Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahābhāratatātparyanirṇaya · Part 101120

śrutvā vākyaṃ tasya yuddhe jitasya bhītyā yuktasyā'tmanā tadyuto'gāt | 16.29 |
gandharvo'sau danunāmā naro'bhūt tasmāt kṛṣṇe bhaktimāṃ ścā'sa rājā |
puraprāptāṃ stān sa vijñāya pāpaḥ sṛgālākhyo vāsudevaḥ krudhā'gāt | 16.30 |
sūryapradattaṃ rathamāruhya divyaṃ varādavadhyastigmaruceḥ sa kṛṣṇam |
yoddhuṃ yayāvamucaccāstrasaṅghāñchirastasyāthā'śu jahāra kṛṣṇaḥ | 16.31 |
dvidhā kṛtvā dehamasyāriṇā ca putraṃ bhaktaṃ tasya rājye'bhiṣicya |
sa śakradevaṃ māṇibhadraḥ purā yo yayau purīṃ svāṃ sahito'grajena | 16.32 |
clxxiv.nītiṃ baliṣṭhasya vihāya senāṃ dūrād yuddhaṃ yuddhaṃ darśayitvaiva guptyai |
svasenāyāḥ sarvapūrṇātmaśaktiḥ punaḥ purīṃ prāpya sa pūjito'vasat | 16.33 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
sṛgḸalavadho nāma ṣoḍaṇso'dhyāyaḥ
clxxv.(haṃ saḍibhakavadhaḥ )
atha saptadaśo'dhyāyaḥ
Oṃ | gate'tha cedipe svakaṃ puraṃ janārdano'śṛṇot |
ramaiva rugmiṇīti yodyatāṃ svayambarāya tām | 17.1 |
sa rugmināmako'grajaḥ śriyo dviṣan ramāpatim |
hareḥ pradātumudyatāṃ nyavārayaddharipriyām | 17.2 |
praghoṣite svayambare'tha tena māgadhādayaḥ |
samīyurugrapauruṣāḥ sasālvapauṇḍracedipāḥ | 17.3 |
tadā jagāma keśavo javena kuṇḍinaṃ puram |
smṛto'tha tena pakṣirāṭsamājagāma keśavam | 17.4 |
patatravāyunā'sya te nareśvarāḥ prapātitāḥ |
yadedṛśaṃ patatriṇo balaṃ hareḥ kimucyate | 17.5 |
kimatra naḥ kṛtaṃ bhavet sukhāya hīti te'bruvan |
athābravījjarāsuto jayī payobdhimandiraḥ |
kilaiṣa pakṣivāhano yataśca nānyathā bhavet | 17.6 |
jitā vayaṃ ca sarvaśo'munaikalena saṃ yuge |
anekaśo na saṅgatairjitaḥ kadācideṣa hi| 17.7 |
amuṣya cāgrajaḥ purā nihantumudyato hi mām |
adṛśyavākyato'tyajat pratāḍanāt supīḍitam | 17.8 |
kimasya tūcyate balaṃ vayaṃ tṛṇopamāḥ kṛt āḥ |
samastaśo mṛdhemṛdhe hi yena cākṣatena hā | 17.9 |
kimatra kurvatāṃ sukhaṃ bhavedudīrṇasaṅkaṭe |
iti bruvannavāṅ mukhaṃ nṛpaścakāra vicchavi | 17.10 |
athā'ha cedibhūpatiḥ sadantavakrako vacaḥ |
clxxvi.purā harerhi pārṣadaḥ prasannabuddhirekadā | 17.11 |
śṛṇuṣva rājasattama prabhuṃ śivasvayambhuvoḥ |
hariṃ vadanti kecidapyado bhavenna vai mṛṣā | 17.12 |
tathā'vayośca darśane bhavet kadācidūrjitā |

amuṣya bhaktiranyathā punaśca jāyate krudhā | 17.13 |
na kāraṇaṃ na vidmahe na saṃ śayaḥ paro hariḥ |
vrajāma taṃ sukhārthino vayaṃ vihāya śatrutām | 17.14 |
idaṃ hi naḥ śubhapradaṃ nacānyathā ṇsubhaṃ kvacit |
itīrito jarāsuto dadarśa tau dahanniva | 17.15 |
atha prahasya saubharāḍvaco jagāda māgadham |
vinindya tau krudhā sphuran krudhā sphurantamīkṣya ca | 17.16 |
na tanmṛṣā hariḥ svayaṃ janārdano vadhāya naḥ |
prajāta eṣa yādavo vayaṃ ca dānaveśvarāḥ | 17.17 |
svadharma eṣa naḥ sadā dṛḍhapratīpatā harau |
svadharmiṇo hatā api prayāma sadgatiṃ dhruvam | 17.18 |
śivaśca naḥ parā gatirgururbhavānarirhareḥ |
itīritaḥ sa māgadho jagāda sādhusādhviti | 17.19 |
tathaiva rugmipūrvakāḥ karūṇsacedipau ca tau |
viniścayaṃ kubuddhayo yudhe ca cakrurūrjitam | 17.20 |
sadā pratīpakāriṇau bhavāva kṛṣṇa ityapi |
guroḥ prasādamāpnutāṃ karūṇsacedibhūbhṛtau | 17.21 |
punaśca te tvamantrayan sahaiva pāpabuddhayaḥ |
dhruvaṃ samāgato harirlabheta rugmiṇīmimām | 17.22 |
clxxvii.ayaṃ trilokasundaro'nurūpiṇī ca rugmiṇī |
mukhena bāhunā'pyayaṃ samastalokajid vaśī | 17.23 |
samastavedināṃ varaṃ jitārimagryarūpiṇam |
samastayoṣit āṃ varā vrajeta rugmiṇī dhruvam | 17.24 |
vayaṃ ca mānasaṅkṣayaṃ nitāntamāpnumastadā |
na śaknumo nivārituṃ śarairamuṃ kathañcana | 17.25 |
ataḥ svayambare yathā nasaṅgamo harerbhavet |
tathā vidhānameva naḥ sunītirūrjitā dhruvam | 17.26 |
ato na deyamasya naḥ subhūbhujāṃ samāgame |
kvacit kadācidāsanaṃ nacārghyapūrvako vidhiḥ | 17.27 |
nacā'syati kṣitau kvacid vimānitaḥ puro hi naḥ |
varāsanasthabhūbhujāṃ sa mānito hi daivataiḥ | 17.28 |
sa darpamānasaṃ yutaḥ krudhā prayāsyati dhruvam |
purīṃ svakāṃ tatau vayaṃ vidhema ca svayambaram | 17.29 |
iti sma sarvabhūbhṛt āṃ viniścayaṃ sakaiśikaḥ |
kratho'vagamya bhīṣmakānujo'bhyayāddhariṃ drutam | 17.30 |
praṇamya pādapadmayornijaṃ gṛhaṃ praveśya ca |
mahāsanaṃ pradāya tau pracakraturvarārcanam | 17.31 |
athā'gamacchatakratorvacaḥ pragṛhya bhūbhujaḥ |
jarāsutādikān pumānuvāca cārthavad vacaḥ | 17.32 |
ahaṃ priyaḥ śacīpateḥ sadā'sya cākṣigocaraḥ |

