |
svabhartṛbhirvimuktigāḥ sahaiva tā bhavanti hi |
kṛt āntamāpya cāpsaraḥ striyo babhūvurūrjitāḥ | 12.27 |
anāvṛt āṇsca tāstathā yatheṣṭabhartṛkāḥ sadā |
atastu tā na bhartṛbhirvimuktimāpuruttamām | 12.28 |
surastriyo'tikāraṇairyadā'nyathā sthitāstadā |
duranvayāt suduḥ sahā vipat tato bhaviṣyati | 12.29 |
ayuktamuktavāṃ stato bhavāṃ stathā'pi te vacaḥ |
alaṅghyameva me tato vadasva putradaṃ suram | 12.30 |
itīrito'bravīnnṛpo na dharmato vinā bhuvaḥ |
nṛpo'bhirakṣit ā bhavet tadāhvayā'śu taṃ vibhum | 12.31 |
sa dharmajaḥ sudhārmiko bhaveddhi sūnuruttamaḥ |
itīrite tayā yamaḥ samāhuto'gamad drutam | 12.32 |
tataśca sadya eva sā suṣāva putramuttamam |
yudhiṣṭhiraṃ yamo hi sa prapeda ātmaputratām | 12.33 |
yame sute tu kuntitaḥ prajāta eva saubalī |
adaṃ hyaterṣyayā ciraṃ babhañja garbhameva ca | 12.34 |
cxxxiii.svagarbhapātane kṛte tayā jagāma keśavaḥ |
parāṇsarātmajo nyadhād ghaṭeṣu tān vibhāgaśaḥ | 12.35 |
śatātmanā vibheditāḥ śataṃ suyodhanādayaḥ |
babhūvuranvahaṃ tataḥ śatottarā ca duḥ śal . ā | 12.36 |
sa devakāryasiddhaye rarakṣa garbhamīśvaraḥ |
parāṇsarātmajaḥ prabhurvicitravīryajodbhavam | 12.37 |
kaliḥ suyodhano'jani prabhūtabāhuvīryayuk |
pradhānavāyusannidherbalādhikatvamasya tat | 12.38 |
purā hi merumūrdhani triviṣṭapaukasāṃ vacaḥ |
vasundharātal . odbhavonmukhaṃ śrutaṃ diteḥ sutaiḥ | 12.39 |
tatastu te trilocanaṃ tapobalādatoṣayan |
vṛtaśca devakaṇṭako hyavadhya eva sarvataḥ | 12.40 |
varādumāpatestataḥ kaliḥ sa devakaṇṭakaḥ |
babhūva vajrakāyayuk suyodhano mahābalaḥ | 12.41 |
avadhya eva sarvataḥ suyodhane samutthite |
ghṛt ābhipūrṇakumbhataḥ sa indrajit samutthitaḥ | 12.42 |
sa duḥkhaśāsano'bhavat tato'tikāyasambhavaḥ |
sa vai vikarṇa ucyate tataḥ kharo'bhavad balī | 12.43 |
sa citrasenanāmakastathā'pare ca rākṣasāḥ |
babhūvurugrapauruṣā vicitravīryajātmajāḥ | 12.44 |
samastadoṣarūpiṇaḥ śarīriṇo hi te'bhavan |
mṛṣeti nāmato hi yā babhūva duḥ śal . ā'surī | 12.45 |
kuhūpraveśasaṃ yutā yayā'rjunervadhāya hi |
tapaḥ kṛtaṃ triśūline tato hi sā'tra jajñuṣī | 12.46 |
cxxxiv.tayodito hi saindhavo babhūva kāraṇaṃ vadhe |
sa kālakeyadānavastadarthamāsa bhūtal . e | 12.47 |
tathā'sa nirṛthābhidho'nujaḥ sa nirṛterabhūt |
sa nāsikāmarudyuto yuyutsunāmakaḥ kṛtī | 12.48 |
sa cā'mbikeyavīryajaḥ suyodhanādanantaraḥ |
babhūva vaiśyakanyakodarodbhavo haripriyaḥ | 12.49 |
yudhiṣṭhire jāta uvāca pāṇḍurbāhvorbalājjñānabalācca dharmaḥ |
rakṣyo'nyathā nāṇsamupaiti tasmād baladvayāḍhyaṃ prasuvā'śu putram | 12.50 |
yajñādhiko hyaśvamedho manuṣyadṛśyeṣu tejassvadhiko hi bhāskaraḥ |
varṇeṣu vipraḥ sakalairguṇairvaro deveṣu vāyuḥ puruṣottamādṛte | 12.51 |
viśeṣato'pyeṣa pitaiva me prabhurvyāsātmanā viṣṇuranantapauruṣaḥ |
ataśca te śvaśuro naiva yogyo dātuṃ putraṃ vāyumupaihi tat prabhum | 12.52 |
itīrite pṛthayā'hūtavāyusaṃ sparśamātrādabhavad baladvaye |
samo jagatyasti na yasya kaścid bhaktau ca viṣṇorbhagavadvaśaḥ sutaḥ | 12.53 |
