મહાભારતતાત્પર્યનિર્ણય · ભાગ 81100

ધર્મિષ્ઠો નૌ સૂનુરગ્રે બભૂવ બલદ્વયજ્યેષ્ઠ ઉતાપરશ્ચ । 12.94 ।
યદૈક એવાતિબલોપપન્નો ભવેત્ તદા તેન પરાવમર્દે ।
પ્રવર્ત્યમાને સ્વપુરં હરેયુશ્ચૌર્યાત્ પરે તદ્ દ્વયમત્ર યોગ્યમ્ । 12.95 ।
શસ્ત્રાસ્ત્રવિદ્ વીર્યવાન્ નૌ સુતોઽન્યો ભવેદ્ દેવં ત્ આદૃશમાહ્વયાતઃ ।
શેષસ્તવ ભ્રાતૃસુતોઽભિજાતસ્તસ્માન્નાસૌ સુતદાનાય યોગ્યઃ । 12.96 ।
નવૈ સુપર્ણઃ સુતદો નરેષુ પ્રજાયતે વાઽસ્ય યતસ્તથાઽજ્ઞા ।
કૃત્ આ પુરા હરિણા ણ્સઙ્કરસ્તુ ક્રોધાત્મકઃ પાલને નૈવ યોગ્યઃ । 12.97 ।
અતો મહેન્દ્રો બલવાનનન્તરસ્તેષાં સમાહ્વાનમિહાર્હતિ સ્વરાટ્।
ઇતીરિતા સાઽહ્વયદાણ્સુ વાસવં તતઃ પ્રજજ્ઞે સ્વયમેવ શક્રઃ । 12.98 ।
સ ચાર્જુનો નામ નરાં શયુક્તો વિષ્ણ્વાવેશી બલવાનસ્ત્રવેત્તા ।
રૂપ્યન્યઃ સ્યાત્ સૂનુરિત્યુચ્યમાના ભર્ત્રા કુન્તી નેતિ તં પ્રાહ ધર્માત્ । 12.99 ।
બૃહસ્પતિઃ પૂર્વમભૂદ્ધરેઃ પદં સં સેવિતું પવનાવેશયુક્તઃ ।
સ ઉદ્ધવો નામ યદુપ્રવીરાજ્જાતો વિદ્વાનુપગવનામધેયાત્ । 12.100 ।
દ્રોણાત્મકં નાતિતરાં સ્વસેવકં કુર્યાદ્ધરિર્મામિતિ ભૂય એવ ।
સ ઉદ્ધવાત્માઽવતતાર યાદવેષ્વાસેવનાર્થં પુરુષોત્તમસ્ય । 12.101 ।
બૃહસ્પતેરેવ સ સર્વવિદ્યા અવાપ મન્ત્રી નિપુણઃ સર્વવેત્તા ।
વર્ષત્રયે તત્પરતઃ સ સાત્યકિર્જજ્ઞે દિને ચેકિતાનશ્ચ તસ્મિન્ । 12.102 ।
મરુત્સુ નામ પ્રતિભો યદુષ્વભૂત્ સ ચેકિતાનો હરિસેવનાર્થમ્ ।
તદૈવ જાતો હૃદિકાત્મજોઽપિ વર્ષત્રયે તત્પરતો યુધિષ્ઠિરઃ । 12.103 ।
તતોઽબ્દતો ભૂભરસં હૃતૌ હરેરઙ્ગત્વમાપ્તું ગિરિશોઽજનિષ્ટ ।
અણ્સ્વત્થામા નામતોઽશ્વધ્વનિં સ યસ્માચ્ચક્રે જાયમાનો મહાત્મા । 12.104 ।
ચ્xxxઇx.સ સર્વવિદ્ બલવાનસ્ત્રવેત્તા કૃપસ્વસાયાં દ્રોણવીર્યોદ્ભવોઽભૂત્ ।
દુર્યોધનસ્તચ્ચતુર્થેઽહ્નિ જાતસ્તસ્યાપરેદ્યુર્ભીમસેનઃ સુધીરઃ । 12.105 ।
યદા સમાસદ્વિતયી બભૂવ તદા રોહિણ્યાં બલદેવોઽભિજાતઃ ।
બલી ગુણાઢ્યઃ સર્વવેદી ય એવ સેવાખિન્નો લક્ષ્મણોઽગ્રે હરેર્ભૂત્ । 12.106 ।
યદા હિ પુત્રાન્ વિનિહન્તુમેતૌ સહૈવ બદ્ધૌ ગતિશૃઙ્ખલાયામ્ ।
કં સેનાપાપૌ દેવકીશૂરપુત્રૌ વિયોજિતાઃ શૌરિભાર્યાઃ પરાણ્સ્ચ । 12.107 ।
વિનિશ્ચયાર્થં દેવકીગર્ભજાનામન્યા ભાર્યા ધૃતગર્ભાઃ સ કં સઃ ।
સ્થાનાન્તરે પ્રસવો યાવદાસાં સં સ્થાપયામાસ સુપાપબુદ્ધિઃ । 12.108 ।
હેતોરેતસ્માદ્ રોહિણી નન્દગેહે પ્રસૂત્યર્થં સ્થાપિતા તેન દેવી ।
લેભે પુત્રં ગોકુલે પૂર્ણચન્દ્રકાન્તાનનં બલભદ્રં સુશુભ્રમ્ । 12.109 ।
યદા ત્રિમાસઃ સ બભૂવ દેવસ્તદાઽવિરાસીત્ પુરુષોત્તમોઽજઃ ।
કૃષ્ણણ્સેષાવાપ્તુકામૌ સુતૌ હિ તપશ્ચક્રાતે દેવકીશૂરપુત્રૌ । 12.110 ।
વિષ્ણ્વાવેશી બલવાન્ યો ગુણાધિકઃ સ મે સુતઃ સ્યાદિતિ રોહિણી ચ।
તેપે તપોઽતો હરિશુક્લકેશયુતઃ શેષો દેવકીરોહિણીજઃ । 12.111 ।
અવર્દ્ધતાસૌ હરિશુક્લકેશસમાવેશી ગોકુલે રૌહિણેયઃ ।
કૃષ્ણોઽપિ લીલ્ આ લલ્ . ઇત્ આઃ પ્રદર્શયન્ બલદ્વિતીયો રમયામાસ ગોષ્ઠમ્ । 12.112 ।
સ પ્રાકૃતં શિશુમાત્માનમુચ્ચૈર્વિજાનન્ત્યા માતુરાદર્શનાય ।
વિજૃમ્ભમાણોઽખિલમાત્મસં સ્થં પ્રદર્શયામાસ કદાચિદીશઃ । 12.113 ।
સાઽણ્ડં મહાભૂતમનોઽભિમાનમહત્પ્રકૃત્યાવૃતમબ્જજાદિભિઃ ।

સુરૈઃ શિવેતૈર્નરદૈત્યસઙ્ઘૈર્યુતં દદર્શાસ્ય તનૌ યશોદા । 12.114 ।
ન્યમીલયચ્ચાક્ષિણી ભીતભીત્ આ જુગૂહ ચાઽત્માનમથો રમેશઃ ।
વપુઃ સ્વકીયં સુખચિત્સ્વરૂપં પૂર્ણં સત્સુ જ્ઞાપયં સ્તદ્ધ્યદર્શયત્ । 12.115 ।
કદાચિત્ તં લ્ આલ્ . અયન્તી યશોદા વોઢું નાણ્સક્નોદ્ ભૂરિભારાધિકાર્તા ।
ચ્xલ્.નિધાય તં ભૂમિતલ્ . એ સ્વકર્મ યદા ચક્રે દૈત્ય આગાત્ સુઘોરઃ । 12.116 ।
તૃણાવર્તો નામતઃ કં સભૃત્યઃ સૃષ્ટ્વાઽત્યુગ્રં ચક્રવાતઃ શિશું તમ્ ।
આદાયાઽયાદન્તરિક્ષં સ તેન શસ્તઃ કણ્ઠગ્રાહસં રુદ્ધવાયુઃ । 12.117 ।
પપાત કૃષ્ણેન હતઃ શિલાતલ્ . એ તૃણાવર્તઃ પર્વતોદગ્રદેહઃ ।
સુવિસ્મયં ચાઽપુરથો જનાસ્તે તૃણાવર્તં વીક્ષ્ય સઞ્ચૂર્ણિત્ આઙ્ગમ્ । 12.118 ।
અક્રુદ્ધ્યતાં કેશવોઽનુગ્રહાય શુભં સ્વયોગ્યાદધિકં નિહન્તુમ્ ।
સ ક્રુદ્ધ્યતાં નવનીત્ આદિ મૃષ્ણં શ્ચચાર દેવો નિજસત્સુખામ્બુધિઃ । 12.119 ।
યસ્મિન્નબ્દે ભાદ્રપદે સ માસે સિં હસ્થયોર્ગુરુરવ્યોઃ પરેશઃ ।
ઉદૈત્ તતઃ ફાલ્ગુને ફલ્ગુનોઽભૂદ્ ગતે તતો માદ્રવતી બભાષે । 12.120 ।
જ્ આતાઃ સુતાસ્તે પ્રવરાઃ પૃથાયામેકાઽનપત્યાઽહમતઃ પ્રસાદાત્ ।
તવૈવ ભૂયાસમહં સુતેતા વિધત્સ્વ કુન્તીં મમ મન્ત્રદાત્રીમ્ । 12.121 ।
ઇતીરિતઃ પ્રાહ પૃથાં સ માદ્ર્યૈ દિશસ્વ મન્ત્રં સુતદં વરિષ્ઠમ્ ।
ઇત્યૂચિવાં સં પતિમાહ યાદવી દદ્યાં ત્વદર્થે તુ સકૃત્ફલાય । 12.122 ।
ઉવાચ માદ્ર્યૈ સુતદં મનું ચ પુનઃ ફલં તે ન ભવિષ્યતીતિ ।
મન્ત્રં સમાદાય ચ મદ્રપુત્રી વ્યચિન્તયત્ સ્યાં નુ કથં દ્વિપુત્રા । 12.123 ।
સદાઽવિયોગૌ દિવિજેષુ દસ્રૌ નચૈતયોર્નામભેદઃ ક્વચિદ્ધિ ।
એકા ભાર્યા સૈતયોરપ્યુષા હિ તદાયાતઃ સકૃદાવર્તનાદ્ દ્વૌ । 12.124 ।
ઇતીક્ષન્ત્યાઽકારિતાવશ્વિનૌ તૌ શીઘ્રપ્રાપ્તૌ પુત્રકૌ તત્પ્રસૂતૌ ।
ત્ આવેવ દેવૌ નકુલઃ પૂર્વજાતઃ સહદેવોઽભૂત્ પશ્ચિમસ્તૌ યમૌ ચ । 12.125 ।
પુનર્મનોઃ ફલવત્ત્વાય માદ્રી સમ્પ્રાર્થયામાસ પતિં તદુક્તા ।
પૃથાઽવાદીત્ કુટિલૈષા મદાજ્ઞામૃતે દેવાવાહ્વયામાસ દસ્રૌ । 12.126 ।
અતો વિરોધં ચ મદાત્મજાનાં કુર્યાદેષેત્યેવ ભીત્ આં ન માં ત્વમ્ ।
નિયોક્તુમર્હઃ પુનરેવ રાજન્નિતીરિતોઽસૌ વિરરામ ક્ષિતીશઃ । 12.127 ।
ચ્xલિ.વિશેષનામ્નૈવ સમાહુતઃ સુતાન્ દદ્યુઃ સુરા ઇત્યવિશેષિતં યયોઃ ।
વિશેષનામાપિ સમાહ્વયત્ તૌ મન્ત્રાવૃત્તિર્નામભેદેઽસ્ય ચોક્તા । 12.128 ।
યુધિષ્ઠિરાદ્યેષુ ચતુર્ષુ વાયુઃ સમાવિષ્ટઃ ફલ્ગુનેઽથો વિશેષાત્ ।
યુધિષ્ઠિરે સૌમ્યરૂપેણ વિષ્ટો વીરેણ રૂપેણ ધનઞ્જયેઽસૌ । 12.129 ।
શૃઙ્ગારરૂપં કેવલં દર્શયાનો વિવેશ વાયુર્યમજૌ પ્રધાનઃ ।
શૃઙ્ગારકૈવલ્યમભીપ્સમાનઃ પાણ્ડુર્હિ પુત્રં ચકમે ચતુર્થમ્ । 12.130 ।
શૃઙ્ગારરૂપો નકુલે વિશેષાત્ સુનીતિરૂપઃ સહદેવં વિવેશ ।
ગુણૈઃ સમસ્તૈઃ સ્વયમેવ વાયુર્બભૂવ ભીમો જગદાન્તરાત્મા । 12.131 ।
સુપુલ્લવાકારતનુર્હિ કોમલ્ . અઃ પ્રાયો જનૈઃ પ્રોચ્યતે રૂપશાલી ।
તતઃ સુજાતં વરવજ્રકાયૌ ભીમાર્જુનાવપ્યૃતે પાણ્ડુરૈચ્છત્ । 12.132 ।
અપ્રાકૃત્ આનાં તુ મનોહરં યદ્ રૂપં દ્વાત્રિં શલ્લક્ષણોપેતમગ્ર્યમ્ ।
તન્મારુતો નકુલે કોમલ્ . આભ એવં વાયુઃ પઞ્ચરૂપોઽત્ર ચાઽસીત્ । 12.133 ।
અતીતેન્દ્રા એવ તે વિષ્ણુષષ્ઠાઃ પૂર્વેન્દ્રોઽસૌ યજ્ઞનામા રમેશઃ ।

સ વૈ કૃષ્ણો વાયુરથ દ્વિતીયઃ સ ભીમસેનો ધર્મ આસીત્ તૃતીયઃ । 12.134 ।
યુધિષ્ઠિરોઽસાવથ નાસત્યદસ્રૌ ક્રમાત્ તાવેતૌ માદ્રવતીસુતૌ ચ ।
પુરન્દરઃ ષષ્ઠ ઉતાત્ર સપ્તમઃ સ એવૈકઃ ફલ્ગુનો હ્યેત ઇન્દ્રાઃ । 12.135 ।
ક્રમાત્ સં સ્કારાન્ ક્ષત્રિયાણામવાપ્ય તેઽવર્દ્ધન્ત સ્વતવસો મહિત્વના ।
સર્વે સર્વજ્ઞાઃ સર્વધર્મોપપન્નાઃ સર્વે ભક્તાઃ કેશવેઽત્યન્તયુક્તાઃ । 12.136 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
પૣઅણ્ડવોત્પત્તિર્નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ
ચ્xલિઇ.(કં સવધઃ )
અથ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ
ઓં । ગર્ગઃ શૂરસુતોક્ત્યા વ્રજમાયાત્ સાત્ત્વતાં પુરોધાઃ સઃ ।
ચક્રે ક્ષત્રિયયોગ્યાન્ સં સ્કારાન્ કૃષ્ણરોહિણીસૂન્વોઃ । 13.1 ।
ઊચે નન્દ સુતોઽયં તવ વિષ્ણોર્નાવમો ગુણૈઃ સર્વૈઃ ।
સર્વે ચૈતત્ત્રાતાઃ સુખમાપ્સ્યન્ત્યુન્નતં ભવત્પૂર્વાઃ । 13.2 ।
ઇત્યુક્તઃ સ મુમોદ પ્રયયૌ ગર્ગોઽપિ કેશવોઽથાઽદ્યઃ ।
સ્વપદૈરગ્રજયુક્તશ્ચક્રે પુણ્યં વ્રજન્ વ્રજોદ્દેશમ્ । 13.3 ।
સ કદાચિચ્છિશુભાવં કુર્વન્ત્યા માતુરાત્મનો ભૂયઃ ।
અપનેતું પરમેશો મૃદં જઘાસેક્ષતાં વયસ્યાનામ્ । 13.4 ।
માત્રોપાલબ્ધ ઈશો મુખવિવૃતિમકર્નામ્બ મૃદ્ભક્ષિત્ આઽહં ।
પશ્યેત્યાસ્યાન્તરે તુ પ્રકૃતિવિકૃતિયુક્ સા જગત્ પર્યપશ્યત્ ।
ઇત્થં દેવોઽત્યચિન્ત્યામપરદુરધિગાં શક્તિમુચ્ચાં પ્રદર્શ્ય
પ્રાયો જ્ઞાતાત્મતત્ત્વાં પુનરપિ ભગવાનાવૃણોદાત્મશક્ત્યા । 13.5 ।
ઇતિ પ્રભુઃ સ લીલયા હરિર્જગદ્ વિડમ્બયન્ ।
ચચાર ગોષ્ઠમણ્ડલેઽપ્યનન્તસૌખ્યચિદ્ધનઃ । 13.6 ।
કદાચિદીશ્વરઃ સ્તનં પિબન્ યશોદયા પયઃ ।
શૃતં નિધાતુમુજ્ઝિતો બભઞ્જ દધ્યમત્રકમ્ । 13.7 ।
સ મથ્યમાનદધ્યુરુપ્રજાતમિન્દુસન્નિભમ્ ।
નવં હિ નીતમાદદે રહો જઘાસ ચેશિતા । 13.8 ।
પ્રજાયતે હિ યત્કુલે યથા યુગં યથા વયઃ ।
તથા પ્રવર્તનં ભવેદ્ દિવૌકસાં સમુદ્ભવે । 13.9 ।
ઇતિ સ્વધર્મમુત્તમં દિવૌકસાં પ્રદર્શયન્ ।
અધર્મપાવકોઽપિ સન્ વિડમ્બતે જનાર્દનઃ । 13.10 ।
ચ્xલિઇઇ.નૃતિર્યગાદિરૂપકઃ સ બાલ્યયૌવનાદિ યત્ ।
ક્રિયાણ્સ્ચ તત્તદુદ્ભવાઃ કરોતિ શાણ્સ્વતોઽપિ સન્ । 13.11 ।
સ વિપ્રરાજગોપકસ્વરૂપકસ્તદુદ્ભવાઃ ।
તદાતદા વિચેષ્ટતે ક્રિયાઃ સુરાન્ વિશિક્ષયન્ । 13.12 ।
તથાઽપ્યનન્યદેવતાસમં નિજં બલં પ્રભુઃ ।
પ્રકાણ્સયન્ પુનઃ પુનઃ પ્રદર્શયત્યજો ગુણાન્ । 13.13 ।
અથાઽત્તયષ્ટિમીક્ષ્ય તાં સ્વમાતરં જગદ્ગુરુઃ ।
પ્રપુપ્લુવે તમન્વયાન્મનોવિદૂરમઙ્ગના । 13.14 ।

