Mahābhāratatātparyanirṇaya · Part 4160
sahasramūrdhno'sya bataikamūrdhni sasaptapātāl . agirīndrasāgarā |
dharā'khileyaṃ nanu sarṣapāyati prasahya ko nāma haret tamenam | 8.88 |
prakarṣati tveva niśācareśvare tathaiva rāmāvarajaṃ tvarānvitaḥ |
samastajīvādhipateḥ parā tanuḥ samutpapātāsya puro hanūmān | 8.89 |
sa muṣṭimāvartya ca vajrakalpaṃ jaghāna tenaiva ca rāvaṇaṃ ruṣā |
prasārya bāhūnakhilairmukhairvaman sa raktamuṣṇaṃ vyasuvat papāta | 8.90 |
nipātya rakṣodhipatiṃ sa mārutiḥ pragṛhya saumitrimuraṅgaśāyinaḥ |
jagāma rāmākhyatanoḥ samīpaṃ saumitrimuddhartumalaṃ hyasau kapiḥ | 8.91 |
lxx.sa rāmasaṃ sparśanivāritaklamaḥ samutthitastena samuddhṛte śare |
babhau yathā rāhumukhāt pramuktaḥ śaśī supūrṇo vikacasvaraśmibhiḥ | 8.92 |
sa śeṣabhogābhamatho janārdanaḥ pragṛhya cāpaṃ saśaraṃ punaśca |
sulabdhasañjñaṃ rajanīcareśaṃ jagāda sajjībhava rāvaṇeti | 8.93 |
rathaṃ samāruhya punaḥ sakārmukaḥ samārgaṇo rāvaṇa āṇsu rāmam |
abhyetya sarvāṇsca diśaścakāra śarāndhakārāḥ paramāstravettā | 8.94 |
rathasthite'smin rajanīcareśe na me patirbhūmital . e sthitaḥ syāt |
iti sma putraḥ pavanasya rāmaṃ skandhaṃ samāropya yayau ca rākṣasam | 8.95 |
prahasya rāmo'sya hayān nihatya sūtaṃ ca kṛtvā tilaśo dhvajaṃ ratham |
dhanūṃ ṣi khaḍgaṃ sakalāyudhāni chatraṃ ca sañchidya cakarta maulim | 8.96 |
kartavyamūḍhaṃ tamavekṣya rāmaḥ punarjagādā'śu gṛhaṃ prayāhi |
samastabhogānanubhūya śīghraṃ pratoṣya bandhūn punarehi martum | 8.97 |
itīrito'vāgvadano yayau gṛhaṃ vicārya kāryaṃ saha mantribhiḥ svakaiḥ |
hatāvaśeṣairatha kumbhakarṇaprabodhanāyā'śu matiṃ cakāra | 8.98 |
saśailaśṛṅgāsiparaśvadhāyudhairniśācarāṇāmayutairanekaiḥ |
tacchvāsavegābhihataiḥ kathañcid gataiḥ samīpaṃ kathamapyabodhayat | 8.99 |
śailopamānasya ca māṃ sarāṇsīn vidhāya bhakṣānapi śoṇitahradān |
sutṛptamenaṃ paramādareṇa samāhvayāmāsa sabhātal . āya | 8.100 |
uvāca cainaṃ rajanīcarendraḥ parājito'smyadya hi jīvati tvayi |
raṇe nareṇaiva ca rāmanāmnā kuruṣva me prītimamuṃ nihatya | 8.101 |
itīritaḥ kāraṇamapyaśeṣaṃ śrutvā jagarhāgrajameva vīraḥ |
amoghavīryeṇa hirāghaveṇa tvayā virodhaścarito batādya | 8.102 |
praśasyate no balibhirvirodhaḥ kathañcideṣo'tibalo mato mama |
lxxi.itīrito rāvaṇa āha durnayo'pyahaṃ tvayā'vyo hi kimanyathā tvayā | 8.103 |
caranti rājāna utākramaṃ kvacit tvayopamān bandhujanān balādhikān |
samīkṣya hītthaṃ gadito'grajena sa kumbhakarṇaḥ prayayau raṇāya | 8.104 |
prākāramālaṅghya sa pañcayojanaṃ yadā yayau śūlavarāyudho raṇam |
kapipravīrā akhilāḥ pradudruvurbhayādatītyaiva ca setumāṇsu | 8.105 |
śatavalipanasākhyau tatra vasvaṃ śabhūtau pavanagaṇavarāṃ śau śvetasampātinau ca |
nirṛtitanumathograṃ durmukhaṃ kesarīti pravaramatha marutsu prāsyadetān mukhe saḥ | 8.106 |
rajanicaravaro'sau kumbhakarṇaḥ pratāpī kumudamapi jayantaṃ pāṇinā sampipeṣa |
nal . amatha ca gajādīn pañca nīlaṃ satāraṃ girivarataruhastān muṣṭinā'pātayacca | 8.107 |
athāṅgadaśca jāmbavāninātmajaśca vānaraiḥ |
nijaghnire niśācaraṃ savṛkṣaṇsailasānubhiḥ | 8.108 |
vicūrṇit āṇsca rākṣasāstanau niśācarasya te |
babhūva kācana vyathā nacāsya bāhuṣāl . inaḥ | 8.109 |
athāparaṃ mahācalaṃ pragṛhya bhāskarātmajaḥ |
mumoca rākṣase'tha taṃ pragṛhya taṃ jaghāna saḥ | 8.110 |
tadā papāta sūryajastatāḍa cāṅgadaṃ ruṣā |
sa jāmbavantamāṇsu tau nipetatustal . āhatau | 8.111 |
atha pragṛhya bhāskariṃ yayau sa rākṣaso balī |
jagāma cānu mārutiḥ susūkṣmamakṣikopamaḥ | 8.112 |
yadainameṣa bādhate tadā vimocayāmyaham |
yadi sma śakyate'sya tu svamocanāya tad varam | 8.113 |
iti vrajatyanu sma taṃ marutsute niśācaraḥ |
puraṃ viveśa cārcitaḥ svabandhubhiḥ samastaśaḥ | 8.114 |
lxxii.tuhinasalilamālyaiḥ sarvato'bhipravṛṣṭe rajanicaravare'smiṃ stena siktaḥ kapīśaḥ |
vigatasakalayuddhaglānirāvañcayitvā rajanicaravaraṃ taṃ tasya nāsāṃ dadaṃ śa | 8.115 |
karābhyāmatha karṇau ca nāsikāṃ daśanairapi |
sañchidya kṣipramevāsāvutpapāta harīśvaraḥ | 8.116 |
tal . ena cainaṃ nijaghāna rākṣasaḥ pipeṣa bhūmau patitaṃ tato'pi |
samudgato'sau vivare'ṅgulīnāṃ jaghāna śūlena punaḥ sa rākṣasaḥ | 8.117 |
amoghaśūlaṃ prapatat tadīkṣya raveḥ sutasyopari mārutātmajaḥ |
pragṛhya jānau praṇidhāya śīghraṃ babhañja taṃ prekṣya nanāda coccaiḥ | 8.118 |
athainamāvṛtya jaghāna muṣṭinā sa rākṣaso vāyusutaṃ stanāntare |
jagarja tenābhihato hanūmānacintayaṃ stat prajahāra cainam | 8.119 |
tal . ena vakṣasyabhitāḍito ruṣā hanūmatā mohamavāpa rākṣasaḥ |
punaśca sañjñāṃ samavāpya śīghraṃ yayau sa yatraiva raghupravīraḥ | 8.120 |
vicintayāmāsa tato hanūmān mayaiva hantuṃ samare hi śakyaḥ |
asau tathā'pyenamahaṃ na hanmi yaśo hi rāmasya dṛḍhaṃ prakāṇsayan | 8.121 |
ananyavadhyaṃ tamimaṃ nihatya svayaṃ sa rāmo yaśa āhareta |
datto varo dvārapayoḥ svayaṃ ca janārdanenaiva purā tataśca | 8.122 |
mayaiva vadhyau bhavataṃ trijanmasu pravṛddhavīryāviti keśavena |
uktaṃ mamaivaiṣa yadapyanugrahaṃ vadhe'sya kuryānnatu me sa dharmaḥ | 8.123 |
iti sma sañcintya kapīśayukto jagāma yatraiva kapipravīrāḥ |
sa kumbhakarṇo'khilavānarāṃ stu prabhakṣayan rāmamupājagāma | 8.124 |
te bhakṣit āstena kapipravīrāḥ sarve vinirjagmuramuṣya dehāt |
srotobhirevātha ca romakūpaiḥ kecit tamevā'ruruhuryathā girim | 8.125 |
sa tān vidhūyā'śu yathā mahāgajo jagāma rāmaṃ samarārthamekaḥ |
prabhakṣayan svānaparāṃ śca sarvaśo mattaḥ samāghrāya ca śoṇitaṃ piban | 8.126 |
lxxiii.nyavārayat taṃ śaravarṣadhārayā sa lakṣmaṇo nainamacintayat saḥ |
jagāma rāmaṃ giriśṛṅgadhārī samāhvayat taṃ samarāya cā'śu | 8.127 |
atho samādāya dhanuḥ sughoraṃ śarāṃ śca vajrāṇsanitulyavegān |
praveśayāmāsa niśācare prabhuḥ sa rāghavaḥ pūrvahateṣu yadvat | 8.128 |
yāvadbalena nyahanat kharādikān na tāvataiva nyapatat sa rākṣasaḥ |
atha prahasyā'tmabalaikadeśaṃ pradarśayan bāṇavarān mumoca | 8.129 |
dvābhyāṃ sa bāhū nicakarta tasya padadvayaṃ caiva tathā ṇsarābhyām |
athāpareṇāsya śiro nikṛtya samprākṣipat sāgaratoya āṇsu | 8.130 |
avardhatābdhiḥ patite'sya kāye mahācalābhe kṣaṇadācarasya |
surāṇsca sarve vavṛṣuḥ prasūnairmudā stuvanto raghuvaryamūrdhni | 8.131 |
yojanānāṃ trilakṣaṃ hi kumbhakarṇo vyavardhata |
pūrvaṃ paścāt sañcukoca laṅkāyāmuṣituṃ svayam | 8.132 |
sa tu svabhāvamāpanno mriyamāṇo vyavardhata |
tenāsmin patite tvabdhiravardhadadhikaṃ tadā | 8.133 |
athāpare ye rajanīcarāstadā kapipravīrairnihatāṇsca sarvaśaḥ |
hatāvaśiṣṭāstvaritāḥ pradudruvubhrāturvadhaṃ cocurupetya rāvaṇam | 8.134 |