sa vāyurevābhavadatra bhīmanāmā bhṛt ā māḥ sakalā hi yasmin |
sa viṣṇuneśena yutaḥ sadaiva nāmnā seno bhīmasenastato'sau | 12.54 |
tajjanmamātreṇa dharā vidāritā ṇsārdūlabhīt ājjananīkarād yadā |
papāta sañcūrṇita eva parvatastenākhilo'sau śataśṛṅganāmā | 12.55 |
tasmin prajāte rudhiraṃ prasusruvurmahāsurā vāhanasainyasaṃ yutāḥ |
nṛpāṇsca tatpakṣabhavāḥ samastāstadā bhīt ā asurā rākṣasāṇsca | 12.56 |
avarddhatātraiva vṛkodaro vane mudaṃ surāṇāmabhitaḥ pravarddhayan |
tadaiva śeṣo hariṇodito'viśad garbhaṃ sutāyā api devakasya | 12.57 |
sa tatra māsatrayamuṣya durgayā'pavāhito rohiṇīgarbhamāṇsu |
cxxxv.niyuktayā keśavenātha tatra sthitvā māsān sapta jātaḥ pṛthivyām | 12.58 |
sa nāmato baladevo balāḍhyo babhūva tasyānu janārdanaḥ prabhuḥ |
āvirbabhūvākhilasadguṇaikapūrṇaḥ sutāyāmiha devakasya | 12.59 |
yaḥ satsukhajñānabalaikadehaḥ samastadoṣasparśojjhitaḥ sadā |
avyaktatatkāryamayo na yasya dehaḥ kutaścit kvaca sa hyajo hariḥ | 12.60 |
na śuklaraktaprabhavo'sya kāyastathā'pi tatputratayocyate mṛṣā |
janasya mohāya śarīrato'syā yadāvirāsīdamalasvarūpaḥ | 12.61 |
āviśya pūrvaṃ vasudevameva viveśa tasmādṛtukāla eva |
devīmuvāsātra ca sapta māsān sārdhāṃ stataścā'virabhūdajo'pi | 12.62 |
yathā purā stambhata āvirāsīdaśuklarakto'pi nṛsiṃ harūpaḥ |
tathaiva kṛṣṇo'pi tathā'pi mātāpitṛkramādeva vimohayatyajaḥ | 12.63 |
pitṛkramaṃ mohanārthaṃ sameti na tāvatā ṇsuklato raktataśca |
j āto'sya dehastviti darśanāya saśaṅkhacakrābjagadaḥ sa dṛṣṭaḥ | 12.64 |
anekasūryābhakirīṭayukto vidyutprabhe kuṇḍale dhārayaṃ śca |
pīt āmbaro vanamālī svanantasūryorudīptirdadṛśe sukhārṇavaḥ | 12.65 |
sa kañcayonipramukhaiḥ suraiḥ stutaḥ pitrā ca mātrā cajagāda śūrajam |
nayasva māṃ nandagṛhāniti sma tato babhūva dvibhujo janārdanaḥ | 12.66 |
tadaiva jātā ca hareranujñayā durgābhidhā ṇsrīranu nandapatnyām |
tatastamādāya hariṃ yayau sa śūrātmajo nandagṛhān niśīthe | 12.67 |
saṃ sthāpya taṃ tatra tathaiva kanyakāmādāya tasmāt svagṛhaṃ punaryayau |
hatvā svasurgarbhaṣaṭkaṃ krameṇa matvā'ṣṭamaṃ tatra jagāma kaṃ saḥ | 12.68 |
garbhaṃ devakyāṃ saptamaṃ menire hi lokāḥ sutaṃ tvaṣṭamaṃ t āṃ tataḥ saḥ |
matvā hantuṃ pādayoḥ sampragṛhya sampothayāmāsa śilātal . e ca| 12.69 |
cxxxvi.sā taddhastāt kṣipramutpatya devī khe'dṛśyataivāṣṭabhujā samagrā |
brahmādibhiḥ pūjyamānā samagrairatyadbhutākāravatī haripriyā | 12.70 |
uvāca cā'ryā tava mṛtyuratra kvacit prajāto hi vṛthaiva pāpa |
anāgasīṃ māṃ vinihantumicchasyaśakyakārye tava codyamo'yam | 12.71 |
uktveti kaṃ saṃ punareva devakītalpe'śayad bālarūpaiva durgā |
nājñāsiṣustāmatha kecanātra ṛte hi mātāpitarau guṇāḍhyām | 12.72 |
śrutvā tayoktaṃ tu tadaiva kaṃ saḥ paścāttāpād vasudevaṃ sabhāryam |
prasādayāmāsa punaḥ punaśca vihāya kopaṃ ca tamūcatustau |
sukhasya duḥkhasya ca rājasiṃ ha nānyaḥ kartā vāsudevāditi sma | 12.73 |
ānīya kaṃ so'tha gṛhe svamantriṇaḥ provāca kanyāvacanaṃ samastam |