પુનઃ સમીક્ષ્ય તચ્છ્રમં જગામ તત્કરગ્રહમ્ ।
પ્રભુઃ સ્વભક્તવશ્યતાં પ્રકાણ્સયન્નુરુક્રમઃ । 13.15 ।
સદા વિમુક્તમીશ્વરં નિબદ્ધુમઞ્જસાઽદદે ।
યદૈવ દામ ગોપિકા ન તત્ પુપૂર તં પ્રતિ । 13.16 ।
સમસ્તદામસઞ્ચયઃ સુસન્ધિતોઽપ્યપૂર્ણતામ્ ।
યયાવનન્તવિગ્રહે શિશુત્વસમ્પ્રદર્શકે । 13.17 ।
અબન્ધયોગ્યતાં પ્રભુઃ પ્રદર્શ્ય લીલયા પુનઃ ।
સ એકવત્સપાણ્સકાન્તરં ગતોઽખિલમ્ભરઃ । 13.18 ।
સુતસ્ય માતૃવશ્યતાં પ્રદર્શ્ય ધર્મમીશ્વરઃ ।
બભઞ્જ તૌ દિવિસ્પૃશૌ યમાર્જુનૌ સુરાત્મજૌ । 13.19 ।
પુરા ધુનિશ્ચુમુસ્તથાઽપિ પૂતનાસમન્વિતૌ ।
અનોક્ષસં યુતૌ તપઃ પ્રચક્રતુઃ શિવાં પ્રતિ ।
તયા વરોઽપ્યવધ્યતા ચતુર્ષુ ચ પ્રયોજિતઃ । 13.20 ।
અનન્તરં તૃણોદ્ભૃમિસ્તપોઽચરદ્ વરં ચ તમ્ ।
અવાપ તે ત્રયો હતાઃ શિશુસ્વરૂપવિષ્ણુના । 13.21 ।
ધુનિશ્ચુમુશ્ચ તૌ તરૂ સમાણ્સ્રિતૌ નિસૂદિતૌ ।
ચ્xલિવ્.તરુપ્રભઙ્ગતોઽમુના તરૂ ચશાપસમ્ભવૌ । 13.22 ।
પુરા હિનારદાન્તિકે દિગમ્બરૌ શશાપ સઃ ।
ધનેશપુત્રકૌ દ્રુતં તરુત્વમાપ્નુતં ત્વિતિ । 13.23 ।
તતો હિ તૌ નિજાં તનું હરેઃ પ્રસાદતઃ શુભૌ ।
અવાપતુઃ સ્તુતિં પ્રભોર્વિધાય જગ્મતુર્ગૃહમ્ । 13.24 ।
નલ્ . અકૂબરમણિગ્રીવૌ મોચયિત્વા તુશાપતઃ ।
વાસુદેવોઽથ ગોપાલૈર્વિસ્મિતૈરભિવીક્ષિતઃ । 13.25 ।
વૃન્દાવનયિયાસુઃ સ નન્દસૂનુર્બૃહદ્વને ।
સસર્જ રોમકૂપેભ્યો વૃકાન્ વ્યાઘ્રસમાન્ બલે । 13.26 ।
અનેકકોટિસઙ્ઘૈસ્તૈઃ પીડ્યમાના વ્રજાલયાઃ ।
યુયુર્વૃન્દાવનં નિત્યાનન્દમાદાય નન્દજમ્ । 13.27 ।
ઇન્દિરાપતિરાનન્દપૂર્ણો વૃન્દાવને પ્રભુઃ ।
નન્દયામાસ નન્દાદીનુદ્દામતરચેષ્ટિતૈઃ । 13.28 ।
સ ચન્દ્રતો હસત્કાન્તવદનેનેન્દુવર્ચસા ।
સં યુતો રૌહિણેયેન વત્સપાલો બભૂવ હ । 13.29 ।
દૈત્યં સ વત્સતનુમપ્રમયઃ પ્રગૃહ્ય કં સાનુગં હરવરાદપરૈરવધ્યમ્ ।
પ્રક્ષિપ્ય વૃક્ષણ્સિરસિ ન્યહનદ્ બકોઽપિ કં સાનુગોઽથ વિભુમચ્યુતમાસસાદ । 13.30 ।
સ્કન્દપ્રસાદકવચઃ સ મુખે ચકાર ગોવિન્દમગ્નિવદમું પ્રદહન્તમુચ્ચૈઃ ।
ચચ્છર્દ તુણ્ડણ્સિરસૈવ નિહન્તુમેતમાયાન્તમીક્ષ્ય જગૃહેઽસ્ય સ તુણ્ડમીશઃ । 13.31 ।
તુણ્ડદ્વયં યદુપતિઃ કરપલ્લવાભ્યાં સઙ્ગૃહ્ય ચાઽશુ વિદદાર હ પક્ષિદૈત્યમ્ ।
બ્રહ્માદિભિઃ કુસુમવર્ષિભિરીડ્યમાનઃ સાયં યયૌ વ્રજભુવં સહિતોઽગ્રજેન । 13.32 ।
એવં સ દેવવરવન્દિતપાદપદ્મો ગોપાલકેષુ વિહરન્ ભુવિ ષષ્ઠમબ્દમ્ ।
પ્રાપ્તો ગવામખિલપોઽપિ સ પાલકોઽભૂદ્ વૃન્દાવનાન્તરગસાન્દ્રલતાવિતાને । 13.33 ।
ચ્xલ્વ્.જ્યેષ્ઠં વિહાય સ કદાચિદચિન્ત્યશક્તિર્ગોગોપગોગણયુતો યમુનાજલેષુ ।

રેમે ભવિષ્યદનુવીક્ષ્ય હિ ગોપદુઃખં તદ્બાધનાય નિજમગ્રમેષુ સોઽધાત્ । 13.34 ।
સ બ્રહ્મણો વરબલાદુરગં ત્વવધ્યં સર્વૈરવાર્યવિષવીર્યમૃતે સુપર્ણાત્ ।
વિજ્ઞાય તદ્વિષવિદૂષિતવારિપાનસન્નાન્ પશૂનપિ વયસ્યજનાન્ સ આવીત્ । 13.35 ।
તદ્દૃષ્ટિદિવ્યસુધયા સહસાઽભિવૃષ્ટાઃ સર્વેઽપિ જીવિતમવાપુરથોચ્ચશાખમ્ ।
"કૃષ્ણઃ કદમ્બમધિરુહ્ય તતોઽતિતુઙ્ગાદાસ્ફોટ્ય ગાઢરશનો ન્યપતદ્ વિષોદે । 13.36 ।
સાર્પહ્રદઃ પુરુષસારનિપાતવેગસઙ્ક્ષોભિતોરગવિષોચ્છવસિતામ્બુરાણ્સિઃ ।
પર્યુપ્લુતો વિષકષાયવિભીષણોર્મિભીમો ધનુઃ શતમનન્તબલસ્ય કિં તત્" 70 । 13.37 ।
તં યામુનહ્રદવિલોલ્ . અકમાપ્ય નાગઃ કાલ્ . યો નિજૈઃ સમદશત્ સહ વાસુદેવમ્ ।
ભોગૈર્બબન્ધ ચ નિજેશ્વરમેનમજ્ઞઃ સેહે તમીશ ઉત ભક્તિમતોઽપરાધમ્ । 13.38 ।
ઉત્પાતમીક્ષ્ય તુ તદાઽખિલગોપસઙ્ઘસ્તત્રાઽજગામ હલિના પ્રતિબોધિતોઽપિ ।
દૃષ્ટ્વા નિજાણ્સ્રયજનસ્ય બહોઃ સુદુઃખં કૃષ્ણઃ સ્વભક્તમપિ નાગમમું મમર્દ । 13.39 ।
તસ્યોન્નતેષુ સ ફણેષુ નનર્ત કૃષ્ણો બ્રહ્માદિભિઃ કુસુમવર્ષિભિરીડ્યમાનઃ ।
આર્તો મુખૈરુરુ વમન્ રુધિરં સ નાગો નારાયણં તમરણં મનસા જગામ । 13.40 ।
તચ્ચિત્રતાણ્ડવવિરુગ્ણફણાતપત્રં રક્તં વમન્તમુરુ સન્નધિયં નિતાન્તમ્ ।
દૃષ્ટ્વાઽહિરાજમુપસેદુરમુષ્ય પત્ન્યો નેમુશ્ચ સર્વજગદાદિગુરું ભુવીશમ્ । 13.41 ।
ત્ આભિઃ સ્તુતઃ સ ભગવાનમુના ચ તસ્મૈ દત્ત્વાઽભયં યમસહોદરવારિતોઽમુમ્ ।
ઉત્સૃજ્ય નિર્વિષજલાં યમુનાં ચકાર સં સ્તૂયમાનચરિતઃ સુરસિદ્ધસાધ્યૈઃ । 13.42 ।
ગોપૈર્બલાદિભિરુદીર્ણતરપ્રમોદૈઃ સાર્દ્ધં સમેત્ય ભગવાનરવિન્દનેત્રઃ ।
ત્ આં રાત્રિમત્ર નિવસન્ યમુનાતટે સદાવાગ્નિમુદ્ધતબલં ચ પપૌ વ્રજાર્થે । 13.43 ।
ઇત્થં સુરાસુરગણૈરવિચિન્ત્યદિવ્યકર્માણિ ગોકુલગતેઽગણિતોરુશક્તૌ ।
કુર્વત્યજે વ્રજભુવામભવદ્ વિનાણ્સ ઉગ્રાભિધાદસુરતસ્તરુરૂપતોઽલમ્ । 13.44 ।
70 ભા. પુ. 10.14.6-7
ચ્xલ્વિ.તદ્ગન્ધતો નૃપશુમુખ્યસમસ્તભૂતાન્યાપુર્મૃતિં બહલ્ . અરોગનિપીડિત્ આનિ ।
ધાતુર્વરાજ્જગદભાવકૃતૈકબુદ્ધિર્વદ્ધ્યો ન કેનચિદસૌ તરુરૂપદૈત્યઃ । 13.45 ।
સઙ્કર્ષણેઽપિ તદુદારવિષાનુવિષ્ટે કૃષ્ણો નિજસ્પર્શતસ્તમપેતરોગમ્ ।
કૃત્વા બભઞ્જ વિષવૃક્ષમમું બલેન તસ્યાનુગૈઃ સહ તદાકૃતિભિઃ સમસ્તૈઃ । 13.46 ।
દૈત્યાં શ્ચ ગોવપુષ આત્તવરાન્ વિરિઞ્ચાન્મૃત્યૂજ્ઝિતાનપિ નિપાત્ય દદાહ વૃક્ષાન્ ।
વિક્રીડ્ય રામસહિતો યમુનાજલે સ નીરોગમાણ્સુ કૃતવાન્ વ્રજમબ્જનાભઃ । 13.47 ।
સપ્તોક્ષણોઽતિબલવીર્યયુતાનદમ્યાન્ સર્વૈર્ગિરીશવરતો દિતિજપ્રધાનાન્ ।
હત્વા સુતામલભદાણ્સુ વિભુર્યશોદાભ્રાતુઃ સ કુમ્ભકસમાહ્વયિનોઽપિ નીલ્ આમ્ । 13.48 ।
યા પૂર્વજન્મનિ તપઃ પ્રથમૈવ ભાર્યા ભૂયાસમિત્યચરદસ્ય હિ સઙ્ગમો મે ।
સ્યાત્ કૃષ્ણજન્મનિ સમસ્તવરાઙ્ગનાભ્યઃ પૂર્વં ત્વિતિ સ્મ તદિમાં પ્રથમં સ આપ । 13.49 ।
અગ્રે દ્વિજત્વત ઉપાવહદેષ નીલ્ આં ગોપાઙ્ગના અપિ પુરા વરમાપિરે યત્ ।
સં સ્કારતઃ પ્રથમમેવ સુસઙ્ગમો નો ભૂયાત્ તવેતિ પરમાપ્સરસઃ પુરા યાઃ । 13.50 ।
તત્રાથ કૃષ્ણમવદન્ સબલં વયસ્યાઃ પક્વાનિ તાલસુફલાન્યનુભોજયેતિ ।
ઇત્યર્થિતઃ સબલ આપ સ તાલવૃન્દં ગોપૈર્દુરાસદમતીવ હિ ધેનુકેન । 13.51 ।
વિઘ્નેશતો વરમવાપ્ય સ દુષ્ટદૈત્યો દીર્ઘાયુરુત્તમબલઃ કદનપ્રિયોઽભૂત્ ।
નિત્યોદ્ધતઃ સ ઉત રામમવેક્ષ્ય તાલવૃન્તાત્ ફલાનિ ગલ્ . અયન્તમથાભ્યધાવત્ ।
તસ્ય પ્રહારમભિકાઙ્ક્ષત આણ્સુ પૃષ્ઠપાદૌ પ્રગૃહ્ય તૃણરાજશિરોઽહરત્ સઃ । 13.52 ।
તસ્મિન્ હતે ખરતરે ખરરૂપદૈત્યે સર્વે ખરાણ્સ્ચ ખરતાલવનાન્તરસ્થાઃ ।