sa duḥkhatapto nipapāta mūrchito nirāṇsakaścābhavadātmajīvite |
tamāha putrastridaśeśaśatrurniyuṅkṣva māṃ śatruvadhāya māciram | 8.135 |
mayā gṛhītastridaśeśvaraḥ purā viṣīdase kiṃ nararājaputrataḥ |
sa evamuktvā prajuhāva pāvakaṃ śivaṃ samabhyarcya samāruhad ratham | 8.136 |
sa āttadhanvā saśaro rathena viyat samāruhya yayāvadarśanam |
sa nāgapāṇsairvarataḥ śivasya babandha sarvān kapivīrasa' nghān | 8.137 |
purā'vatārāya yadā sa viṣṇurdideśa sarvāṃ stridaśāṃ stadaiva |
lxxiv.mamāpi sevā bhavate prayojyetyevaṃ garutmānavadad vṛṣākapim | 8.138 |
tamāha viṣṇurna bhuvi prajātimupaihi sevāṃ tava cānyathā'ham |
ādāsya evātra yathā yaśaḥ syād dharmaśca kartavyakṛdeva ca syāḥ | 8.139 |
vareṇa ṇsarvasya hi rāvaṇātmajo yadā nibadhnāti kapīn salakṣmaṇān |
uraṅgapāṇsena tadā tvameva sametya sarvānapi mocayasva | 8.140 |
ahaṃ samartho'pi sa lakṣmaṇaṇsca tathā hanūmān na vimocayāmaḥ |
tava priyārthaṃ garuḍaiṣa eva kṛtastavā'deśa imaṃ kuruṣva | 8.141 |
tadetaduktaṃ hi purā'tmanā yat tato hi rāmo na mumoca kañcana |
na lakṣmaṇo naiva ca mārutātmajaḥ sa caiva jānāti hi devaguhyam | 8.142 |
atho nibaddhyā'śu harīn salakṣmaṇān jagāma rakṣaḥ svapituḥ sakāṇsam |
nananda cāsau piśitāṇsaneśvaraḥ śaśaṃ sa putraṃ ca kṛt ātmakāryam | 8.143 |
sa pakṣirājo'tha harernideśaṃ smaraṃ stvarāvāniha cā'jagāma |
tatpakṣavātasparśena kevalaṃ vinaṣṭa eṣāṃ sa uraṅgabandhaḥ | 8.144 |
sa rāmamānamya parātmadaivataṃ yayau sumālyābharaṇānulepanaḥ |
kapipravīrāṇsca tarūñchilāṇsca pragṛhya nedurbalinaḥ prahṛṣṭāḥ | 8.145 |
śrutvā ninādaṃ plavageśvarāṇāṃ punaḥ saputro'trasadatra rāvaṇaḥ |
bandhādamuṣmāt pratinissṛt āste kimatra kāryaṃ tviti cintayānaḥ | 8.146 |
punaśca hutvā sa hutāṇsameva rathaṃ samāruhya yayāvadarśanam |
vavarṣa cāstrāṇi mahāntyajasraṃ varādumeśasya tathā'bjajasya | 8.147 |
punaśca tasyāstranipīḍit āste nipetururvyāṃ kapayaḥ salakṣmaṇāḥ |
spṛśanti nāstrāṇi durantaśaktiṃ tanuṃ samīrasya hi kānicit kvacit | 8.148 |
vijñātukāmaḥ puri sampravṛttiṃ vibhīṣaṇaḥ pūrvagatastadā'gāt |
dadarśa sarvān patitān sa vānarān marutsutaṃ tvekamanākulaṃ ca | 8.149 |
lxxv.sa taṃ samādāya yayau vidhātṛjaṃ vimūrcchitaṃ codakasekatastam |
āṇsvāsya kiṃ jīvasi hītyuvāca tatheti sa prāha ca mandavākyaḥ | 8.150 |
ūce punarjīvati kiṃ hanūmān jīvāḥ sma sarve'pi hi jīvamāne |
tasmin hate nihatāṇscaiva sarva itīrite'smītyavadat sa mārutiḥ | 8.151 |
ityukto jāmbavānāha hanūmantamanantaram |
yo'sau meroḥ samīpastho gandhamādanasañjñitaḥ |
giristasmāt samāhāryaṃ tvayauṣadhacatuṣṭayam | 8.152 |
mṛtasañjīvanī mukhyā sandhānakaraṇī parā |
savarṇakaraṇī caiva viśalyakaraṇīti ca | 8.153 |
ityuktaḥ sa kṣaṇenaiva prāpatad gandhamādanam |
avāpa cāmbaracaro rāmamuktaḥ śaro yathā | 8.154 |
antarhitāṇscauṣadhīstu tadā vijñāya mārutiḥ |
udbabarha giriṃ krodhācchatayojanamaṇḍalam | 8.155 |
sa taṃ samutpāṭya giriṃ kareṇa pratol . ayitvā baladevasūnuḥ |
samutpapātāmbaramugravego yathā hariścakradharastrivikrame | 8.156 |
avāpa cākṣṇoḥ sa nimeṣamātrato nipātitā yatra kapipravīrāḥ |
tacchailavātasparśāt samutthitāḥ samastaśo vānarayūthapāḥ kṣaṇāt | 8.157 |
apūjayan mārutimugrapauruṣaṃ raghūttamo'syānujanistathā'pare |
papāta mūrdhnyasya ca puṣpasantatiḥ pramoditairdevavarairvisarjitā | 8.158 |
sa devagandharvamaharṣisattamairabhiṣṭuto rāmakaropagūhitaḥ |
punargiriṃ taṃ śatayojanocchritaṃ nyapātayat saṃ sthita eva tatra ca | 8.159 |
sa pūrvavanmārutivegacodito nirantaraṃ śliṣṭataro'tra cābhavat |
punaśca sarve taruśailahastā raṇāya cottasthuralaṃ nadantaḥ | 8.160 |
punaśca tān prekṣya samutthitān kapīn bhayaṃ mahacchakrajitaṃ viveśa |
lxxvi.sa pūrvavaddhavyavahe samarcya śivaṃ tathā'darśanameva jagmivān | 8.161 |
varāṇsrayeṇājagirīśayostathā punarmahāstraiḥ sa babandha tān kapīn |
athā'ha rāmasya mano'nusārataḥ purā'stramevānusaran sa lakṣmaṇaḥ | 8.162 |
pitāmahāstreṇa nihanmi durmatiṃ tavā'jñayā ṇsakrajitaṃ sabāndhavam |
itīrite tena sa cā'ha rāghavo bhayādadṛśye na vimoktumarhasi | 8.163 |
na soḍhumīśo'si yadi tvametadastraṃ tadā'haṃ śaramātrakeṇa |
adṛśyamapyāṇsu nihanmi santaṃ rasātal . e'thāpi hi satyaloke | 8.164 |
iti sma vīndrasya hanūmataśca balaprakāṇsāya purā prabhuḥ svayam |
sammānayitvā'stramamuṣya rāmo durantaśaktiḥ śaramādade'tha | 8.165 |
anena dṛṣṭo'hamiti sma duṣṭo vijñāya bāhvorbalamasya cogram |
viniścayaṃ devatamasya paśyan pradudruve prāṇaparīpsurāṇsu | 8.166 |
hāhākṛte pradruta indraśatrau raghūttamaḥ śatruvibhīṣaṇatvāt |
vibhīṣaṇetyeva surairabhiṣṭuto vijñānamastraṃ tvamucat svasainye | 8.167 |
niśācarāstraṃ hyagamat kṣaṇena rāmāstravīryāddharayo nadantaḥ |
uttasthuruccorugirīn pragṛhya praśaṃ samānā raghuvīramuccaiḥ | 8.168 |
suraiśca puṣpaṃ varṣadbhirīḍitastasthau dhanuṣpāṇiranantavīryaḥ |
sa rāvaṇasyātha suto nikumbhilāṃ punaḥ samāsādya juhāva pāvakam | 8.169 |
vibhīṣaṇo'thā'ha raghūttamaṃ prabhuṃ niyojayādyaiva vadhāya durmateḥ |
kṛt āgnipūjo nahi vadhya eṣa varo vidhātuḥ prathito'sya tādṛśaḥ | 8.170 |
na vai vadhaṃ rāma iyeṣa tasya palāyitasyā'tmasamīkṣaṇāt punaḥ |
sattvojjhito'sāvapi kūṭayodhī na me vadhārho'yamiti sma sa prabhuḥ | 8.171 |
sa ādideśāvarajaṃ janārdano hanūmatā caiva vibhīṣaṇena |
sahaiva sarvairapi vānarendrairyayau mahātmā sa ca tadvadhāya | 8.172 |
lxxvii.sa juhvatastasya cakāra vighnaṃ plavaǣ ngamaiḥ so'tha yuyutsayā ratham |
samāsthitaḥ kārmukabāṇapāṇiḥ prayudyayau lakṣmaṇamāṇsu garjan | 8.173 |
ubhau ca tāvastravidāṃ variṣṭhau śaraiḥ śarīrāntakaraistatakṣatuḥ |
diśaśca sarvāḥ pradiśaḥ śarottamairvidhāya śikṣāstrabalairnirantarāḥ | 8.174 |
astrāṇi tasyāstravaraiḥ sa lakṣmaṇo nivārya śatroścalakuṇḍalojjvalam |
śiraḥ śareṇā'śu samunmamātha suraiḥ prasūnairatha cābhivṛṣṭaḥ | 8.175 |
nipātite'smin nitarāṃ niśācarān plavaṅgamā jaghnuranekakoṭiśaḥ |
hatāvaśiṣṭāstu daśānanāya śaśaṃ suratyāptasutapraṇāṇsam | 8.176 |
sa tanniśamyāpriyamugrarūpaṃ bhṛśaṃ viniśvasya vilapya duḥkhāt |
saṃ sthāpayāmāsa matiṃ punaśca mariṣya ityeva viniścitārthaḥ | 8.177 |
maraṇābhimukhaḥ śīghraṃ rāvaṇo raṇakarmaṇe |
sajjībhavannantaraiva dideśa balamūrjitam | 8.178 |
triṃ śat sahasrāṇi mahaughakānāmakṣohiṇīnāṃ sahaṣaṭsahasram |
śrameṇa saṃ yojayatā'śu rāmaṃ sajjo bhavāmīti dideśa rāvaṇaḥ | 8.179 |
tadapradhṛṣyaṃ varataḥ svayambhuvo yugāntakālārṇavaghūrṇitopamam |
pragṛhya nānāvidhamastraśastraṃ balaṃ kapī ñchīghratamaṃ jagāma | 8.180 |