surendra ājñayā'vadannṛpān va īśvaro hi saḥ | 17.33 |
samastarājasatpatirharirnacānya ityapi |
varābhiṣekamīśituḥ kurudhvamāṇsvasaṃ śayam | 17.34 |
clxxviii.ato'nyathā ṇsirasyahaṃ nipātayāmi vo'śanim |
itīdamindraśāsanaṃ kurudhvamityasau yayau | 17.35 |
tadīritaṃ niśamya te punaḥ sutaptacetasaḥ |
babhūvurūcire vacaḥ sugarvito hi vāsavaḥ | 17.36 |
purā bibheti naḥ sadā pratiprati sma vāsavaḥ |
utādya kṛṣṇasaṃ śrayād dṛḍhaṃ vibhīṣayatyasau | 17.37 |
adṛśya eva devarāḍyadi sma vajramutsṛjet |
bhavema pīḍit ā vayaṃ varādamṛtyavo'pi hi | 17.38 |
purā divisthitasya ca pramardane vayaṃ kṣamāḥ |
utādya yadyamuṃ vayaṃ vrajema kṛṣṇa eṣyati | 17.39 |
ato'bhiṣecanād yadīha śārṅgiṇaḥ śacīpatiḥ |
na vajramutsṛjet tadā'bhiṣecayāma taṃ vayam | 17.40 |
ato'nyathā danuryathā varādamṛtyuko'pi san |
surendravajratāḍito babhūva kukṣigāsyayuk | 17.41 |
tathaiva kṛṣṇasaṃ śrayāt sa naḥ śacīpatirnayet |
iti sma niścitā nṛpānayātayanta śauraye | 17.42 |
samastaśo jarāsutādibhiḥ kṛte'bhiṣecane |
atīva bhagnamānakān nacānuyāti kaścana | 17.43 |
samāṇsrayaṃ ca keśavaṃ tadaiva jīvanārthinaḥ |
prakuryurāsurā apīti devakāryasaṅkṣayaḥ | 17.44 |
itīkṣya pākaśāsano'vadajjarāsutādikān |
sarugmicedisālvapo na yātu māgadho harim | 17.45 |
tatastu tān vinā'pare'dhirājarāja ityamum |
clxxix.tadā'bhiṣektumudyatā nṛpāḥ sureśaśāsanāt | 17.46 |
ataḥ śacīpatirnijaṃ varāsanaṃ hareradāt |
viveśa tatra keśavo nabhastal . āvatārite | 17.47 |
kare pragṛhya keśavo nyaveśayat sahā'sane |
patatripuṅgavaṃ ca tau sa bhīṣmakānujau prabhuḥ | 17.48 |
athākhilā nareśvarā munīndrasaṃ yutā harim |
suśātakaumbhakumbhakaiḥ pracakrurābhiṣekiṇam | 17.49 |
viriñcaśarvapūrvakairabhiṣṭutaḥ surādibhiḥ |
samastadevagāyakaiḥ pragīta āsa keśavaḥ | 17.50 |
athā'ha bhīṣmakaṃ prabhuḥ svayaṃ varaḥ kila tvayā |
abhīpsitaḥ sutākṛte śubhāya te bhavenna saḥ | 17.51 |
iyaṃ ramā tavā'tmajā babhūva tāṃ harernaca |
dadāti cet tadā pitā nirindiro vrajedadhaḥ | 17.52 |
hitāya caitadīritaṃ tavānyathā na cintaya |

na yoṣidicchayā tvahaṃ bravīmi paśya yādṛśaḥ | 17.53 |
udīrya caivamīśvaraścakāra hā'virātmanaḥ |
sa viśvarūpamuttamaṃ visaṅkhyaśīrṣabāhukam | 17.54 |
anantateja ātataṃ visaṅkhyarūpasaṃ yutam |
vicitramaulikuṇḍalāṅgadoruhāranūpuram | 17.55 |
jvalatsukaustubhaprabhā'bhibhāsakaṃ śubhāmbaram |
prapaśya yādṛśāḥ striyo mametyadarśayacchriyam | 17.56 |
anantarūpiṇīṃ parāṃ manuṣyadṛṣṭito'dhikām |
svarugmiṇītanorapi vyadarśayacca devatāḥ | 17.57 |
clxxx.tadadbhutaṃ samīkṣya tu prabhīta āṇsu bhīṣmakaḥ |
papāta pādayorvibhoḥ karomi tat tatheti ca | 17.58 |
punaśca viśvarūpatāṃ pidhāya padmalocanaḥ |
jagāma pakṣivāhanaḥ purīṃ svabāhupālitām | 17.59 |
apāmpatiśca maithilaḥ svayaṃ varaṅkṛt āvapi |
hariṃ viniścayādiyaṃ vrajediti sma cakratuḥ | 17.60 |
svayaṃ varaḥ kṣiterbhujāṃ svadharma ityato dvayoḥ |
na doṣa āsa bhīṣmako na keśavārthamaicchata | 17.61 |
ato harau prabodhya taṃ gate kṛpālusattame |
vaśīkṛte ca bhīṣmake nṛpāstvamantrayan punaḥ | 17.62 |
yaśaśca dharmamuttamaṃ vidhitsatā vṛkodare |
na keśavena sūdito jarāsuto hi manyate | 17.63 |
varācchivasya māmayaṃ na hantumīṣṭa uttamāt |
ataḥ śivaprasādato jito'pi jeṣya uttaram | 17.64 |
mṛdhemṛdhe jito'pi san dṛḍhāṇsayā punaḥ punaḥ |
samīhate yudhe śivaṃ nacāvamanyate kvacit | 17.65 |
ataḥ punaśca bhūmipānuvāca bārhadrathaḥ |
dhigeva pauruṣaṃ hi no yadeṣa no'jayat sadā | 17.66 |
abhūpaternacā'sanaṃ pradeyamityudāhṛtam |
amuṣya nastadanyathā babhūva cintitaṃ nṛpāḥ | 17.67 |
ayaṃ nṛpottamāṅgaṇe mahendrapīṭhamāruhat |
samastarājarājatāmavāpa no'pyanicchatām | 17.68 |
ataḥ punaḥ kathaṃ hariṃ vayaṃ jayema cintyatām |
yathā cabhīṣmakātmajāmavāpnuyācca cedirāṭ| 17.69 |
clxxxi.ayaṃ hi dattaputrako ma aurasād viśiṣyate |
ato niveśya eṣa me surūpiṇī ca rugmiṇī | 17.70 |
śivāgameṣu ṇsiṣyakāḥ sarugmisālvapauṇḍrakāḥ |
mamākhilā nṛpāstataḥ kurudhvametadeva me | 17.71 |
itīrite tu saubharāḍjagāda rugmisaṃ vidā |
svayaṃ varo nivartitaḥ svasārameṣa dāsyati | 17.72 |
nacātivartituṃ kṣamaḥ pitā'sya cedipāya tām |

pradātukāmamātmajaṃ vayogatastathā'balaḥ | 17.73 |
svayaṃ tu kṛṣṇa etya no vijitya kanyakāṃ haret |
tato'sya pūrvameva no hyabhāvatā kṛt ā ṇsubhā | 17.74 |
upāya eṣa cintito mayā'tra māgadheśvara |
muniṃ hi garganāmakaṃ hyamuṣya sāla ākṣipat | 17.75 |
yadā'sya ṣaṇḍhatoditā muneḥ puro hi tasya ca |
pareṇa vṛṣṇayo'hasaṃ ścukopa garga eṣu ha| 17.76 |
cakāra hi pratiśravaṃ samārjaye sutaṃ drutam |
akṛṣṇatāṃ ya ānayed bhuvo'pi vṛṣṇināṇsakaḥ | 17.77 |
yato hi kṛṣṇasaṃ śrayād batāpahāsitā vayam |
iti bruvan vanaṃ yayau tapaśca śaivamācarat | 17.78 |
sa cūrṇamāyasaṃ tvadan dadarśa cābdataḥ śivam |
varaṃ tato'bhipedivān sutaṃ harerabhāvadam | 17.79 |
sa viṣṇudaivato'pi san praviṣṭa ulbaṇāsuraiḥ |
vyadhāddhareḥ pratīpakaṃ vrataṃ ca naiṣṭhikaṃ jahau | 17.80 |
tamāra cā'surāpsarā baliṣṭhaputrakāmyayā |
clxxxii.praviśya gopikāṅganāsamūhamadhyamulbaṇā | 17.81 |
sa yāvanena bhūbhṛt ā hi gopikābhirarcitaḥ |
aputrakeṇa jānatā munermano'nucintitam | 17.82 |
sa cāpsarastanau sutaṃ niṣicya yāvanāya ca |
dadau vimohitaḥ krudhā kimetadīśa vairiṇaḥ | 17.83 |
sa āṇsramācca naiṣṭhikād vidūṣitaḥ pratīpakṛt |
hareśca tāpameyivān jagarha cā'tmaśemuṣīm | 17.84 |
jagāma cāraṇaṃ hariṃ prapāhi māṃ supāpinam |
iti sma viṣṇvanujñayā cakāra vaiṣṇavaṃ tapaḥ | 17.85 |
kuto hi bhāgyamāpatenmuneḥ śivārcane sadā |
bhavādṛśā hidānavāḥ sthirāḥ śivārcane sadā | 17.86 |
suto'sya kālanāmako babhūva kṛṣṇamarditum |
sadaiva kālakāṅkṣaṇāt sa yāvanābhiṣecitaḥ | 17.87 |
tavaiva śiṣya eṣa cātibhaktimān hi śaṅkare |
prabhūtasenayā yuto baloddhataśca sarvadā | 17.88 |
tameṣa yāmi śāsanāt tavopanīya satvaram |
vikṛṣṇakaṃ kṣitestal . aṃ vidhāya saṃ ramāma hā | 17.89 |
tataśca rugmiṇīṃ vayaṃ pradāpayāma cedipe |
vināṇsya devapakṣiṇo yatheṣṭamāsma sarvadā | 17.90 |
itīrito jarāsuto babhūva durmanā bhṛśam |
kirīṭamaṇḍitaṃ śiraścakāra cā'śvavāg bhṛśam | 17.91 |
karaṃ kareṇa pīḍayan niśāmya cā'tmano bhujau |
jagāda kāryasiddhaye kathaṃ prayācaye param | 17.92 |
clxxxiii.sudurgakāryasantatiṃ hyaguḥ sma madbhujāṇsrayāḥ |