પ્રાપુઃ ખરસ્વરતરા ખરરાક્ષસારિં કૃષ્ણં બલેન સહિતં નિહતાણ્સ્ચ તેન । 13.53 ।
સર્વાન્ નિહત્ય ખરરૂપધરાન્ સ દૈત્યાન્ વિઘ્નેશ્વરસ્ય વરતોઽન્યજનૈરવધ્યાન્ ।
પક્વાનિ તાલસુફલાનિ નિજેષુ ચાદાદ્ દુર્વારપૌરુષગુણોદ્ભરિતો રમેશઃ । 13.54 ।
પક્ષદ્વયેન વિહરત્સ્વથ ગોપકેષુ દૈત્યઃ પ્રલમ્બ ઇતિ કં સવિસૃષ્ટ આગાત્ ।
કૃષ્ણસ્ય પક્ષિષુ જયત્સુ સ રામમેત્ય પાપઃ પરાજિત ઉવાહ તમુગ્રરૂપઃ । 13.55 ।
ભીતેન રોહિણિસુતેન હરિઃ સ્તુતોઽસૌ સ્વાવિષ્ટતામુપદિદેશ બલાભિપૂર્ત્ત્યૈ ।
ચ્xલ્વિઇ.તેનૈવ પૂરિતબલોઽમ્બરચારિણં તં પાપં પ્રલમ્બમુરુમુષ્ટિહતં ચકાર । 13.56 ।
તસ્મિન્ હતે સુરગણા બલદેવનામ રામસ્ય ચક્રુરતિતૃપ્તિયુતા હરિશ્ચ ।
વહ્નિં પપૌ પુનરપિ પ્રદહન્તમુચ્ચૈર્ગોપાં શ્ચ ગોગણમગણ્યગુણાર્ણવોઽપાત્ । 13.57 ।
કૃષ્ણં કદાચિદતિદૂરગતં વયસ્યા ઊચુઃ ક્ષુધાઽર્દિતતરા વયમિત્યુદારમ્ ।
સોઽપ્યાહ સત્રમિહ વિપ્રગણાણ્સ્ચરન્તિ તાન્ યાચતેતિ પરિપૂર્ણસમસ્તકામઃ । 13.58 ।
ત્ આન્ પ્રાપ્ય કામમનવાપ્ય પુનશ્ચ ગોપાઃ કૃષ્ણં સમાપુરથ તાનવદત્ સ દેવઃ ।
પત્નીઃ સમર્થયત્ મદ્વચનાદિતિ સ્મ ચક્રુશ્ચ તે તદપિ તા ભગવન્તમાપુઃ । 13.59 ।
ત્ આઃ ષડ્વિધાન્નપરિપૂર્ણકરાઃ સમેતાઃ પ્રાપ્તા વિસૃજ્ય પતિપુત્રસમસ્તબન્ધૂન્ ।
આત્માર્ચનૈકપરમા વિસસર્જ કૃષ્ણ એકા પતિપ્રવિધુતા પદમાપ વિષ્ણોઃ । 13.60 ।
ભુક્ત્વાઽથ ગોપસહિતો ભગવાં સ્તદન્નં રેમે ચ ગોકુલમવાપ્ય સમ્સ્તનાથઃ ।
આજ્ઞાતિલઙ્ઘનકૃતેઃ સ્વકૃત્ આપરાધાત્ પશ્ચાત્ સુતપ્તમનસોઽપ્યભવન્ સ્મ વિપ્રાઃ । 13.61 ।
કૃષ્ણોઽથ વીક્ષ્ય પુરુહૂતમહપ્રયત્નં ગોપાન્ ન્યવારયદવિસ્મરણાય તસ્ય ।
મા માનુષોઽયમિતિ મામવગચ્છતાં સ ઇત્યવ્યયોઽસ્ય વિદધે મહભઙ્ગમીશઃ । 13.62 ।
ગોપાં શ્ચ તાન્ ગિરિમહોઽસ્મદુરુસ્વધર્મ ઇત્યુક્તિસચ્છલત આત્મમહેઽવતાર્ય ।
ભૂત્વાઽતિવિસ્તૃતતનુર્બુભુજે બલિં સ નાનાવિધાન્નરસપાનગુણૈઃ સહૈવ । 13.63 ।
ઇન્દ્રોઽથ વિસ્મૃતરથાઙ્ગધરાવતારો મેઘાન્ સમાદિશદુરૂદકપૂગવૃષ્ટ્યૈ ।
તે પ્રેરિતાઃ સકલગોકુલનાણ્સનાય ધારા વિતેરુરુનાગકરપ્રકારાઃ । 13.64 ।
ત્ આભિર્નિપીડિતમુદીક્ષ્ય સ કઞ્જનાભઃ સર્વં વ્રજં ગિરિવરં પ્રસભં દધાર ।
વામેન કઞ્જદલકોમલ્ . અપાણિનૈવ તત્રાખિલાઃ પ્રવિવિશુઃ પશુષાઃ સ્વગોભિઃ । 13.65 ।
વૃષ્ટ્વોરુવાર્યથ નિરન્તરસપ્તરાત્રં ત્રાતં સમીક્ષ્ય હરિણા વ્રજમશ્રમેણ ।
શક્રોઽનુસં સ્મૃતસુરપ્રવરાવતારઃ પાદામ્બુજં યદુપતેઃ શરણં જગામ । 13.66 ।
તુષ્ટાવ ચૈનમુરુવેદશિરોગતાભિર્ગીર્ભિઃ સદાઽગણિતપૂર્ણગુણાર્ણવં તમ્ ।
ગોભૃદ્ ગુરું હરગુરોરપિ ગોગણેન યુક્તઃ સહસ્રગુરગાધગુમગ્ર્યમગ્ર્યાત્ । 13.67 ।
ચ્xલ્વિઇઇ.ત્વત્તો જગત્ સકલમાવિરભૂદગણ્યધામ્નસ્ત્વમેવ પરિપાસિ સમસ્તમન્તે ।
અત્સિ ત્વયૈવ જગતોઽસ્ય હિ બન્ધમોક્ષૌ ન ત્વત્સમોઽસ્તિ કુહચિત્ પરિપૂર્ણણ્સક્તે । 13.68 ।
ક્ષન્તવ્યમેવ ભવતા મમ બાલ્યમીશ ત્વત્સં શ્રયોઽસ્મિ હિ સદેત્યભિવન્દિતોઽજઃ ।
ક્ષાન્તં સદૈવ ભવતસ્તવ શિક્ષણાય પૂજાપહારવિધિરિત્યવદદ્ રમેશઃ । 13.69 ।
ગોવિન્દમેનમભિષિચ્ય સ ગોગણેતો ગોભિર્જગામ ગુણપૂર્ણમમું પ્રણમ્ય ।
ગોપૈર્ગિરામ્પતિરપિ પ્રણતોઽભિગમ્ય ગોવર્દ્ધનોદ્ધરણસઙ્ગતસં શયૈઃ સઃ । 13.70 ।
કૃષ્ણં તતઃ પ્રભૃતિ ગોપગણા વ્યજાનન્ નારાયણોઽયમિતિ ગર્ગવચશ્ચ નન્દાત્ ।
નારાયણસ્ય સમ ઇત્યુદિતં નિશમ્ય પૂજાં ચ ચક્રુરધિકામરવિન્દનેત્રે । 13.71 ।
સ્કન્દાદુપાત્તવરતો મરણાદપેતં દૃષ્ટ્વા ચરામનિહતં બલિનં પ્રલમ્બમ્ ।
ચક્રુર્વિનિશ્ચયમમુષ્ય સુરાધિકત્વે ગોપા અથાસ્ય વિદધુઃ પરમાં ચ પૂજામ્ । 13.72 ।
કાત્યાયનીવ્રતપરાઃ સ્વપતિત્વહેતોઃ કન્યા ઉવાહ ભગવાનપરાણ્સ્ચ ગોપીઃ ।

અન્યૈર્ધૃત્ આ અયુગબાણણ્સરાભિનુન્નાઃ પ્રાપ્તા નિશાસ્વરમયચ્છશિરાજિતાસુ । 13.73 ।
ત્ આસ્વત્ર તેન જનિતા દશલક્ષપુત્રા નારાયણાહ્વયયુતા બલિનશ્ચ ગોપાઃ ।
સર્વેઽપિ દૈવતગણા ભગવત્સુતત્વમાપ્તું ધરાતલ્ . અગતા હરિભક્તિહેતોઃ । 13.74 ।
ત્ આસ્તત્ર પૂર્વવરદાનકૃતે રમેશો રામા દ્વિજત્વગમનાદપિ પૂર્વમેવ ।
સર્વા નિશાસ્વરમયત્ સમભીષ્ટસિદ્ધિચિન્તામણિર્હિ ભગવાનશુભૈરલિપ્તઃ । 13.75 ।
સમ્પૂર્ણચન્દ્રકરરાજિતસદ્રજન્યાં વૃન્દાવને કુમુદકુન્દસુગન્ધવાતે ।
શ્રુત્વા મુકુન્દમુખનિસ્સૃતગીતસારં ગોપાઙ્ગના મુમુહુરત્ર સસાર યક્ષઃ । 13.76 ।
રુદ્રપ્રસાદકૃતરક્ષ ઉતાસ્ય સખ્યુર્ભૃત્યો બલી ખલતરોઽપિચ શઙ્ખચૂડઃ ।
ત્ આઃ કાલયન્ ભગવતસ્તલ્ . અતાડનેન મૃત્યું જગામ મણિમસ્ય જહાર કૃષ્ણઃ । 13.77 ।
નામ્નાઽપ્યરિષ્ટ ઉરુગાયવિલોમચેષ્ટો ગોષ્ઠં જગામ વૃષભાકૃતિરપ્યવધ્યઃ ।
શમ્ભોર્વરાદનુગતશ્ચ સદૈવ કં સં ગા ભીષયન્તમમુમાહ્વયદાણ્સુ કૃષ્ણઃ । 13.78 ।
સોઽપ્યાસસાદ હરિમુગ્રવિષાણકોટિમગ્રે નિધાય જગૃહેઽસ્ય વિષાણમીશઃ ।
ભૂમૌ નિપાત્ય ચ વૃષાસુરમુગ્રવીર્યં યજ્ઞે યથા પશુમમારયદગ્ર્યશક્તિઃ । 13.79 ।
ચ્xલિx.કેશી ચ કં સવિહિતસ્તુરગસ્વરૂપો ગિર્યાત્મજાવરમવાપ્ય સદા વિમૃત્યુઃ ।
પાપઃ સ કેશવમવાપ મુખેઽસ્ય બાહું પ્રાવેશયત્ સ ભગવાન્ વવૃધેઽથ દેહે । 13.80 ।
તત્ખાદનાય કુમતિઃ સ કૃતપ્રયાસઃ શીર્ણાસ્યદન્તદશનચ્છદરુદ્ધવાયુઃ ।
દીર્ણઃ પપાત ચ મૃતો હરિરપ્યશેષૈર્બ્રહ્મેશશક્રદિનકૃત્પ્રમુખૈઃ સ્તુતોઽભૂત્ । 13.81 ।
વ્યોમશ્ચ નામ મયસૂનુરજપ્રસાદાલ્લબ્ધાયુતાયુરખિલાન્ વિદધે બિલે સઃ ।
તં શ્રીપતિઃ પશુપતિઃ પશુવદ્ વિશસ્ય નિઃ સારિતાન્ બિલમુખાદખિલાં શ્ચકાર । 13.82 ।
કુર્વત્યનન્યવિષયાણિ દુરન્તશક્તૌ કર્માણિ ગોકુલગતેઽખિલલોકનાથે ।
કં સાય સર્વમવદત્ સુરકાર્યહેતોર્બ્રહ્માઙ્કજો મુનિરકારિ યદીશપિત્રા । 13.83 ।
શ્રુત્વાઽતિકોપરભસોચ્ચલિતઃ સ કં સો બદ્ધ્વા સભાર્યમથ શૂરજમુગ્રકર્મા ।
અક્રૂરમાણ્સ્વદિશદાનયનાય વિષ્ણો રામાન્વિતસ્ય સહ ગોપગણૈ રથેન । 13.84 ।
સં સેવનાય સ હરેરભવત્ પુરૈવ નામ્ના કિશોર ઇતિ યઃ સુરગાયનોઽભૂત્ ।
સ્વાયમ્ભુવસ્ય ચ મનોઃ પરમાં શયુક્ત આવેશયુક્ કમલજસ્ય બભૂવ વિદ્વાન્ । 13.85 ।
સોઽક્રૂર ઇત્યભવદુત્તમપૂજ્યકર્મા વૃષ્ણિષ્વથાઽસ સ હિ ભોજપતેશ્ચ મન્ત્રી ।
આદિષ્ટ એવ જગદીશ્વરદૃષ્ટિહેતોરાનન્દપૂર્ણસુમના અભવત્ કૃત્ આર્થઃ । 13.86 ।
આરુહ્ય તદ્રથવરં ભગવત્પદાબ્જમબ્જોદ્ભવપ્રણતમન્તરમન્તરેણ ।
સઞ્ચિન્તયન્ પથિ જગામ સ ગોષ્ઠમારાદ્ દૃષ્ટ્વા પદાઙ્કિતભુવં મુમુદે પરસ્ય । 13.87 ।
સોઽવેષ્ટતાત્ર જગદીશિતુરઙ્ગસઙ્ગલબ્ધોચ્ચયેન નિખિલાઘવિદારણેષુ ।
પાં સુષ્વજેશપુરુહૂતમુખોચ્ચવિદ્યુદ્ભ્રાજત્કિરીટમણિલોચનગોચરેષુ । 13.88 ।
સોઽપશ્યતાથ જગદેકગુરું સમેતમગ્રોદ્ભવેન ભુવિ ગા અપિ દોહયન્તમ્ ।
આનન્દસાન્દ્રતનુમક્ષયમેનમીક્ષ્ય હૃષ્ટઃ પપાત પદયોઃ પુરુષોત્તમસ્ય । 13.89 ।
ઉત્થાપ્ય તં યદુપતિઃ સબલો ગૃહં સ્વં નીત્વોપચારમખિલં પ્રવિધાય તસ્મિન્ ।
નિત્યોદિતાક્ષયચિદપ્યખિલં સ તસ્માચ્છુશ્રાવ લોકચરિતાનુવિડમ્બનેન । 13.90 ।
શ્રુત્વા સ કં સહૃદિ સં સ્થિતમબ્જનાભઃ પ્રાતસ્તુ ગોપસહિતો રથમારુરોહ ।
ચ્લ્.રામશ્વફલ્કતનયાભિયુતો જગામ યાનેન તેન યમુનાતટમવ્યયાત્મા । 13.91 ।
સં સ્થાપ્ય તૌ રથવરે જગતાઽભિવન્દ્યૌ શ્વાફલ્કિરાણ્સ્વવતતાર યમસ્વસારમ્ ।
સ્નાત્વા સ તત્ર વિધિનૈવ કૃત્ આઘમર્ષઃ શેષાસનં પરમપૂરુષમત્ર ચૈક્ષત્ । 13.92 ।
નિત્યં હિ શેષમભિપશ્યતિ સિદ્ધમન્ત્રો દાનેશ્વરઃ સ તુ તદા દદૃશે હરિં ચ ।

અગ્રે હિ બાલતનુમીક્ષ્ય સ કૃષ્ણમત્ર કિં નાસ્તિ યાન ઇતિ યાનમુખો બભૂવ । 13.93 ।
તત્રાપિ કૃષ્ણમભિવીક્ષ્ય પુનર્નિમજ્જ્ય શેષોરુભોગશયનં પરમં દદર્શ ।
બ્રહ્મેશશક્રમુખદેવમુનીન્દ્રવૃન્દસં વન્દિતાઙ્ઘ્રિયુગમિન્દિરયા સમેતમ્ । 13.94 ।
સ્તુત્વા વરસ્તુતિભિરવ્યયમબ્જનાભં સોઽન્તર્હિતે ભગવતિ સ્વકમારુરોહ ।
યાનં ચ તેન સહિતો ભગવાન્ જગામ સાયં પુરીં સહબલો મધુરામનન્તઃ । 13.95 ।
અગ્રેઽથ દાનપતિમક્ષયપૌરુષોઽસાવીશો વિસૃજ્ય સબલઃ સહિતો વયસ્યૈઃ ।
દ્રષ્ટું પુરીમભિજગામ નરેન્દ્રમાર્ગે પૌરૈઃ કુતૂહલયુતૈરભિપૂજ્યમાનઃ । 13.96 ।
આસાદ્ય કુઞ્જરગતં રજકં યયાચે વસ્ત્રાણિ કં સદયિતં ગિરિશાવરેણ ।
મૃત્યૂજ્ઝિતં સપદિ તેન દુરુક્તિવિદ્ધઃ પાપં કરાગ્રમૃદિતં વ્યનયદ્ યમાય । 13.97 ।
હત્વા તમક્ષતબલો ભગવાન્ પ્રગૃહ્ય વસ્ત્રાણિ ચાઽત્મસમિતાનિ બલસ્ય ચાઽદાત્ ।
દત્વાઽપરાણિ સખિગોપજનસ્ય શિષ્ટાન્યાસ્તીર્ય તત્ર ચ પદં પ્રણિધાય ચાઽગાત્ । 13.98 ।
ગ્રાહ્યાઽપહેયરહિતૈકચિદાત્મસાન્દ્રસ્વાનન્દપૂર્ણવપુરપ્યયશોષહીનઃ ।
લોકાન્ વિડમ્બ્ય નરવત્ સમલક્તકાદ્યૈર્વપ્ત્રા વિભૂષિત ઇવાભવદપ્રમેયઃ । 13.99 ।
માલા અવાપ્ય ચ સુદામત આત્મતન્ત્રસ્તાવક્ષયોઽનુજગૃહે નિજપાર્ષદૌ હિ ।
પૂર્વં વિકુણ્ઠસદનાદ્ધરિસેવનાય પ્રાપ્તૌ ભુવં મૃજનપુષ્પકરૌ પુરાઽપિ । 13.100 ।
સર્વેષ્ટપુષ્ટિમિહ તત્ર સરૂપતાં ચ કૃષ્ણસ્તયોર્વરમદાદથ રાજમાર્ગે ।
ગચ્છન્ દદર્શ વનિતાં નરદેવયોગ્યમાદાય ગન્ધમધિકં કુટિલ્ આં વ્રજન્તીમ્ । 13.101 ।
તેનાર્થિતા સપદિ ગન્ધમદાત્ ત્રિવક્રા તેનાગ્રજેન સહિતો ભગવાન્ લિલિમ્પે ।
ત્ આં ચાઽશ્વૃજુત્વમનયત્ સ તયાઽર્થિતોઽલમાયામિ કાલત ઇતિ પ્રહસન્નમુઞ્ચત્ । 13.102 ।
ચ્લિ.પૂર્ણેન્દુવૃન્દનિવહાધિકકાન્તશાન્તસૂર્યામિતોરુપરમદ્યુતિસૌખ્યદેહઃ ।
પીત્ આમ્બરઃ કનકભાસુરગન્ધમાલ્યઃ શૃઙ્ગારવારિધિરગણ્યગુણાર્ણવોઽગાત્ । 13.103 ।
પ્રાપ્યાથ ચાઽયુધગૃહં ધનુરીશદત્તં કૃષ્ણઃ પ્રસં હ્ય જગૃહે સકલૈરભેદ્યમ્ ।
કાં સં સ નિત્યપરિપૂર્ણસમસ્તશક્તિરારોપ્ય ચૈનમનુકૃષ્ય બભઞ્જ મધ્યે । 13.104 ।
તસ્મિન્ સુરાસુરગણૈરખિલૈરભેદ્યે ભગ્ને બભૂવ જગદણ્ડવિભેદભીમઃ ।
શબ્દઃ સ યેન નિપપાત ભુવિ પ્રભગ્નસારોઽસુરો ધૃતિયુતોઽપિ તદૈવ કં સઃ । 13.105 ।
આદિષ્ટમપ્યુરુબલં ભગવાન્ સ તેન સર્વં નિહત્ય સબલઃ પ્રયયૌ પુનશ્ચ ।
નન્દાદિગોપસમિતિં હરિરત્ર રાત્રૌ ભુક્ત્વા પયોઽન્વિતશુભાન્નમુવાસ કામમ્ । 13.106 ।
કં સોઽપ્યતીવ ભયકમ્પિતહૃત્સરોજઃ પ્રાતર્નરેન્દ્રગણમધ્યગતોઽધિકોચ્ચમ્ ।
મઞ્ચં વિવેશ સહ જાનપદૈશ્ચ પૌરૈર્નાનાઽનુમઞ્ચકગતૈર્યુવતીસમેતૈઃ । 13.107 ।
સં સ્થાપ્ય નાગમુરુરઙ્ગમુખે કુવલ્યાપીડં ગિરીન્દ્રસદૃશં કરિસાદિયુક્તમ્ ।
ચાણૂરમુષ્ટિકમુખાનપિ મલ્લવીરાન્ રઙ્ગે નિધાય હરિસં યમનં કિલૈચ્છત્ । 13.108 ।
અક્ષોહિણી ગણિતમસ્ય બલં ચ વિં શદાસીદસં હ્યમુરુવીર્યમનન્યવધ્યમ્ ।
શમ્ભોર્વરાદપિ ચ તસ્ય સુનીથનામા યઃ પૂર્વમાસ વૃક્ ઇત્યસુરોઽનુજોઽભૂત્ । 13.109 ।
સપ્તાનુજા અપિ હિ તસ્ય પુરાતના યે સર્વેઽપિ કં સપૃતનાસહિતાઃ સ્મ રઙ્ગે ।
તસ્થુઃ સરામમભિયાન્તમુદીક્ષ્ય કૃષ્ણમાત્તાયુધા યુધિ વિજેતુમજં સુપાપાઃ । 13.110 ।
કૃષ્ણોઽપિ સૂર ઉદિતે સબલો વયસ્યૈઃ સાર્દ્ધં જગામ વરરઙ્ગમુખં સુરેશૈઃ ।
સં સ્તૂયમાન ઉરુવિક્રમ આસુરાણાં નિર્મૂલનાય સકલ્ . આચલિતોરુશક્તિઃ । 13.111 ।
આયન્ જગદ્ગુરુતમો બલિનં ગજેન્દ્રં રુદ્રપ્રસાદપરિરક્ષિતમાણ્સ્વપશ્યત્ ।
દુષ્ટોરુરઙ્ગમુખસં સ્થિતમીક્ષ્ય ચૈભ્યં પાપાપયાહિ નચિરાદિતિ વાચમૂદે । 13.112 ।
ક્ષિપ્તઃ સ ઈશ્વરતમેન ગિરીશલબ્ધાદ્ દૃપ્તો વરાજ્જગતિ સર્વજનૈરવધ્યઃ ।