āgacchamānaṃ tadapārameyaṃ balaṃ sughoraṃ pral . ayārṇavopamam |
bhayāt samudvignaviṣaṇṇacetasaḥ kapipravīrā nitarāṃ pradudruvuḥ | 8.181 |
varo hi datto'sya purā svayambhuvā dharātal . e'lpe'pi nivāsaśaktiḥ |
ajeyatā cetyata eva sārkajāḥ plavaṅgamā draṣṭumapi sma nāṇsakan | 8.182 |
pragṛhya rāmo'tha dhanuḥ śarāṃ śca samantatastānavadhīccharaughaiḥ |
sa eva sarvatra ca dṛśyamāno vidikṣu dikṣu prajahāra sarvaśaḥ | 8.183 |
kṣaṇena sarvāṃ śca nihatya rāghavaḥ plavaṅgamānāmṛṣabhaiḥ sa pūjitaḥ |
abhiṣṭutaḥ sarvasurottamairmudā bhṛśaṃ prasūnotkaravarṣibhiḥ prabhuḥ | 8.184 |
lxxviii.athā'yayau sarvaniśācareśvaro hatāvaśiṣṭena balena saṃ vṛtaḥ |
vimānamāruhya ca puṣpakaṃ tvaran śarīranāṇsāya mahāyudhoddhataḥ | 8.185 |
virūpanetro'thaca yūpanetrastathā mahāpārśvamahodarau ca |
yayustamāvṛtya sahaiva mantriṇo mṛtiṃ purodhāya raṇāya yāntam | 8.186 |
athāsya sainyāni nijaghnurojasā samantataḥ śailaśilābhivṛṣṭibhiḥ |
plavaṅgamāstānabhivīkṣya vīryavān sasāra vegena mahodaro ruṣā | 8.187 |
vīkṣyātikāyaṃ tamabhidravantaṃ sa kumbhakarṇo'yamiti bruvantaḥ |
pradudruvurvānaravīrasa' nghāstamāsasādā'śu suto'tha vālinaḥ | 8.188 |
vadan sa tiṣṭhadhvamiti sma vīro vibhīṣikāmātramidaṃ na yāta |
itīrayannagrata eṣa pupluve mahodarasyendrasutātmajo balī | 8.189 |
atho śarānāṇsu vimuñcamānaṃ śiraḥ parāmṛśya nipātya bhūtal . e |
mamarda padbhyāmabhavad gatāsurmahodaro vālisutena cūrṇitaḥ | 8.190 |
atho mahāpārśva upājagāma pravarṣamāṇo'sya śarāmbudhārāḥ |
prasaṃ hya cā'cchidya dhanuḥ karasthaṃ samādade khaḍgamamuṣya so'ṅgadaḥ | 8.191 |
nigṛhya keśeṣu nipātya bhūtal . e cakarta vāmāṃ sata odaraṃ param |
yathopavītaṃ sa tathā dvidhākṛto mamāra mantrī rajanīcareśituḥ | 8.192 |
athainamājagmaturudyatāyudhau virūpanetro'pyatha yūpanetraḥ |
yathaiva meghau divi tigmaraśmiṃ tathā samācchādayatāṃ śaraughaiḥ | 8.193 |
t ābhyāṃ sa baddhaḥ śarapañjareṇa viceṣṭituṃ nāṇsakadatra vīraḥ |
harīśvaraḥ śailamatipramāṇamutpāṭya cikṣepa tayoḥ śarīre | 8.194 |
ubhau ca tau tena vicūrṇitau raṇe raveḥ sutasyorubaleritena |
niśācareśo'tha śareṇa sūryajaṃ bibheda vakṣasyapi so'patad bhuvi | 8.195 |
tataḥ sa sarvāṃ śca haripravīrān vidhūya bāṇairbalavān daśānanaḥ |
lxxix.jagāma rāmābhimukhastadainaṃ rurodha rāmāvarajaṃ śaraughaiḥ | 8.196 |
tadā daśāsyo'ntakadaṇḍakalpāṃ mayāya dattāṃ kamalodbhavena |
mayādgṛhīt āṃ ca vivāhakāle pragṛhya śaktiṃ visasarja lakṣmaṇe | 8.197 |
tayā sa vīraḥ suvidāritorāḥ papāta bhūmau subhṛśaṃ vimūrcchitaḥ |
marutsutaḥ śailamatipramāṇaṃ cikṣepa rakṣaḥ pativakṣasi drutam | 8.198 |
tenātigāḍhaṃ vyathito daśānano mukhairvamañchoṇitapūramāṇsu |
tadantareṇa pratigṛhya lakṣmaṇaṃ jagāma śaktyā saha rāmasannidhim | 8.199 |
samudbabarhātha ca tāṃ sa rāghavo dideśa ca prāṇavarātmajaṃ punaḥ |
prabhuḥ samānetumatho varauṣadhīḥ sa cā'nināyā'śu giriṃ punastam | 8.200 |
tadgandhamātreṇa samutthito'sau saumitrirāttorubalaśca pūrvavat |
śaśaṃ sa cāṇsliṣya marutsutaṃ prabhuḥ sa rāghavo'gaṇyaguṇārṇavaḥ smayan | 8.201 |
prākṣipat taṃ girivaraṃ laṅkāsthaḥ san sa mārutiḥ |
ardhalakṣe yojanānāṃ yatrāsau pūrvasaṃ sthitaḥ | 8.202 |
tadbāhuvegāt saṃ śleṣa prāpa pūrvavadeva saḥ |
mṛt āṇsca ye plavaṅgāstu tadgandhāt te'pi jīvitāḥ | 8.203 |
rāmājñayaiva rakṣāṃ si harayo'bdhāvavākṣipan |
nojjīvitāstataste tu vānarā nirujo'bhavan | 8.204 |
chinnaprarohiṇaṇscaiva viśalyāḥ pūrvavarṇinaḥ |
auṣadhīnāṃ prabhāvena sarve'pi harayo'bhavan | 8.205 |
athā'sasādottamapūruṣaṃ prabhuṃ vimānago rāvaṇa āyudhaughān |
pravarṣamāṇo raghuvaṃ śanāthaṃ tamāttadhanvā'bhiyayau ca rāmaḥ | 8.206 |
sammānayan rāghavamādipūruṣaṃ niryātayāmāsa rathaṃ purandaraḥ |
sahāyudhaṃ mātalisaṅgṛhītaṃ samārurohā'śu sa lakṣmaṇāgrajaḥ | 8.207 |
lxxx.āruhya taṃ rathavaraṃ jagadekanātho lokābhayāya rajanīcaranāthamāṇsu |
abhyudyayau daśaśatāṃ śurivāndhakāraṃ lokānaśeṣata imān nigirantamudyan | 8.208 |
āyāntamīkṣya rajanīcaralokanāthaḥ śastrāṇyathāstrasahitāni mumoca rāme |
rāmastu tāni vinihatya nijairmahāstraistasyottamāṅgadaśakaṃ yugapannyakṛntat | 8.209 |
kṛtt āni tāni punareva samutthitāni dṛṣṭvā varācchatadhṛterhṛdayaṃ vibheda |
bāṇena vajrasadṛśena sa bhinnahṛtko raktaṃ vaman nyapatadāṇsu mahāvimānāt | 8.210 |
tasmin hate trijagatāṃ paramapratīpe brahmā ṇsivena sahitaḥ saha lokapālaiḥ |
abhyetya pādayugal . aṃ jagadekabhartū rāmasya bhaktibharitaḥ śirasā nanāma | 8.211 |
athainamastaut pitaraṃ kṛt āñjalirguṇābhirāmaṃ jagataḥ pitāmahaḥ |
jitaṃ jitaṃ te'jita lokabhāvana prapannapālāya natāḥ sma te vayam | 8.212 |
tvameka īśo'sya nacā'dirantastaveḍya kālena tathaiva deśataḥ |
guṇā hyagaṇyāstava te'pyanantāḥ pratyekaśaścā'divināṇsavarjitāḥ | 8.213 |
nacodbhavo naiva tiraskṛtiste kvacid guṇānāṃ parataḥ svato vā |
tvameka ādyaḥ paramaḥ svatantro bhṛtyāstavāhaṃ śivapūrvakāṇsca ye | 8.214 |
yathā'rciṣo'gneḥ pavanasya vegā marīcayo'rkasya nadīṣu cā'paḥ |
gacchanti cā'yanti ca santatāsttvat tadvanmadādyāḥ śivapūrvakāṇsca ye | 8.215 |
ye ye ca muktāstvatha ye ca baddhāḥ sarve taveśeśa vaśe sadaiva |
vayaṃ sadā tvadguṇapūgamuccaiḥ sarve vadanto'pi na pāragāminaḥ | 8.216 |
kimeṣa īdṛgguṇakasya te prabho rakṣovadho'śeṣasuraprapālanam |
ananyasādhyaṃ hi tathā'pi tad dvayaṃ kṛtaṃ tvayā tasya namonamaste | 8.217 |
itīrite tvabjabhavena śūlī samāhvayad rāghavamāhavāya |
varaṃ madīyaṃ tvagaṇayya rakṣo hataṃ tvayā tena raṇāya mehi | 8.218 |
itīrite'stvityabhidhāya rāghavo dhanuḥ pragṛhyā'śu śaraṃ ca sandadhe |
vikṛṣyamāṇe calitā vasundharā papāta rudro'pi dharāprakampataḥ | 8.219 |
lxxxi.athotthitaścā'surabhāvavarjitaḥ kṣamasva deveti nanāma pādayoḥ |
uvāca ca tvadvaśago'smi sarvadā prasīda me tvadviṣayaṃ manaḥ kuru | 8.220 |
athendramukhyāṇsca tamūcire surāstvayā'vitāḥ smo'dya niśācarād vayam |
tathaiva sarvāpada eva nastvaṃ prapāhi sarve bhavadīyakāḥ sma | 8.221 |
sīt ākṛtiṃ t āmatha tatra cā'gatāṃ divyacchalena praṇidhāya pāvake |
kailāsatastāṃ punareva cā'gatāṃ sīt āmagṛhṇāddhutabhuksamarpitām | 8.222 |
j ānan girīśālayagāṃ sa sīt āṃ samagrahīt pāvakasampradattām |
mumoda samprāpya ca tāṃ sa rāmaḥ sā caiva devī bhagavantamāpya | 8.223 |
atho girerānayanāt parastād ye vānarā rāvaṇabāṇapīḍit āḥ |
t ārāpitā tān nirujaścakāra suṣeṇanāmā bhiṣajāṃ variṣṭhaḥ | 8.224 |
tadā mṛt ān rāghava ānināya yamakṣayād devagaṇāṃ śca sarvaśaḥ |
samanvajānāt pitaraṃ ca tatra samāgataṃ gantumiyeṣa cātha | 8.225 |