samastabhūtal . e nṛpāḥ sa cāhameṣa māgadhaḥ | 17.93 |
kadā'pyacīrṇamadya tat kathaṃ karomi kevalam |
girīśapādasaṃ śrayaḥ prabhuḥ samastabhūbhṛt ām | 17.94 |
itīritaḥ sa saubharāḍjagāda vākyamuttaram |
bhavānapi sma muhyate kimasmadādayaḥ prabho | 17.95 |
svaśiṣyakaiḥ kṛtaṃ tu yat kimanyasādhitaṃ bhavet |
svaśiṣyadāsavargakaiḥ samarthayanti bhūbhujaḥ | 17.96 |
api sma te balāṇsrayapravṛttayo'smadādayaḥ |
pumān kuṭhārasaṅgrahādaśakta īryate hi kim | 17.97 |
kuṭhārasammito hyasau tavaiva yāvaneśvaraḥ |
vinā bhavadbalaṃ kvacit pravartituṃ nahi kṣamaḥ | 17.98 |
varo hi kṛṣṇamardane vṛto'sya kevalaḥ śivāt |
tadanyaśatrupīḍanāt tvameva tasya rakṣakaḥ | 17.99 |
tavākhilairajeyatā ṇsivaprasādato'sti hi |
viśeṣato harerjaye varādayaṃ vimārgyate | 17.100 |
itīrite'pyatṛptavat sthite tu bārhadrathe |
jagāma saubhamāsthitaḥ sa saubharāṭca yāvanam | 17.101 |
sa kālayāvano'tha taṃ jarāsutāntikāgatam |
niśamya bhaktipūrvakaṃ praṇamya cā'rcayad drutam | 17.102 |
jarāsuto hi daivataṃ samastakeśavadviṣām |
iti praṇamya tāṃ diśaṃ tadīyamāṇsvapūjayat | 17.103 |
tadīritaṃ niśamya ca drutaṃ trikoṭisaṅkhyayā |
akṣohiṇīkayā yutaḥ svasenayā nirākramat | 17.104 |
clxxxiv.tadaśvamūtraviṣṭhayā babhūva nāmata śakṛt |
nadī suvegagāminī kalau ca yā vahed drutam | 17.105 |
punaḥ punarnadībhavaṃ niśāmya deśasaṅkṣayam |
tadanyadeśamūtritaṃ vyaśoṣayaddhi mārutaḥ | 17.106 |
hariśca vainateyayug vicārya rāmasaṃ yutaḥ |
sadā'tipūrṇasaṃ vidapyajo'tha līlayā'smarat | 17.107 |
yuyutsureṣa yāvanaḥ samīpamāgato'dya naḥ |
yuyutsatāmanena no jarāsuto'bhiyāsyati | 17.108 |
sa yādavān haniṣyati prabhaṅgatastu kopitaḥ |
purā jayāṇsayā hi nau yadūn na jaghnivānasau | 17.109 |
nirāṇsako'dya yādavānapi sma pīḍayiṣyati |
ataḥ samudramadhyagāpurīvidhānamadya me |
prarocate nidhānamapyamutra sarvasāttvatām | 17.110 |
udīrya caivamīśvaro'smarat sureśavardhakim |
sa bhauvanaḥ samāgataḥ kuśasthalīṃ vinirmame | 17.111 |
nirambuke tu sāgare janārdanājñayā kṛte |
mahodakasya madhyataścakāra tāṃ purīṃ śubhām |

dviṣaṭkayojanāyatāṃ payobdhimadhyagopamām | 17.112 |
cakāra lāvaṇodakaṃ janārdano'mṛtopamam |
sabhāṃ sudharmanāmakāṃ dadau samīraṇo'sya ca | 17.113 |
śatakratoḥ sabhāṃ tu tāṃ pradāya keśavāya saḥ |
nidhīn samarpya sarvaśo yayau praṇamya taṃ prabhum | 17.114 |
samastadevatāgaṇāḥ svakīyamarpayan harau |
vimucya pakṣipuṅgavaṃ sa yoddhumaicchadacyutaḥ | 17.115 |
clxxxv.samastamādhurān prabhuḥ kuśasthalīsthitān kṣaṇāt |
vidhāya bāhuyodhakaḥ sa yāvanaṃ samabhyayāt | 17.116 |
anantaśaktirapyajaḥ sunītidṛṣṭaye nṛṇām |
vyavāsayannijān janān sa līlayaiva kevalam | 17.117 |
anādyanantakālakaṃ samastalokamaṇḍalam |
yadīkṣayaiva rakṣyate kimasya vṛṣṇirakṣaṇam | 17.118 |
nirāyudhaṃ ca māmayaṃ varācchivasya na kṣamaḥ |
samastasenayā yuto'pi yoddhumityadarśayat | 17.119 |
sa kṛṣṇapannagaṃ ghaṭe nidhāya keśavo'rpayat |
nirāyudho'pyahaṃ kṣamo nihantumapriyāniti | 17.120 |
ghaṭaṃ pipīlikāgaṇaiḥ prapūrya yāvano'sya ca |
bahutvato vijeṣya ityahiṃ mṛtaṃ vyadarśayat | 17.121 |
kimatra satyamityahaṃ pradarśayiṣya ityajaḥ |
udīrya dūtamabhyayāt sa yāvanaṃ prabādhitum | 17.122 |
sa bāhunaiva keśavo vijitya yāvanaṃ prabhuḥ |
nihatya sarvasainikān svamasya yāpayat purīm | 17.123 |
sahāstraśastrasañcayān sṛjantamāṇsu yāvanam |
nyapātayad rathottamāt tal . ena keśavo'rihā | 17.124 |
vivāhanaṃ nirāyudhaṃ vidhāya bāhunā kṣaṇāt |
vimūrcchitaṃ nacāhanat surārthitaṃ smaran hariḥ | 17.125 |
purā hi yauvanāṇsvaje varapradāḥ sureśvarāḥ |
yayācire janārdanaṃ varaṃ varapradeśvaram | 17.126 |
anarthako varo'munā vṛto'pi sārthako bhavet |
clxxxvi.ariṃ bhaviṣyayāvanaṃ dahatvayaṃ taveśvara | 17.127 |
tathā'stviti prabhāṣitaṃ svavākyameva keśavaḥ |
ṛtaṃ vidhātumabhyayāt sa yauvanāṇsvajāntikam | 17.128 |
sasañjñako'tha yāvano dharātal . āt samutthitaḥ |
nipātya yāntamīśvaraṃ sa pṛṣṭhato'nvayāt krudhā | 17.129 |
harirguhāṃ nṛpasya tu praviśya saṃ vyavasthitaḥ |
sa yāvanaḥ padā'hanannṛpaṃ sa taṃ dadarśa ha | 17.130 |
sa tasya dṛṣṭimātrato babhūva bhasmasāt kṣaṇāt |
sa eva viṣṇuravyayo dadāha taṃ hi vahnivat | 17.131 |
varācchivasya daivatairavadhyadānavān purā |