નાગં ત્વવધ્યમભિયાપયતે તતોઽગ્રે પાપો દુરન્તમહિમં પ્રતિ વાસુદેવમ્ । 13.113 ।
વિક્રીડ્ય તેન કરિણા ભગવાન્ સ કિઞ્ચિદ્ધસ્તે પ્રગૃહ્ય વિનિકૃષ્ય નિપાત્ય ભૂમૌ ।
કુમ્ભે પદં પ્રતિનિધાય વિષાણયુગ્મમુત્કૃષ્ય હસ્તિપમહન્ નિપપાત સોઽપિ । 13.114 ।
ચ્લિઇ.નાગં સસાદિનમવધ્યમસૌ નિહત્ય સ્કન્ધે વિષાણમવસજ્જ્ય સહાગ્રજેન ।
નાગેન્દ્રસાન્દ્રમદબિન્દુભિરઞ્ચિતાઙ્ગઃ પૂર્ણાત્મશક્તિરમલઃ પ્રવિવેશ રઙ્ગમ્ । 13.115 ।
વિષ્ટે જગદ્ગુરુતમે બલવીર્યમૂર્તૌ રઙ્ગં મુમોદ ચ શુશોષ જનોઽખિલોઽત્ર ।
કઞ્જં તથાઽપિ કુમુદં ચ યથૈવ સૂર્ય ઉદ્યત્યજેઽનુભવિનો વિપરીતકાણ્સ્ચ । 13.116 ।
રઙ્ગપ્રવિષ્ટમભિવીક્ષ્ય જગાદ મલ્લઃ કં સપ્રિયાર્થમભિભાષ્ય જગન્નિવાસમ્ ।
ચાણૂર ઇત્યભિહિતો જગતામવધ્યઃ શમ્ભુપ્રસાદત ઇદં શૃણુ માધવેતિ । 13.117 ।
રાજૈવ દૈવતમિતિ પ્રવદન્તિ વિપ્રા રાજ્ઞઃ પ્રિયં કૃતવતઃ પરમા હિ સિદ્ધિઃ ।
યોત્સ્યાવ તેન નૃપતિપ્રિયકામ્યયા વાં રામોઽભિયુદ્ધ્યતુ બલી સહ મુષ્ટિકેન । 13.118 ।
ઇત્યુક્ત આહ ભગવાન્ પરિહાસપૂર્વમેવં ભવત્વિતિ સ તેન તદાઽભિયાતઃ ।
સન્દર્શ્ય દૈવતપતિર્યુધિ મલ્લલીલ્ આં મૌહૂર્તિકીમથ પદોર્જગૃહે સ્વશત્રુમ્ । 13.119 ।
ઉત્ક્ષિપ્ય તં ગગનગં ગિરિસન્નિકાણ્સમુદ્ભ્રામ્ય ચાથ શતશઃ કુલિશાક્ષતાઙ્ગમ્ ।
આવિદ્ધ્ય દુર્ધરબલો ભુવિ નિષ્પિપેષ ચૂર્ણીકૃતઃ સ નિપપાત યથા ગિરીન્દ્રઃ । 13.120 ।
કૃષ્ણં ચ તુષ્ટુવુરથો દિવિ દેવસઙ્ઘા મર્ત્યા ભુવિ પ્રવરમુત્તમપૂરુષાણામ્ ।
તદ્વદ્ બલસ્ય દૃઢમુષ્ટિનિપિષ્ટમૂર્ધા ભ્રષ્ટસ્તદૈવ નિપપાત સ મુષ્ટિકોઽપિ । 13.121 ।
કૂટણ્સ્ચ કોસલ ઉત ચ્છલનામધેયો દ્વૌ તત્ર કૃષ્ણનિહતાવપરો બલેન ।
કં સસ્ય યે ત્વવરજાણ્સ્ચ સુનીથમુખ્યાઃ સર્વે બલેન નિહતાઃ પરિઘેણ વીરાઃ । 13.122 ।
ત્ આભ્યાં હતાનભિસમીક્ષ્ય નિજાન્ સમસ્તાન્ કં સો દિદેશ બલમક્ષયમુગ્રવીર્યમ્ ।
રુદ્રપ્રસાદકૃતરક્ષમવધ્યમેનૌ નિસ્સાર્ય દણ્ડમધિકં કુરુતેતિ પાપઃ । 13.123 ।
શ્રુત્વૈવ રાજવચનં બલમક્ષયં તદક્ષોહિણીદશકયુગ્મમનન્તવીર્યમ્ ।
કૃષ્ણં ચકાર વિવિધાસ્ત્રધરં સ્વકોષ્ઠે સિં હં યથા કિલ સૃગાલબલં સમેતમ્ । 13.124 ।
જ્ આનન્નપીશ્વરમનન્તબલં મહેન્દ્રઃ કૃષ્ણં રથં નિજમયાપયદાયુધાઢ્યમ્ ।
શુશ્રૂષણાય પરમસ્ય યથા સમુદ્રમર્ઘ્યેણ પૂરયતિ પૂર્ણજલં જનોઽયમ્ । 13.125 ।
સ્વસ્યન્દનં તુ ભગવાન્ સ મહેન્દ્રદત્તમારુહ્ય સૂતવરમાતલિસઙ્ગૃહીતમ્ ।
ચ્લિઇઇ.નાનાયુધોગ્રકિરણસ્તરણિર્યથૈવ ધ્વાન્તં વ્યનાણ્સયદશેષત આણ્સુ સૈન્યમ્ । 13.126 ।
નિઃ શેષતો વિનિહતે સ્વબલે સ કં સશ્ચર્માસિપાણિરભિયાતુમિયેષ કૃષ્ણમ્ ।
ત્ આવત્ તમેવ ભગવન્તમભિપ્રયાતમુત્તુઙ્ગમઞ્ચશિરસિ પ્રદદર્શ વીરમ્ । 13.127 ।
તં શ્યેનવેગમભિતઃ પ્રતિસઞ્ચરન્તં નિશ્છિદ્રમાણ્સુ જગૃહે ભગવાન્ પ્રસહ્ય ।
કેશેષુ ચૈનમભિભૃશ્ય કરેણ વામેનોદ્ધૃત્ય દક્ષિણકરેણ જઘાન કેઽસ્ય । 13.128 ।
સઞ્ચાલિતેન મુકુટેન વિકુણ્ડલેન કર્ણદ્વયેન વિગતાભરણોરસા ચ।
સ્રસ્તામ્બરેણ જઘનેન સુશોચ્યરૂપઃ કં સો બભૂવ નરસિં હકરાગ્રસં સ્થઃ । 13.129 ।
ઉત્કૃષ્ય તં સુરપતિઃ પરમોચ્ચમઞ્ચાદન્યૈરજેયમતિવીર્યબલોપપન્નમ્ ।
અબ્જોદ્ભવેશવરગુપ્તમનન્તશક્તિર્ભૂમૌ નિપાત્ય સ દદૌ પદયોઃ પ્રહારમ્ । 13.130 ।
દેહે તુ યોઽભવદમુષ્ય રમેશબન્ધુર્વાયુઃ સ કૃષ્ણતનુમાણ્સ્રયદન્યપાપમ્ ।
દૈત્યં ચકર્ષ હરિરત્ર શરીરસં સ્થં પશ્યત્સુ કઞ્જજમુખેષુ સુરેષ્વનન્તઃ । 13.131 ।
દ્વેષાત્ સ સર્વજગદેકગુરોઃ સ્વકીયૈઃ પૂર્વપ્રમાપિતજનૈઃ સહિતઃ સમસ્તૈઃ ।
ધાત્ર્યાદિભિઃ પ્રતિયયૌ કુમતિસ્તમોઽન્ધમન્યેઽપિ ચૈવમુપયાન્તિ હરાવભક્તાઃ । 13.132 ।
નિત્યાતિદુઃખમનિવૃત્તિ સુખવ્યપેતમન્ધં તમો નિયતમેતિ હરાવભક્તઃ ।

ભક્તોઽપિ કઞ્જજગિરીશમુખેષુ સર્વધર્માર્ણવોઽપિ નિખિલાગમનિર્ણયેન । 13.133 ।
યો વેત્તિ નિશ્ચિતમતિર્હરિમબ્જજેશપૂર્વાખિલસ્ય જગતઃ સકલેઽપિ કાલે ।
સૃષ્ટિસ્થિતિપ્રલ્ . અયમોક્ષદમાત્મતન્ત્રં લક્ષ્મ્યા અપીશમતિભક્તિયુતઃ સ મુચ્યેત્ । 13.134 ।
તસ્માદનન્તગુણપૂર્ણમમું રમેશં નિશ્ચિત્ય દોષરહિતં પરયૈવ ભક્ત્યા ।
વિજ્ઞાય દૈવતગણાં શ્ચ યથાક્રમેણ ભક્તા હરેરિતિ સદૈવ ભજેત ધીરઃ । 13.135 ।
નિહત્ય કં સમોજસા વિધાતૃશમ્ભુપૂર્વકૈઃ ।
સ્તુતઃ પ્રસૂનવર્ષિભિર્મુમોદ કેશવોઽધિકમ્ । 13.136 ।
સદૈવ મોદરૂપિણો મુદોક્તિરસ્ય લૌકિકી ।
યથોદયો રવેર્ભવેત્ સદોદિતસ્ય લોકતઃ । 13.137 ।
ચ્લિવ્.અનન્તચિત્સુખાર્ણવઃ સદોદિતૈકરૂપકઃ ।
સમસ્તદોષવર્જિતો હરિર્ગુણાત્મકઃ સદા । 13.138 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
કં સવધો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ
ચ્લ્વ્.(ઉદ્ધવપ્રતિયાનમ્)
અથ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ
ઓં । કૃષ્ણો વિમોચ્ય પિતરાવભિવન્દ્ય સર્વવન્દ્યોઽપિ રામસહિતઃ પ્રતિપાલનાય ।
ધર્મસ્ય રાજ્યપદવીં પ્રણિધાય ચોગ્રસેને દ્વિજત્વમુપગમ્ય મુમોચ નન્દમ્ । 14.1 ।
નન્દોઽપિ સાન્ત્વવચનૈરનુનીય મુક્તઃ કૃષ્ણેન તચ્ચરણપઙ્કજમાત્મસં સ્થમ્ ।
કૃત્વા જગામ સહ ગોપગણેન કૃચ્છ્રાદ્ ધ્યાયન્ જનાર્દનમુવાસ વને સભાર્યઃ । 14.2 ।
કૃષ્ણોઽપ્યવન્તિપુરવાસિનમેત્ય વિપ્રં સાન્દીપનિં સહ બલેન તતોઽધ્યગીષ્ટ ।
વેદાન્ સકૃન્નિગદિતાન્ નિખિલાણ્સ્ચ વિદ્યાઃ સમ્પૂર્ણસં વિદપિ દૈવતશિક્ષણાય । 14.3 ।
ધર્મો હિ સર્વવિદુષામપિ દૈવતાનાં પ્રાપ્તે નરેષુ જનને નરવત્ પ્રવૃત્તિઃ ।
જ્ ઞાનાદિગૂહનમુતાધ્યયનાદિરત્ર તજ્જ્ઞાપનાર્થમવસદ્ ભગવાન્ ગુરૌ ચ । 14.4 ।
ગુર્વર્થમેષ મૃતપુત્રમદાત્ પુનશ્ચ રામેણ સાર્દ્ધમગમન્મધુરાં રમેશઃ ।
પૌરૈઃ સજાનપદબન્ધુજનૈરજસ્રમભ્યર્ચિતો ન્યવસદિષ્ટકૃદાત્મપિત્રોઃ । 14.5 ।
સર્વેઽપિ તે પતિમવાપ્ય હરિં પુરાઽભિતપ્તા હિ ભોજપતિના મુમુર્દુનિતાન્તમ્ ।
કિં વાચ્યમત્ર સુતમાપ્ય હરિં સ્વપિત્રોર્યત્રાખિલસ્ય સુજનસ્ય બભૂવ મોદઃ । 14.6 ।
કૃષ્ણાણ્સ્રયો વસતિ યત્ર જનોઽપિ તત્ર વૃદ્ધિર્ભવેત્ કિમુ રમાધિપતેર્નિવાસે ।
વૃન્દાવનં યદધિવાસત આસ સધ્ર્યઙ્ માહેન્દ્રસદ્મસદૃશં કિમુ તત્ર પુર્યાઃ । 14.7 ।
યેનાધિવાસમૃષભો જગતાં વિધત્તે વિષ્ણુસ્તતો હિ વરતા સદને વિધાતુઃ ।
તસ્માત્ પ્રભોર્નિવસનાન્મધુરા પુરી સા ણ્સશ્વત્ સમૃદ્ધજનસઙ્કુલિતા બભૂવ । 14.8 ।
રક્ષત્યજે ત્રિજગતાં પરિરક્ષકેઽસ્મિન્ સર્વાન્ યદૂન્ મગધરાજસુતે સ્વભર્તુઃ ।
કૃષ્ણાન્મૃતિં પિતુરવાપ્ય સમીપમસ્તિપ્રાસ્તી શશં સતુરતીવ ચ દુઃખિતેઽસ્મૈ । 14.9 ।
શ્રુત્વૈવ તન્મગધરાજ ઉરુપ્રરૂઢબાહ્વોર્બલેન નજિતો યુધિ સર્વલોકૈઃ ।
બ્રહ્મેશચણ્ડમુનિદત્તવરૈરજેયો મૃત્યૂજ્ઝિતશ્ચ વિજયી જગતશ્ચુકોપ । 14.10 ।
ક્ષુબ્ધોઽતિકોપવશતઃ સ્વગદામમોઘાં દત્તાં શિવેન જગૃહે શિવભક્તવન્દ્યઃ ।
શૈવાગમાખિલવિદત્ર ચ સુસ્થિરોઽસૌ ચિક્ષેપ યોજનશતં સ તુ તાં પરસ્મૈ । 14.11 ।
ચ્લ્વિ.અર્વાક્ પપાત ચ ગદા મધુરાપ્રદેશાત્ સા યોજનેન યદિમં પ્રજગાદ પૃષ્ટઃ ।
એકોત્તરામપિ શતાચ્છતયોજનેતિ દેવર્ષિરત્ર મધુરાં ભગવત્પ્રિયાર્થે । 14.12 ।