vibhīṣaṇenārpitamāruroha sa puṣpakaṃ tatsahitaḥ savānaraḥ |
purīṃ jagāmā'śu nijāmayodhyāṃ puro hanūmantamatha nyayojayat | 8.226 |
dadarśa cāsau bharataṃ hutāṇsanaṃ praveṣṭukāmaṃ jagadīśvarasya |
adarśanāt taṃ vinivārya rāmaṃ samāgataṃ cāsya śaśaṃ sa mārutiḥ | 8.227 |
śrutvā pramodorubharaḥ sa tena sahaiva pauraiḥ sahitaḥ samātṛkaḥ |
śatrughnayukto'bhisametya rāghavaṃ nanāma bāṣpākulalocanānanaḥ | 8.228 |
utthāpya taṃ raghupatiḥ sasvaje praṇayānvitaḥ |
śatrughnaṃ ca tadanyeṣu pratipede yathāvayaḥ | 8.229 |
purīṃ praviśya munibhiḥ sāmrājye cābhiṣecitaḥ |
yathocitaṃ ca sammānya sarvānāhedamīśvaraḥ | 8.230 |
sarvairbhavadbhiḥ sukṛtaṃ vidhāya dehaṃ manovāksahitaṃ madīyam |
lxxxii.etāvadevākhilasadvidheyaṃ yat kāyavākcittabhavaṃ madarcanam | 8.231 |
muktipradānāt pratikartṛt ā me sarvasya cātho bhavatāṃ bhavet |
hanūmato na pratikartṛt ā syāt svabhāvabhaktasya niraupadhaṃ me | 8.232 |
madbhaktau jñānapūrtāvanupadhikabalapronnatau sthairyadhairya
svābhāvyādhikyatejaḥ sumatidamaśameṣvasya tulyo na kaścit |
śeṣo rudraḥ suparṇo'pyuruguṇasamitau no sahasrāṃ śatulyā
asyetyasmānmadaiśaṃ padamahamamunā sārdhamevopabhokṣye | 8.233 |
pūrvaṃ jigāya bhuvanaṃ daśakandharo'sāvabjodbhavasya varato natu taṃ kadācit |
kaścijjigāya puruhūtasutaḥ kapitvād viṣṇorvarādajayadarjuna eva cainam | 8.234 |
datto varo na manujān prati vānarāṃ śca dhātrā'sya tena vijito yudhi vālinaiṣaḥ |
abjodbhavasya varamāṇsvabhibhūya rakṣo jigye tvahaṃ raṇamukhe balimāhvayantam | 8.235 |
balerdvārastho'haṃ varamasmai sampradāya pūrvaṃ tu |
tena mayā rakṣo'staṃ yojanamayutaṃ padāṅgulyā | 8.236 |
punaśca yuddhāya samāhvayantaṃ nyapātayaṃ rāvaṇamekamuṣṭinā |
mahābalo'haṃ kapilākhyarūpastrikoṭirūpaḥ pavanaśca me sutaḥ | 8.237 |
āvāṃ svaśaktyā jayināviti sma śivo varānme'jayadenamevam |
j ñātvā surājeyamimaṃ hi vavre haro jayeyāhamamuṃ daśānanam | 8.238 |
ataḥ svabhāvājjayināvahaṃ ca vāyuśca vāyurhanumān sa eṣaḥ |
amuṣya hetostu purā hi vāyunā ṇsivendrapūrvā api kāṣṭhavat kṛt āḥ | 8.239 |
ato hanūmān padametu dhāturmadājñayā sṛṣṭyavanādi karma |
mokṣaṃ ca lokasya sadaiva kurvan muktaśca muktān sukhayan pravartatām | 8.240 |
bhogāṇsca ye yāni ca karmajātānyanādyanantāni mameha santi |
madājñayā tānyakhilāni santi dhātuḥ pade tat sahabhoganāma | 8.241 |
etādṛśaṃ me sahabhojanaṃ te mayā pradattaṃ hanuman sadaiva |
lxxxiii.itīritastaṃ hanumān praṇamya jagāda vākyaṃ sthirabhaktinamraḥ | 8.242 |
ko nvīśa te pādasarojabhājāṃ sudurlabho'rtheṣu caturṣvapīha |
tathā'pi nāhaṃ pravṛṇomi bhūman bhavatpadāmbhojaniṣevaṇādṛte | 8.243 |
tvameva sākṣāt paramasvatantrastvameva sākṣādakhiloruśaktiḥ |
tvameva cāgaṇyaguṇārṇavaḥ sadā ramāviriñcādibhirapyaśeṣaiḥ | 8.244 |
sametya sarve'pi sadā vadanto'pyanantakālācca navai samāpnuyuḥ |
guṇāṃ stvadīyān paripūrṇasaukhyajñānātmakastvaṃ hi sadā'tiśuddhaḥ | 8.245 |
yaste kathāsevaka eva sarvadā sadāratistvayyacalaikabhaktiḥ |
sa jīvamāno na paraḥ kathañcit tajjīvanaṃ me'stvadhikaṃ samastāt | 8.246 |
pravarddhatāṃ bhaktiralaṃ kṣaṇekṣaṇe tvayīśa me hrāsavivarjitā sadā |
anugrahaste mayi caivameva niraupadhau tau mama sarvakāmaḥ | 8.247 |
itīritastasya dadau sa taddvayaṃ padaṃ vidhātuṃ sakalaiśca śobhanam |
samāṇsliṣaccainamathā'rdrayā dhiyā yathocitaṃ sarvajanānapūjayat | 8.248 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
śrīrāmacarite (hanūmati śrīrāmadayādānaṃ nḸama) aṣṭamo'dhyāyaḥ
lxxxiv.(rāmasvadhāmapraveśaḥ )
atha navamo'dhyāyaḥ
Oṃ | athā'ptarājyo bhagavān sa lakṣmaṇaṃ jagāda rājā taruṇo bhavā'śu |
itīritastvāha sa lakṣmaṇo guruṃ bhavatpadābjānna paraṃ vṛṇomyaham | 9.1 |
na māṃ bhavatpādaniṣevaṇaikaspṛhaṃ tadanyatra niyoktumarhati |
nahīdṛśaḥ kaścidanugrahaḥ kvacit tadeva me dehi tataḥ sadaiva | 9.2 |
itīritastasya tadeva dattvā dṛḍhaṃ samāṇsliṣya ca rāghavaḥ prabhuḥ |
sa yauvarājyaṃ bharate nidhāya jugopa lokānakhilān sadharmakān | 9.3 |
praśāsatīśe pṛthivī babhūva viriñcalokasya samā guṇonnatau |
jano'khilo viṣṇuparo babhūva na dharmahāniśca babhūva kasyacit | 9.4 |
guṇaiśca sarvairuditāṇsca sarve yathāyathā yogyatayoccanīcāḥ |
samastarogādibhirujjhitāṇsca sarve sahasrāyuṣa ūrjitā dhanaiḥ | 9.5 |
sarve'jarā nityabalopapannā yatheṣṭasiddhyā ca sadopapannāḥ |
samastadoṣaiśca sadā vihīnāḥ sarve surūpāṇsca sadā mahotsavāḥ | 9.6 |
sarve manovāktanubhiḥ sadaiva viṣṇuṃ yajante natu kañcidanyam |
samastaratnodbharitā capṛthvī yatheṣṭadhānyā bahudugdhagomatī | 9.7 |
samastagandhāṇsca sadā'tihṛdyā rasā manohāriṇa eva tatra |
śabdāṇsca sarve śravaṇātihāriṇaḥ sparśāṇsca sarve sparśendriyapriyāḥ | 9.8 |
na kasyacid duḥkhamabhūt kathañcinna vittahīnaśca babhūva kaścana |
nādharmaśīlo na ca kaścanāprajo na duṣprajo naiva kubhāryakaśca | 9.9 |
striyo nacā'san vidhavāḥ kathañcinna vai pumāṃ so vidhurā babhūvuḥ |
nāniṣṭayogaśca babhūva kasyacinnaceṣṭahānirnaca pūrvamṛtyuḥ | 9.10 |
yatheṣṭamālyābharaṇānulepanā yatheṣṭapānāṇsanavāsaso'khilāḥ |
babhūvurīśe jagatāṃ praśāsati prakṛṣṭadharmeṇa janārdane nṛpe | 9.11 |
lxxxv.sa brahmarudramarudaśvidivākarādimūrddhanyaratnaparighaṭṭitapādapīṭhaḥ |
nityaṃ suraiḥ saha narairatha vānaraiśca sampūjyamānacaraṇo ramate rameśaḥ | 9.12 |
tasyākhileśituranādyanugaiva lakṣmīḥ sīt ābhidhā tvaramayat svarataṃ sureśam |
nityāviyogiparamoccanijasvabhāvā saundaryavibhramasulakṣaṇapūrvabhāvā | 9.13 |
reme tayā sa paramaḥ svarato'pi nityaṃ nityonnatapramadabhārabhṛtasvabhāvaḥ |
pūrṇoḍurājasuvirājitasanniśāsu dīpyannaśokavanikāsu supuṣpitāsu | 9.14 |
gāyanti cainamanuraktadhiyaḥ sukaṇṭhā gandharvacāraṇagaṇāḥ saha cāpsarobhiḥ |
taṃ tuṣṭuvurmunigaṇāḥ sahitāḥ sureśai rājāna enamanuyānti sadā'pramattāḥ | 9.15 |
evaṃ trayodaśasahasramasau samāstu pṛthvīṃ rarakṣa vijitāriramoghavīryaḥ |
ānandaminduriva sandadhadindireśo lokasya sāndrasukhavāridhiraprameyaḥ | 9.16 |
devyāṃ sa cājanayadindrahutāṇsanau dvau putrau yamau kuśalavau balinau guṇāḍhyau |
śatrughnato lavaṇamudbaṇabāṇadagdhaṃ kṛtvā cakāra madhurāṃ puramugravīryaḥ | 9.17 |
koṭitrayaṃ sa nijaghāna tathā'surāṇāṃ gandharvajanma bharatena satāṃ ca dharmam |
saṃ śikṣayannayajaduttamakalpakaiḥ svaṃ yajñairbhavājamukhasatsacivāṇsca yatra | 9.18 |
atha śūdratapaścaryānihataṃ vipraputrakam |
ujjīvayāmāsa vibhurhatvā taṃ śūdratāpasam | 9.19 |
jaṅghanāmā'suraḥ pūrvaṃ girijāvaradānataḥ |
babhūva śūdraḥ kalpāyuḥ sa lokakṣayakāmyayā |