harervarānnihatya sa prapeda āṇsvimaṃ varam | 17.132 |
sudīrghasuptimātmanaḥ prasuptibhaṅgakṛtkṣayam |
svadṛṣṭimātratastato hataḥ sa yāvanastadā | 17.133 |
ataśca puṇyamāptavān suraprasādato'kṣayam |
sa yauvanāṇsvajo nṛpo na devatoṣaṇaṃ vṛthā | 17.134 |
tato hariṃ nirīkṣya sa stutiṃ vidhāya cottamām |
hareranujñayā tapaścacāra muktimāpa ca | 17.135 |
tato guhāmukhāddharirvinissṛto jarāsutam |
samastabhūpasaṃ vṛtaṃ jigāya bāhuneśvaraḥ | 17.136 |
tal . ena muṣṭibhistathā mahīruhaiśca cūrṇit āḥ |
nipeturasya sainikāḥ svayaṃ ca mūrcchito'patat | 17.137 |
sasālvapauṇḍracedipān nipātya sarvabhūbhujaḥ |
sa pupluve janārdanaḥ kṣaṇena tāṃ kuśasthalīm | 17.138 |
clxxxvii.sasañjñakāḥ samutthitāstato nṛpāḥ punaryayuḥ |
jigīṣavo'tha rugmiṇīṃ vidhāya cedipe harim | 17.139 |
samastarājamaṇḍale viniścayādupāgate |
sabhīṣmake ca rugmiṇi pradātumudyate mudā | 17.140 |
samastalokayoṣit āṃ varā vidarbhanandanā |
dvijottamaṃ hareḥ padoḥ sakāṇsamāṇsvayātayat | 17.141 |
niśamya tadvaco hariḥ kṣaṇād vidarbhakānagāt |
tamanvayāddhalāyudhaḥ samastayādavaiḥ saha | 17.142 |
samastarājamaṇḍalaṃ prayāntamīkṣya keśavam |
suyattamāttakārmukaṃ babhūva kanyakāvane | 17.143 |
purā pradānataḥ surekṣaṇacchalād bahirgatām |
rathe nyaveśayaddhariḥ prapaśyatāṃ ca bhūbhṛt ām | 17.144 |
jarāsutādayo ruṣā tamabhyayuḥ śarottamaiḥ |
vidhāya tān nirāyudhān jagāma keśavaḥ śanaiḥ | 17.145 |
punargṛhītakārmukān hariṃ prayātumudyatān |
nyavārayaddhalāyudho balād balorjitāgraṇīḥ | 17.146 |
tadā sitaḥ śiroruho harerhalāyudhasthitaḥ |
prakāṇsamāviśad balaṃ vijetumatra māgadham | 17.147 |
sa tasya māgadho raṇe gadānipātacūrṇitaḥ |
papāta bhūtal . e balo vijitya taṃ yayau purīm | 17.148 |
varoruveṣasaṃ vṛto'tha cedirāṭsamabhyayāt |
tamāsasāra sātyakirnadan mṛgādhipo yathā | 17.149 |
ciraṃ prayuddhya tāvubhau varāstraśastravarṣiṇau |
krudhā nirīkṣya tasthatuḥ parasparaṃ sphurattanū | 17.150 |
clxxxviii.samānabhāvamakṣamī śineḥ sutātmajaḥ śaram |
athodbabarha tatkṣaṇād balānmumoca vakṣasi | 17.151 |
sa tena tāḍito'patad visañjñako nṛpātmajaḥ |

vijitya taṃ sa sātyakiryayau prahṛṣṭamānasaḥ | 17.152 |
athāpare ca yādavā vijitya tadbalaṃ yayuḥ |
puraiva rugmipūrvakāḥ prajagmuracyutaṃ prati | 17.153 |
sahaikalavyapūrvakaiḥ sametya bhīṣmakātmajaḥ |
hariṃ vavarṣa sāyakaiḥ sa siṃ havannyavartata | 17.154 |
akṣohiṇītrayaṃ haristadā nihatya sāyakaiḥ |
avāhanāyudhaṃ vyadhānniṣādapaṃ śaraiḥ kṣaṇāt | 17.155 |
śaraṃ śarīranāṇsakaṃ samādadānamīśvaram |
sa ekalavya āṇsu taṃ vihāya dudruve bhayāt | 17.156 |
dhanurbhṛt āṃ vare gate raṇaṃ vihāya bhūbhṛtaḥ |
karūṇsarājapūrvakāḥ kṣaṇāt pradudruvurbhayāt | 17.157 |
athā'sasāda keśavaṃ ruṣā sa bhīṣmakātmajaḥ |
śarāmbudhāra āṇsu taṃ vivāhanaṃ vyadhāddhariḥ | 17.158 |
cakarta kārmukaṃ punaḥ sa khaḍgacarmabhṛddhareḥ |
rathaṃ samāruhaccharaiścakarta khaḍgamīśvaraḥ | 17.159 |
śarairvitastimātrakairvidhāya taṃ nirāyudham |
priyāvacaḥ prapālayan jaghāna nainamacyutaḥ | 17.160 |
nibaddhya pañcacūl . inaṃ vidhāya taṃ vyasarjayat |
jagajjanitrayoridaṃ viḍambanaṃ rameśayoḥ | 17.161 |
sadaikamānasāvapi svadharmaśāsakau nṛṇām |
clxxxix.ramā hariśca tatra tau vijahraturhi rugmiṇā | 17.162 |
athā'sasāda saubharāḍhariṃ śarāmbuvarṣaṇaḥ |
hariḥ śaraṃ yamopamaṃ mumoca tasya vakṣasi | 17.163 |
śareṇa tena pīḍitaḥ papāta mandaceṣṭitaḥ |
cirāttasañjñako'gamat trinetratoṣaṇecchayā | 17.164 |
samastarājasannidhāvayādavīṃ mahīmaham |
kariṣya ityudīrya sa vyadhāt tapo'tiduścaram | 17.165 |
atho viveśa keśavaḥ purīṃ kuśasthalīṃ vibhuḥ |
priyāyuto'bjajādibhiḥ samīḍitaḥ sureśvaraiḥ | 17.166 |
purā tato halāyudhaḥ priyāṃ nijāṃ purā'pi hi |
sa vāruṇīsamāhvayāmavāpa raivatīṃ vibhuḥ | 17.167 |
patiṃ yathā'nurūpiṇaṃ tadīyameva pūrvakam |
pitā tadīya aicchata pravettumabjasambhavāt | 17.168 |
sa tatsado gato varāt tadīyataḥ pragītikām |
niśamya nāvidad gataṃ yugorukālaparyayam | 17.169 |
narānayogyagītikā vimohayet tato nṛpaḥ |
sumūḍhabuddhirantato'lpakāla ityamanyata | 17.170 |
sa mūrcchitaḥ prabodhito'bjajena taṃ tvapṛcchata |
sutāpatiṃ balaṃ ca so'bravīd yugātyaye bahau | 17.171 |
sa raivato balāya tāṃ pradāya gandhamādanam |

gato'tra cīrṇasattapā avāpa keśavāntikam | 17.172 |
balo'pi tāṃ purātanapramāṇasammitāṃ vibhuḥ |
halena cā'jñayā samāṃ cakāra satyavāñchitaḥ | 17.173 |
cxc.tayā rataḥ sutāvubhau śaṭholmukābhidhāvadhāt |
purā'ryamāṃ śakau surāvudāraceṣṭito balaḥ | 17.174 |
janārdanaśca rugmiṇīkaraṃ śubhe dine'grahīt |
mahotsavastadā'bhavat kuśasthalīnivāsinām | 17.175 |
caturmukheśapūrvakāḥ surā viyatyavasthitāḥ |
pratuṣṭuvurjanārdanaṃ ramāsametamavyayam | 17.176 |
munīndradevagāyanādayo'pi yādavaiḥ saha |
viceruruttamotsave ramārameśayogini | 17.177 |
surāṃ śakāṇsca ye nṛpāḥ samāhutā mahotsave |
sapāṇḍavāḥ samāyayurhariṃ ramāsamāyutam | 17.178 |
samastalokasundarau yutau ramārameśvarau |
samīkṣya modamāyayuḥ samastalokasajjanāḥ | 17.179 |
tayā raman janārdano viyogaśūnyayā sadā |
adhatta putramuttamaṃ manobhavaṃ purātanam | 17.180 |
catustanorhareḥ prabhostṛtīyarūpasaṃ yutaḥ |
tatastadāhvayo'bhavat sa rugmiṇīsuto balī | 17.181 |
puraiva mṛtyave'vadat tameva śambarasya ha |
prajātamabjajāṅkajastavāntako'yamityapi | 17.182 |
sa māyayā hareḥ sutaṃ pragṛhya sūtikāgṛhāt |
avākṣipanmahodadhāvupekṣito'ripāṇinā | 17.183 |
tamagrasajjalecaraḥ sa dāṇsahastamāgataḥ |
kumāramasya tūdare nirīkṣya śambare daduḥ | 17.184 |
vipāṭya matsyakodaraṃ sa śambaraḥ kumārakam |
nyavedayanmanobhavapriyākare surūpiṇam | 17.185 |
cxci.anaṅgatāmupāgate purā hareṇa sā'ṅgaje |
vaśaṃ viriñcaśāpato jagāma śambarasya hi | 17.186 |
purā hipañcabhartṛkāṃ niśamya kañjajoditām |
jahāsa pārṣatātmajāṃ śaśāpa tāṃ tatastvajaḥ | 17.187 |
bhavāsureṇa dūṣiteti sā tato hi māyayā |
pidhāya tāṃ nijāṃ tanuṃ jagāma cānyayā'suram | 17.188 |
gṛhe'pi sā'sure sthitā nijasvarūpato'suram |
na gacchati sma sā patiṃ nijaṃ samīkṣya harṣit ā | 17.189 |
rasāyanaiḥ kumārakaṃ vyavarddhayad ratiḥ patim |
sa pūrṇayauvano'bhavaccaturbhireva vatsaraiḥ | 17.190 |
patiṃ supūrṇayauvanaṃ nirīkṣya tāṃ viṣajjatīm |
uvāca kārṣṇiramba te kuceṣṭitaṃ kathaṃ nviti | 17.191 |
jagāda sā'khilaṃ patau tadasya janma cā'gatim |