શક્તસ્ય ચાપિ હિ ગદાપ્રવિઘાતને તુ શુશ્રૂષણં મદુચિતં ત્વિતિ ચિન્તયાનઃ ।
વિષ્ણોર્મુનિઃ સ નિજગાદ હ યોજનોનં માર્ગં પુરો ભગવતો મગધેશપૃષ્ટઃ । 14.13 ।
ક્ષિપ્તા તુ સા ભગવતોઽથ ગદા જરાખ્યાં તત્સન્ધિનીમસુભિરાણ્સુ વિયોજ્ય પાપામ્ ।
મર્ત્યાણ્સિનીં ભગવતઃ પુનરાજ્ઞયૈવ યાતા ગિરીશસદનં મગધં વિસૃજ્ય । 14.14 ।
રાજા સ્વમાતૃત ઉતો ગદયા ચહીનઃ ક્રોધાત્ સમસ્તનૃપતીનભિસન્નિપાત્ય ।
અક્ષોહિણીત્ર્યધિકવિં શયુતોઽતિવેલદર્પોદ્ધતઃ સપદિ કૃષ્ણપુરીં જગામ । 14.15 ।
સર્વાં પુરીં પ્રતિનિરુદ્ધ્ય દિદેશ વિન્દવિન્દાનુજૌ ભગવતઃ કુમતિઃ સ દૂતૌ ।
ત્ આવૂચતુર્ભગવતેઽસ્ય વચોઽતિદર્પપૂર્ણં તથા ભગવતોઽપ્યપહાસયુક્તમ્ । 14.16 ।
લોકેઽપ્રતીતબલપૌરુષસારરૂપસ્ત્વં હ્યેક એષ્યભવતો બલવીર્યસારમ્ ।
જ્ ઞાત્વા સુતે નતુ મયા પ્રતિપાદિતે હિ કં સસ્ય વીર્યરહિતેન હતસ્ત્વયા સઃ । 14.17 ।
સોઽહં હિ દુર્બલતમો બલિનાં વરિષ્ઠં કૃત્વૈવ દૃષ્ટિવિષયં વિગતપ્રતાપઃ ।
યાસ્યે તપોવનમથો સહિતઃ સુતાભ્યાં ક્ષિપ્રં મમાદ્ય વિષયે ભવ ચક્ષુષોઽતઃ । 14.18 ।
સાક્ષેપમીરિતમિદં બલદર્પપૂર્ણમાત્માપહાસસહિતં ભગવાન્ નિશમ્ય ।
સત્યં તદિત્યુરુ વચોઽર્થવદભ્યુદીર્ય મન્દં પ્રહસ્ય નિરગાત્ સહિતો બલેન । 14.19 ।
દ્વારેષુ સાત્યકિપુરસ્સરમાત્મસૈન્યં ત્રિષ્વભ્યુદીર્ય ભગવાન્ સ્વયમુત્તરેણ ।
રામદ્વિતીય ઉદગાન્મગધાધિરાજં યોદ્ધું નૃપેન્દ્રકટકેન યુતં પરેશઃ । 14.20 ।
તસ્યેચ્છયૈવ પૃથિવીમવતેરુરાણ્સુ તસ્યાઽયુધાનિ સબલસ્ય સુભાસ્વરાણિ ।
શાર્ઙ્ગાસિચક્રદરતૂણગદાઃ સ્વકીયા જગ્રાહ દારુકગૃહીતરથે સ્થિતઃ સઃ । 14.21 ।
આરુહ્ય ભૂમયરથં પ્રતિયુક્તમશ્વૈર્વેદાત્મકૈર્ધનુરધિજ્યમથ પ્રગૃહ્ય ।
શાર્ઙ્ગં શરાં શ્ચ નિશિતાન્ મગધાધિરાજમુગ્રં નૃપેન્દ્રસહિતં પ્રયયૌ જવેન । 14.22 ।
રામઃ પ્રગૃહ્ય મુસલં સ હલં ચ યાનમાસ્થાય સાયકશરાસનતૂણયુક્તઃ ।
ચ્લ્વિઇ.સૈન્યં જરાસુતસુરક્ષિતમભ્યધાવદ્ધર્ષાન્નદન્નુરુબલોઽરિબલૈરધૃષ્યઃ । 14.23 ।
ઉદ્વીક્ષ્ય કૃષ્ણમભિયાન્તમનન્તશક્તિં રાજેન્દ્રવૃન્દસહિતો મગધાધિરાજઃ ।
ઉદ્વેલસાગરવદાણ્સ્વભિયાય કોપાન્નાનાવિધાયુધવરૈરભિવર્ષમાણઃ । 14.24 ।
તં વૈ ચુકોપયિષુરગ્રત ઉગ્રસેનં કૃષ્ણો નિધાય સમગાત્ સ્વયમસ્ય પશ્ચાત્ ।
દૃષ્ટ્વાઽગ્રતો મગધરાટ્સ્થિતમુગ્રસેનં કોપાચ્ચલત્તનુરિદં વચનં બભાષે । 14.25 ।
પાપાપયાહિ પુરતો મમ રાજ્યકામ નિર્લજ્જ પુત્રવધકારણ ણ્સત્રુપક્ષ ।
ત્વં જીર્ણબસ્તસદૃશો ન મયેહ વધ્યઃ સિં હો હિ સિં હમભિયાતિ ન વૈ સૃગાલમ્ । 14.26 ।
આક્ષિપ્ત ઇત્થમમુનાઽથ સ ભોજરાજસ્તૂણાત્ પ્રગૃહ્ય નિશિતં શરમાણ્સુ તેન ।
છિત્વા જરાસુતધનુર્બલવન્નનાદ વિવ્યાધ સાયકગણૈશ્ચ પુનસ્તમુગ્રૈઃ । 14.27 ।
અન્યચ્છરાસનવરં પ્રતિગૃહ્ય કોપસં રક્તનેત્રમભિયાન્તમુદીક્ષ્ય કૃષ્ણઃ ।
ભોજાધિરાજવધકાઙ્ક્ષિણમુગ્રવેગં બાર્હદ્રથં પ્રતિયયૌ પરમો રથેન । 14.28 ।
આયાન્તમીક્ષ્ય ભગવન્તમનન્તવીર્યં ચેદીશપૌણ્ડ્રમુખરાજગણૈઃ સમેતઃ ।
નાનાવિધાસ્ત્રવરશસ્ત્રગણૈર્વવર્ષ મેરું યથા ઘન ઉદીર્ણરવો જલૌઘૈઃ । 14.29 ।
શસ્ત્રાસ્ત્રવૃષ્ટિમભિતો ભગવાન્ વિવૃશ્ચ્ય શાર્ઙ્ગોત્થસાયકગણૈર્વિરથાણ્સ્વસૂતમ્ ।
ચક્રે નિરાયુધમસૌ મગધેન્દ્રમાણ્સુ ચ્છિન્નાતપત્રવરકેતુમચિન્ત્યશક્તિઃ । 14.30 ।
નૈનં જઘાન ભગવાન્ સુશકં ચ ભીમે ભક્તિં નિજાં પ્રથયિતું યશ ઉચ્ચધર્મમ્ ।
ચેદીશપૌણ્ડ્રકસકીચકમદ્રરાજસાલ્વૈકલવ્યકમુખાન્ વિરથાં શ્ચકાર । 14.31 ।
યે ચાપિ હં સડિભકદ્રુમરુગ્મિમુખ્યા બાહ્લીકભૌમસુતમૈન્દપુરસ્સરાણ્સ્ચ ।
સર્વે પ્રદુદ્રુવુરજસ્ય શરૈર્વિભિન્ના અન્યે ચ ભૂમિપતયો ય ઇહાઽસુરુર્વ્યામ્ । 14.32 ।

છિન્નાયુધધ્વજપતાકરથાણ્સ્વસૂતવર્માણ ઉગ્રશરતાડિતભિન્નગાત્રાઃ ।
સ્રસ્તામ્બરાભરણમૂર્ધજમાલ્યદીના રક્તં વમન્ત ઉરુ દુદ્રુવુરાણ્સુ ભીત્ આઃ । 14.33 ।
શોચ્યાં દશામુપગતેષુ નૃપેષુ સર્વેષ્વસ્તાયુધેષુ હરિણા યુધિ વિદ્રવત્સુ ।
નાનાયુધાઢ્યમપરં રથમુગ્રવીર્ય આસ્થાય માગધપતિઃ પ્રસસાર રામમ્ । 14.34 ।
ચ્લ્વિઇઇ.આધાવતોઽસ્ય મુસલેન રથં બભઞ્જ રામો ગદામુરુતરોરસિ સોઽપિ તસ્ય ।
ચિક્ષેપ તં ચ મુસલેન તતાડ રામસ્તાવુત્તમૌ બલવતાં યુયુધાત ઉગ્રમ્ । 14.35 ।
તૌ ચક્રતુઃ પુરુ નિયુદ્ધમપિ સ્મ તત્ર સઞ્ચૂર્ણ્ય સર્વગિરિવૃક્ષણ્સિલાસમૂહાન્ ।
દીર્ઘં નિયુદ્ધમભવત્ સમમેતયોસ્તદ્ વજ્રાદ્ દૃઢાઙ્ગતમયોર્બલિનોર્નિતાન્તમ્ । 14.36 ।
શ્રુત્વાઽથ શઙ્ખરવમમ્બુજલોચનસ્ય વિદ્રાવિતાનપિ નૃપાનભિવીક્ષ્ય રામઃ ।
યુદ્ધ્યન્તમીક્ષ્ય ચ રિપું વવૃધે બલેન ત્યક્ત્વા રિપું મુસલમાદદ આણ્સ્વમોઘમ્ । 14.37 ।
તેનાઽહતઃ શિરસિ સમ્મુમુહેઽતિવેલં બાર્હદ્રથો જગૃહ એનમથો હલી સઃ ।
તત્રૈકલવ્ય ઉત કૃષ્ણણ્સરૈઃ પલાયન્નસ્ત્રાણિ રામશિરસિ પ્રમુમોચ શીઘ્રમ્ । 14.38 ।
ભીતેન તેન સમરં ભગવાનનિચ્છન્ પ્રદ્યુમ્નમાણ્સ્વસૃજદાત્મસુતં મનોજમ્ ।
પ્રદ્યુમ્ન એનમભિયાય મહાસ્ત્રજાલૈ રામસ્તુ માગધમથાઽત્મરથં નિનાય । 14.39 ।
યુદ્ધ્વા ચિરં રણમુખે ભગવત્સુતોઽસૌ ચક્રે નિરાયુધમમું સ્થિરમેકલવ્યમ્ ।
અં શેન યો ભુવમગાન્મણિમાનિતિ સ્મ સ ક્રોધતન્ત્રકગણેષ્વધિપો નિષાદઃ । 14.40 ।
પ્રદ્યુમ્નમાત્મનિ નિધાય પુનઃ સ કૃષ્ણઃ સં હૃત્ય માગધબલં નિખિલં શરૌઘૈઃ ।
ભૂયશ્ચમૂમભિવિનેતુમુદારકર્મા બાર્હદ્રથં ત્વમુચદક્ષયપૌરુષોઽજઃ । 14.41 ।
વ્રીલ્ . આનતાચ્છવિમુખઃ સહિતો નૃપૈસ્તૈર્બાર્હદ્રથઃ પ્રતિયયૌ સ્વપુરીં સ પાપઃ ।
આત્માભિષિક્તમપિ ભોજવરાધિપત્યે દૌહિત્રમગ્રત ઉત પ્રણિધાય મન્દઃ । 14.42 ।
જિત્વા તમૂર્જિતબલં ભગવાનજેશશક્રાદિભિઃ કુસુમવર્ષિભિરીડ્યમાનઃ ।
રામાદિભિઃ સહિત આણ્સુ પુરીં પ્રવિશ્ય રેમેઽભિવન્દિતપદો મહતાં સમૂહૈઃ । 14.43 ।
વર્દ્ધત્સુ પાણ્ડુતનયેષુ ચતુર્દશં તુ જન્મર્ક્ષમાસ તનયસ્ય સહસ્રદૃષ્ટેઃ ।
પ્રત્યાબ્દિકં મુનિગણાન્ પરિવેષયન્તી કુન્તી તદાઽસ બહુકાર્યપરા નયજ્ઞા । 14.44 ।
તત્કાલ એવ નૃપતિઃ સહ માદ્રવત્યા પું સ્કોકિલાકુલિતફુલ્લવનં દદર્શ ।
તસ્મિન્ વસન્તપવનસ્પર્શેધિતઃ સ કન્દર્પમાર્ગણવશં સહસા જગામ । 14.45 ।
જગ્રાહ તામથ તયા રમમાણ એવ યાતો યમસ્ય સદનં હરિપાદસઙ્ગી ।
પૂર્વં શચીરમણમિચ્છત એવ વિઘ્નં શક્રસ્ય તદ્દર્શનોપગતો હિ ચક્રે । 14.46 ।
ચ્લિx.તેનૈવ માનુષમવાપ્ય રતિસ્થ એવ પઞ્ચત્વમાપ રતિવિઘ્નમપુત્રતાં ચ ।
સ્વાત્મોત્તમેષ્વથ સુરેષુ વિશેષતશ્ચ સ્વલ્પોઽપિ દોષ ઉરુતામભિયાતિ યસ્માત્ । 14.47 ।
માદ્રી પતિં મૃતમવેક્ષ્ય રુરાવ દૂરાત્ તચ્છુશ્રુવુશ્ચ પૃથયા સહ પાણ્ડુપુત્રાઃ ।
તેષ્વાગતેષુ વચનાદપિ માદ્રવત્યાઃ પુત્રાન્ નિવાર્ય તુ પૃથા સ્વયમત્ર ચાઽગાત્ । 14.48 ।
પત્યુઃ કલ્ . એવરમવેક્ષ્ય નિશમ્ય માદ્ર્યાઃ કુન્તી ભૃશં વ્યથિતહૃત્કમલ્ . ઐવ માદ્રીમ્ ।
ધિક્કૃત્ય ચાનુમરણાય મતિં ચકાર તસ્યાઃ સ્વનો રુદિતજઃ શ્રુત આણ્સુ પાર્થૈઃ । 14.49 ।
તેષ્વાગતેષ્વધિક આસ વિરાવ એતં સર્વેઽપિ શુશ્રુવુરૃષિપ્રવરા અથાત્ર ।
આજગ્મુરુત્તમકૃપા ઋષિલોકમધ્યે પત્ની નૃપાનુગમનાય ચ પસ્પૃધાતે । 14.50 ।
તે સન્નિવાર્ય તુ પૃથામથ માદ્રવત્યા ભર્તુઃ સહાનુગમનં બહુ ચાર્થયન્ત્યાઃ ।
સં વાદમેવ નિજદોષમવેક્ષ્ય તસ્યાણ્સ્ચક્રુઃ સદાઽવગતભાગવતોચ્ચધર્માઃ । 14.51 ।
ભર્તુર્ગુણૈરનધિકૌ તનયાર્થમેવ માદ્ર્યા કૃતૌ સુરવરાવધિકૌ સ્વતોઽપિ ।
તેનૈવ ભર્તૃમૃતિહેતુરભૂત્ સમસ્તલોકૈશ્ચ નાતિમહિતા સુગુણાઽપિ માદ્રી । 14.52 ।

પાણ્ડોઃ સુતા મુનિગણૈઃ પિતૃમેધમત્ર ચક્રુર્યથાવદથ તેન સહૈવ માદ્રી ।
હુત્વાઽત્મદેહમુરુ પાપમદઃ કૃતં ચ સમ્માર્જ્ય લોકમગમન્નિજભર્તુરેવ । 14.53 ।
પાણ્ડુણ્સ્ચ પુત્રકગુણૈઃ સ્વગુણૈશ્ચ સાક્ષાત્ કૃષ્ણાત્મજઃ સતતમસ્ય પદૈકભક્તઃ ।
લોકાનવાપ વિમલાન્ મહિતાન્ મહદ્ભિઃ કિં ચિત્રમત્ર હરિપાદવિનમ્રચિત્તે । 14.54 ।
પાણ્ડોઃ સુતાણ્સ્ચ પૃથયા સહિતા મુનીન્દ્રૈર્નારાયણાણ્સ્રમત આણ્સુ પુરં સ્વકીયમ્ ।
જગ્મુસ્તથૈવ ધૃતરાષ્ટ્રપુરો મુનીન્દ્રાઃ વૃત્તં સમસ્તમવદન્નનુજં મૃતં ચ । 14.55 ।
ત્ ઊષ્ણીં સ્થિતે તુ નૃપતૌ તનુજે ચ નદ્યાઃ ક્ષત્તર્યુતાઽપ્ત ઉરુમોદમતીવ પાપાઃ ।
ઊચુઃ સુયોધનમુખાઃ સહ સૌબલેન પાણ્ડોર્મૃતિઃ કિલ પુરા તનયાઃ ક્વ તસ્ય । 14.56 ।
ન ક્ષેત્રજા અપિ મૃતે પિતરિ સ્વકીયૈઃ સમ્યઙ્ નિયોગમનવાપ્ય ભવાય યોગ્યાઃ ।
તેષામિતીરિતવચોઽનુ જગાદ વાયુરાભાષ્ય કૌરવગણાન્ ગગનસ્થ એવ । 14.57 ।
એતે હિ ધર્મમરુદિન્દ્રભિષગ્વરેભ્યો જાતાઃ પ્રજીવતિ પિતર્યુરુધામસારાઃ ।
ચ્લ્x.શક્યાણ્સ્ચ નૈવ ભવતાં ક્વચિદગ્રહાય નારાયણેન સતતં પરિરક્ષિત્ આ યત્ । 14.58 ।
વાયોરદૃશ્યવચનં પરિશઙ્કમાનેષ્વાવિર્બભૂવ ભગવાન્ સ્વયમબ્જનાભઃ ।
વ્યાસસ્વરૂપ ઉરુસર્વગુણૈકદેહ આદાય તાનગમદાણ્સુ ચ પાણ્ડુગેહમ્ । 14.59 ।
તત્સ્વીકૃતેષુ સકલા અપિ ભીષ્મમુખ્યા વૈચિત્રવીર્યસહિતાઃ પરિપૂજ્ય સર્વાન્ ।
કુન્ત્યા સહૈવ જગૃહુઃ સુભૃશં તદાઽર્તા વૈચિત્રવીર્યતનયાઃ સહ સૌબલેન । 14.60 ।
વૈચિત્રવીર્યતનયાઃ કૃપતો મહાસ્ત્રાણ્યાપુશ્ચ પાણ્ડુતનયૈઃ સહ સર્વરાજ્ઞામ્ ।
પુત્રાણ્સ્ચ તત્ર વિવિધા અપિ બાલચેષ્ટાઃ કુર્વત્સુ વાયુતનયેન જિતાઃ સમસ્તાઃ । 14.61 ।
પક્વોરુભોજ્યફલસન્નયનાય વૃક્ષેષ્વારૂઢરાજતનયાનભિવીક્ષ્ય ભીમઃ ।
પાદપ્રહારમુરુવૃક્ષતલ્ . એ પ્રદાય સાકં ફલૈર્વિનિપતત્સુ ફલાન્યભુઙ્ક્ત । 14.62 ।
યુદ્ધે નિયુદ્ધ ઉત ધાવન ઉત્પ્લવે ચ વારિપ્લવે ચ સહિતાન્ નિખિલાન્ કુમારાન્ ।
એકો જિગાય તરસા પરમાર્યકર્મા વિષ્ણોઃ સુપૂર્ણસદનુગ્રહતઃ સુનિત્યાત્ । 14.63 ।
સર્વાન્ પ્રગૃહ્ય વિનિમજ્જતિ વારિમધ્યે શ્રાન્તાન્ વિસૃજ્ય હસતિ સ્મ સ વિષ્ણુપદ્યામ્ ।
સર્વાનુદૂહ્ય ચ કદાચિદુરુપ્રવાહાં ગઙ્ગાં સુતારયતિ સારસુપૂર્ણપૌં સ્યઃ । 14.64 ।
દ્વેષં હ્યૃતે નહિ હરૌ તમસિ પ્રવેશઃ પ્રાણે ચ તેન જગતીમનુ તૌ પ્રપન્નૌ ।
તત્કારણાન્યકુરુતાં પરમૌ કરાં સિ દેવદ્વિષાં સતતવિસ્તૃતસાધુપૌં સ્યૌ । 14.65 ।
દૃષ્ટ્વાઽમિતાન્યથ કરાં સિ મરુત્સુતેન નિત્યં કૃત્ આનિ તનયા નિખિલાણ્સ્ચ રાજ્ઞામ્ ।
તસ્યામિતં બલમુદીક્ષ્ય સદોરુવૃદ્ધદ્વેષા બભૂવુરથ મન્ત્રમમન્ત્રયં શ્ચ । 14.66 ।
યેયે હિ તત્ર નરદેવસુતાઃ સુરાં શાઃ પ્રીતિં પરાં પવનજે નિખિલા અકુર્વન્ ।
ત્ આં સ્તાન્ વિહાય દિતિજા નરદેવવં શજાતા વિચાર્ય વધનિશ્ચયમસ્ય ચક્રુઃ । 14.67 ।
અસ્મિન્ હતે વિનિહતા અખિલાણ્સ્ચ પાર્થાઃ શક્યો બલાચ્ચ ન નિહન્તુમયં બલાઢ્યઃ ।
છદ્મપ્રયોગત ઇમં વિનિહત્ય વીર્યાત્ પાર્થં નિહત્ય નિગલ્ . એ ચ વિદધ્મહેઽન્યાન્ । 14.68 ।
એવં કૃતે નિહતકણ્ટકમસ્ય રાજ્યં દુર્યોધનસ્ય હિ ભવેન્ન તતોઽન્યથા સ્યાત્ ।
અસ્મિન્ હતે નિપતિતે ચ સુરેન્દ્રસૂનૌ શેષા ભવેયુરપિ સૌબલિપુત્રદાસાઃ । 14.69 ।
ચ્લ્xઇ.એવં વિચાર્ય વિષમુલ્બણમન્તકાભં ક્ષીરોદધેર્મથનજં તપસા ગિરીશાત્ ।
શુક્રેણ લબ્ધમમુતઃ સુબલાત્મજેન પ્રાપ્તં પ્રતોષ્ય મરુતસ્તનયાય ચાદુઃ । 14.70 ।
સમ્મન્ત્ર્ય રાજતનયૈર્ધૃતરાષ્ટ્રજૈસ્તદ્ દત્તં સ્વસૂદમુખતોઽખિલભક્ષ્યભોજ્યે ।
જ્ ઞાત્વા યુયુત્સુગદિતં બલવાન્ સ ભીમો વિષ્ણોરનુગ્રહબલાજ્જરયાઞ્ચકાર । 14.71 ।
જીર્ણે વિષે કુમતયઃ પરમાભિતપ્તાઃ પ્રાસાદમાણ્સુ વિદધુર્હરિપાદતોયે ।
જ્ ઞાત્વા યુયુત્સુમુખતઃ સ્વયમત્ર ચાન્તે સુષ્વાપ મારુતિરમા ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રૈઃ । 14.72 ।