tapaścacāra durbuddhiricchan māheśvaraṃ padam | 9.20 |
ananyavadhyaṃ taṃ tasmājjaghāna puruṣottamaḥ |
śvetadattāṃ tathā mālāmagastyādāpa rāghavaḥ | 9.21 |
anannayajñakṛcchveto rājā kṣudvinivartanam |
kurvan svamāṃ sairdhātrokto mālāṃ rāmārthamarpayat |
agastyāya na sākṣāttu rāme dadyādayaṃ nṛpaḥ | 9.22 |
lxxxvi.kṣudabhāvamātraphaladaṃ na sākṣād rāghave'rpitam |
kṣudabhāvamātramākāṅkṣan māmasau paripṛcchati | 9.23 |
vyavadhānatastato rāme dadyācchaveta iti prabhuḥ |
matvā brahmā'diśanmālāṃ pradātuṃ kumbhayonaye | 9.24 |
t āmagastyakarapallavārpitāṃ bhakta eṣa mama kumbhasambhavaḥ |
ityavetya jagṛhe janārdanastena saṃ stuta upāgamat puram | 9.25 |
atha kecidāsurasurāḥ surāṇakā ityuruprathitapauruṣāḥ purā |
te tapaḥ sumahadāsthitā vibhuṃ padmasambhavamavekṣya cocire | 9.26 |
bhūripāpakṛtino'pi niścayānmuktimāpnuma udārasadguṇa |
ityudīritamajo'vadhārya tat prāha ca prahasitānanaḥ prabhuḥ | 9.27 |
yāvadeva ramayā rameśvaraṃ no viyojayatha sadguṇārṇavam |
t āvaduccamapi duṣkṛtaṃ bhavanmokṣamārgaparipanthi no bhavet | 9.28 |
ityudīritamavetya te'surāḥ kṣipramokṣagamanotsukāḥ kṣitau |
sādhanopacayakāṅkṣiṇo harau śāsati kṣitimaśeṣato'bhavan | 9.29 |
t ānanādikṛtadoṣasañcayairmokṣamārgagatiyogyatojjhitān |
maithilasya tanayā vyacālayanmāyayā svatanuvā svamārgataḥ | 9.30 |
ājñayaiva hi harestu māyayā mohitāstu ditijā vyanindayan |
rāghavaṃ niśicarāhṛt āṃ punarjānakīṃ jagṛha ityanekaśaḥ | 9.31 |
brahmavākyamṛtameva kārayan pātayaṃ stamasi cāndha āsurān |
nityameva sahito'pi sītayā so'jñasākṣikamabhūd viyuktavat | 9.32 |
tena cāndhatama īyurāsurā yajñamāhvayadasau ca maithilīm |
tatra bhūmiśapathacchalānnṛṇāṃ dṛṣṭimārgamapahāya sā sthitā | 9.33 |
guruṃ hi jagato viṣṇurbrahmāṇamasṛjat svayam |
lxxxvii.tena tadvacanaṃ satsu nānṛtaṃ kurute kvacit | 9.34 |
nāsatsvapyanṛtaṃ kuryād vacanaṃ pāralaukikam |
aihikaṃ tvasureṣveva kvaciddhanti janārdanaḥ | 9.35 |
nijādhikyasya vijñaptyai kvacid vāyustadājñayā |
hanti brahmatvamātmīyamaddhā jñāpayituṃ prabhuḥ | 9.36 |
nānyaḥ kaścit tadvarāṇāṃ śāpānāmapyatikramī |
ayogyeṣu tu rudrādivākyaṃ tau kuruto mṛṣā |
ekadeśena satyaṃ tu yogyeṣvapi kadācana | 9.37 |
na viṣṇorvacanaṃ kvāpi mṛṣā bhavati kasyacit |
etadartho'vatāraśca viṣṇorbhavati sarvadā | 9.38 |
praviśya bhūmau sā devī lokadṛṣṭyanusārataḥ |
reme rāmeṇāviyuktā bhāskareṇa prabhā yathā | 9.39 |
evaṃ ramālāl . itapādapallavaḥ punaḥ sa yajñaiśca yajan svameva |
varāṇsvamedhādibhirāptakāmo reme'bhirāmo nṛpatīn viśikṣayan | 9.40 |
rāmasya dṛśyā tvanyeṣāmadṛśyā janakātmajā |
bhūmipraveśādūrdhvaṃ sā reme saptaśataṃ samāḥ | 9.41 |
evaṃ vidhānyagaṇit āni janārdanasya rāmāvatāracaritāni tadanyapumbhiḥ |
śakyāni naiva manasā'pi hi tāni kartuṃ brahmeśaśeṣapuruhūtamukhaiḥ suraiśca | 9.42 |
tasyaivamabjabhavalokasamāmimāṃ kṣmāṃ kṛtvā'nuśāsata udīkṣya guṇān dharāyāḥ |
vaiśeṣyamātmasadanasya hi kāṅkṣamāṇā vṛndārakāḥ kamalajaṃ prati tacchaśaṃ suḥ | 9.43 |
āmantrya taiḥ saha vibhurbhagavatprayāṇaṃ svīyāya sadmana iyeṣa dideśa caiva |
rudraṃ svalokagamanāya raghūttamasya samprārthane sa ca sametya vibhuṃ yayāce | 9.44 |
ekāntametya raghupeṇa samastakālo rudro jagāda vacanaṃ jagato vidhātuḥ |
vaiśeṣyamātmabhavanasya hi kāṅkṣamāṇāstvāmarthayanti vibudhāḥ sahitā vidhātrā | 9.45 |
lxxxviii.putrastaveśa kamalaprabhavastathā'haṃ pautrastu pautrakavaco yadapi hyayogyam |
sambhāvayanti guṇinastadahaṃ yayāce gantuṃ svasadma natipūrvamito bhavantam | 9.46 |
yatkāryasādhanakṛte vibudhārthitastvaṃ prāduścakartha nijarūpamaśeṣameva |
tat sādhitaṃ hi bhavatā taditaḥ svadhāma kṣipraṃ prayāhi harṣaṃ vibudheṣu kurvan | 9.47 |
Oṃ ityuvāca bhagavāṃ stadaśeṣameva śrutvā rahasyatha tanustvaparā harasya |
durvāsanāmayugihā'gamadāṇsu rāma māṃ bhojaya kṣudhitamityasakṛd bruvāṇā | 9.48 |
siddhaṃ na deyamatha sādhyamapīti vācaṃ śrutvā'sya vāksamayajātamuru svahastāt |
annaṃ caturguṇamadādamṛtopamānaṃ rāmastadāpya bubhuje'tha muniḥ sutuṣṭaḥ | 9.49 |
tṛpto yayau ca sakalān prati kopayānaḥ kaścinna me'rthitavaraṃ pratidātumīśaḥ |
evampratijñaka ṛṣiḥ sa hi tatpratijñāṃ moghāṃ cakāra bhagavān natu kaścidanyaḥ | 9.50 |
kuntī tu tasya hi munervarato'jayat tu rāmaḥ sa kṛṣṇatanuvā svabalājjigāya |
tasmiñchive pratigate munirūpake ca yāhīti lakṣmaṇamuvāca ramāpatiḥ saḥ | 9.51 |
ekānte tu yadā rāmaścakre rudreṇa saṃ vidam |
dvārapālaṃ sa kṛtavāṃ stadā lakṣmaṇameva saḥ | 9.52 |
yadyatra praviśet kaściddhanmi tveti vaco bruvan |
tadantarā'gatamṛṣiṃ dṛṣṭvā'manyata lakṣmaṇaḥ | 9.53 |
durvāsasaḥ pratijñā turāmaṃ prāpyaiva bhajyatām |
anyathā tvayaśo rāme karotyeṣa munirdhruvam | 9.54 |
rāghavo ghnannapi tu māṃ karotyeva dayāṃ mayi |
iti matvā dadau mārgaṃ sa tu durvāsase tadā | 9.55 |
svalokagamanākāṅkṣī svayameva tu rāghavaḥ |
iyaṃ pratijñā hetuḥ syāditi hanmīti so'karot | 9.56 |
atyantabandhunidhanaṃ tyāga eveti cintayan |
lxxxix.yāhi svalokamacirādityuvāca sa lakṣmaṇam | 9.57 |
ityuktaḥ sa yayau jagadbhavabhayadhvāntacchidaṃ rāghavaṃ
dhyāyannāpa ca tatpadaṃ daśaśatairyukto mukhāmbhoruhaiḥ |
āsīccheṣamahāphaṇī musalabhṛd divyākṛtirlāṅgalī
paryaṅkatvamavāpa yo jalanidhau viṣṇoḥ śayānasya ca | 9.58 |
atha rāghavaḥ svabhavanopagatau vidadhe matiṃ saha janairakhilaiḥ |
samaghoṣayacca ya ihecchati tat padamakṣayaṃ sapadi maitvitisaḥ | 9.59 |
śrutvā tu tad ya iha mokṣapadecchavaste sarve samāyayurathā'tṛṇamāpipīlam |
rāmājñayā gamanaśaktirabhūt tṛṇāderye tatra dīrghabhavino nahi te tadaicchan | 9.60 |
saṃ sthāpayāmāsa kuśaṃ svarājye taiḥ sākameva ca lavaṃ yuvarājamīśaḥ |
saṃ sthāpya vālitanayaṃ kapirājya āṇsu sūryātmajo'pi raghuvīrasamīpamāyāt | 9.61 |
athā'ha vāyunandanaṃ sa rāghavaḥ samāṇsliṣan |
tavāhamakṣagocaraḥ sadā bhavāmi nānyathā | 9.62 |
tvayā sadā mahat tapaḥ sukāryamuttamottamam |
tadeva me mahat priyaṃ ciraṃ tapastvayā kṛtam | 9.63 |
daśāsyakumbhakarṇakau yathā suśaktimānapi |
jaghantha na priyāya me tathaiva jīva kalpakam | 9.64 |
payobdhimadhyagaṃ ca me susadma cānyadeva vā |
yatheṣṭato gamiṣyasi svadehasaṃ yuto'pi san | 9.65 |
yatheṣṭabhogasaṃ yutaḥ sureśagāyakādibhiḥ |
samīḍyamānasadyaśā ramasva matpuraḥ sadā | 9.66 |
tavepsitaṃ na kiñcana kvacit kutaścideva vā |
mṛṣā bhavet priyaśca me punaḥ punarbhaviṣyasi | 9.67 |
itīrito marutsuto jagāda viśvanāyakam |
xc.vidhehi pādapaṅkaje taveśa bhaktimuttamām | 9.68 |
sadā pravarddhamānayā tayā rame'hamañjasā |