tato'grahīt sa tāṃ priyāṃ ratiṃ ramāpateḥ sutaḥ | 17.192 |
dadau ca mantramuttamaṃ samastamāyināṇsakam |
bhṛgūttharāmadaivataṃ ratirhareḥ sutāya sā | 17.193 |
tataḥ svadāradharṣakaṃ samāhvayad yudhe'ṅgajaḥ |
sa śambaraṃ sa caitya taṃ yuyodha śaktito balī | 17.194 |
sa carmakhaḍgadhāriṇaṃ varāstraśastrapādapaiḥ |
yadā na yoddhumāṇsakaddhareḥ sutaṃ na dṛśyate | 17.195 |
sahasramāyamulbaṇaṃ tvadṛśyamambarād girīn |
sṛjantametya vidyayā jaghāna kṛṣṇanandanaḥ | 17.196 |
sa vidyayā vināṇsitorumāya āṇsu śambaraḥ |
cxcii.nikṛttakandharo'patad varāsinā'munā kṣaṇāt | 17.197 |
nihatya taṃ hareḥ sutastayaiva vidyayā'mbaram |
samāsthitaḥ svabhāryayā samaṃ kuśasthalīṃ yayau | 17.198 |
samastavedinormunirnarān viḍambamānayoḥ |
ramārameśayoḥ sutaṃ jagāda taṃ sma nāradaḥ | 17.199 |
sa rugmiṇījanārdanādibhiḥ sarāmayādavaiḥ |
pitāmahena cā'darāt sulāl . ito'vasat sukham | 17.200 |
tataḥ purā syamantakaṃ hyavāpa sūryamaṇḍale |
sthitāddhareḥ sa satrajit sadā'tra keśavārcakaḥ | 17.201 |
sadā'sya viṣṇubhāvino'pyatīva lobhamāntaram |
prakāṇsayan ramāpatiryayāca īśvaro maṇim | 17.202 |
sa taṃ na dattavāṃ stato'nujo nibaddhya taṃ maṇim |
vanaṃ gataḥ prasenako mṛgādhipena pātitaḥ | 17.203 |
tadā sa satrajiddhariṃ śaśaṃ sa sodarāntakam |
upāṃ śu vartmanā tato hariḥ sayādavo yayau | 17.204 |
vane sa siṃ hasūditaṃ padaiḥ pradarśya vṛṣṇinām |
prasenamṛkṣapātitaṃ sa siṃ hamapyadarśayat | 17.205 |
tato nidhāya tān bilaṃ sa jāmbavatparigraham |
viveśa tatra saṃ yugaṃ babhūva tena ceśituḥ | 17.206 |
yuyodha mandameva sa prabhuḥ svabhakta ityajaḥ |
cakāra cogramantataḥ prakāṇsayan svamasya hi | 17.207 |
sa muṣṭipiṣṭavigraho nitāntamāpadaṃ gataḥ |
jagāma cetasā raghūttamaṃ nijaṃ patiṃ gatim | 17.208 |
cxciii.smṛtiṃ gate tu rāghave tadākṛtiṃ yadūttame |
samastabhedavarjitāṃ samīkṣya so'yamityavet | 17.209 |
tataḥ kṣamāpayan sutāṃ pradāya rohiṇīṃ śubhām |
maṇiṃ ca taṃ nunāva sa prapanna āṇsu pādayoḥ | 17.210 |
vidhāya cakradāritaṃ sujīrṇadehamasya saḥ |
yuvānamāṇsu keśavaścakāra vedanāṃ vinā | 17.211 |
vidhāya bhaktavāñchitaṃ priyāsahāya īśvaraḥ |

pragṛhya taṃ mahāmaṇiṃ viniryayau guhāmukhāt | 17.212 |
guhāpraviṣṭamīśvaraṃ bahūnyahānyanirgatam |
pratīkṣya yādavāstu ye gatā gṛhaṃ tadā'hṛṣuḥ | 17.213 |
samastavṛṣṇisannidhau yadūttamaḥ syamantakam |
dadau ca satrajitkare sa vicchavirbabhūva ha | 17.214 |
sa duryaśo ramāpatāvanūcya mithyayā tapan |
svapāpahānakāṅkṣayā dadau sutāṃ janārdane | 17.215 |
maṇiṃ ca taṃ pradāya taṃ nanāma ha kṣamāpayan |
maṇiṃ punardadau harirmumoda satyabhāmayā | 17.216 |
ramaiva sā hibhūriti dvitīyamūrtiruttamā |
babhūva satrajitsutā samastalokasundarī | 17.217 |
tato hi sā ca rugmiṇī priye priyāsu te'dhikam |
janārdanasya te hareḥ sadā'viyoginī yataḥ | 17.218 |
athā'pa sāmbanāmakaṃ sutaṃ ca rohiṇī hareḥ |
caturmukhāṃ śasaṃ yutaṃ kumārameva ṣaṇmukham | 17.219 |
iti praśāsati prabhau jagajjanārdane'khilam |
agaṇyasadguṇārṇave kadācidāyayau dvijaḥ | 17.220 |
cxciv.janārdanaḥ sa nāmato rameśapādasaṃ śrayaḥ |
sa mānitaśca viṣṇunā praṇamya vākyamabravīt | 17.221 |
kṣamasva me vacaḥ prabho bravīmyatīva pāpakam |
yataḥ supāpadūtakastato hi tādṛśaṃ vacaḥ | 17.222 |
na te'styagocaraṃ kvacit tathā'pi cā'jñayā vade |
vadeti codito'munā dvijo jagāda mādhavam | 17.223 |
sutau hi sālvabhūpaterbabhūvatuḥ śivāṇsrayau |
śivaprasādasambhavau pitustapobalena tau | 17.224 |
ajeyavadhyatāṃ ca tau śivād varaṃ samāpatuḥ |
jarāsutasya śiṣyakau tapobalena kevalam | 17.225 |
mahodaraṃ ca kuṇḍadhāriṇaṃ ca bhūtakāvubhau |
tathā'jitāvavadhyakau dideśa śaṅkarastayoḥ | 17.226 |
tayoḥ sahāya eva tau varācchivasya bhūtakau |
ajeyatāmavāpaturnacānyathā'marāvapi | 17.227 |
ajeyatāmavadhyatāmavāpya tāvubhau śivāt |
pitustu rājasūyitāṃ samicchato madoddhatau | 17.228 |
jarāsuto gurutvato viroddhumatra necchati |
nṛpāṃ stu devapakṣiṇo vijitya kartumicchataḥ | 17.229 |
svayaṃ hi rājasūyitāṃ jarāsuto na manyate |
yato hi vaiṣṇavaṃ kratuṃ tamāhurīśa vaidikāḥ | 17.230 |
imau pituryaśo'rthinau parābhavāya te tathā |
samicchato'dya taṃ kratuṃ bhavantamūcatuśca tau | 17.231 |
samudrasaṃ śrayo bhavān bahūn pragṛhya lāvaṇān |