દોષાન્ પ્રકાણ્સયિતુમેવ વિચિત્રવીર્યપુત્રાત્મજેષુ નૃવરં પ્રતિસુપ્તમીક્ષ્ય ।
બદ્ધ્વાઽભિમન્ત્રણદૃઢૈરયસા કૃતૈસ્તં પાણ્સૈર્વિચિક્ષિપુરુદે હરિપાદજાયાઃ । 14.73 ।
તત્ કોટિયોજનગભીરમુદં વિગાહ્ય ભીમો વિજૃમ્ભણત એવ વિવૃશ્ચ્ય પાણ્સાન્ ।
ઉત્તીર્ય સજ્જનગણસ્ય વિધાય હર્ષં તસ્થાવનન્તગુણવિષ્ણુસદાતિહાર્દઃ । 14.74 ।
તં વીક્ષ્ય દુષ્ટમનસોઽતિવિપન્નચિત્તાઃ સમ્મન્ત્ર્ય ભૂય ઉરુનાગગણાનથાષ્ટૌ ।
શુક્રોક્તમન્ત્રબલતઃ પુર આહ્વયિત્વા પશ્ચાત્ સુપઞ્જરગતાન્ પ્રદદુઃ સ્વસૂતે । 14.75 ।
દુર્યોધનેન પૃથુમન્ત્રબલોપહૂતાં સ્તત્સારથિઃ ફણિગણાન્ પવનાત્મજસ્ય ।
સુપ્તસ્ય વિસ્તૃત ઉરસ્યમુચદ્ વિશીર્ણદન્તા બભૂવુરમુમાણ્સુ વિદશ્ય નાગાઃ । 14.76 ।
ક્ષિપ્ત્વા સુદૂરમુરુનાગવરાનથાષ્ટૌ તદ્વં શજાન્ સ વિનિહત્ય પિપીલિકાવત્ ।
જઘ્ને ચ સૂતમપહસ્તત એવ ભીમઃ સુષ્વાપ પૂર્વવદનુત્થિત એવ તલ્પાત્ । 14.77 ।
તત્ તસ્ય નૈજબલમપ્રમયં નિરીક્ષ્ય સર્વે ક્ષિતીશતનયા અધિકં વિષેદુઃ ।
નિશ્વાસતો દર્શનાદપિ ભસ્મ યેષાં ભૂયાસુરેવ ભુવનાનિ ચ તે મૃષાઽસન્ । 14.78 ।
દદ્ભિર્વિદશ્ય ન વિકારમમુષ્ય કર્તું શેકુર્ભુજઙ્ગમવરા અપિ સુપ્રયત્નાઃ ।
કસ્યાપિ નેદૃશબલં શ્રુતપૂર્વમાસીદ્ દૃષ્ટં કિમુ સ્મ તનયેઽપિ હિરણ્યકસ્ય । 14.79 ।
સ્વાત્માવનાર્થમધિકાં સ્તુતિમેવ કૃત્વા વિષ્ણોઃ સ દૈત્યતનયો હરિણાઽવિતોઽભૂત્ ।
નત્વૌરસં બલમમુષ્ય સ કૃષ્યતે હિ ભૃત્યૈર્બલાત્ સ પિતુરૌરસમસ્ય વીર્યમ્ । 14.80 ।
નૈસર્ગિકપ્રિયમિમં પ્રવદન્તિ વિપ્રા વિષ્ણોર્નિતાન્તમપિ સત્યમિદં ધ્રુવં હિ ।
નૈવાન્યથૌરસબલં ભવતીદૃશં તદુત્સાદ્ય એષ હરિણૈવ સહૈષ નોઽર્થઃ । 14.81 ।
ચ્લ્xઇઇ.કૃષ્ણઃ કિલૈષ ચ હરિર્યદુષુ પ્રજાતઃ સોઽસ્યાઽશ્રયઃ કુરુત તસ્ય બહુ પ્રતીપમ્ ।
સમ્મન્ત્ર્ય ચૈવમતિપાપતમા નરેન્દ્રપુત્રા હરેશ્ચ બહુ ચક્રુરથ પ્રતીપમ્ । 14.82 ।
તૈઃ પ્રેરિતા નૃપતયઃ પિતરશ્ચ તેષાં સાકં બૃહદ્રથસુતેન હરેઃ સકાણ્સમ્ ।
યુદ્ધાય જગ્મુરમુનાઽષ્ટદશેષુ યુદ્ધેષ્વત્યન્તભગ્નબલદર્પમદા નિવૃત્ત્ આઃ । 14.83 ।
તેનાઽગૃહીતગજવાજિરથા નિતાન્તં શસ્ત્રૈઃ પરિક્ષતતનૂભિરલં વમન્તઃ ।
રક્તં વિશસ્ત્રકવચધ્વજવાજિસૂતાઃ સ્રસ્તામ્બરાઃ શ્લથિતમૂર્દ્ધજિનો નિવૃત્ત્ આઃ । 14.84 ।
એવં બૃહદ્રથસુતોઽપિ સુશોચ્યરૂપ આર્તો યયૌ બહુશ એવ પુરં સ્વકીયમ્ ।
કૃષ્ણેન પૂર્ણબલવીર્યગુણેન મુક્તો જીવેત્યતીવ વિજિતઃ શ્વસિતાવશેષઃ । 14.85 ।
એવં ગતેષુ બહુશો નતકન્ધરેષુ રાજસ્વજોઽપિ મધુરાં સ્વપુરીં પ્રવિશ્ય ।
રામેણ સાર્ધમખિલૈર્યદુભિઃ સમેતો રેમે રમાપતિરચિન્ત્યબલો જયશ્રીઃ । 14.86 ।
વ્યર્થોદ્યમાઃ પુનરપિ સ્મ સધાર્તરાષ્ટ્રા ભીમં નિહન્તુમુરુયત્નમકુર્વતાજ્ઞાઃ ।
રાજ્ઞાં સુતાસ્તમખિલં સ મૃષૈવ કૃત્વા ચક્રે જયાય ચ દિશાં બલવાન્ પ્રયત્નમ્ । 14.87 ।
પ્રાચીં દિશં પ્રથમમેવ જિગાય પશ્ચાદ્ યામ્યાં જલેશપરિપાલિતયા સહાન્યામ્ ।
યૌ તૌ પુરાતનદશાનનકુમ્ભકર્ણૌ માતૃષ્વસાતનયતાં ચ ગતૌ જિગાય । 14.88 ।
પૂર્વસ્તયોર્હિ દમઘોષસુતઃ પ્રજાતઃ પ્રાહુશ્ચ યં નૃપતયઃ શિશુપાલનામ્ના ।
અન્યં વદન્તિ ચ કરૂણ્સનૃપં તથાઽન્યમાતૃષ્વસાતનયમેવ ચ દન્તવક્રમ્ । 14.89 ।
જિત્વૈવ તાવપિ જિગાય ચ પૌણ્ડ્રકાખ્યં શૌરૈઃ સુતં સુતમજૈદથ ભીષ્મકસ્ય ।
યઃ પૂર્વમાસ દિતિજો નરહેલ્વલાખ્યો રુગ્મીતિ નામ ચ બભૂવ સ કુણ્ડિનેશઃ । 14.90 ।
ભાગેત એવ તનયસ્ય સ એવ વહ્નેર્નામ્ના ણ્સુચેઃ સ તુ પિતાઽસ્ય હિ મિત્રભાગઃ ।
રાહ્વં શયુક્ તદનુજૌ ક્રથકૈશિકાખ્યૌ ભાગૌ તથાઽગ્નિસુતયોઃ પવમાનશુન્ધ્યોઃ । 14.91 ।
બન્ધોર્નિજસ્ય તુ બલં સુપરીક્ષમાણઃ શલ્યોઽપિ તેન યુયુધે વિજિતસ્તથૈવ ।
ભીમો જિગાય યુધિ વીરમથૈકલવ્યં સર્વે નૃપાણ્સ્ચ વિજિતા અમુનૈવમેવ । 14.92 ।

તદ્બાહુવીર્યપરિપાલિત ઇન્દ્રસૂનુઃ શેષાન્ નૃપાં શ્ચ સમજૈદ્ બલવાનયત્નાત્ ।
ચ્લ્xઇઇઇ.સાલ્વં ચ હં સડિભકૌ ચ વિજિત્ય ભીમો નાગાહ્વયં પુરમગાત્ સહિતોઽર્જુનેન । 14.93 ।
તદ્બાહુવીર્યમથ વીક્ષ્ય મુમોદ ધર્મસૂનુઃ સમાતૃયમજો વિદુરઃ સભીષ્મઃ ।
અન્યે ચ સજ્જનગણાઃ સહપૌરરાષ્ટ્રાઃ શ્રુત્વૈવ સર્વયદવો જહૃષુર્નિતાન્તમ્ । 14.94 ।
કૃષ્ણઃ સુયોધનમુખાક્રમમામ્બિકેયં જ્ આનન્ સ્વપુત્રવશવર્તિનમેવ ગત્વા ।
શ્વાફલ્કિનો ગૃહમમું ધૃતરાષ્ટ્રશાન્ત્યૈ ગન્તું દિદેશ ગજનામ પુરં પરેશઃ । 14.95 ।
સોઽયાદ્ ગજાહ્વયમમુત્ર વિચિત્રવીર્યપુત્રેણ ભીષ્મસહિતૈઃ કુરુભિઃ સમસ્તૈઃ ।
સમ્પૂજિતઃ કતિપયાનવસચ્ચ માસાન્ જ્ઞાતું હિ પાણ્ડુષુ મનઃ પ્રસૃતિં કુરૂણામ્ । 14.96 ।
જ્ ઞાત્વા સ કુન્તિવિદુરોક્તિત આત્મના ચ મિત્રારિમધ્યમજનાં સ્તનયેષુ પાણ્ડોઃ ।
વિજ્ઞાય પુત્રવશગં ધૃતરાષ્ટ્રમઞ્જઃ સામ્નૈવ ભેદસહિતેન જગાદ વિદ્વાન્ । 14.97 ।
પુત્રેષુ પાણ્ડુતનયેષુ ચસામ્યવૃત્તિઃ કીર્તિં ચ ધર્મમુરુમેષિ તથાઽર્થકામૌ ।
પ્રીતિં પરાં ત્વયિ કરિષ્યતિ વાસુદેવઃ સાકં સમસ્તયદુભિઃ સહિતઃ સુરાદ્યૈઃ । 14.98 ।
ધર્માર્થકામસહિતાં ચ વિમુક્તિમેષિ તત્પ્રીતિતઃ સુનિયતં વિપરીતવૃત્તિઃ ।
યાસ્યેવ રાજવર તત્ફલવૈપરીત્યમિત્થં વચો નિગદિતં તવ કાર્ષ્ણમદ્ય । 14.99 ।
ઇત્થં સમસ્તકુરુમધ્ય ઉપાત્તવાક્યો રાજાઽપિ પુત્રવશગો વચનં જગાદ ।
સર્વં વશે ભગવતો ન વયં સ્વતન્ત્રા ભૂભારસં હૃતિકૃતે સ ઇહાવતીર્ણઃ । 14.100 ।
એતન્નિશમ્ય વચનં સ તુ યાદવોઽસ્ય જ્ઞાત્વા મનોઽસ્ય કલુષં તવ નૈવ પુત્રાઃ ।
ઇત્યૂચિવાન્ સહ મરુત્તનયાર્જુનાભ્યાં પ્રાયાત્ પુરીં ચ સહદેવયુતઃ સ્વકીયામ્ । 14.101 ।
જ્ ઞાનં તુ ભાગવતમુત્તમમાત્મયોગ્યં ભીમાર્જુનૌ ભગવતઃ સમવાપ્ય કૃષ્ણાત્ ।
તત્રોષતુર્ભગવતા સહ યુક્તચેષ્ટૌ સમ્પૂજિતૌ યદુભિરુત્તમકર્મસારૌ । 14.102 ।
પ્રત્યુદ્યમો ભગવતાઽપિ ભવેદ્ ગદાયાઃ શિક્ષા યદા ભગવતા ક્રિયતે નચેમમ્ ।
કુર્યાદિતિ સ્મ ભગવત્સમનુજ્ઞયૈવ રામાદશિક્ષદુરુગાયપુરઃ સ ભીમઃ । 14.103 ।
રામોઽપિ શિક્ષિતમરીન્દ્રધરાત્ પુરોઽસ્ય ભીમે દદાવથ વરાણિ હરેરવાપ ।
અસ્ત્રાણિ શક્રતનયઃ સહદેવ આર નીતિં તથોદ્ધવમુખાત્ સકલામુદારામ્ । 14.104 ।
ચ્લ્xઇવ્.કૃષ્ણોઽથ ચૌપગવિમુત્તમનીતિયુક્તં સમ્પ્રેષયન્નિદમુવાચ હ ગોકુલાય ।
દુઃખં વિનાણ્સય વચોભિરરે મદીયૈર્નન્દાદિનાં વિરહજં મમ ચાઽશુ યાહિ । 14.105 ।
મત્તો વિયોગ ઇહ કસ્યચિદસ્તિ નૈવ યસ્માદહં તનુભૃત્ આં નિહતોઽન્તરેવ ।
નાહં મનુષ્ય ઇતિ કુત્રચ વોઽસ્તુ બુદ્ધિર્બ્રહ્મૈવ નિર્મલતમં પ્રવદન્તિ માં હિ । 14.106 ।
પૂર્વં યદા હ્યજગરો નિજગાર નન્દં સર્વે ન શેકુરથ તત્પ્રવિમોક્ષણાય ।
મત્પાદસં સ્પર્શતઃ સ તદાઽતિદિવ્યો વિદ્યાધરસ્તદુદિતં નિખિલં સ્મરન્તુ । 14.107 ।
પૂર્વં સ રૂપમદતઃ પ્રજહાસ વિપ્રાન્ નિત્યં તપઃ કૃશતરાઙ્ગિરસો વિરૂપાન્ ।
તૈઃ પ્રાપિતઃ સપદિ સોઽજગરત્વમેવ મત્તો નિજાં તનુમવાપ્ય જગાદ નન્દમ્ । 14.108 ।
નાયં નરો હરિરયં પરમઃ પરેભ્યો વિશ્વેશ્વરઃ સકલકારણ આત્મતન્ત્રઃ ।
વિજ્ઞાય ચૈનમુરુસં સૃતિતો વિમુક્તા યાન્ત્યસ્ય પાદયુગલ્ . અં મુનયો વિરાગાઃ । 14.109 ।
નન્દં યદા ચ જગૃહે વરુણસ્ય દૂતસ્તત્રાપિ માં જલપતેર્ગૃહમાણ્સુ યાતમ્ ।
સમ્પૂજ્ય વારિપતિરાહ વિમુચ્ય નન્દં નાયં સુતસ્તવ પુમાન્ પરમઃ સ એષઃ । 14.110 ।
સન્દર્શિતો નનુ મયૈવ વિકુણ્ઠલોકો ગોજીવિનાં સ્થિતિરપિ પ્રવરા મદીયા ।
માનુષ્યબુદ્ધિમપનેતુમજે મયિ સ્મ તસ્માન્મયિ સ્થિતિમવાપ્ય શમં પ્રયાન્તુ । 14.111 ।
શ્રુત્વોદ્ધવો નિગદિતં પરમસ્ય પું સો વૃન્દાવનં પ્રતિ યયૌ વચનૈશ્ચ તસ્ય ।
દુઃખં વ્યપોહ્ય નિખિલં પશુજીવનાનામાયાત્ પુનશ્ચરણસન્નિધિમેવ વિષ્ણોઃ । 14.112 ।

ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
ઉદ્ધવપ્રતિયાનં નૣઅમ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ
ચ્લ્xવ્.(પાણ્ડવશાસ્ત્રાભ્યાસઃ )
અથ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ
ઓં । એવં પ્રશાસતિ જગત્ પુરુષોત્તમેઽસ્મિન્ ભીમાર્જુનૌ તુ સહદેવયુતાવનુજ્ઞામ્ ।
કૃષ્ણાદવાપ્ય વર્ષત્રિતયાત્ પુરં સ્વમાજગ્મતુર્હરિસુતેન વિશોકનામ્ના । 15.1 ।
સૈરન્ધ્રિકોદરભવઃ સ તુ નારદસ્ય શિષ્યો વૃકોદરરથસ્ય બભૂવ યન્તા ।
યા પિઙ્ગલાઽન્યભવ આત્મનિ સં સ્થિતં તં સં સ્મૃત્ય કાન્તમુરુગાયમભૂત્ ત્રિવક્રા । 15.2 ।
તં પઞ્ચરાત્રવિદમાપ્ય સુષારથિં સ ભીમો મુમોદ પુનરાપ પરાત્મવિદ્યામ્ ।
વ્યાસાત્ પરાત્મત ઉવાચ ચ ફલ્ગુનાદિદૈવેષુ સર્વવિજયી પરવિદ્યયૈષઃ । 15.3 ।
સર્વાનભાગવતશાસ્ત્રપથાન્ વિધૂય માર્ગં ચકાર સ તુ વૈષ્ણવમેવ શુભ્રમ્ ।
ક્રીડાર્થમેવ વિજિગાય તથોભયાત્મયુદ્ધે બલં ચ કરવાક્પ્રભવેઽમિતાત્મા । 15.4 ।
નિત્યપ્રભૂતસુશુભપ્રતિભોઽપિ વિષ્ણોઃ શ્રુત્વા પરાં પુનરપિ પ્રતિભામવાપ ।
કો નામ વિષ્ણ્વનુપજીવક આસ યસ્ય નિત્યાણ્સ્રયાદભિહિતાઽપિ રમા સદા ણ્સ્રીઃ । 15.5 ।
વ્યાસાદવાપ પરમાત્મસતત્ત્વવિદ્યાં ધર્માત્મજોઽપિ સતતં ભગવત્પ્રપન્નાઃ ।
તે પઞ્ચ પાણ્ડુતનયા મુમુદુર્નિતાન્તં સદ્ધર્મચારિણ ઉરુક્રમશિક્ષિત્ આર્થાઃ । 15.6 ।
યદા ભરદ્વાજસુતસ્ત્વસઞ્ચયી પ્રતિગ્રહોજ્ઝો નિજધર્મવર્તી ।
દ્રૌણિસ્તદા ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ સમેત્ય ક્રીડન્ પયઃ પાતુમુપૈતિ સદ્મ । 15.7 ।
તસ્મૈ માતા પિષ્ટમાલોડ્ય પાતું દદાતિ પીત્વૈતિ તદેષ નિત્યમ્ ।
પીતક્ષીરાન્ ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ સ ચૈત્ય મયા પીતં ક્ષીરમિત્યાહ નિત્યમ્ । 15.8 ।
નૃત્યન્તમેનં પાયયામાસુરેતે પયઃ કદાચિદ્ રસમસ્ય સોઽવેત્ ।
પુનઃ કદાચિત્ સ તુ માતૃદત્તે પિષ્ટે નેદં ક્ષીરમિત્યારુરાવ । 15.9 ।
દૃષ્ટ્વા રુવન્તં સુતમાત્મજસ્ય સ્નેહાન્નિયત્યૈવ જનાર્દનસ્ય ।
સમ્પ્રેરિતઃ કૃપયા ચાઽર્તરૂપો દ્રોણો યયાવાર્જયિતું તદા ગામ્ । 15.10 ।
પ્રતિગ્રહાત્ સન્નિવૃત્તઃ સ રામં યયૌ ન વિષ્ણોર્હિ ભવેત્ પ્રતિગ્રહઃ ।
દોષાય યસ્માત્ સ પિતાઽખિલસ્ય સ્વામી ગુરુઃ પરમં દૈવતં ચ । 15.11 ।
ચ્લ્xવિ.દૃષ્ટ્વૈવૈનં જ્ આમદગ્ન્યોઽપ્યચિન્તયદ્ દ્રોણં કર્તું ક્ષિતિભારાપનોદે ।
હેતું સુરાણાં નરયોનિજાનાં હન્તા ચાયં સ્યાત્ સહ પુત્રેણ ચેતિ । 15.12 ।
તેષાં વૃદ્ધિઃ સ્યાત્ પાણ્ડવાર્થે હતાનાં મોક્ષેઽપિ સૌખ્યસ્ય ન સન્તતિશ્ચ ।
યોગ્યા સુરાણાં કલિજા સુપાપાઃ પ્રાયો યસ્માત્ કલિજાઃ સમ્ભવન્તિ । 15.13 ।
ન દેવાનામાણ્સતં પૂરુષા હિ સન્તાનજાઃ પ્રાયશઃ પાપયોગ્યાઃ ।
નાકારણાત્ સન્તતેરપ્યભાવો યોગ્યઃ સુરાણાં સદમોઘરેતસામ્ । 15.14 ।
અવ્યુચ્છિન્ને સકલાનાં સુરાણાં તન્તૌ કલિર્નો ભવિતા કથઞ્ચિત્ ।
તસ્માદુત્સાદ્યાઃ સર્વ એતે સુરાં શા એતેન સાકં તનયેન વીરાઃ । 15.15 ।
એવં વિચિન્ત્યાપ્રતિમઃ સ ભાર્ગવો બભાષ ઈષત્સ્મિતશોચિષા ગિરા ।
અનન્તશક્તિઃ સકલેશ્વરોઽપિ ત્યક્તં સર્વં નાદ્ય વિત્તં મમાસ્તિ । 15.16 ।
આત્મા વિદ્યા ણ્સસ્ત્રમેતાવદસ્તિ તેષાં મધ્યે રુચિતં ત્વં ગૃહાણ ।
ઉક્તઃ સ ઇત્થં પ્રવિચિન્ત્ય વિપ્રો જગાદ કસ્ત્વદ્ગ્રહણે સમર્થઃ । 15.17 ।
સર્વેશિતા સર્વપરઃ સ્વતન્ત્રસ્ત્વમેવ કોઽન્યઃ સદૃશસ્તવેશ ।

સ્વામ્યં તવેચ્છન્ પ્રતિયાત્યધો હિ યસ્માન્નચોત્થાતુમલં કદાચિત્ । 15.18 ।
સર્વોત્તમસ્યેશ તવોચ્ચશસ્ત્રૈઃ કાર્યં કિમસ્માકમનુદ્બલાનામ્ ।
વિદ્યૈવ દેયા ભવતા તતોઽજ સર્વપ્રકાણ્સિન્યચલા સુસૂક્ષ્મા । 15.19 ।
ઇતીરિતસ્તત્ત્વવિદ્યાદિકાઃ સ વિદ્યાઃ સર્વાઃ પ્રદદૌ સાસ્ત્રશસ્ત્રાઃ ।
અબ્દદ્વિષટ્કેન સમાપ્ય તાઃ સ યયૌ સખાયં દ્રુપદં મહાત્મા । 15.20 ।
દાનેઽર્દ્ધરાજ્યસ્ય હિ તત્પ્રતિજ્ઞાં સં સ્મૃત્ય પૂર્વામુપયાતં સખાયમ્ ।
સખા તવાસ્મીતિ તદોદિતોઽપિ જગાદ વાક્યં દ્રુપદોઽતિદર્પાત્ । 15.21 ।
ન નિર્ધનો રાજસખો ભવેત યથેષ્ટતો ગચ્છ વિપ્રેતિ દૈવાત્ ।
ઇતીરિતસ્યાઽશુ બભૂવ કોપો જિતેન્દ્રિયસ્યાપિ મુનેર્હરીચ્છયા । 15.22 ।
પ્રતિગ્રહાત્ સન્નિવૃત્તેન સોઽયં મયા પ્રાપ્તો મત્પિતુઃ શિષ્યકત્વાત્ ।
ચ્લ્xવિઇ.પિતુઃ શિષ્યો હ્યાત્મશિષ્યો ભવેત શિષ્યસ્યાર્થઃ સ્વીય એવેતિ મત્વા । 15.23 ।
સોઽયં પાપો મામવજ્ઞાય મૂઢો દુષ્ટં વચોઽશ્રાવયદસ્ય દર્પમ્ ।
હનિષ્ય ઇત્યેવ મતિં નિધાય યયૌ કુરૂઞ્છિષ્યતાં નેતુમેતાન્ । 15.24 ।
પ્રતિગ્રહાદ્ વિનિવૃત્તસ્ય ચાર્થઃ સ્યાચ્છિષ્યેભ્યઃ કૌરવેભ્યો મમાત્ર ।
એવં મન્વાનઃ ક્રીડતઃ પાણ્ડવેયાન્ સધાર્તરાષ્ટ્રાન્ પુરબાહ્યતોઽખ્યત્ । 15.25 ।
વિક્રીડતો ધર્મસૂનોસ્તદૈવ સહાઙ્ગુલીયેન ચ કન્દુકોઽપતત્ ।
કૂપે ન શેકુઃ સહિતાઃ કુમારા ઉદ્ધર્તુમેતં પવનાત્મજોઽવદત્ । 15.26 ।
નિષ્પત્ય ચોદ્ધૃત્ય સમુત્પતિષ્યે કૂપાદમુષ્માદ્ ભૃશનીચાદપિ સ્મ ।
સકન્દુકાં મુદ્રિકાં પશ્યતાદ્ય સર્વે કુમારા ઇતિ વીર્યસં શ્રયાત્ । 15.27 ।
તદા કુમારાનવદત્ સ વિપ્રો ધિગસ્ત્રબાહ્યાં ભવતાં પ્રવૃત્તિમ્ ।
જ્ આતાઃ કુલે ભરતાનાં ન વિત્થ દિવ્યાનિ ચાસ્ત્રાણિ સુરાર્ચિતાનિ । 15.28 ।
ઇતીરિતા અસ્ત્રવિદં કુમારા વિજ્ઞાય વિપ્રં સુરપૂજ્યપૌત્રમ્ ।
સમ્પ્રાર્થયામાસુરથોદ્ધૃતિં પ્રતિ પ્રધાનમુદ્રાયુતકન્દુકસ્ય । 15.29 ।
સ ચાઽશ્વિષીકાભિરથોત્તરોત્તરં સમ્પ્રાસ્ય દિવ્યાસ્ત્રબલેન કન્દુકમ્ ।
ઉદ્ધૃત્ય મુદ્રોદ્ધરણાર્થિનઃ પુનર્જગાદ ભુક્તિર્મમ કલ્પ્યતામિતિ । 15.30 ।
યથેષ્ટવિત્તાણ્સનપાનમસ્ય ધર્માત્મજઃ પ્રતિજજ્ઞે સુશીઘ્રમ્ ।
તથૈવ તેનોદ્ધૃતમઙ્ગુલીયં ત્રિવર્ગમુખ્યાત્મજવાક્યતોઽનુ । 15.31 ।
પપ્રચ્છુરેનં સહિતાઃ કુમારાઃ કોઽસીતિ સોઽપ્યાહ પિતામહો વઃ ।
વક્તેતિ તે દુદ્રુવુરાણ્સુ ભીષ્મં દ્રોણોઽયમિત્યેવ સ તાં સ્તદોચે । 15.32 ।
ન રાજગેહં સ કદાચિદેતિ તેનાદૃષ્ટઃ સ કુમારૈઃ પુરાઽતઃ ।
ભીષ્મો વિદ્યાસ્તેન સહૈવ ચિન્તયન્નસ્ત્રપ્રાપ્તિં તસ્ય શુશ્રાવ રામાત્ । 15.33 ।
શ્રુત્વા વૃદ્ધં કૃષ્ણવર્ણં દ્વિજં તં મહાસ્ત્રવિદ્યામપિ તાં મહામતિઃ ।
દ્રોણં જ્ ઞાત્વા તસ્ય શિષ્યત્વ એતાન્ દદૌ કુમારાં સ્તત્ર ગત્વા સ્વયં ચ । 15.34 ।
ચ્લ્xવિઇઇ.દ્રોણોઽથ તાનવદદ્ યો મદિષ્ટં કર્તું પ્રતિજ્ઞાં પ્રથમં કરોતિ ।
તં ધન્વિનાં પ્રવરં સાધયિષ્ય ઇત્યર્જુનસ્તામકરોત્ પ્રતિજ્ઞામ્ । 15.35 ।
ઉન્માદનાદીનિ સ વેદ કૃષ્ણાદસ્ત્રાણ્યનાપત્સુ ન તાનિ મુઞ્ચેત્ ।
ઇત્યાજ્ઞયા કેશવસ્યાપરાણિ પ્રયોગયોગ્યાનિ સદેચ્છતિ સ્મ । 15.36 ।
ભીષ્માદિભિર્ભવિતા સઙ્ગરો નસ્તદા નાહં ગુરુભિર્નિત્યયોદ્ધા ।
ભવેયમેકઃ ફલ્ગુનોઽસ્ત્રજ્ઞ એષાં નિવારકશ્ચેન્મમ ધર્મલાભઃ । 15.37 ।
ન બુદ્ધિપૂર્વં વર ઇન્દિરાપતેરન્યત્ર મે ગ્રાહ્ય ઇતશ્ચ જિષ્ણુઃ ।