samastajīvasañcayāt sadā'dhikā hi me'stu sā | 9.69 |
namo namo namo namo nato'smi te sadā padam |
samastasadguṇocchritaṃ namāmi te padaṃ punaḥ | 9.70 |
itīrite tatheti taṃ jagāda puṣkarekṣaṇaḥ |
jagāma dhāma cā'tmanastṛṇādinā sahaiva saḥ | 9.71 |
khagā mṛgāstṛṇādayaḥ pipīlikāṇsca gardabhāḥ |
tadā'suruttamā yato nṛvānarāstu kiṃ punaḥ | 9.72 |
sadaiva rāmabhāvanāḥ sadā sutattvavedinaḥ |
yato'bhavaṃ statastu te yayuḥ padaṃ harestadā | 9.73 |
sa taiḥ samāvṛto vibhuryayau diśaṃ tadottarām |
anantasūryadīdhitirdurantasadguṇārṇavaḥ | 9.74 |
sahasrasūryamaṇḍalajvalatkirīṭamūrddhajaḥ |
sunīlakuntal . āvṛt āmitendukāntasanmukhaḥ | 9.75 |
suraktapadmalocanaḥ suvidyudābhakuṇḍalaḥ |
suhāsavidrumādharaḥ samastavedavāgrasaḥ | 9.76 |
divākaraughakaustubhaprabhāsakorukandharaḥ |
supīvaronnatorusajjagadbharāṃ sayugmakaḥ | 9.77 |
suvṛttadīrghapīvarollasadbhujadvayāṅkitaḥ |
jagad vimathya sambhṛtaḥ śaro'sya dakṣiṇe kare | 9.78 |
svayaṃ sa tena nirmito hatau madhuśca kaiṭabhaḥ |
śareṇa tena viṣṇunā dadau ca lakṣmaṇānuje | 9.79 |
xci.sa śatrusūdano'vadhīnmadhoḥ sutaṃ rasāhvayam |
śareṇa yena cākarot purīṃ ca mādhurābhidhām | 9.80 |
samastasārasambhavaṃ śaraṃ dadhāra taṃ kare |
sa vāmabāhunā dhanurdadhāra śārṅgasañjñitam | 9.81 |
udārabāhubhūṣaṇaḥ śubhāṅgadaḥ sakaṅkaṇaḥ |
mahāṅgulīyabhūṣitaḥ suraktasatkarāmbujaḥ | 9.82 |
anargharatnamālayā vanākhyayā camālayā |
vilāsivistṛtorasā babhāra ca śriyaṃ prabhuḥ | 9.83 |
sa bhūtivatsabhūṣaṇastanūdare valitrayī |
udāramadhyabhūṣaṇollasattaṭitprabhāmbaraḥ | 9.84 |
karīndrasatkaroruyuk suvṛttajānumaṇḍalaḥ |
kramālpavṛttajaṅghakaḥ suraktapādapallavaḥ | 9.85 |
lasaddharinmaṇidyutī rarāja rāghavo'dhikam |
asaṅkhyasatsukhārṇavaḥ samastaśaktisattanuḥ | 9.86 |
j ñānaṃ netrābjayugmānmukhavarakamalāt sarvavedārthasārāṃ
stanvā brahmāṇḍabāhyāntaramadhikarucā bhāsayan bhāsurāsyaḥ |
sarvābhīṣṭābhaye ca svakaravarayugenārthināmādadhānaḥ
prāyād devādhidevaḥ svapadamabhimukhaścottarāṇsāṃ viśokām | 9.87 |
daghre cchatraṃ hanūmān sravadamṛtamayaṃ pūrṇacandrāyutābhaṃ
sīt ā saivākhilākṣṇāṃ viṣayamupagatā ṇsrīriti hrīrathaikā |
dvedhā bhūtvā dadhāra vyajanamubhayataḥ pūrṇacandrāṃ śugauraṃ
prodyadbhāsvatprabhābhā sakalaguṇatanurbhūṣit ā bhūṣaṇaiḥ svaiḥ | 9.88 |
sākṣāccakratanustathaiva bharataścakraṃ dadhad dakṣiṇe
nā'yāt savyata eva śaṅkhavarabhṛcchaṅkhātmakaḥ śatruhā |
agre brahmapurogamāḥ suragaṇā vedāṇsca soṅkārakāḥ
paścāt sarvajagajjagāma raghupaṃ yāntaṃ nijaṃ dhāma tam | 9.89 |
xcii.tasya sūryasutapūrvavānarā dakṣiṇena manujāstu savyataḥ |
rāmajanmacaritāni tasya te kīrtayanta ucathairdrutaṃ yayuḥ | 9.90 |
gandharvairgīyamāno vibudhamunigaṇairabjasambhūtipūrvai
rvedodārārthavāgbhiḥ praṇihitasumanaḥ sarvadā stūyamānaḥ |
sarvairbhūtaiśca bhaktyā svanimiṣanayanaiḥ kautukād vīkṣyamāṇaḥ
prāyāccheṣagarutmadādikanijaiḥ saṃ sevitaḥ svaṃ padam | 9.91 |
brahmarudragaruḍaiḥ saśeṣakaiḥ procyamānasuguṇoruvistaraḥ |
āruroha vibhurambaraṃ śanaiste ca divyavapuṣo'bhavaṃ stadā | 9.92 |
atha brahmā hariṃ stutvā jagādedaṃ vaco vibhum |
tvadājñayā mayā dattaṃ sthānaṃ daśarathasya hi | 9.93 |
mātḸṛṇāṃ cāpi tallokastvayutābdādito'grataḥ |
anarhāyāstvayā'jñaptā kaikeyyā api sadgatiḥ |
sūtvā tu bharataṃ naiṣā gaccheta nirayāniti | 9.94 |
tathā'pi sā yadāveśāccakāra tvayyaśobhanam |
nikṛtirnāma sā kṣiptā mayā tamasi śāṇsvate | 9.95 |
kaikayī tu calān lokān prāptā naivācalān kvacit |
paścād bhaktimatī yasmāt tvayi sā yuktameva tat | 9.96 |
mantharā tu tamasyandhe pātitā duṣṭacāriṇī |
sīt ārthaṃ ye'pyanindaṃ stvāṃ te'pi yātā mahat tamaḥ | 9.97 |
prāyaśo rākṣasāṇscaiva tvayi kṛṣṇatvamāgate |
śeṣā yāsyanti taccheṣā aṣṭāviṃ śe kalau yuge |
gate catussahasrābde tamogāstriśatottare | 9.98 |
atha ye tvatpadāmbhojamakarandaikalipsavaḥ |
tvayā sahā'gatāsteṣāṃ vidhehi sthānamuttamam | 9.99 |
xciii.ahaṃ bhavaḥ sureśādyāḥ kiṅkarāḥ sma taveśvara |
yacca kāryamihāsmābhistadapyājñāpayā'śu naḥ | 9.100 |
ityudīritamākarṇya śatānandena rāghavaḥ |
jagāda bhāvagambhīrasusmitādharapallavaḥ | 9.101 |
jagadgurutvamādiṣṭaṃ mayā te kamalodbhava |
gurvādeśānusāreṇa mayā'diṣṭā ca sadgatiḥ | 9.102 |
atastvayā pradeyā hi lokā eṣāṃ madājñayā |
hṛdi sthitaṃ ca jānāsi tvamevaikaḥ sadā mama | 9.103 |
itīrito harerbhāvavijñānī kañjasambhavaḥ |
pipīlikātṛṇāntānāṃ dadau lokānanuttamān |
vaiṣṇavān santatatvācca nāmnā sāntānikān vibhuḥ | 9.104 |
te jarāmṛtihīnāṇsca sarvaduḥkhavivarjitāḥ |
saṃ sāramuktā nyavasaṃ statra nityasukhādhikāḥ | 9.105 |
ye tu devā ihodbhūtā nṛvānaraśarīriṇaḥ |
te sarve svāṃ śitāmāpustanmaindavividāvṛte | 9.106 |
asurāveśatastau tu na rāmamanujagmatuḥ |
pīt āmṛtau purā yasmānmamraturnaca tau tadā | 9.107 |
tayośca tapasā tuṣṭaṇscakre tāvajarāmarau |
purā svayambhūstenobhau darpādamṛtamanthane |
prasaṃ hyāpibatāṃ devairdevāṃ śatvādupekṣitau | 9.108 |
pīt āmṛteṣu deveṣu yuddhyamāneṣu dānavaiḥ |
tairdattamātmahaste te rakṣāyai pītamāṇsu tat |
tasmād doṣādāpatustāvāsuraṃ bhāvamūrjitam | 9.109 |
aṅgadaḥ kālatastyaktvā dehamāpa nijāṃ tanum |
rāmājñayaiva kurvāṇo rājyaṃ kuśasamanvitaḥ | 9.110 |
xciv.vibhīṣaṇaṇsca dharmātmā rāghavājñāpuraskṛtaḥ |
senāpatirdhaneśasya kalpamāvīt sa rākṣasān | 9.111 |
rāmājñayā jāmbavāṃ śca nyavasat pṛthivītal . e |
utpattyarthaṃ j āmbavatyāstadarthaṃ sutapaścaran | 9.112 |
atho raghūṇāṃ pravaraḥ surārcitaḥ svayaikatanvā nyavasat surālaye |
dvitīyayā brahmasadasyadhīśvarastenārcito'thāparayā nijālaye | 9.113 |
tṛtīyarūpeṇa nijaṃ padaṃ prabhuṃ vrajantamuccairanugamya devatāḥ |
agamyamaryādamupetya ca kramād vilokayanto'tividūrato'stuvan | 9.114 |
brahmā marunmārutasūnurīśaḥ śeṣo garutmān harijaḥ śakrakādyāḥ |
kramādanuvrajya tu rāghavasya śirasyathā'jñāṃ praṇidhāya niryayuḥ | 9.115 |
svaṃ svaṃ ca sarve sadanaṃ surā yayuḥ purandarādyāṇsca viriñcapūrvakāḥ |
marutsuto'tho badarīmavāpya nārāyaṇasyaiva padaṃ siṣeve | 9.116 |
samastaśāstrodbharitaṃ harervaco mudā tadā ṇsrotrapuṭena sambharan |
vadaṃ śca tattvaṃ vibudharṣabhāṇāṃ sadā munīnāṃ ca sukhaṃ hyuvāsa | 9.117 |
rāmājñayā kimpuruṣeṣu rājyaṃ cakāra rūpeṇa tathā'pareṇa |
rūpaistathā'nyaiśca samastasadmanyuvāsa viṣṇoḥ satataṃ yatheṣṭam | 9.118 |
itthaṃ sa gāyañchatakoṭivistaraṃ rāmāyaṇaṃ bhāratapañcarātram |
vedāṃ śca sarvān sahitabrahmasūtrān vyācakṣāṇo nityasukhodbharo'bhūt | 9.119 |
rāmo'pi sārddhaṃ pavamānātmajena sa sītayā lakṣmaṇapūrvakaiśca |