cxcv.subhārakānupaihi nāviti kṣamasva me vacaḥ | 17.232 |
itīrya taṃ nanāma sa pra cāhasan sma yādavāḥ |
haristu sātyakiṃ vaco jagāda meghanisvanaḥ | 17.233 |
prayāhi sātyake vaco bravīhi me nṛpādhamau |
sametya vāṃ varāyudhaiḥ karaṃ dadānyasaṃ śayam | 17.234 |
upaitamāṇsu saṃ yugārthinau ca puṣkaraṃ prati |
itīritaḥ śineḥ suto jagāma viprasaṃ yutaḥ | 17.235 |
upetya tau harervaco jagāda sātyakirbalī |
vidhāya tau tṛṇopamau girā jagāma keśavam | 17.236 |
tataḥ puraiva tāvubhau dvijaṃ harasvarūpiṇam |
suduḥkhavāsanāmakaṃ pracakratustṛṇopamam | 17.237 |
daśatrikaiḥ śatairvṛto yatīśvaraiḥ sa sarvavit |
vipāṭit ātmakaupinādisarvamātrako'bhavat | 17.238 |
varāt svasambhavādasau na śāpaśaktimānabhūt |
tataḥ samastabhañjanoruśaktimāpa keśavam | 17.239 |
sa tān samarcya mādhavaḥ pradāya corumātrakāḥ |
yayau ca taiḥ samanvito vadhāya sālvaputrayoḥ | 17.240 |
tamatrijaṃ harātmakaṃ yato hi veda māgadhaḥ |
tato'tyajat svaśiṣyakau niśamya tatpratīpakau | 17.241 |
harau tu puṣkaraṃ gate munīśvaraiḥ samarcite |
samīyatuśca tāvubhāvathātra haṃ saḍībhakau | 17.242 |
sa brahmadattanāmako'tra tatpitā'pyupāyayau |
samāgatau ca bhūtakau śivasya yau purassarau | 17.243 |
cxcvi.vicakranāmako'suraḥ purā viriñcato varam |
avadhyatāmajeyatāmavāpya bādhate surān | 17.244 |
sa cābhavat tayoḥ sakhā sahāyakāmyayā'gamat |
hiḍimbarākṣaso'pi yaḥ purā'pa śaṅkarād varam | 17.245 |
na jīyase na vadhyase kutaścaneti toṣit āt |
sa caitayoḥ sakhā'bhavat samājagāma tatra ca | 17.246 |
akṣohiṇīdaśātmakaṃ balaṃ tayorbabhūva ha |
vicakragaṃ ṣaḍātmakaṃ tathaikameva rākṣasam | 17.247 |
dviraṣṭasenayā yutau sahaikayaiva tau nṛpau |
samīyaturyudhe hariṃ hariśca tau sasāra ha | 17.248 |
atha dvayordvayorabhūd raṇo bhayānako mahān |
harirvicakrameyivān balaśca haṃ samuddhatam | 17.249 |
tadā'sya cānujaṃ yayau śinipravīra āyudhī |
gadaśca nāmato'nujo hareḥ sa rohiṇīsutaḥ | 17.250 |
purā sa caṇḍako gaṇo harerniveditāṇsanaḥ |
samāhvayad raṇāya vai tayoḥ sa tātameva hi | 17.251 |
akṣohiṇītrayānvitāḥ samastayādavāstadā |

trilocanānugau ca tau nyavārayan sarākṣasau | 17.252 |
harirvicakramojasā mahāstraśastravarṣiṇam |
vivāhanaṃ nirāyudhaṃ kṣaṇāccakāra sāyakaiḥ | 17.253 |
punaśca pādapān girīn pramuñcato'riṇā'rihā |
śiro jahāra devatā vineduratra harṣit āḥ | 17.254 |
prasūnavarṣibhiḥ stutaścaturmukhādibhiḥ prabhuḥ |
sasāra tau harānugau prabhakṣakau sa sāttvatām | 17.255 |
cxcvii.samastayādavān raṇe vidhūya tau janārdanam |
upetya cāṃ sagau hareradaṃ śatāṃ sukarṇakau | 17.256 |
sa tau bhujapravegato vidhūya śaṅkarālaye |
nyapātayad balārṇavo'mitasya kiṃ taducyate | 17.257 |
prabhakṣayantamojasā hiḍimbamuddhataṃ balam |
sahograsenako yayau pitā hareḥ śarān kṣipan | 17.258 |
tayo rathau sahāyudhau prabhakṣya rākṣaso balī |
pragṛhya tāvabhāṣata prayātamāṇsu me mukham | 17.259 |
tadā gadāvarāyudhaḥ sahaiva haṃ sabhūbhṛt ā |
prayuddhyamāna āyayau vihāya taṃ halāyudhaḥ | 17.260 |
tamāgataṃ samīkṣya tau vihāya rākṣasādhipaḥ |
upetya muṣṭinā'hanad balaṃ sa vakṣasi krudhā | 17.261 |
ubhau hi bāhuṣāl . ināvayuddhyatāṃ ca muṣṭibhiḥ |
ciraṃ prayuddhya taṃ balo'grahīt sa jaṅghayorvibhuḥ | 17.262 |
athainamuddhṛtaṃ balād balaḥ sa dūramākṣipat |
papāta pādayojane sa nā'jagāma taṃ punaḥ | 17.263 |
vihāya sainikāṃ śca tau nṛpau yayau vanāya saḥ |
nihatya tasya rākṣasān halāyudho nanāda ha | 17.264 |
gadastu sālvabhūbhṛt ā vayogatena yodhayan |
vivāhanaṃ nirāyudhaṃ cakāra so'pyapādravat | 17.265 |
sutena tasya kanyasā yuyodha sātyakī rathī |
varāstraśastrayodhinau vijahratuśca tāvubhau | 17.266 |
ciraṃ prayuddhya sātyakiḥ sa haṃ sakanyasā balī |
cxcviii.śataṃ sapañcakaṃ raṇe cakarta tasya dhanvanām | 17.267 |
sa khaḍgacarmabhṛd raṇe'bhyayāt sutātmajaṃ śineḥ |
sa cainamabhyayāt tathā varāsicarmabhṛd vibhīḥ | 17.268 |
dviṣoḍaṇsaprabhedakaṃ varāsiyuddhamaśramau |
pradarśya nirviśeṣakāvubhau vyavasthitau ciram | 17.269 |
parasparāntaraiṣiṇau nacāntaraṃ vyapaśyatām |
tato vihāya saṅgaraṃ gatau nirarthakaṃ tviti | 17.270 |
tataḥ sa haṃ sasaṃ yuto jagāma yoddhumacyutam |
kṣaṇena tau nirāyudhau cakāra keśavaḥ śaraiḥ | 17.271 |
hataṃ ca sainyametayoścaturthabhāgaśeṣitam |

kṣaṇena keśavena tadbhayādapeyatuśca tau | 17.272 |
sa puṣkarekṣaṇastadā surairnuto'tha puṣkare |
uvāsa tāṃ niśāṃ prabhuḥ sayādavo'mitaprabhaḥ | 17.273 |
pare dine janārdano nṛpātmajau pravidrutau |
yamasvasustaṭe prabhuḥ samāsasāda pṛṣṭhataḥ | 17.274 |
sa rauhiṇeyasaṃ yutaḥ samanvitaśca senayā |
svaśiṣṭasenayā vṛtau palāyināvavārayat | 17.275 |
nivṛtya tau svasenayā ṇsarottamairvavarṣatuḥ |
sukopitau samastaśo yadūnavāryapauruṣau | 17.276 |
athā'sasāda haṃ sako halāyudhaṃ mahādhanuḥ |
anantaro'sya sātyakiṃ gadaṃ ca sarvasainikān | 17.277 |
sa sātyakiṃ nirāyudhaṃ vivāhanaṃ vivarmakam |
vyadhād gadaṃ ca tau raṇaṃ vihāya hāpajagmatuḥ | 17.278 |
cxcix.vidhūya sainikāṃ śca sa pragṛhya cāpamātatam |
hariṃ jagāma connadan mahāstraśastravarṣaṇaḥ | 17.279 |
tamāṇsu keśavo'rihā samastasādhanojjhitam |
kṣaṇāccakāra so'pyagād visṛjya taṃ halāyudham | 17.280 |
halāyudho nirāyudhaṃ vidhāya haṃ samojasā |
vikṛṣṭacāpa āgataṃ dadarśa tasya cānujam | 17.281 |
sa haṃ sa āṇsu kārmukaṃ punaḥ pragṛhya taṃ balam |
yadā'sasāda keśavo nyavārayat tamojasā | 17.282 |
śineḥ sutātmajo'pyasau vihāya haṃ sakānujam |
rathāntaraṃ samāsthito jagāma tātamasya ca | 17.283 |
vayogataḥ pitā tayoryuyodha tena vṛṣṇinā |
śaraṃ ca kaṇṭhakūbare vyasarjayat sa sātyakeḥ | 17.284 |
sa sātyakirdṛḍhāhato jagāma mohamāṇsu ca |
sulabdhasañjña utthitaḥ samādade'rddhacandrakam | 17.285 |
sa tena tacchiro balī cakarta śuklamūrddhajam |
yadambayā'bhikāmitaṃ purā papāta tat kṣitau | 17.286 |
nadaṃ śca sātyakirharerjagāma pārśvamuddhataḥ |
balo'pi haṃ sakānujaṃ yuyodha senayā yutam | 17.287 |
haristu haṃ samulbaṇaiḥ śaraiḥ samardayan balam |
jaghāna tasya sarvaśo na kaścidatra śeṣitaḥ | 17.288 |
sa eka eva keśavaṃ mahāstramuk sasāra ha |
nivārya tāni sarvaśo harirnijāstramādade | 17.289 |
sa vaiṣṇavāstramudyataṃ nirīkṣya yānato mahīm |
gataḥ parādravad bhayāt papāta yāmunodake | 17.290 |
cc.varāstrapāṇirīśvaraḥ padā'hanacchirasyamum |
sa mūrchito mukhe'patanmahābhujaṅgamasya ha | 17.291 |
sa dhārtarāṣṭrakodare yathā tamo'ndhameyivān |