śrutvā ca te procuratyantapāpāḥ kāryaṃ bālānāṃ nidhanaṃ sarvaśo'pi | 12.74 |
tatheti tāṃ statra niyujya kaṃ so gṛhaṃ svakīyaṃ praviveśa pāpaḥ |
ceruśca te bālavadhe sadodyatā hiṃ sāvihārāḥ satataṃ svabhāvataḥ | 12.75 |
atha prabhāte śayane śayānamapaśyatāmabjadalāyatākṣam |
kṛṣṇaṃ yaśodā ca tathaiva nanda ānandasāndrākṛtimaprameyam | 12.76 |
menāta etau nijaputramenaṃ sraṣṭāramabjaprabhavasya ceśam |
mahotsavāt pūrṇamanāṇsca nando viprebhyo'dāllakṣamitāstadā gāḥ | 12.77 |
suvarṇaratnāmbarabhūṣaṇānāṃ bahūni gojīvigaṇādhināthaḥ |
prādādathopāyanapāṇayastaṃ gopā yaśodāṃ ca mudā striyo'gaman | 12.78 |
gateṣu tatraiva dineṣu keṣucijjagāma kaṃ sasya gṛhaṃ sa nandaḥ |
pūrvaṃ hi nandaḥ sa karaṃ hi dātuṃ bṛhadvanānnissṛtaḥ prāpa kṛṣṇām | 12.79 |
sahā'gatā tena tadā yaśodā suṣāva durgāmatha tatra śauriḥ |
nidhāya kṛṣṇaṃ pratigṛhya kanyakāṃ gṛhaṃ yayau nanda uvāsa tatra | 12.80 |
niruṣya tasmin yamunātaṭe sa māsaṃ yayau draṣṭukāmo narendram |
cxxxvii.rājñe'tha taṃ dattakaraṃ dadarśa śūrātmajo vākyamuvāca cainam | 12.81 |
yāhyutpātāḥ santi tatretyudīrito jagāma śīghraṃ yamunāṃ sa nandaḥ |
rātrāvevā'gacchamāne tu nande kaṃ sasya dhātrī tujagāma goṣṭham | 12.82 |
sā pūtanā nāma nijasvarūpamācchādya rātrau śubharūpavacca |
viveśa nandasya gṛhaṃ bṛhadvanaprānte hi mārge racitaṃ prayāṇe | 12.83 |
tīre bhaginyāstu yamasya vastragṛhe śayānaṃ puruṣottamaṃ tam |
jagrāha mātrā tuyaśodayā tayā nidrāyujā prekṣyamāṇā ṇsubheva | 12.84 |
tanmāyayā dharṣit ā nidrayā ca nyavārayannaiva hi nandajāyā |
tayā pradattaṃ stanamīśitā'subhiḥ papau sahaivā'śu janārdanaḥ prabhuḥ | 12.85 |
mṛt ā svarūpeṇa subhīṣaṇena papāta sā vyāpya vanaṃ samastam |
tadā'gamannandagopo'pi tatra dṛṣṭvā ca sarve'pyabhavan suvismitāḥ | 12.86 |
sā tāṭakā corvaśisampraviṣṭā kṛṣṇāvadhyānānnirayaṃ jagāma |
sā tūrvaśī kṛṣṇabhuktastanena pūtā svargaṃ prayayau tatkṣaṇena | 12.87 |
sā tumburoḥ saṅgata āviveśa rakṣastanuṃ śāpato vittapasya |
kṛṣṇasparśācchuddharūpā punardivaṃ yayau tuṣṭe kimalabhyaṃ rameśe | 12.88 |
yadā'pa devaścaturaḥ sa māsāṃ stadopaniṣkrāmaṇamasya cā'sīt |
janmarkṣamasmin dina eva cā'sīt prātaḥ kiñcit tatra mahotsavo'bhavat | 12.89 |
tadā ṇsayānaḥ śakaṭasya so'dhaḥ padā'kṣipat taṃ ditijaṃ nihantum |
anaḥ samāviśya diteḥ suto'sau sthitaḥ pratīpāya hareḥ supāpaḥ | 12.90 |
kṣipto'nasisthaḥ śakaṭākṣanāmā sa viṣṇunetvā sahitaḥ papāta |
mamāra cā'śu pratibhagnagātro vyatyastacakrākṣamabhūdanaśca | 12.91 |
sasambhramāt taṃ pratigṛhya śaṅkyā kṛṣṇaṃ yaśodā dvijavaryasūktibhiḥ |
sā snāpayāmāsa nadītaṭāt tadā samāgatā nandavaco'bhitarjitā | 12.92 |
cxxxviii.hatvā tu taṃ kaṃ sabhṛtyaṃ sa kṛṣṇaḥ śiśye punaḥ śiśuvat sarvaśāstā |
evaṃ gopān prīṇayan bālakel . īvinodato nyavasat tatra devaḥ | 12.93 |
vivarddhamāne lokadṛṣṭyaiva kṛṣṇe pāṇḍuḥ punaḥ prāha pṛthāmidaṃ vacaḥ |
Original text: Mahābhāratatātparyanirṇaya · Data entry Dvaita.net · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0