tathā garutmatpramukhaiśca pārṣadaiḥ saṃ sevyamāno nyavasat payobdhau | 9.120 |
kadācidīśaḥ sakalāvatārānekaṃ vidhāyāhipatau ca śete |
pṛthak ca saṃ vyūhya kadācidicchayā reme rameśo'mitasadguṇārṇavaḥ | 9.121 |
ityaśeṣapurāṇebhyaḥ pañcarātrebhya eva ca |
xcv.bhāratāccaiva vedebhyo mahārāmāyaṇādapi | 9.122 |
parasparavirodhasya hānānnirṇīya tattvataḥ |
yuktyā buddhibalāccaiva viṣṇoreva prasādataḥ | 9.123 |
bahukalpānusāreṇa mayeyaṃ satkathoditā |
naikagranthāṇsrayāt tasmānnā'śaṅkyā'tra viruddhatā | 9.124 |
kvacinmohāyāsurāṇāṃ vyatyāsaḥ pratilomatā |
uktā grantheṣu tasmāddhi nirṇayo'yaṃ kṛto mayā | 9.125 |
evaṃ ca vakṣyamāṇeṣu naivā'śaṅkyā viruddhatā |
sarvakalpasamaścāyaṃ pārāvaryakramaḥ sadā | 9.126 |
puṃ vyatyāsena coktiḥ syāt purāṇādiṣu kutracit |
kṛṣṇāmāha yathā kṛṣṇo dhanañjayaśarairhatān |
śataṃ duryodhanādīṃ ste darśayiṣya iti prabhuḥ | 9.127 |
bhīmasenahatāste hi jñāyante bahuvākyataḥ |
vistāre bhīmanihatāḥ saṅkṣepe'rjunapātitāḥ |
ucyante bahavaścānye puṃ vyatyāsasamāṇsrayāt | 9.128 |
vistāre kṛṣṇanihatā balabhadrahatā iti |
ucyante ca kvacit kālavyatyāso'pi kvacid bhavet | 9.129 |
yathā suyodhanaṃ bhīmaḥ prāhasat kṛṣṇasannidhau |
iti vākyeṣu bahuṣu jñāyate nirṇayādapi |
anirṇaye tu kṛṣṇasya pūrvamuktā gatistataḥ | 9.130 |
vyatyāsāstvevamādyāṇsca prātilomyādayastathā |
dṛśyante bhāratādyeṣu lakṣaṇagranthataśca te |
j ñāyante bahubhirvākyairnirṇayagranthatastathā | 9.131 |
tasmād vinirṇayagranthānāṇsrityaiva ca lakṣaṇam |
bahuvākyānusāreṇa nirṇayo'yaṃ mayā kṛtaḥ | 9.132 |
xcvi.uktaṃ lakṣaṇaṇsāstre ca kṛṣṇadvaipāyanodite |
"tribhāṣā yona jānāti rītīnāṃ śatameva ca | 9.133 |
vyatyāsādīn sapta bhedān vedādyarthaṃ tathā vadet |
sa yāti nirayaṃ ghoramanyathājñānasambhavam" | 9.134 |
ityanyeṣu caśāstreṣu tatratatroditaṃ bahu |
"vyatyāsaḥ prātilomyaṃ ca gomūtrī praghasastathā |
ukṣaṇaḥ sudhuraḥ sādhu sapta bhedāḥ prakīrtitāḥ " | 9.135 |
ityādilakṣaṇānyatra nocyante'nyaprasaṅgataḥ | 67
67 "vyatyāsaḥ prātilomyaṃ ca gomūtrī praghasastathā |
ukṣaṇaḥ sudhuraḥ sādhuḥ saptabhedāḥ prakīrtitāḥ | (9.135.1)|
śraddadhānāya śiṣyḸaya pṛcchate me sutāya ca |
vidhivadvada he (bho) tāta vyatyāsādyarthanirṇayam | (9.135.2 |
śṛṇu nārada vakṣyḸami yāvatte matigocaram |
vyatyāsādiprabhedānāṃ saṅkocādarthanirṇayam | (9.135.3)|
eṣvekaikaprabhedastu pṛthagbhinnaḥ sahasradhā |
tallakṣaṇaṃ tadarthāṃ śca tadudāharaṇāni ca | (9.135.4)|
mḸularāmāyaṇe proktaṃ pañcarātrāgameṣu ca|
vistarād vyāsarūpeṇa hariṇaivāmitātmanā | (9.135.5)|
te sarve'nantavedārthanirṇayāyaiva kīrtitāḥ |
tataḥ kalibalānmartyāḥ mandāyurmatiśālinaḥ | (9.135.6)|
dṛṣṭvḸa vedān vibhajyaiva tadarthajñḸapanāya ca |
kṛtvā lakṣaṇaṇsāstraṃ ca tasminnapi ca īritāḥ | (9.135.7)|
vyatyāsenaiva saṅkocāt svoktavādārthanirṇayaḥ |
yḸavadbhiḥ syāt prabhedānāṃ prabhedaiste ca no'khilāḥ | (9.135.8)|
idānīṃ tatsamāloḍya niścityaiva pravacmi ca |
bhāratasya purāṇānāṃ yḸavadbhiḥ syādvinirṇayaḥ |
xcvii.tatra bhedān tadarthāṃ śca śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ | (9.135.9)|
vyatyāso vyatyayaḥ proktaḥ puṃ vyatyāsastadādimaḥ |
yathā'raṇye parvaṇi tu keśavaḥ prāha pārṣatīm | (9.135.10)|
sāntvayan dhārtarāṣṭrāṃ śca śatamarjunasāyakaiḥ |
mṛtān sandarśayiṣye'haṃ iti puṃ vyatyayaḥ smṛtaḥ | (9.135.11)|
harivaṃ śe hariḥ kṛṣṇo gopagojanasaṃ vṛtaḥ |
cikrīḍe jāhnavītīre vyatyāso daiśikaḥ smṛtaḥ | (9.135.12)|
mḸarkaṇḍeye tathā pūrvaṃ rāmaḥ kṛtayuge'hanat |
daśakaṇṭhaṃ kathetyādau vyatyāsaḥ kḸalikaḥ smṛtaḥ | (9.135.13)|
hiṃ sākarmaratatvāttu hiṃ sāra iti kesarīm |
vyatyāsaḥ siṃ ha ityādāvakṣaravyatyayaḥ smṛtaḥ | (9.135.14)|
kvacidrāmo dāṇsarathirhatvā kaṃ samapīpalat |
madhurāṃ puramityādau kathāvyatyaya īritaḥ | (9.135.15)|
viparītakramaṃ yatra pratilomaṃ tadīritam |
tadbhāvaḥ prātilomyaṃ ca tatprabhedaḥ kvacidbhavet | (9.135.16)|
vidhiprāṇau tayorbhārye gurutmaccheṣaṇsaṅkarāḥ |
ṣaṇmahiṣya harestadvat sauparṇī vāruṇī umā | (9.135.17)|
indrakāmau tayoḥ patnyau kramācchataguṇādhikāḥ |
ityāgneyapurāṇoktaṃ tāratamyaprakāṇsanam |
ityādāvarthanirvāhaḥ prātilomyaprabhedataḥ | (9.135.18)|
kaliśca dvāparastretā kṛtaṃ puṇyaṃ purā yugāḥ |
kramādityādiṣu prātilomyādukto vinirṇayaḥ | (9.135.19)|
vatso gostanamakṣīraṃ yadā'dau pibati sphuṭam |
tadā gomūtrodayaḥ syāt kṣīrasyādhikyasiddhaye | (9.135.20)|
yadā gopo duhatyenāṃ tadā mūtro na vidyate |
paścāt pibati vatse tu punarmūtrodayo bhavet | (9.135.21)|
evaṃ kvacit kathāsu syādādāvante ca saṅgatiḥ |
madhye saṅgativicchedaḥ kathāntarasamāgamaḥ | (9.135.22)|
xcviii.anusāreṇa teṣāṃ tu nirṇayaḥ kriyate mayā |
evamādiṣu vijñeyo gomūtrībhedataḥ kramāt |
yathā'raṇye pāṇḍavānāṃ kathāsaṅgatisammatāḥ | (9.135.23)|
tān vihāyaiva tanmadhye hariścandrasya bhūbhṛtaḥ |
nal . asya rāghavasyāpi gomūtrībhedataḥ kramāt | (9.135.24)|
evaṃ sarvapurāṇeṣu madhye citrakathāḥ smṛtāḥ |
ādyantayoḥ saṅgatiśca gomūtrībhedataḥ smṛtāḥ | (9.135.25)|
praghasaḥ sarvaśāstrārthaviruddhārthānuvarṇanam |
kvacinmohāyāsurāṇāṃ purāṇeṣu tathocyate |
tādṛśānāṃ tu vākyānāṃ grāhyo'rthastvavirodhataḥ | (9.135.26)|
mḸurkhaṃ dṛṣṭvḸa sutaṃ tāto viṣaṃ bhuṅkṣveti vakṣyati |
tacchrutvā tadviruddhārthamācaranna tathā'caret | (9.135.27)|
evaṃ sarvasya jagataḥ pitā gururudāradhīḥ |
vyāso'nyathā kvacidbhakti hitāya svajanāya ca |
tathā jagatsatyaṃ ca mithyābhūtaṃ nirīśvaram | (9.135.28)|
apratiṣṭhamajñeyaṃ harerjīvairabhinnatām |
nīcatāmavarebhyaśca devebhyaśca jarāmṛtḸ Ḷ | (9.135.29)|
janmādidoṣasamparkaḥ nirguṇatvamapūrṇatā |
asarvajñatvamajñatvamabhedo jaḍajīvayoḥ | (9.135.30)|
jaḍayorjīvayorvā'pi jaḍasarveśayorapi |
anadhīnaṃ jagadviṣṇorasvātantryaṃ harestathā | (9.135.31)|
svatantratā cajīvasya sarvajñatvamaduḥkhitā |
viṣṇoḥ prākṛtadehādiḥ svāvatāraviparyayaḥ |
ityādau praghasādbhedāt grāhyo'rthastvavirodhataḥ | (9.135.32)|
prāmāṇyamekadeśasyānyasyaivāpramāṇatā |
yatra tatrokṣaṇād bhedāt grāhyo'rtho na cāparaḥ | (9.135.33)|
uktaṃ rāmāyaṇe gaṅgāpārvatyau himavatsute |
rudrasya vallabhe'tastaṃ gaṅgādharamumāpatim | (9.135.34)|
prāhustatretaradgrāhyaṃ pḸurvaṃ tyājyaṃ satāṃ mate |
ucchiṣṭaṃ śivanirmālyaṃ vamanaṃ mṛtakarpaṭam | (9.135.35)|
xcix.kḸakaviṣṭāsamudbhūtaṃ pañca pūtāni bhārata |
ityādau ukṣaṇād bhedāt tattvaṃ niścīyate budhaiḥ | (9.135.36)|
kramaṃ ca vyutkramaṃ tyaktvā yatra bodhaḥ kramodgamaḥ |
tatraiva sudhurādbhedād grāhyo'rtho bahusammataḥ | (9.135.37)|
rūpaṃ śabdaśca gaṃ dhaśca sparśaścāpi tathā rasaḥ |
vyomādipañcabhūtānāṃ guṇā hyete viśeṣataḥ | (9.135.38)|
ityuktaṃ pañcarātre tu bhedāṇsca sudhurāt tathā |
tatra noktaprakāreṇa grāhyo'rthastu yathākramam | (9.135.39)|
kalpabhedāt kathābhedo yatroktassatkathāsu ca |
tatrobhayaṃ grāhyameva duṣyḸaṃ śo naiva vartate | (9.135.40)|
tatra sādhuprabhedena saṅgrāhyastattvanirṇayaḥ |
uktaṃ bhāgavate ṣaṣṭhaskandhe vyāsena tattvataḥ | (9.135.41)|
indro hatvā'karot tvāṣṭraṃ viśvarūpaṃ dvijottamam |
brahmahatyāpīḍitastu brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayau | (9.135.42)|
caturmukhaścaturdhā taṃ vibhajya prākṣipanmahān |
bhūmau vāriṣu vṛkṣeṣu nārī ṛtuṣu kramāt | (9.135.43)|
uṣaraṃ dḸuṣitaṃ bhūmau phenaṃ duṣṭaṃ jaleṣu ca|
sravyaṃ dḸuṣyaṃ ca vṛkṣādau hyaṅganā ṛtudūṣitā |
hatyāmuktaḥ śacīnāthaḥ punaḥ svargamapīpalat | (9.135.44)|
śrībhaviṣyatpurāṇe tu ityartho vyāsacoditaḥ |
vṛtrahatyāṃ vibhajyātha kṣiptavān sa caturmukhaḥ | (9.135.45)|
vahnau prathamajātāsu jvālāsu ca nadīṣu ca|
parvatāgreṣu viprendra nārīṛtuṣu tāṃ kramāt | (9.135.46)|
ityādau sādhubhedena kīrtitaṃ kalpabhedataḥ |
tatrobhayaṃ grāhyameva saptabhedāḥ prakīrtitāḥ | (9.135.47)|
idaṃ rahasyaṃ paramaṃ guhyaṃ yacchrutaṃ śrīharermukhāt |
tatte samāsataḥ proktaṃ jñḸatvā muktiṃ gamiṣyasi |
taduktamavivicyaiva muktiḥ kasyāpi no bhavet | (9.135.48)|
iti vyatyāsādisaptabhedapratipādakapurāṇavākyasaṅgrahaḥ " |
c.tasmānnirṇayaśāstratvād grāhyametad bubhūṣubhiḥ | 9.136 |
itīritā rāmakathā parā mayā samastaśāstrānusṛterbhavāpahā |
paṭhedimāṃ yaḥ śṛṇuyādathāpi vā vimuktabandhaścaraṇaṃ harervrajet | 9.137 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
rāmasvadhāmapraveśo nāma navamo'dhyāyaḥ
mama saṅgrahe (śrījayatīrthasaṃ skṛtahastalikhitagranthālaye),
uttarādimaṭhīya granthasaṅgrahe ca vartante -vyāsanakere prabhañjanācāryaḥ
ci.(vyāsāvatārānuvarṇanam)
atha daśamo'dhyāyaḥ
Oṃ | dvāpare'tha yuge prāpte tvaṣṭāviṃ śatime punaḥ |
svayambhuśarvaśakrādyā dugdhābdhestīramāyayuḥ | 10.1 |
payobdheruttaraṃ tīramāsādya vibudharṣabhāḥ |
tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣamakṣayaṃ puruṣottamam | 10.2 |
namonamo'gaṇyaguṇaikadhāmne samastavijñānamarīcimāline |
anādyavijñānatamonihantre parāmṛt ānandapadapradāyine | 10.3 |
svadattamālābhuvipātakopato durvāsasaḥ śāpata āṇsu hi śriyā |
śakre vihīne ditijaiḥ parājite purā vayaṃ tvāṃ śaraṇaṃ gatāḥ sma | 10.4 |
tvadājñayā balinā sandadhānā varād girīśasya parairacālyam |
vṛndārakā mandarametya bāhubhirna śekuruddhartumime sametāḥ | 10.5 |
tadā tvayā nityabalatvahetuto yo'nantanāmā garuḍastadaṃ sake |
utpāṭya caikena kareṇa mandaro nidhāpitastaṃ sa saha tvayā'vahat | 10.6 |
punaḥ parīkṣadbhirasau giriḥ suraiḥ sahāsurairunnamitastadaṃ sataḥ |
vyacūrṇayat tānakhilān punaśca te tvadīkṣayā pūrvavadutthitāḥ prabho | 10.7 |
punaśca vāmena kareṇa vīśvare nidhāya taṃ skandhagatastvamasya |
agāḥ payobdhiṃ sahitaḥ surāsurairmathnā ca tenābdhimathāpyamathnāḥ | 10.8 |
kṛtaśca kadrvāstanayo'tra vāsukirnetraṃ tvayā kaśyapajaḥ sa nāgarāṭ|
mamanthurabdhiṃ sahitāstvayā surāḥ sahāsurā divyapayo ghṛt ādhikam | 10.9 |
naicchanta pucchaṃ ditijā amaṅgal . aṃ tadityathāgraṃ jagṛhurviṣolbaṇam |
śrāntāṇsca te'to vibudhāstu pucchaṃ tvayā sametā jagṛhustvadāṇsrayāḥ | 10.10 |
athātibhārādaviśat sukāñcano giriḥ sa pātāl . amatha tvameva |
taṃ kacchapātmā tvabharaḥ svapṛṣṭhe hyananyadhāryaṃ purulīlayaiva | 10.11 |
cii.uparyadhaścā'tmani netragotrayostvayā pareṇā'viśatā samedhitāḥ |
mamanthurabdhiṃ tarasā madotkaṭāḥ surāsurāḥ kṣobhitanakracakram | 10.12 |
śrānteṣu teṣveka urukrama tvaṃ sudhārasāptyai mudito hyamathnāḥ |
tadā jagadgrāsi viṣaṃ samutthitaṃ tvadājñayā vāyuradhāt kare nije | 10.13 |
kaleḥ svarūpaṃ tadatīva duṣṣahaṃ varād vidhātuḥ sakalaiśca duḥ spṛśam |
kare vimathyāstabalaṃ vidhāya dadau sa kiñcid giriśāya vāyuḥ | 10.14 |
sa tat pibat kaṇṭhagatena tena nipātito mūrcchita āṇsu rudraḥ |
hareḥ karasparśabalāt sa sañjñāmavāpa nīlo'sya gal . astadā'sīt | 10.15 |
atha tvadājñāṃ purato nidhāya nidhāya pātre tapanīyarūpe |
svayaṃ ca nirmathya balopapannaṃ papau sa vāyustadu cāsya jīrṇam | 10.16 |
atyalpapānācca babhūva śūlā ṇsivasya śīrṣṇaṇsca karāvaśiṣṭam |
abhūt kaliḥ sarvajagatsu pūrṇaṃ pītvā vikāro na babhūva vāyoḥ |
kaleḥ śarīrādabhavan kunāgāḥ savṛścikāḥ śvāpadayātudhānāḥ | 10.17 |
atha tvayā'bdhau tu vimathyamāne surā'bhavat tāmasurā avāpuḥ |
uccaiḥ śravā nāma turaṅgamo'tha karī tathairāvatanāmadheyaḥ | 10.18 |
anye ca dikpālagajā babhūvurvaraṃ tathaivāpsarasāṃ sahasram |
tathā'yudhānyābharaṇāni caiva divaukasāṃ pārijātastaruśca | 10.19 |
tathaiva sākṣāt surabhirniśeśo babhūva tat kaustubhaṃ lokasāram |
athendirā yadyapi nityadehā babhūva tatrāparayā svatanvā | 10.20 |
tato bhavān dakṣiṇabāhunā sudhākamaṇḍaluṃ kalaśaṃ cāpareṇa |
pragṛhya tasmānniragāt samudrād dhanvantarirnāma harinmaṇidyutiḥ | 10.21 |
tato bhavaddhastagataṃ diteḥ sutāḥ sudhābharaṃ kalaśaṃ cāpajahruḥ |
muktaṃ tvayā ṇsaktimatā'pi daityān satyacyutān kārayatā vadhāya | 10.22 |
ciii.tato bhavānanupamamuttamaṃ vapurbabhūva divyapramadātmakaṃ tvaran |
śyāmaṃ nitambārpitaratnamekhalaṃ j āmbūnadābhāmbarabhṛt sumadhyamam | 10.23 |
bṛhannitambaṃ kalaśopamastanaṃ satpuṇḍarīkāyatanetramujjvalam |
samastasāraṃ paripūrṇasadguṇaṃ dṛṣṭvaiva tat sammumuhuḥ surārayaḥ | 10.24 |
parasparaṃ te'mṛtahetuto'khilā viruddhyamānāḥ pradaduḥ sma te kare |
samaṃ sudhāyāḥ kalaśaṃ vibhajya nipāyayāsmāniti vañcitāstvayā | 10.25 |
dharmacchalaṃ pāpajaneṣu dharma iti tvayā jñāpayituṃ tadoktam |
yadyat kṛtaṃ me bhavatāṃ yadīha saṃ vāda evodvibhaje sudhāmimām | 10.26 |
yatheṣṭato'haṃ vibhajāmi sarvathā naviśvasadhvaṃ mayi kenacit kvacit |
iti prahasyābhihitaṃ niśamya strībhāvamugdhāstu tatheti te'vadan | 10.27 |
tataśca saṃ sthāpya pṛthak surāsurāṃ stavātirūpoccalitān suretarān |
sarvān bhavaddarśina īkṣya lajjitā'smyahaṃ dṛśo mīlayatetyavocaḥ | 10.28 |
nimīlitākṣeṣvasureṣu devatā nyapāyayaḥ sādhvamṛtaṃ tataḥ pumān |
kṣaṇena bhūtvā pibataḥ sudhāṃ śiro rāhornyakṛntaśca sudarśanena | 10.29 |
tenāmṛt ārthaṃ hi sahasrajanmasu pratapya bhūyastapa ārito varaḥ |
svayambhuvastena bhavān kare'sya binduṃ sudhāṃ prāsya śiro jahāra | 10.30 |
Original text: Mahābhāratatātparyanirṇaya · Data entry Dvaita.net · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0