tathā suduḥkhasaṃ yuto vasan manoḥ paraṃ mriyet | 17.292 |
tato'ndhameva tat tamo harerdviḍeti niścayāt |
tadā'sya cānujo'grajaṃ vimārgayan jale'patat | 17.293 |
vihāya rohiṇīsutaṃ jale nimajjya mārgayan |
apaśyamāna ātmano vyapāṭayacca kākudam | 17.294 |
vihāya dehamulbaṇaṃ tamo'vatārya cāgrajam |
pratīkṣamāṇa ulbaṇaṃ samatti tat sukhetaram | 17.295 |
tato harirbalairyuto balānvito munīśvaraiḥ |
samaṃ kuśasthalīṃ yayau stutaḥ kaśaṅkarādibhiḥ | 17.296 |
svakīyapādapallavāṇsrayaṃ janaṃ praharṣayan |
uvāsa nityasatsukhārṇavo ramāpatirgṛhe | 17.297 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
haṃ saḍibhakavadho nāma saptadaśo'dhyāyaḥ
cci.(bhīmārjunadigvijayaḥ )
atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ
Oṃ | yadā rāmādavāptāni divyāstrāṇi prapedire |
droṇāt kumārāsteṣvāsīt sarveṣvapyadhiko'rjunaḥ | 18.1 |
nijapratibhayā jānan sarvāstrāṇi tato'dhikam |
nāstrayuddhaṃ kvacid bhīmo manyate dharmamañjasā | 18.2 |
nahi bhāgavato dharmo devatābhyupayācanam |
j ñānabhaktī harestṛptiṃ vinā viṣṇorapi kvacit | 18.3 |
nā'kāṅkṣyaṃ kimutānyebhyo hyastraṃ kāmyaphalapradam |
śuddhe bhāgavate dharme nirato yad vṛkodaraḥ | 18.4 |
na kāmyakarmakṛt tasmānnāyācad devamānuṣān |
na hariścārthitastena kadācit kāmalipsayā | 18.5 |
bhikṣāmaṭaṃ śca huṅkārāt karavad vaiśyato'grahīt |
nānyadevā natāstena vāsudevānna pūjitāḥ | 18.6 |
na pratīpaṃ hareḥ kvāpi sa karoti kathañcana |
anupaskariṇo yuddhe nābhiyāti hyupaskarī |
nāpayāti yudhaḥ kvāpi na kvacicchadma cā'caret | 18.7 |
naivordhvadaihikānujñāmavaiṣṇavakṛte'karot |
na karoti svayaṃ naiṣāṃ priyamapyācaret kvacit | 18.8 |
sakhyaṃ nāvaiṣṇavaiścakre pratīpaṃ vaiṣṇave naca |
parokṣe'pi harernindākṛto jihvāṃ chinatti ca | 18.9 |
pratīpakāriṇo hanti viṣṇorvainānajīghanat |
na saṃ śayaṃ kadā'pyeṣa dharme jñāne'pi vā'karot | 18.10 |
vidyopajīvanaṃ naiṣa cakārā'padyapi kvacit |
ccii.ato na dharmanahuṣau pratyuvāca kathañcana | 18.11 |
ājñayaiva harerdrauṇerastrāṇyastrairaśātayat |

adṛśyo'lambuso bhagno nānyatra tu kathañcana | 18.12 |
nahyastrayuddhe sadṛśo drauṇerastyarjunādṛte |
sarvavittvaṃ tato bhīme pradarśayitumīśvaraḥ |
adādājñāmastrayuddhe tathaivālambusaṃ prati | 18.13 |
pratyakṣībhūtadeveṣu bandhujyeṣṭheṣu vā natim |
maryādāsthitaye'śāsad bhagavān puruṣottamaḥ | 18.14 |
tatrāpi viṣṇumevāsau namennānyaṃ kathañcana |
ājñayaivāstradevāṃ śca prerayāmāsa nārthanāt | 18.15 |
anvenameva taddharme kṛṣṇaikā saṃ sthitā sadā |
dhṛtarāṣṭrādapi varaṃ tato nā'tmārthamagrahīt | 18.16 |
nāṇsapad dhārtarāṣṭrāṃ śca mahāpadyapi sā tataḥ |
na vācā manasā vā'pi pratīpaṃ keśave'carat | 18.17 |
anye bhāgavatatve'pi khinnadharmāḥ kvacitkvacit |
syamantakārthe rāmo'pi kṛṣṇasya vimanā'bhavat | 18.18 |
avamene'rjunaḥ kṛṣṇaṃ viprasya śiśurakṣaṇe |
pradyumna uddhavaḥ sāmbo'niruddhādyāṇsca sarvaśaḥ | 18.19 |
hareriṣṭaṃ subhadrāyāḥ phalgune dānamañjasā |
j ñātvā'pi rurudhuḥ samyak sātyakiḥ kṛṣṇasammitam | 18.20 |
kadācinmanyate pārthaṃ dharmajo'pi naraṃ harim |
matvā'bibhejjarāsandhavadhe kṛṣṇamudīritum | 18.21 |
bandhanaṃ śaṅkamāno hi kṛṣṇasya viduro'pitu |
kauraveyasabhāmadhye nāvatāramarocayat | 18.22 |
cciii.nakulaḥ karadānāya preṣayāmāsa keśave |
avamene harerbuddhiṃ sahadevaḥ kulakṣayāt | 18.23 |
devakīvasudevādyā menire mānuṣaṃ harim |
bhīṣmastu bhārgavaṃ rāmamavamene yuyodha ca | 18.24 |
droṇakarṇadrauṇikṛpāḥ kṛṣṇābhāve mano dadhuḥ |
devāḥ śivādyā apitu virodhaṃ cakrire kvacit | 18.25 |
ṛṣimānuṣagandharvā vaktavyāḥ kimataḥ param |
janmajanmāntare'jñānādavajānanti yat sadā | 18.26 |
tasmādeko vāyureva dharme bhāgavate sthiraḥ |
lakṣmīḥ sarasvatī ceti paraśuklatrayaṃ śrutam | 18.27 |
sarvametacca kathitaṃ tatratatrāmitātmanā |
vyāsenaiva purāṇeṣu bhārate ca svasaṃ vidā | 18.28 |
yadā te sarvaśastrāstravedino rājaputrakāḥ |
babhūvū raṅgamadhye tān bhāradvājo'pyadarśayat | 18.29 |
raktacandanasatpuṣpavastraśastragul . odanaiḥ |
sampūjya bhārgavaṃ rāmamanujajñe kumārakān | 18.30 |
te bhīṣmadroṇaviduragāndhārīdhṛtarāṣṭrakān |
sarājamaṇḍalān natvā kuntīṃ cādarśayañchramam | 18.31 |

sarvaiḥ pradarśite'stre tu droṇādāttamahāstravit |
drauṇirastrāṇyameyāni darśayāmāsa cādhikam | 18.32 |
tato'pyatitarāṃ pārtho divyāstrāṇi vyadarśayat |
avidhyanmāṇsake pāde pakṣiṇaḥ pakṣma eva ca |
evamādīni citrāṇi bahūnyeṣa vyadarśayat | 18.33 |
cciv.tadaiva karṇa āgatya rāmopāttāstrasampadam |
darśayannadhikaḥ pārthādabhūd rājanyasaṃ sadi | 18.34 |
kuntī nijaṃ sutaṃ j ñātvā lajjayā nāvadacca tam |
pārtho'sahaṃ staṃ yuddhāyaivā'hvayāmāsa saṃ sadi | 18.35 |
raṇāyākṣatriyāhvānaṃ j ānan dharmapratīpakam |
bhīmo nivārya bībhatsuṃ karṇāyādāt pratodakam | 18.36 |
akṣatrasaṃ skārayuto jāto'pi kṣatriye kule |
na kṣatriyo hi bhavati yathā vrātyo dvijottamaḥ | 18.37 |
niruttare kṛte karṇe bhīmenaiva suyodhanaḥ |
abhyaṣecayadaṅgeṣu rājānaṃ pitranujñayā |
dhṛtarāṣṭraḥ pakṣapātāt putrasyānuvaśo'bhavat | 18.38 |
abhiṣikte tadā karṇe prāyādadhirathaḥ pitā |
sarvarājasadomadhye vavande taṃ vṛṣā tadā |
tutuṣuḥ karmaṇā tasya santaḥ sarve samāgatāḥ | 18.39 |
bhīmaduryodhanau tatra śikṣāsandarśanacchalāt |
samādāya gade gurvī saṃ rambhādabhyudīyatuḥ | 18.40 |
devāsuramanuṣyādi jagadetaccarācaram |
sarvaṃ tadā dvidhā bhūtaṃ bhīmaduryodhanāṇsrayāt | 18.41 |
devā devānukūlāṇsca bhīmameva samāṇsritāḥ |
asurā āsurāṇscaiva duryodhanasamāṇsrayāḥ |
dvidhābhūtā mānuṣāṇsca devāsuravibhedataḥ | 18.42 |
jaya bhīma mahābāho jaya duryodhaneti ca |
huṅkārāṃ ścaiva bhiṭkārāṃ ścakrurdevāsurā api | 18.43 |
dṛṣṭvā jagat susaṃ rabdhaṃ droṇo'tha dvijasattamaḥ |
nedaṃ jagad vinaśyeta bhīmaduryodhanāṇsrayāt |
ccv.iti putreṇa tau vīrau nyavārayadarindamau | 18.44 |
svakīyāyāṃ svakīyāyāṃ yogyatāyāṃ natu kvacit |
yuvayoḥ sama ityuktvā drauṇiretau nyavārayat |
droṇājñayā vāritau tau yayatuḥ svaṃ svamālayam | 18.45 |
surāsurān susaṃ rabdhān kālena drakṣyatheti ca |
brahmā nivārya sasuro yayau seśaḥ svamālayam | 18.46 |
karṇaṃ haste pragṛhyaiva dhārtarāṣṭro gṛhaṃ yayau |
pārthaṃ haste pragṛhyaiva bhīmaḥ prāyāt svamālayam | 18.47 |
pārthena karṇo hantavya ityāsīd bhīmaniścayaḥ |
vaiparītyena tasyā'sīd duryodhanaviniścayaḥ |