કરોતુ ગુર્વર્થમિતિ સ્મ ચિન્તયન્ ભીમઃ પ્રતિજ્ઞાં ન ચકાર તત્ર । 15.38 ।
તત્પ્રેરિતેનાર્જુનેન પ્રતિજ્ઞા કૃત્ આ યદા વિપ્રવરસ્તતઃ પરમ્ ।
સ્નેહં નિતાન્તં સુરરાજસૂનૌ કૃત્વા મહાસ્ત્રાણિ દદૌ સ તસ્ય । 15.39 ।
સ પક્ષપાતં ચ ચકાર તસ્મિન્ કરોતિ ચાસ્યોરુતરાં પ્રશં સામ્ ।
રહસ્યવિદ્યાણ્સ્ચ દદાતિ તસ્ય નાન્યસ્ય કસ્યાપિ તથા કથઞ્ચિત્ । 15.40 ।
ભીમઃ સમસ્તં પ્રતિભાબલેન જાનન્ સ્નેહં ત્વદ્વિતીયં કનિષ્ઠે ।
દ્રોણસ્ય કૃત્વા સકલાસ્ત્રવેદિનં કર્તું પાર્થં નાર્જુનવચ્ચકાર । 15.41 ।
નૈવાતિયત્નેન દદર્શ લક્ષં શુશ્રૂષાયાં પાર્થમગ્રે કરોતિ ।
સ્વબાહુવીર્યાદ્ ભગવત્પ્રસાદાન્નિહન્મિ શત્રૂન્ કિમનેન ચેતિ । 15.42 ।
તદા સમીયુઃ સકલાઃ ક્ષિતીશપુત્રા દ્રોણાત્ સકલાસ્ત્રાણ્યવાપ્તુમ્ ।
દદૌ સ તેષાં પરમાસ્ત્રાણિ વિપ્રો રામાદવાપ્તાન્યગતાનિ ચાન્યૈઃ । 15.43 ।
અસ્ત્રાણિ ચિત્રાણિ મહાન્તિ દિવ્યાન્યન્યૈર્નૃપૈર્મનસાઽપ્યસ્મૃત્ આનિ ।
અવાપ્ય સર્વે તનયા નૃપાણાં શક્તા બભૂવુર્ન યથૈવ પૂર્વે । 15.44 ।
નૈતાદૃશાઃ પૂર્વમાસન્ નરેન્દ્રા અસ્ત્રે બલે સર્વવિદ્યાસુ ચૈવ ।
દૌષ્ષન્તિમાન્ધાતૃમરુત્તપૂર્વાણ્સ્ચૈતત્સમાનાઃ સુરદારવીર્યાઃ । 15.45 ।
તદા કર્ણોઽથૈકલવ્યશ્ચ દિવ્યાન્યસ્ત્રાણ્યાપ્તું દ્રોણસમીપમીયતુઃ ।
સૂતો નિષાદ ઇતિ નૈતયોરદાદસ્ત્રાણિ વિપ્રઃ સ તુ રામશિષ્યઃ । 15.46 ।
ચ્લ્xઇx.કર્ણોઽનવાપ્ય નિજમીપ્સિતમુચ્ચમાનો યસ્માદવાપ પુરુષોત્તમતોઽસ્ત્રવૃન્દમ્ ।
વિપ્રોઽપ્યયં તમજમેમિ ભૃગોઃ કુલોત્થમિત્થં વિચિન્ત્ય સ યયૌ ભૃગુપાણ્સ્રમાય । 15.47 ।
સ સર્વવેત્તુશ્ચ વિભોર્ભયેન વિપ્રોઽહમિત્યવદદસ્ત્રવરાતિલોભાત્ ।
જ્ આનન્નપિ પ્રદદાવસ્ય રામો દિવ્યાન્યસ્ત્રાણ્યખિલાન્યવ્યયાત્મા । 15.48 ।
અસ્ત્રજ્ઞચૂલ્ . આમણિમિન્દ્રસૂનું વિશ્વસ્ય હન્તું ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રઃ ।
એનં સમાણ્સ્રિત્ય દૃઢો ભવેતેત્યદાજ્જ્ઞાત્વૈવાસ્ત્રમસ્મૈ રમેશઃ । 15.49 ।
જ્ ઞાનં ચ ભાગવતમપ્યપરાણ્સ્ચ વિદ્યા રામાદવાપ્ય વિજયં ધનુરગ્ર્યયાનમ્ ।
અબ્દૈશ્ચતુર્ભિરથ ચ ન્યવસત્ તદન્તે હાતું ન શક્ત ઉરુગાયમિમં સ કર્ણઃ । 15.50 ।
અઙ્કે નિધાય સ કદાચિદમુષ્ય રામઃ શિશ્યે શિરો વિગતનિદ્ર ઉદારબોધઃ ।
સં સુપ્તવત્ સુરવરઃ સુરકાર્યહેતોર્દાતું ચ વાલિનિધનસ્ય ફલં તદસ્ય । 15.51 ।
તત્રાઽસ રાક્ષસવરઃ સ તુ હેતિનામા કાલે મહેન્દ્રમનુપાસ્ય હિ શાપતોઽસ્ય ।
કીટસ્તમિન્દ્ર ઉત તત્ર સમાવિવેશ કર્ણસ્ય શાપમુપપાદયિતું સુતાર્થે । 15.52 ।
કર્ણઃ સ કીટતનુગેન કિરીટિનૈવ હ્યૂરોરધસ્તનત ઓપરિગાત્વચશ્ચ ।
વિદ્ધઃ શરેણ સ યથા રુધિરસ્ય ધારાં સુસ્રાવ તં વિગતનિદ્ર ઇવાઽહ રામઃ । 15.53 ।
કિં ત્વં ન ચાલયસિ માં રુધિરપ્રસેકે પ્રાપ્તેઽપિ પાવનવિરોધિનિ કોઽસિ ચેતિ ।
તં પ્રાહ કર્ણ ઇહ નૈવ મયા વિધેયો નિદ્રાવિરોધ ઇતિ કીટ ઉપેક્ષિતો મે । 15.54 ।
જ્ આત્યાઽસ્મિ સૂત ઉત તે તનયોઽસ્મિ સત્યં તેનાસ્મિ વિપ્ર ઇતિ ભાર્ગવવં શજોઽહમ્ ।
અગ્રેઽબ્રુવં ભવત ઈશ નહિ ત્વદન્યો માતા પિતા ગુરુતરો જગતોઽપિ મુખ્યઃ । 15.55 ।
ઇત્યુક્તમાત્રવચને સ તુ કીટકોઽસ્ય રામસ્ય દૃષ્ટિવિષયત્વત એવ રૂપમ્ ।
સમ્પ્રાપ્ય નૈજમતિપૂર્ણગુણસ્ય તસ્ય વિષ્ણોરનુગ્રહત આપ વિમાનગઃ સ્વઃ । 15.56 ।
અથાઽહ રામસ્તમસત્યવાચો ન તે સકાણ્સે મમ વાસયોગ્યતા ।
તથાઽપિ તે નૈવ વૃથા મદીયા ભક્તિર્ભવેજ્જેષ્યસિ સર્વશત્રૂન્ । 15.57 ।
અસ્પર્ધમાનં ન કથઞ્ચન ત્વાં જેતા કશ્ચિત્ સ્પર્ધમાનસ્તુ યાસિ ।

ચ્લ્xx.પરાભૂતિં નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ પ્રમાદી ત્વં ભવિતા ચાસ્ત્રસઙ્ઘે । 15.58 ।
યાહીતિ તેનોક્ત ઉદારકર્મણા કર્ણો યયૌ તં પ્રણમ્યેશિતારમ્ ।
તથૈકલવ્યોઽપિ નિરાકૃતોઽમુના દ્રોણેન તસ્ય પ્રતિમાં વનેઽર્ચયત્ । 15.59 ।
તતઃ કદાચિદ્ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રૈઃ પાણ્ડોઃ સુતા મૃગયાં સમ્પ્રયાતાઃ ।
અગ્રે ગચ્છન્ સારમેયો રુરાવ ધર્માત્મજસ્યાત્ર વને મૃગાર્થી । 15.60 ।
શ્રુત્વા રાવં સારમેયસ્ય દૂરાચ્છરૈર્મુખં શબ્દવેધી પુપૂરે ।
સ એકલવ્યો વ્રણમસ્ય નાકરોચ્છ્વા પૂરિતાસ્યઃ પાણ્ડવાનભ્યયાત્ સઃ । 15.61 ।
દૃષ્ટ્વા ચિત્રં કુરવઃ પાણ્ડવાણ્સ્ચ દ્રષ્ટું કર્તારં માર્ગયામાસુરત્ર ।
દ્રોણાકૃતિં માર્ત્તિકીં પૂજયન્તં દદૃશુશ્ચૈનં ધનુરેવાભ્યસન્તમ્ । 15.62 ।
પૈશાચમેવૈષ પિશાચકેભ્યઃ પૂર્વં વિવેદાસ્ત્રવૃન્દં નિષાદઃ ।
દિવ્યાન્યસ્ત્રાણ્યાપ્તુમેતાં ચ શિક્ષાં દ્રોણં સદા પૂજયતિ સ્મ ભક્ત્યા । 15.63 ।
દૃષ્ટ્વા વિશેષં તમમુષ્ય પાર્થો દ્રોણાયોચે ત્વદ્વરો મે મૃષાઽસીત્ ।
ઇત્યુક્ત એનં ત્વભિગમ્ય દક્ષિણાં વિપ્રો યયાચે દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠમેવ । 15.64 ।
તસ્ય પ્રસાદોપચિતોરુશિક્ષો નિષાદોઽદાદ્ દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠમસ્મૈ ।
તતઃ પરં નાસ્ય બભૂવ શિક્ષા સન્મુષ્ટિહીનસ્ય સમાઽર્જુનેન । 15.65 ।
પુનઃ કૃપાલ્ . ઊરૈવતપર્વતે તં દ્રોણઃ પ્રાપ્યાઽદાદસ્ત્રવરાણિ તસ્મૈ ।
એકાન્ત એવાસ્ય ભક્ત્યા સુતુષ્ટો ધન્વિશ્રેષ્ઠં કૃતવાનર્જુનં ચ । 15.66 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
(પાણ્ડવશાસ્ત્રાભ્યાસો નામ) પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ
ચ્લ્xxઇ.(સૃગૣઅલવધઃ )
અથ ષોડણ્સોઽધ્યાયઃ
કાલે ત્વેતસ્મિન્ ભૂય એવાખિલૈશ્ચ નૃપૈર્યુક્તો માગધો યોદ્ધુકામઃ ।
પ્રાયાદ્ યદૂં સ્તત્ર નિત્યાવ્યયાતિબલૈશ્વર્યોઽપીચ્છયાઽગાત્ સ કૃષ્ણઃ । 16.1 ।
સન્દર્શયન્ બલિનામલ્પસેનાદ્યુપસ્કરાણાં બહલ્ . ઓપસ્કરૈશ્ચ ।
પ્રાપ્તે વિરોધે બલિભિર્નીતિમગ્ર્યાં યયૌ સરામો દક્ષિણાણ્સાં રમેશઃ । 16.2 ।
સોઽનન્તવીર્યઃ પરમોઽભયોઽપિ નીત્યૈ ગચ્છન્ જામદગ્ન્યં દદર્શ ।
ક્રીડાર્થમેકોઽપિ તતોઽતિદુર્ગં શ્રુત્વા ગોમન્તં તત્ર યયૌ સહાગ્રજઃ । 16.3 ।
તદા દુગ્ધાબ્ધૌ સં સૃતિસ્થૈઃ સુરાદ્યૈઃ પૂજાં પ્રાપ્તું સ્થાનમેષાં ચ યોગ્યમ્ ।
મુક્તસ્થાનાદાપ નારાયણોઽજો બલિશ્ચાઽગાત્ તત્ર સન્દ્રષ્ટુમીશમ્ । 16.4 ।
તત્રાસુરાવેશમમુષ્ય વિષ્ણુઃ સન્દર્શયન્ સુપ્તિહીનોઽપિ નિત્યમ્ ।
સં સુપ્તવિચ્છશ્ય ઉદારકર્મા સઞ્જ્ઞાયૈ દેવાનાં મુખમીક્ષ્યાપ્રમેયઃ । 16.5 ।
દેવાણ્સ્ચ તદ્ભાવવિદોઽખિલાણ્સ્ચ નિમીલિતાક્ષાઃ શયનેષુ ણ્સિશ્યરે ।
તદા બલિસ્તસ્ય વિષ્ણોઃ કિરીટમાદાયાગાજ્જહસુઃ સર્વદેવાઃ । 16.6 ।
નારાયણે સર્વદેવૈઃ સમેતે બ્રહ્માદિભિર્હાસમાને સુપર્ણઃ ।
ગત્વા પાતાલ્ . અં યુધિ જિત્વા બલિં ચ કિરીટમાદાયાભ્યયાદ્ યત્ર કૃષ્ણઃ । 16.7 ।
તત્ તસ્ય શીર્ષ્ણિ પ્રતિમુચ્ય નત્વા ખગઃ સ્તુત્વા દેવદેવં રમેશમ્ ।
સ્મૃત આગચ્છેત્યેવ વિસર્જિતોઽમુના યયૌ દુગ્ધાબ્ધિં યત્ર નારાયણોઽસૌ । 16.8 ।
કિરીટં તત્ કૃષ્ણમૂર્ધ્નિ પ્રવિષ્ટં તત્તુલ્યમાસીત્ તસ્ય રૂપેષ્વભેદાત્ ।
તદિચ્છયા ચૈવ નારાયણસ્ય શીર્ષ્ણ્યપ્યાસીદ્ યુગપદ્ દુગ્ધવાર્ધૌ । 16.9 ।

પૂર્વં પ્રાપ્તાન્યેવ દિવ્યાયુધાનિ પુનર્વૈકુણ્ઠં લોકમિતાનિ ભૂયઃ ।
તદાઽવતેરૂ રૌહિણેયસ્ય ચૈવં ભાર્યાઽપ્યાયાદ્ વારુણી નામ પૂર્વા । 16.10 ।
સૈવાપરં રૂપમાસ્થાય ચાઽગાચ્છ્રીરિત્યાખ્યં સેન્દિરાવેશમગ્ર્યમ્ ।
કાન્તિશ્ચાઽગાત્ તસ્ય સોમસ્ય ચાન્યા ભાર્યા દ્વયોઃ પૂર્વતના સુરૂપા । 16.11 ।
ચ્લ્xxઇઇ.ત્ આભી રામો મુમુદે તત્ર તિષ્ઠઞ્છશાઙ્કપૂગોદ્રિક્તકાન્તિઃ સુધામા ।
તસ્યા વારુણ્યાઃ પ્રતિમા પેયરૂપા કાદમ્બરી વારુણી તાં પપૌ સઃ । 16.12 ।
એવં તયોઃ ક્રીડતોઃ સ્વૈરમત્ર રાજન્યવૃન્દાનુગતો જરાસુતઃ ।
ગિરિં ગોમન્તં પરિવાર્યાદહત્ તં દૃષ્ટ્વા દેવૌ પુપ્લુવતુર્બલાબ્ધૌ । 16.13 ।
ગિરિસ્તાભ્યાં પીડિતઃ સન્ નિમગ્નો ભૂમૌ પદ્ભ્યાં યોજનૈકાદશં સઃ ।
નિષ્પીડિત્ આજ્જલધારોદ્ગતાઽસ્માદ્ વહ્નિં વ્યાપ્તં શમયામાસ સર્વમ્ । 16.14 ।
સેનાં પ્રવિષ્ટૌ સર્વરાજન્યવૃન્દં વ્યમથ્નાતાં દેવવરૌ સ્વશસ્ત્રૈઃ ।
તત્ર હં સો ડિભકશ્ચૈકલવ્યઃ સકીચકસ્તૌ શિશુપાલપૌણ્ડ્રકૌ । 16.15 ।
ભૌમાત્મજો દન્તવક્રશ્ચ રુગ્મી સૌભાધિપો મૈન્દમૈન્દાનુજૌ ચ ।
અન્યે ચ યે પાર્થિવાઃ સર્વ એવ ક્રોધાત્ કૃષ્ણં પરિવાર્યાભ્યવર્ષન્ । 16.16 ।
શસ્ત્રૈરસ્ત્રૈર્દ્રુમપૂગૈઃ શિલાભિર્ભક્તાણ્સ્ચ યે શલ્યબાહ્લીકમુખ્યાઃ ।
સસોમદત્તાઃ સૌમદત્તિર્વિરાટઃ પાઞ્ચાલરાજશ્ચ જરાસુતસ્ય ।
ભયાત્ કૃષ્ણં શસ્ત્રવર્ષૈરવર્ષન્ કારાગૃહે વાસિતા માગધેન । 16.17 ।
સર્વાનેતાઞ્છરવર્ષેણ કૃષ્ણો વિસૂતવાજિધ્વજશસ્ત્રવર્મણઃ ।
કૃત્વા વમચ્છોણિત્ આનાર્તરૂપાન્ વિદ્રાવયામાસ હરિર્યથા મૃગાન્ । 16.18 ।
હત્વા સેનાં વિં શદક્ષોહિણીં ત્ આં ત્રિભિર્યુક્તાં રુગ્મિણં નૈવ કૃષ્ણઃ ।
રુગ્મિણ્યર્થે પીડયામાસ શસ્ત્રાણ્યસ્ય ચ્છિત્વા વિરથં દ્રાવયાનઃ । 16.19 ।
જરાસુતો રૌહિણેયેન યુદ્ધં ચિરં કૃત્વા તન્મુસલેન પોથિતઃ ।
વિમોહિતઃ પ્રાપ્તસઞ્જ્ઞશ્ચિરેણ ક્રુદ્ધો ગદાં તદુરસ્યભ્યપાતયત્ । 16.20 ।
તેનાઽહતઃ સુભૃશં રૌહિણેયઃ પપાત મૂર્ચ્છાભિગતઃ ક્ષણેન ।
અજેયત્વં તસ્ય દત્તં હિ ધાત્રા પૂર્વં ગૃહીતો વિષ્ણુના રામગેન । 16.21 ।
તથાકૃતે બલભદ્રે તુ કૃષ્ણો ગદામાદાય સ્વામગાન્માગધેશમ્ ।
તતાડ જત્રૌ સ તયાઽભિતાડિતો જગામ ગાં મૂર્ચ્છયાઽભિપ્લુતાઙ્ગઃ । 16.22 ।
ચ્લ્xxઇઇઇ.અથોત્તસ્થૌ રૌહિણેયઃ સહૈવ સમુત્તસ્થૌ માગધોઽપ્યગ્ર્યવીર્યઃ ।
ક્રુદ્ધો ગૃહીત્વા મૌલિમસ્યાઽશુ રામો વધાયોદ્યચ્છન્મુસલં બાહુષાલ્ . ઈ । 16.23 ।
અથાબ્રવીદ્ વાયુરેનં ન રામ ત્વયા હન્તું શક્યતે માગધોઽયમ્ ।
વૃથા નતે બાહુબલં પ્રયોજ્યમમોઘં તે યદ્ બલં તદ્વદસ્ત્રમ્ । 16.24 ।
અન્યો હન્તા બલવાનસ્ય ચેતિ શ્રુત્વા યયૌ બલભદ્રો વિમુચ્ય ।
જરાસુતં પુનરુદ્યચ્છમાનં જઘાન કૃષ્ણો ગદયા સ્વયૈવ । 16.25 ।
તેનાઽહતઃ સ્રસ્તસમસ્તગાત્રઃ પપાત મૂર્છાભિગતઃ સ રાજા ।
ચિરાત્ સઞ્જ્ઞાં પ્રાપ્ય ચાન્તર્હિતોઽસૌ સમ્પ્રાદ્રવદ્ ભીતભીતઃ સલજ્જઃ । 16.26 ।
યયૌ શિષ્ટૈ રાજભિઃ સં યુતશ્ચ પુરં જીવેત્યેવ કૃષ્ણેન મુક્તઃ ।
પુનર્યુદ્ધં બહુશઃ કેશવેન કૃત્વા જિતો રાજગણૈઃ સમેતઃ । 16.27 ।
કૃષ્ણો જિત્વા માગધં રૌહિણેયયુક્તો યયૌ દમઘોષેણ સાર્દ્ધમ્ ।
પિતૃષ્વસાયાઃ પતિના તેન ચોક્તઃ પૂર્વં જિતેનાપિ યુધિ સ્મ બાન્ધવાત્ । 16.28 ।
યામઃ પુરં કરિવીરાખ્યમેવ મહાલક્ષ્મ્યાઃ ક્ષેત્રસન્દર્શનાય ।