tadarthaṃ nītimatulāṃ cakratustāvubhāvapi | 18.48 |
tathotkarṣe phalgunasya yaśaso vijayasya ca |
udyoga āsīd bhīmasya dhārtarāṣṭrasya cānyathā | 18.49 |
bhīmārthaṃ keśavo'nye ca devāḥ phalgunapakṣiṇaḥ |
āsan yathaiva rāmādyāḥ saṅgraheṇa hanūmataḥ |
surāḥ sugrīvapakṣasthāḥ pūrvamāsaṃ stathaiva hi | 18.50 |
tadarthameva bhīmasya hyanujatvaṃ sureśvaraḥ |
āpa pūrvānutāpena tena bhīmastathā'karot | 18.51 |
duryodhanārthaṃ karṇasya pakṣiṇo daityadānavāḥ |
āsuḥ sarve glahāvetāvāsatuḥ karṇaphalgunau | 18.52 |
atha pṛṣṭo dakṣiṇārthaṃ droṇa āha kumārakān |
baddhvā pāñcālarājānaṃ dattetyūcustatheti te | 18.53 |
te dhārtarāṣṭrāḥ karṇena sahitāḥ pāṇḍavā api |
yayurdroṇena sahitāḥ pāñcālanagaraṃ prati | 18.54 |
ccvi.athā'ha bhīmaḥ sāmarthyavivekābhīpsayā gurum |
garva eṣa kumārāṇāmanivāryo dvijottama |
gacchantvete'grato naiṣāṃ vaśago drupado bhavet | 18.55 |
nivṛtteṣvakṛt ārtheṣu vayaṃ baddhvā ripuṃ tava |
ānayāma na sandeha iti tasthau sasodaraḥ | 18.56 |
sadroṇakeṣu pārtheṣu sthiteṣvanye sasūtajāḥ |
yayurāttapraharaṇāḥ pāñcālāntaḥ puraṃ drutam | 18.57 |
kumārān grahaṇepsūṃ stānupayātānudīkṣya saḥ |
akṣohiṇītritayayu' n nissṛto drupado gṛhāt | 18.58 |
te śarairabhivarṣantaḥ parivārya kumārakān |
ardayāmāsuruddvṛtt ān striyo bālāṇsca sarvaśaḥ | 18.59 |
harmyasaṃ sthāḥ striyo bālā grāvabhirmusalairapi |
atyarthamardayāmāsuḥ kumārān susukhedhitān | 18.60 |
drupadasya varo hyasti sūryadattastapobalāt |
ā yojanāt puramupa na tvā jeṣyati kaścana | 18.61 |
iti tena vareṇaiva sukhasaṃ varddhitāṇsca te |
bhagnāḥ kumārā āvṛtya dudruvuryatra pāṇḍavāḥ | 18.62 |
strībālavṛddhasahitaiḥ pāñcālairapyanudrutāḥ |
bhīmārjuneti vāṇsanto yayuryatra sma pāṇḍavāḥ | 18.63 |
t ān prabhagnān samālokya bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ |
āruroha rathaṃ vīraḥ pura āttaśarāsanaḥ | 18.64 |
tamanvayādindrasuto yamau tasyaiva cakrayoḥ |
yudhiṣṭhirastu droṇena saha tasthau nirīkṣakaḥ | 18.65 |
āyāntamagrato dṛṣṭvā bhīmamāttaśarāsanam |
ccvii.dudruvuḥ sarvapāñcālāḥ viviśuḥ purameva ca | 18.66 |
drupadastvabhyayād bhīmaṃ saputraḥ sārasenayā |

cakrarakṣau tu tasyā'stāṃ yudhāmanyūttamaujasau | 18.67 |
dhātraryamāveśayutau viśvāvasuparāvasū |
sutau tasya mahāvīryau satyajit pṛṣṭhato'bhavat |
sa mitrāṃ śayuto vīraścitraseno mahārathaḥ | 18.68 |
agratastu śikhaṇḍyāgād rathodāraḥ śarān kṣipan |
janamejayastamanveva pūrvaṃ citraratho hi yaḥ |
tvaṣṭurāveśasaṃ yuktaḥ sa śarānabhyavarṣata | 18.69 |
t āvubhau virathau kṛtvā vicāpau ca vivarmakau |
bhīmo jaghāna tāṃ senāṃ savājirathakuñjarām | 18.70 |
athainaṃ śaravarṣeṇa yudhāmanyūttamaujasau |
abhīyatustau virathau cakre bhīmo nirāyudhau | 18.71 |
hastaprāptaṃ ca pāñcālaṃ nāgrahīt sa vṛkodaraḥ |
gurvarthāmarjunasyorvī pratijñāṃ kartumapyṛt ām |
mānabhaṅgāya karṇasya pārthameva nyayojayat | 18.72 |
sa śarān kṣipatastasya pāñcālasyārjuno drutam |
pupluve syandane cāpaṃ chitvā taṃ cāgrahīt kṣaṇāt |
siṃ ho mṛgamivā'dāya svarathe cābhipetivān | 18.73 |
atha prakupitaṃ sainyaṃ phalgunaṃ paryavārayat |
jaghāna bhīmastarasā tat sainyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ | 18.74 |
atha satyajidabhyāgāt pārthaṃ muñcañcharān bahūn |
tamarjunaḥ kṣaṇenaiva cakre virathakārmukam | 18.75 |
ghnantaṃ bhīmaṃ punaḥ sainyamarjunaḥ prāha mā bhavān |
senāmarhati rājño'sya vīra hantumaśeṣataḥ | 18.76 |
ccviii.sambandhayogyastātasya sakhā'yaṃ na sudhārmikaḥ |
neṣyāma enamevāto gurorvacanagauravāt | 18.77 |
snehapāṇsaṃ tataścakre bībhatsau drupado'dhikam |
tataḥ senāṃ vihāyaiva bhīmo bībhatsumanvayāt | 18.78 |
muktā kathañcid bhīmāsyāt sā senā dudruve bhayāt |
drupadaṃ sthāpayāmāsāthārjuno droṇasannidhau | 18.79 |
papracchainaṃ tadā droṇasakhyamastyuta neti ha |
astīdānīmiti prāha drupado'ṅgirasāṃ varam | 18.80 |
athā'ha drupadaṃ droṇaḥ sakhyamicche'kṣayaṃ tava |
nahyarājñā bhavet sakhyaṃ tavetīdaṃ kṛtaṃ mayā | 18.81 |
na vipradharmo yad yuddhamatastvaṃ na mayā dhṛtaḥ |
śiṣyairetat kāritaṃ me tava sakhyamabhīpsatā | 18.82 |
ataḥ sakhyārthamevādya tvadrājyārddho hṛto mayā |
gaṅgāyā dakṣiṇe kūle tvaṃ rājaivottare tvaham |
nahyarājatva ekasya sakhyaṃ syādāvayoḥ sakhe | 18.83 |
ityuktvonmucya taṃ droṇo rājyārddhaṃ gṛhya cāmutaḥ |
yayau śiṣyairnāgapuraṃ nyavasat sukhamatra ca |

Original text: Mahābhāratatātparyanirṇaya · Data entry Dvaita.net · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc