મહાભારતતાત્પર્યનિર્ણય · ભાગ 6180

શિરસ્તુ તસ્ય ગ્રહતામવાપ સુરૈઃ સમાવિષ્ટમથો સબાહુ ।
ક્ષિપ્તઃ કબન્ધોઽસ્ય શુભોદસાગરે ત્વયા સ્થિતોઽદ્યાપિ હિ તત્ર સામૃતઃ । 10.31 ।
અથાસુરાઃ પ્રત્યપતન્નુદાયુધાઃ સમસ્તશસ્તે ચ હતાસ્ત્વયા રણે ।
કલિસ્તુ સ બ્રહ્મવરાદજેયો હ્યૃતે ભવન્તં પુરુષેષુ સં સ્થિતઃ । 10.32 ।
તસ્યાર્દ્ધદેહાત્ સમભૂદલક્ષ્મીસ્તત્પુત્રકા દોષગણાણ્સ્ચ સર્વશઃ ।
અથેન્દિરા વક્ષસિ તે સમાસ્થિતા ત્વત્કણ્ઠગં કૌસ્તુભમાસ ધાતા । 10.33 ।
યથાવિભાગં ચ સુરેષુ દત્તાસ્ત્વયા તથાઽન્યેઽપિ હિ તત્ર જાતાઃ ।
ઇત્થં ત્વયા સાધ્વમૃતં સુરેષુ દત્તં હિ મોક્ષસ્ય નિદર્શનાય । 10.34 ।
ચિવ્.ભવેદ્ધિ મોક્ષો નિયતં સુરાણાં નૈવાસુરાણાં સ કથઞ્ચન સ્યાત્ ।
ઉત્સાહયુક્તસ્ય ચ તત્ પ્રતીપં ભવેદ્ધિ રાહોરિવ દુઃખરૂપમ્ । 10.35 ।
કલિસ્ત્વયં બ્રહ્મવરાદિદાનીં વિબાધતેઽસ્માન્ સકલાન્ પ્રજાણ્સ્ચ ।
અજ્ઞાનમિથ્યામતિરૂપતોઽસૌ પ્રવિશ્ય સજ્જ્ઞાનવિરુદ્ધરૂપઃ । 10.36 ।
ત્વદાજ્ઞયા તસ્ય વરોઽબ્જજેન દત્તઃ સ આવિશ્ય શિવં ચકાર ।
કદાગમાં સ્તસ્ય કુયુક્તિબાધાન્ નહિ ત્વદન્યશ્ચરિતું સમર્થઃ । 10.37 ।
વેદાણ્સ્ચ સર્વે સહશાસ્ત્રસઙ્ઘા ઉત્સાદિતાસ્તેન ન સન્તિ તેઽદ્ય ।
તત્ સાધુ ભૂમાવવતીર્ય વેદાનુદ્ધૃત્ય શાસ્ત્રાણિ કુરુષ્વ સમ્યક્ । 10.38 ।
અદૃશ્યમજ્ઞેયમતર્ક્યરૂપં કલિં નિલીનં હૃદયેઽખિલસ્ય ।
સચ્છાસ્ત્રશસ્ત્રેણ નિહત્ય શીઘ્રં પદં નિજં દેહિ મહાજનસ્ય । 10.39 ।
ઋતે ભવન્તં નહિ તં નિહન્તા ત્વમેક એવાખિલશક્તિપૂર્ણઃ ।
તતો ભવન્તં શરણં ગતા વયં તમોનિહત્યૈ નિજબોધવિગ્રહમ્ । 10.40 ।
ઇતીરિતસ્તૈરભયં પ્રદાય સુરેશ્વરાણાં પરમોઽપ્રમેયઃ ।
પ્રાદુર્બભૂવામૃતભૂરિલ્ . આયાં વિશુદ્ધવિજ્ઞાનઘનસ્વરૂપઃ । 10.41 ।
વસિષ્ઠનામા કમલ્ . ઓદ્ભવાત્મજઃ સુતોઽસ્ય શક્તિસ્તનયઃ પરાણ્સરઃ ।
તસ્યોત્તમં સોઽપિ તપોઽચરદ્ધરિઃ સુતો મમ સ્યાદિતિ તદ્ધરિર્દદૌ । 10.42 ।
ઉવાચ ચૈનં ભગવાન્ સુતોષિતો વસોર્મદીયસ્ય સુતાઽસ્તિ શોભના ।
વને મૃગાર્થં ચરતોઽસ્ય વીર્યં પપાત ભાર્યાં મનસા ગતસ્ય । 10.43 ।
તચ્છ્યેનહસ્તે પ્રદદૌ સ તસ્યૈ દાતું તદન્યેન તુ યુદ્ધ્યતોઽપતત્ ।
જગ્રાસ તન્મત્સ્યવધૂર્યમસ્વસુર્જલસ્થમેનાં જગૃહુશ્ચ દાણ્સાઃ । 10.44 ।
તદ્ગર્ભતોઽભૂન્મિથુનં સ્વરાજ્ઞે ન્યવેદયન્ સોઽપિ વસોઃ સમર્પયત્ ।
પુત્રં સમાદાય સુતાં સ તસ્મૈ દદૌ સુતોઽભૂદથ મત્સ્યરાજઃ । 10.45 ।
કન્યા તુસા દાણ્સરાજસ્ય સદ્મન્યવર્દ્ધતાતીવ સુરૂપયુક્તા ।
ચ્વ્.નામ્ના ચ સા સત્યવતીતિ તસ્યાં તવાઽત્મજોઽહં ભવિતાઽસ્મ્યજોઽપિ । 10.46 ।
ઇતીરિતશ્ચક્રધરેણ તાં મુનિર્જગામ માર્તાણ્ડસુતાં સમુદ્રગામ્ ।
ઉત્તારયન્તીમથ તત્ર વિષ્ણુઃ પ્રાદુર્બભૂવાઽશુ વિશુદ્ધચિદ્ઘનઃ । 10.47 ।
વિદોષવિજ્ઞાનસુખૈકરૂપોઽપ્યજો જનાન્ મોહયિતું મૃષૈવ ।
યોષિત્સુ પું સો હ્યજનીવ દૃશ્યતે ન જાયતે ક્વાપિ બલાદિવિગ્રહઃ । 10.48 ।
યથા નૃસિં હાકૃતિરાવિરાસીત્ સ્તમ્ભાત્ તથા નિત્યતનુત્વતો વિભુઃ ।
આવિર્ભવદ્ યોષિતિ નો મલોત્થસ્તથાઽપિ મોહાય નિદર્શયેત્ તથા । 10.49 ।
સ્ત્રીપુમ્પ્રસઽ ન્ગાત્ પરતો યતો હરિઃ પ્રાદુર્ભવત્યેષ વિમોહયન્ જનમ્ ।
અતો મલોત્થોઽયમિતિ સ્મ મન્યતે જનોઽશુભઃ પૂર્ણગુણૈકવિગ્રહમ્ । 10.50 ।

દ્વીપે ભગિન્યાઃ સ યમસ્ય વિશ્વકૃત્ પ્રકાણ્સતે જ્ઞાનમરીચિમણ્ડલઃ ।
પ્રભાસયન્નણ્ડબહિસ્તથાઽન્તઃ સહસ્રલક્ષામિતસૂર્યદીધિતિઃ । 10.51 ।
અગણ્યદિવ્યોરુગુણાર્ણવઃ પ્રભુઃ સમસ્તવિદ્યાધિપતિર્જગદ્ગુરુઃ ।
અનન્તશક્તિર્જગદીશ્વરઃ સમસ્તદોષાતિવિદૂરવિગ્રહઃ । 10.52 ।
શુભમરતકવર્ણો રક્તપાદાબ્જનેત્રાધરકરનખરસનાગ્રશ્ચક્રશઙ્ખાબ્જરેખઃ ।
રવિકરવરગૌરં ચર્મ ચૈણં વસાનસ્તટિદમલજટાસન્દીપ્તજૂટં દધાનઃ । 10.53 ।
વિસ્તીર્ણવક્ષાઃ કમલ્ . આયતાક્ષો બૃહદ્ભુજઃ કમ્બુસમાનકણ્ઠઃ ।
સમસ્તવેદાન્ મુખતઃ સમુદ્ગિરન્નનન્તચન્દ્રાધિકકાન્તસન્મુખઃ । 10.54 ।
પ્રબોધમુદ્રાભયદોર્દ્વયાન્વિતો યજ્ઞોપવીત્ આજિનમેખલોલ્લસન્ ।
દૃશા મહાજ્ઞાનભુજઙ્ગદષ્ટમુજ્જીવયાનો જગદત્યરોચત । 10.55 ।
સ લોકધર્માભિરિરક્ષયા પિતુર્દ્વિજત્વમાપ્યાઽશુ પિતુર્દદૌ નિજમ્ ।
જ્ ઞાનં તયોઃ સં સ્મૃતિમાત્રતઃ સદા પ્રત્યક્ષભાવં પરમાત્મનો દદૌ । 10.56 ।
દ્વૈપાયનઃ સોઽથ જગામ મેરું ચતુર્મુખાદ્યૈરનુગમ્યમાનઃ ।
ઉદ્ધૃત્ય વેદાનખિલાન્ સુરેભ્યો દદૌ મુનિભ્યશ્ચ યથાઽદિસૃષ્ટૌ । 10.57 ।
ચ્વિ.સર્વાણિ શાસ્ત્રાણિ તથૈવ કૃત્વા વિનિર્ણયં બ્રહ્મસૂત્રં ચકાર ।
તચ્છુશ્રુવુર્બ્રહ્મગિરીશમુખ્યાઃ સુરા મુનીનાં પ્રવરાણ્સ્ચ તસ્માત્ । 10.58 ।
સમસ્તશાસ્ત્રાર્થનિદર્શનાત્મકં ચક્રે મહાભારતનામધેયમ્ ।
વેદોત્તમં તચ્ચ વિધાતૃશઙ્કરપ્રધાનકૈસ્તન્મુખતઃ સુરૈઃ શ્રુતમ્ । 10.59 ।
અથો ગિરીશાદિમનોનુશાયી કલિર્મમારાઽશુ સુવાન્મયૈઃ શરૈઃ ।
નિકૃત્તશીર્ષો ભગવન્મુખેરિતૈઃ સુરાણ્સ્ચ સજ્જ્ઞાનસુધારસં પપુઃ । 10.60 ।
અથો મનુષ્યેષુ તથાઽસુરેષુ રૂપાન્તરૈઃ કલિરેવાવશિષ્ટઃ ।
તતો મનુષ્યેષુ ચ સત્સુ સં સ્થિતો વિનાણ્સ્ય ઇત્યેષ હરિર્વ્યચિન્તયત્ । 10.61 ।
તતો નૃણાં કાલબલાત્ સુમન્દમાયુર્મતિં કર્મ ચ વીક્ષ્ય કૃષ્ણઃ ।
વિવ્યાસ વેદાન્ સ વિભુશ્ચતુર્ધા ચક્રે તથા ભાગવતં પુરાણમ્ । 10.62 ।
યેયે ચ સન્તસ્તમસાઽનુવિષ્ટાસ્તાં સ્તાન્ સુવાક્યૈસ્તમસો વિમુઞ્ચન્ ।
ચચાર લોકાન્ સ પથિ પ્રયાન્તં કીટં વ્યપશ્યત્ તમુવાચ કૃષ્ણઃ । 10.63 ।
ભવસ્વ રાજા કુશરીરમેતત્ ત્યક્ત્વેતિ નૈચ્છત્ તદસૌ તતસ્તમ્ ।
અત્યક્તદેહં નૃપતિં ચકાર પુરા સ્વભક્તં વૃષલં સુલુબ્ધમ્ । 10.64 ।
લોભાત્ સ કીટત્વમુપેત્ય કૃષ્ણપ્રસાદતશ્ચાઽશુ બભૂવ રાજા ।
તદૈવ તં સર્વનૃપાઃ પ્રણેમુર્દદુઃ કરં ચાસ્ય યથૈવ વૈશ્યાઃ । 10.65 ।
ઉવાચ તં ભગવાન્ મુક્તિમસ્મિં સ્તવ ક્ષણે દાતુમહં સમર્થઃ ।
તથાઽપિ સીમાર્થમવાપ્ય વિપ્રતનું વિમુક્તો ભવ મત્પ્રસાદાત્ । 10.66 ।
જ્ ઞાનં ચ તસ્મૈ વિમલં દદૌ સ મહીં ચ સર્વાં બુભુજે તદન્તે ।
ત્યક્ત્વા તનું વિપ્રવરત્વમેત્ય પદં હરેરાપ સુતત્ત્વવેદી । 10.67 ।
એવં બહૂન્ સં સૃતિબન્ધતઃ સ વ્યમોચયદ્ વ્યાસતનુર્જનાર્દનઃ ।
બહૂન્યચિન્ત્યાનિ ચ તસ્ય કર્માણ્યશેષદેવેશસદોદિતાનિ । 10.68 ।
અથાસ્ય પુત્રત્વમવાપ્તુમિચ્છં શ્ચચાર રુદ્રઃ સુતપસ્તદીયમ્ ।
દદૌ ચ તસ્મૈ ભગવાન્ વરં તં સ્વયં ચ તપ્ત્વેવ તપો વિમોહયન્ । 10.69 ।
ચ્વિઇ.વિમોહનાયાસુરસર્ગિણાં પ્રભુઃ સ્વયં કરોતીવ તપઃ પ્રદર્શયેત્ ।
કામાદિદોષાં શ્ચ મૃષૈવ દર્શયેન્ન તાવતા તેઽસ્ય હિ સન્તિ કુત્રચિત્ । 10.70 ।

તતસ્ત્વરણ્યોઃ સ્મ બભૂવ પુત્રકઃ શિવોઽસ્ય સોઽભૂચ્છુકનામધેયઃ ।
શુકી હિ ભૂત્વાઽભ્યગમદ્ ઘૃત્ આચી વ્યાસં વિમથ્નન્તમુતારણી તમ્ । 10.71 ।
અકામયન્ કામુકવત્ સ ભૂત્વા તયાઽર્થિતસ્તં શુકનામધેયમ્ ।
ચક્રે હ્યરણ્યોસ્તનયં ચ સૃષ્ટ્વા વિમોહયં સ્તત્ત્વમાર્ગેષ્વયોગ્યાન્ । 10.72 ।
શુકં તમાણ્સુ પ્રવિવેશ વાયુર્વ્યાસસ્ય સેવાર્થમથાસ્ય સર્વમ્ ।
જ્ ઞાનં દદૌ ભગવાન્ સર્વવેદાન્ સભારતં ભાગવતં પુરાણમ્ । 10.73 ।
શેષોઽથ પૈલં મુનિમાવિશત્ તદા વીશઃ સુમન્તુમપિ વારુણિં મુનિમ્ ।
બ્રહ્માઽવિશત્ તમુત વૈશપાયનં શક્રશ્ચ જૈમિનિમથાઽવિશદ્ વિભુઃ । 10.74 ।
કૃષ્ણસ્ય પાદપરિસેવનોત્સુકાઃ સુરેશ્વરા વિવિશુરાણ્સુ તાન્ મુનીન્ ।
સમસ્તવિદ્યાઃ પ્રતિપાદ્ય તેષ્વસૌ પ્રવર્તકાં સ્તાન્ વિદધે હરિઃ પુનઃ । 10.75 ।
ઋચાં પ્રવર્તકં પૈલં યજુષાં ચ પ્રવર્તકમ્ ।
વૈશમ્પાયનમેવૈકં દ્વિતીયં સૂર્યમેવ ચ । 10.76 ।
ચક્રેઽથ જૈમિનિં સામ્નામથર્વાઙ્ગિરસામપિ ।
સુમન્તું ભારતસ્યાપિ વૈશમ્પાયનમાદિશત્ ।
પ્રવર્તને માનુષેષુ ગન્ધર્વાદિષુ ચાઽત્મજમ્ । 10.77 ।
નારદં પાઠયિત્વા ચ દેવલોકપ્રવૃત્તયે ।
આદિશત્ સસૃજે સોઽથ રોમાઞ્ચાદ્ રોમહર્ષણમ્ । 10.78 ।
તં ભારતપુરાણાનાં મહારામાયણસ્ય ચ ।
પઞ્ચરાત્રસ્ય કૃત્સ્નસ્ય પ્રવૃત્ત્યર્થમથાઽદિશત્ । 10.79 ।
તમાવિશત્ કામદેવઃ કૃષ્ણસેવાસમુત્સુકઃ ।
સ તસ્મૈ જ્ઞાનમખિલં દદૌ દ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ । 10.80 ।
ચ્વિઇઇ.સનત્કુમારપ્રમુખાં શ્ચક્રે યોગપ્રવર્તકાન્ ।
ભૃગ્વાદીન્ કર્મયોગસ્ય જ્ઞાનં દત્વાઽમલં શુભમ્ । 10.81 ।
જૈમિનિં કર્મમીમાં સાકર્તારમકરોત્ પ્રભુઃ ।
દેવમીમાં સિકાદ્યન્તઃ કૃત્વા પૈલમથાઽદિશત્ ।
શેષં ચ મધ્યકરણે પુરાણાન્યથ ચાકરોત્ । 10.82 ।
શૈવાન્ પાણ્સુપતાચ્ચક્રે સં શયાર્થં સુરદ્વિષામ્ ।
વૈષ્ણવાન્ પઞ્ચરાત્રાચ્ચ યથાર્થજ્ઞાનસિદ્ધયે ।
બ્રાહ્માં શ્ચ વેદતશ્ચક્રે પુરાણગ્રન્થસઙ્ગ્રહાન્ । 10.83 ।
એવં જ્ ઞાનં પુનઃ પ્રાપુર્દેવાણ્સ્ચ ઋષયસ્તથા ।
સનત્કુમારપ્રમુખા યોગિનો માનુષાસ્તથા ।
કૃષ્ણદ્વૈપાયનાત્ પ્રાપ્ય જ્ઞાનં તે મુમુદુઃ સુરાઃ । 10.84 ।
સમસ્તવિજ્ઞાનગભસ્તિચક્રં વિતાય વિજ્ઞાનમહાદિવાકરઃ ।
નિરસ્ય(નિપીય)68 ચાજ્ઞાનતમો જગત્તતં પ્રભાસતે ભાનુરિવાવભાસયન્ । 10.85 ।
ચતુર્મુખેશાનસુરેન્દ્રપૂર્વકૈઃ સદા સુરૈઃ સેવિતપાદપલ્લવઃ ।
પ્રકાણ્સયં સ્તેષુ સદાઽત્મગુહ્યં મુમોદ મેરૌ ચ તથા બદર્યામ્ । 10.86 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
વ્યાસાવતારાનુવર્ણનં નૣઅમ દશમોઽધ્યાયઃ
68 પ્રાચીનકોશેષ્વેવ ઽનિરસ્યઽ, ઽનિપીયઽ ઇતિ દ્વિવિધોઽપિ પાઠો લિખિતઃ ।

યત્ર સન્નિકૃષ્ટોઽપિ જનઃ સમધિગ્ન વિપ્રકૃષ્ટસ્તત્ર કથં નિર્ણેયાત્?
- બન્નઞ્જે ગોવિન્દાચાર્યઃ
ચિx.(ભગવદવતારપ્રતિજ્ ઞૣઅ)
અથ એકાદશોઽધ્યાયઃ
ઓં । શશાઙ્કપુત્રાદભવત્ પુરૂરવાસ્તસ્યાઽયુરાયોર્નહુષો યયાતિઃ ।
તસ્યાઽસ પત્નીયુગલ્ . અં સુતાણ્સ્ચ પઞ્ચાભવન્ વિષ્ણુપદૈકભક્તાઃ । 11.1 ।
"યદું ચ તુર્વશું ચૈવ દેવયાની વ્યજાયત ।
દ્રુહ્યં ચાનું તથા પૂરું શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી" 69 । 11.2 ।
યદોર્વં શે ચક્રવર્તી કાર્તવીર્યાર્જુનોઽભવત્ ।
વિષ્ણોર્દત્તાત્રેયનામ્નઃ પ્રસાદાદ્ યોગવીર્યવાન્ ।
તસ્યાન્વવાયે યદવો બભૂવુર્વિષ્ણુસં શ્રયાઃ । 11.3 ।
પૂરોર્વં શે તુ ભરતશ્ચક્રવર્તી હરિપ્રિયઃ ।
તદ્વં શજઃ કુરુર્નામ પ્રતીપોઽભૂત્ તદન્વયે । 11.4 ।
પ્રતીપસ્યાભવન્ પુત્રાસ્ત્રયસ્ત્રેતાગ્નિવર્ચસઃ ।
દેવાપિરથ બાહ્લીકો ગુણજ્યેષ્ઠશ્ચ શન્તનુઃ । 11.5 ।
ત્વગ્દોષયુક્તો દેવાપિર્જગામ તપસે વનમ્ ।
વિષ્ણોઃ પ્રસાદાત્ સ કૃતે યુગે રાજા ભવિષ્યતિ । 11.6 ।
પુત્રિકાપુત્રતાં યાતો બાહ્લીકો રાજસત્તમઃ ।
હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રઃ પ્રહ્લાદો ભગવત્પરઃ । 11.7 ।
વાયુના ચ સમાવિષ્ટો મહાબલસમન્વિતઃ ।
યેનૈવ જાયમાનેન તરસા ભૂર્વિદારિતા । 11.8 ।
ભૂભારક્ષપણે વિષ્ણોરઙ્ગતામાપ્તુમેવ સઃ ।
પ્રતીપપુત્રતામાપ્ય બાહ્લીકેષ્વભવત્ પતિઃ ।
રુદ્રેષુ પત્રતાપાખ્યઃ સોમદત્તોઽસ્ય ચાઽત્મજઃ । 11.9 ।
અજૈકપાદહિર્બુધ્નિર્વિરૂપાક્ષ ઇતિ ત્રયઃ ।
69 વિ. પુ. 4.10.6
ચ્x.રુદ્રાણાં સોમદત્તસ્ય બભૂવુઃ પ્રથિતાઃ સુતાઃ ।
વિષ્ણોરેવાઙ્ગતામાપ્તું ભૂરિર્ભૂરિશ્રવાઃ શલઃ । 11.10 ।
શિવાદિસર્વરુદ્રાણામાવેશાદ્ વરતસ્તથા ।
ભૂરિશ્રવા અતિબલસ્તત્રાઽસીત્ પરમાસ્ત્રવિત્ । 11.11 ।
તદર્થં હિ તપશ્ચીર્ણં સોમદત્તેન શમ્ભવે ।
દત્તો વરશ્ચ તેનાસ્ય ત્વત્પ્રતીપાભિભૂતિકૃત્ ।
બલવીર્યગુણોપેતો નામ્ના ભૂરિશ્રવાઃ સુતઃ । 11.12 ।
ભવિષ્યતિ મયાઽવિષ્ટો યજ્ઞશીલ ઇતિ સ્મ હ ।
તેન ભૂરિશ્રવા જાતઃ સોમદત્તસુતો બલી । 11.13 ।
પૂર્વોદધેસ્તીરગતેઽબ્જસમ્ભવે ગઙ્ગાયુતઃ પર્વણિ ઘૂર્ણિતોઽબ્ધિઃ ।
અવાક્ષિપત્ તસ્ય તનૌ નિજોદબિન્દું શશાપૈનમથાબ્જયોનિઃ । 11.14 ।
મહાભિષઙ્ નામ નરેશ્વરસ્ત્વં ભૂત્વા પુનઃ શન્તનુનામધેયઃ ।
જનિષ્યસે વિષ્ણુપદી તથૈષા તત્રાપિ ભાર્યા ભવતો ભવિષ્યતિ । 11.15 ।
શાન્તો ભવત્યેવ મયોદિતસ્ત્વં તનુત્વમાપ્તોઽસિ તતશ્ચ શન્તનુઃ ।

ઇતીરિતઃ સોઽથ નૃપો બભૂવ મહાભિષઙ્ નામ હરેઃ પદાણ્સ્રયઃ । 11.16 ।
સ તત્ર ભુક્ત્વા ચિરકાલમુર્વીં તનું વિહાયાઽપ સદો વિધાતુઃ ।
તત્રાપિ તિષ્ઠન્ સુરવૃન્દસન્નિધૌ દદર્શ ગઙ્ગાં શ્લથિતામ્બરાં સ્વકામ્ । 11.17 ।
અવાઙ્મુખેષુ દ્યુસદસ્સુ રાગાન્નિરીક્ષમાણં પુનરાત્મસમ્ભવઃ ।
ઉવાચ ભૂમૌ નૃપતિર્ભવાઽશુ શપ્તો યથા ત્વં હિ પુરા મયૈવ । 11.18 ।
ઇતીરિતસ્તત્ક્ષણતઃ પ્રતીપાદ્ બભૂવ નામ્ના નૃપતિઃ સ શન્તનુઃ ।
અવાપ્ય ગઙ્ગાં દયિતાં સ્વકીયાં તયા મુમોદાબ્દગણાન્ બહૂં શ્ચ । 11.19 ।
અથાષ્ટમો વસુરાસીદ્ દ્યુનામા વરાઙ્ગિનામ્ન્યસ્ય બભૂવ ભાર્યા ।
બભૂવ તસ્યાણ્સ્ચ સખી નૃપસ્ય સુવિન્દનામ્નો દયિતા સનામ્ની । 11.20 ।
તસ્યા જરામૃતિવિધ્વં સહેતોર્વસિષ્ઠધેનું સ્વમૃતં ક્ષરન્તીમ્ ।
ચ્xઇ.જરાપહાં નન્દિનિનામધેયાં બદ્ધું પતિં ચોદયામાસ દેવી । 11.21 ।
તયા દ્યુનામા સ વસુઃ પ્રચોદિતો ભ્રાતૃસ્નેહાત્ સપ્તભિરન્વિતોઽપરૈઃ ।
બબન્ધ તાં ગામથ તાઞ્છશાપ વસિષ્ઠસં સ્થઃ કમલોદ્ભવઃ પ્રભુઃ । 11.22 ।
અધર્મવૃત્ત્ આઃ પ્રતિયાત માનુષીં યોનિં દ્રુતં યત્કૃતે સર્વ એવ ।
ધર્માચ્ચ્યુતાઃ સ તથાઽષ્ટાયુરાપ્યતામન્યે પુનઃ ક્ષિપ્રમતો વિમોક્ષ્યથ । 11.23 ।
પ્રચોદયામાસ ચ યા કુમાર્ગે પતિં હિ સાઽમ્બેતિ નરેષુ જાતા ।
અભર્તૃકા પું સ્ત્વસમાણ્સ્રયેણ પત્યુર્મૃતૌ કારણત્વં વ્રજેત । 11.24 ।
ભવત્વસૌ બ્રહ્મચર્યૈકનિષ્ઠો મહાન્ વિરોધશ્ચ તયોર્ભવેત ।
સ ગર્ભવાસાષ્ટકદુઃખમેવ સમાપ્નુતાં શરતલ્પે શયાનઃ । 11.25 ।
મૃત્યષ્ટકોત્થામપિ વેદનાં સઃ પ્રાપ્નોતુ શસ્ત્રૈર્બહુધા નિકૃત્તઃ ।
ઇતીરિતાસ્તે કમલોદ્ભવં તં જ્ ઞાત્વા સમુત્સૃજ્ય ચ ગાં પ્રણેમુઃ । 11.26 ।
ન માનુષીં ગર્ભમવાપ્નુમો વયં ભવત્વયં સર્વવિત્ કીર્તિમાં શ્ચ ।
મહાસ્ત્રવેત્તા ભવદં શયુક્તસ્તથા બલં નોઽખિલાનામુપૈતુ । 11.27 ।
ઇતીરિતેઽસ્ત્વિત્યુદિતાઃ સ્વયમ્ભુવા વસિષ્ઠસં સ્થેન સુરાપગાં યયુઃ ।
ઊચુસ્તથૈનામુદરે વયં તે જાયેમહિ ક્ષિપ્રમસ્માન્ હન ત્વમ્ । 11.28 ।
ઇતીરિતા સા વરમાણ્સુ વવ્રે તેભ્યોઽપ્યપાપત્વમથ પ્રિયત્વમ્ ।
તેષાં સદૈવાઽત્મન એકમેષાં દીર્ઘાયુષં ત્ આન્ સુષુવેઽથ શન્તનોઃ । 11.29 ।
અવિઘ્નતસ્તાન્ વિનિહન્તુમેવ પુરા પ્રતીપસ્ય હિ દક્ષિણોરુમ્ ।
સમાણ્સ્રિતા કામિનીવત્ત્વકામા તત્પુત્રભાર્યા ભવિતું વિડમ્બાત્ । 11.30 ।
તેનૈવ ચોક્તા ભવ મે સુતસ્ય ભાર્યા યતો દક્ષિણોરુસ્થિતાઽસિ ।
ભાગો હિ દક્ષો દુહિતુઃ સ્નુષાયા ભાર્યાભાગો વામ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ । 11.31 ।
ઉવાચ સા તં નતુ માં સુતસ્તે કાઽસીતિ પૃચ્છેન્નતુ માં નિવારયેત્ ।
અયોગ્યકર્ત્રીમપિ કારણં ચ મત્કર્મણો નૈવ પૃચ્છેત્ કદાચિત્ । 11.32 ।
ચ્xઇઇ.યદા ત્રયાણામપિ ચૈકમેષ કરોતિ ગચ્છેયમહં વિસૃજ્ય ।
તદા ત્વદીયં સુતમિત્યુદીરિતે તથેતિ રાજાઽપ્યવદત્ પ્રતીપઃ । 11.33 ।
તથૈવ પુત્રાય ચ તેન તદ્ વચો વધૂક્તમુક્તં વચનાદ્ દ્યુનદ્યાઃ ।
કનીયસે સા હ્યવદત્ સુતસ્તે નાન્યઃ પતિઃ શન્તનુરેવ મે વૃતઃ । 11.34 ।
તતસ્તુ સા ણ્સન્તનુતોઽષ્ટ પુત્રાનવાપ્ય સપ્ત ન્યહનત્ તથાઽષ્ટમમ્ ।
ગન્તું તતો મતિમાધાય હન્તુમિવોદ્યોગં સા હિમૃષા ચકાર । 11.35 ।
અવસ્થિતિર્નાતિસુખાય માનુષે યતઃ સુરાણામત એવ ગન્તુમ્ ।

ઐચ્છન્ન તસ્યા હિ બભૂવ માનુષો દેહો નરોત્થો હિ તદાઽસ શન્તનોઃ । 11.36 ।
ત્ આં પુત્રનિધનોદ્યુક્તાં ન્યવારયત શન્તનુઃ ।
કાઽસિ ત્વં હેતુના કેન હં સિ પુત્રાન્ નૃશં સવત્ । 11.37 ।
રૂપં સુરવરસ્ત્રીણાં તવ તેન ન પાપકમ્ ।
ભવેત્ કર્મ ત્વદીયં તન્મહત્ કારણમત્ર હિ । 11.38 ।
તત્ કારણં વદ શુભે યદિ મચ્છ્રોત્રમર્હતિ ।
ઇતીરિતાઽવદત્ સર્વં પ્રયયૌ ચ સુરાપગા । 11.39 ।
ન ધર્મો દેવતાનાં હિ જ્ઞાતવાસશ્ચિરં નૃષુ ।
કારણાદેવ હિ સુરા નૃષુ વાસં પ્રકુર્વતે ।
કારણાપગમે યાન્તિ ધર્મોઽપ્યેષાં તથાવિધઃ । 11.40 ।
અદૃશ્યત્વમસં સ્પર્શો હ્યસમ્ભાષણમેવ ચ ।
સુરૈરપિ નૃજ્ આતૈસ્તુ ગુહ્યધર્મો દિવૌકસામ્ । 11.41 ।
અતઃ સા વરુણં દેવં પૂર્વભર્તારમપ્યમુમ્ ।
નૃજ્ આતં શન્તનું ત્યક્ત્વા પ્રયયૌ વરુણાલયમ્ । 11.42 ।
સુતમષ્ટમમાદાય ભર્તુરેવાપ્યનુજ્ઞયા ।
વધોદ્યોગાન્નિવૃત્ત્ આ સા દદૌ પુત્રં બૃહસ્પતૌ । 11.43 ।
દેવવ્રતોઽસાવનુશાસનાય માત્રા દત્તો દેવગુરૌ શતાર્દ્ધમ્ ।
ચ્xઇઇઇ.સં વત્સરાણામખિલાં શ્ચ વેદાન્ સમભ્યસત્ તદ્વશગાન્તરાત્મા । 11.44 ।
તતશ્ચ માત્રા જગતાં ગરીયસ્યનન્તપારેઽખિલસદ્ગુણાર્ણવે ।
રામે ભૃગૂણામધિપે પ્રદત્તઃ શુશ્રાવ તત્ત્વં ચ શતાર્દ્ધવર્ષમ્ । 11.45 ।
સ પઞ્ચવિં શત્ પુનરબ્દકાનામસ્ત્રાણિ ચાભ્યસ્ય પતેર્ભૃગૂણામ્ ।
માત્રા સમાનીય તટે નિજે તુ સં સ્થાપિતઃ પ્રાર્પયિતું સ્વપિત્રે । 11.46 ।
સ તત્ર બદ્ધ્વા ણ્સરપઞ્જરેણ ગઙ્ગાં વિજહ્રેઽસ્ય પિતા તદૈવ ।
વ્રજન્ મૃગાર્થી તૃષિતો વિલોકયન્ ગઙ્ગામતોયામભવત્ સુવિસ્મિતઃ । 11.47 ।
સ માર્ગયામાસ તતોઽસ્ય હેતુજ્ઞપ્ત્યૈ તદા સ્વં ચ દદર્શ સૂનુમ્ ।
ક્રીડન્તમસ્ત્રેણ બભૂવ સોઽપિ ક્ષણાદદૃશ્યઃ પિતૃદર્શનાદનુ । 11.48 ।
મીમાં સમાનં તમવાપ ગઙ્ગા સુતં સમાદાય પતિં જગાદ ચ ।
અયં સુતસ્તે પરમાસ્ત્રવેત્તા સમર્પિતો વીર્યબલોપપન્નઃ । 11.49 ।
અસ્યાગ્રજાઃ સ્વાં સ્થિતિમેવ યાતા હરેઃ પદામ્ભોજસુપાવિતે જલે ।
તનૂર્મદીયે પ્રણિધાય તત્ ત્વં ત્ આન્ મા ણ્સુચોઽનેન ચ મોદમાનઃ । 11.50 ।
ઇતિ પ્રદાયામુમદૃશ્યતામગાદ્ ગઙ્ગા તમાદાય યયૌ સ્વકં ગૃહમ્ ।
રાજાઽભિષિચ્યાથ ચ યૌવરાજ્યે મુમોદ તત્સદ્ગુણતર્પિતો ભૃશમ્ । 11.51 ।
પુનઃ સ પિત્રાઽનુમતો બૃહસ્પતેરવાપ વેદાન્ પુરુષાયુષોઽર્દ્ધતઃ ।
રામાત્ તથાઽસ્ત્રાણિ પુનસ્ત્વવાપ તાવદ્ભિરબ્દૈસ્ત્રિશતૈશ્ચ તત્ત્વમ્ । 11.52 ।
સ સર્વવિત્ત્વં સમવાપ્ય રામાત્ સમસ્તવિદ્યાધિપતેર્ગુણાર્ણવાત્ ।
પિતું સમીપં સમવાપ્ય તં ચ શુશ્રૂષમાણઃ પ્રમુમોદ વીરઃ । 11.53 ।
યદૈવ ગઙ્ગા સુષુવેઽષ્ટમં સુતં તદૈવ યાતો મૃગયાં સ શન્તનુઃ ।
શરદ્વતો જાતમપશ્યદુત્તમં વને વિસૃષ્ટં મિથુનં ત્વયોનિજમ્ । 11.54 ।
શરદ્વાં સ્તુ તપઃ કુર્વન્ દદર્શ સહસોર્વશીમ્ ।
ચસ્કન્દ રેતસ્તસ્યાથ શરસ્તમ્બે તતોઽભવત્ । 11.55 ।

ચ્xઇવ્.વિષ્કમ્ભો નામ રુદ્રાણાં ભૂભારહરણેઽઙ્ગતામ્ ।
હરેઃ પ્રાપ્તું તથા તારા ભાર્યા યા હિબૃહસ્પતેઃ । 11.56 ।
ત્ આવુભૌ શન્તનુર્દૃષ્ટ્વા કૃપાવિષ્ટઃ સ્વકં ગૃહમ્ ।
નિનાય નામ ચક્રે ચ કૃપાયા વિષયૌ યતઃ ।
કૃપઃ કૃપીતિ સ કૃપસ્તપો વિષ્ણોણ્સ્ચકાર હ । 11.57 ।
તસ્ય પ્રીતસ્તદા વિષ્ણુઃ સર્વલોકેશ્વરેશ્વરઃ ।
પ્રાદાદેષ્યત્સપ્તર્ષિત્વમાયુઃ કલ્પાન્તમેવ ચ ।
સ શન્તનુગૃહે તિષ્ઠન્ દેવવ્રતસખાઽભવત્ । 11.58 ।
પુત્રવચ્છન્તનોશ્ચાઽસીત્ સ ચ પુત્રવદેવ તત્ ।
મિથુનં પાલયામાસ સ કૃપોઽસ્ત્રાણ્યવાપ ચ । 11.59 ।
સર્વવેદાનધિજગૌ સર્વશાસ્ત્રાણિ કૌશિકાત્ ।
તત્ત્વજ્ઞાનં તથા વ્યાસાદાપ્ય સર્વજ્ઞતાં ગતઃ । 11.60 ।
યદા હિજાતઃ સ કૃપસ્તદૈવ બૃહસ્પતેઃ સૂનુરગાચ્ચ ગઙ્ગામ્ ।
સ્નાતું ઘૃત્ આચીં સ દદર્શ તત્ર શ્લથદ્દુકૂલાં સુરવર્યકામિનીમ્ । 11.61 ।
તદ્દર્શનાત્ સ્કન્નમથેન્દ્રિયં સ દ્રોણે દધારાઽશુ તતોઽભવત્ સ્વયમ્ ।
અમ્ભોજજાવેશયુતો બૃહસ્પતિઃ કર્તું હરેઃ કર્મ ભુવો ભરોદ્ધૃતૌ । 11.62 ।
દ્રોણેતિનામાસ્ય ચકાર તાતો મુનિર્ભરદ્વાજ ઉતાસ્ય વેદાન્ ।
અધ્યાપયામાસ સશાસ્ત્રસઙ્ઘાન્ સર્વજ્ઞતામાપ ચ સોઽચિરેણ । 11.63 ।
કાલે ચ તસ્મિન્ પૃષતોઽનપત્યો વને તુ પાઞ્ચાલપતિશ્ચચાર ।
તપો મહત્ તસ્ય તથા વરાપ્સરાવલોકનાત્ સ્કન્દિતમાણ્સુ રેતઃ । 11.64 ।
સ તદ્ વિલજ્જાવશતઃ પદેન સમાક્રમત્ તસ્ય બભૂવ સૂનુઃ ।
હહૂ તુનામ્ના સ વિરિઞ્ચગાયકો નામ્નાઽવહો યો મરુતાં તદં શયુક્ । 11.65 ।
સ દ્રોણતાતાત્ સમવાપ વેદાનસ્ત્રાણિ વિદ્યાણ્સ્ચ તથા સમસ્તાઃ ।
દ્રોણેન યુક્તઃ સ તદા ગુરોઃ સુતં સહૈવ નૌ રાજ્યમિતિ હ્યવાદીત્ । 11.66 ।
ચ્xવ્.પદે દ્રુતત્વાદ્ દ્રુપદાભિધેયઃ સ રાજ્યમાપાથ નિજાં કૃપીં સઃ ।
દ્રોણોઽપિ ભાર્યાં સમવાપ્ય સર્વપ્રતિગ્રહોજ્ઝશ્ચ પુરેઽવસત્ સુખી । 11.67 ।
સિલોઞ્છવૃત્ત્યૈવ હિ વર્તયન્ સ ધર્મં મહાન્તં વિરજં જુષાણઃ ।
ઉવાસ નાગાખ્યપુરે સખા સ દેવવ્રતસ્યાથ કૃપસ્ય ચૈવ । 11.68 ।
તેષાં સમાનો વયસા વિરાટસ્ત્વભૂદ્ધહા નામ વિધાતૃગાયકઃ ।
મરુત્સુ યો વિવહો નામ તસ્યાપ્યં શેન યુક્તો નિજધર્મવર્તી । 11.69 ।
તતઃ કદાચિન્મૃગયાં ગતઃ સ દદર્શ કન્યાપ્રવરાં તુ શન્તનુઃ ।
યા પૂર્વસર્ગે પિતૃપુત્રિકા સતી ચચાર વિષ્ણોસ્તપ ઉત્તમં ચિરમ્ । 11.70 ।
યસ્યૈ વરં વિષ્ણુરદાત્ પુરાઽહં સુતસ્તવ સ્યામિતિ યા વસોઃ સુતા ।
જ્ આતા પુનર્દાણ્સગૃહે વિવર્દ્ધિતા વ્યાસાત્મના વિષ્ણુરભૂચ્ચ યસ્યામ્ । 11.71 ।
તદ્દર્શનાન્નૃપતિર્જાતહૃચ્છ્રયો વવ્રે પ્રદાનાય ચ દાણ્સરાજમ્ ।
ઋતે સ તસ્યાસ્તનયસ્ય રાજ્યં નૈચ્છદ્ દાતું ત્ આમથાઽયાદ્ ગૃહં સ્વમ્ । 11.72 ।
તચ્ચિન્તયા ગ્લાનમુખં જનિત્રં દૃષ્ટ્વૈવ દેવવ્રત આણ્સ્વપૃચ્છત્ ।
તત્કારણં સારથિમસ્ય તસ્માચ્છ્રુત્વાઽખિલં દાણ્સગૃહં જગામ । 11.73 ।
સ તસ્ય વિશ્વાસકૃતે પ્રતિજ્ઞાં ચકાર નાહં કરવાણિ રાજ્યમ્ ।
તથૈવ મે સન્તતિતો ભયં તે વ્યૈતૂર્ધ્વરેતાઃ સતતં ભવાનિ । 11.74 ।

ભીમવ્રતત્વાદ્ધિ તદાઽસ્ય નામ કૃત્વા દેવા ભીષ્મ ઇતિ હ્યચીક્લૃપન્ ।
પ્રસૂનવૃષ્ટિં સ ચ દાણ્સદત્તાં કાલ્ . ઈં સમાદાય પિતુઃ સમર્પયત્ । 11.75 ।
જ્ ઞાત્વા તુતાં રાજપુત્રીં ગુણાઢ્યાં સત્યસ્ય વિષ્ણોર્માતરં નામતસ્તત્ ।
લોકે પ્રસિદ્ધાં સત્યવતીત્યુદારાં વિવાહયામાસ પિતુઃ સ ભીષ્મઃ । 11.76 ।
પ્રાયઃ સતાં ન મનઃ પાપમાર્ગે ગચ્છેદિતિ હ્યાત્મમનશ્ચ સક્તમ્ ।
જ્ ઞાત્વાઽપિ તાં દાણ્સગૃહે વિવર્દ્ધિતાં જગ્રાહ સદ્ધર્મરતશ્ચ શન્તનુઃ । 11.77 ।
સ્વચ્છન્દમૃત્યુત્વવરં પ્રદાય તથાઽપ્યજેયત્વમધૃષ્યતાં ચ ।
યુદ્ધેષુ ભીષ્મસ્ય નૃપોત્તમઃ સ રેમે તયૈવાબ્દગણાન્ બહૂં શ્ચ । 11.78 ।
ચ્xવિ.લેભે સ ચિત્રાઙ્ગદમત્ર પુત્રં તથા દ્વિતીયં ચ વિચિત્રવીર્યમ્ ।
તયોશ્ચ બાલ્યે વ્યધુનોચ્છરીરં જીર્ણેન દેહેન હિ કિં મમેતિ । 11.79 ।
સ્વેચ્છયા વરુણત્વં સ પ્રાપ નાનિચ્છયા તનુઃ ।
તસ્મિન્ કાલે ત્યજ્યતે હિ બલવદ્ભિર્વધં વિના । 11.80 ।
અતિસક્તાસ્તપોહીનાઃ કથઞ્ચિન્મૃતિમાપ્નુયુઃ ।
અનિચ્છયાઽપિ હિ યથા મૃતશ્ચિત્રાઙ્ગદાનુજઃ । 11.81 ।
અથૌર્ધ્વદૈહિકં કૃત્વા પિતુર્ભીષ્મોઽભ્યષેચયત્ ।
રાજ્યે ચિત્રાઙ્ગદં વીરં યૌવરાજ્યેઽસ્ય ચાનુજમ્ । 11.82 ।
ચિત્રાઙ્ગદેન નિહતો નામ સ્વં ત્વપરિત્યજન્ ।
ચિત્રાઙ્ગદોઽકૃતોદ્વાહો ગન્ધર્વેણ મહારણે ।
વિચિત્રવીર્યં રાજાનં કૃત્વા ભીષ્મોઽન્વપાલયત્ । 11.83 ।
અથ કાણ્સિસુતાસ્તિસ્રસ્તદર્થં ભીષ્મ આહરત્ ।
અમ્બામપ્યમ્બિકાનામ્નીં તથૈવામ્બાલિકાં પરામ્ । 11.84 ।
પાણિગ્રહણકાલે તુ બ્રહ્મદત્તસ્ય વીર્યવાન્ ।
વિજિત્ય તં સાલ્વરાજં સમેતાન્ ક્ષત્રિયાનપિ । 11.85 ।
અમ્બિકામ્બાલિકે તત્ર સં વાદં ચક્રતુઃ શુભે ।
અમ્બા સા ભીષ્મભાર્યૈવ પૂર્વદેહે તુ નૈચ્છત । 11.86 ।
શાપાદ્ધિરણ્યગર્ભસ્ય સાલ્વકામાઽહમિત્યપિ ।
ઉવાચ તાં સ તત્યાજ સાઽગમત્ સાલ્વમેવ ચ । 11.87 ।
તેનાપિ સમ્પરિત્યક્તા પરામૃષ્ટેતિ સા પુનઃ ।
ભીષ્મમાપ સ નાગૃહ્ણાત્ પ્રયયૌ સાઽપિ ભાર્ગવમ્ । 11.88 ।
ભ્રાતુર્વિવાહયામાસ સોઽમ્બિકામ્બાલિકે તતઃ ।
ભીષ્માય તુ યશો દાતું યુયુધે તેન ભાર્ગવઃ । 11.89 ।
ચ્xવિઇ.અનન્તશક્તિરપિ સ ન ભીષ્મં નિજઘાન હ ।
નચામ્બાં ગ્રાહયામાસ ભીષ્મકારુણ્યયન્ત્રિતઃ । 11.90 ।
અનન્તશક્તિઃ સકલાન્તરાત્મા યઃ સર્વવિત્ સર્વવશી ચ સર્વજિત્ ।
ન યત્સમોઽન્યોઽસ્તિ કથઞ્ચ કુત્રચિત્ કથં હ્યશક્તિઃ પરમસ્ય તસ્ય । 11.91 ।
ભીષ્મં સ્વભક્તં યશસાઽભિપૂરયન્ વિમોહયન્નાસુરાં શ્ચૈવ રામઃ ।
જિત્વૈવ ભીષ્મં ન જઘાન દેવો વાચં ચ સત્યામકરોત્ સ તસ્ય । 11.92 ।
"વિદ્ધવન્મુગ્ધવચ્ચૈવ કેશવો વેદનાર્તવત્ ।
દર્શયન્નપિ મોહાય નૈવ વિષ્ણુસ્તથા ભવેત્" ।
એવમાદિપુરાણોત્થવાક્યાદ્ રામઃ સદા જયી । 11.93 ।

યશો ભીષ્મસ્ય દત્વા તુ સોઽમ્બાં ચ શરણાગતામ્ ।
ઉન્મુચ્ય ભર્તૃદ્વેષોત્થાત્ પાપાત્ તેનાઽશ્વયોજયત્ । 11.94 ।
અનન્તરં શિખણ્ડિત્વાત્ તદા સા ણ્સાઙ્કરં તપઃ ।
ભીષ્મસ્ય નિધનાર્થાય પું સ્ત્વાર્થં ચ ચકાર હ । 11.95 ।
ભીષ્મો યથા ત્વાં ગૃહ્ણીયાત્ તથા કુર્યામિતીરિતમ્ ।
રામેણ સત્યં તચ્ચક્રે ભીષ્મે દેહાન્તરં ગતે । 11.96 ।
રુદ્રસ્તુ તસ્યાસ્તપસા તુષ્ટઃ પ્રાદાદ્ વરં તદા ।
ભીષ્મસ્ય મૃતિહેતુત્વં કાલાત્ પુન્દેહસમ્ભવમ્ । 11.97 ।
માલાં ચ ય ઇમાં માલાં ગૃહ્ણીયાત્ સ હનિષ્યતિ ।
ભીષ્મમિત્યેવ તાં માલાં ગૃહીત્વા સા નૃપાન્ યયૌ । 11.98 ।
ત્ આં ન ભીષ્મભયાત્ કેઽપિ જગૃહુસ્તાં હિ સા તતઃ ।
દ્રુપદસ્ય ગૃહદ્વારિ ન્યસ્ય યોગાત્ તનું જહૌ । 11.99 ।
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સુતાર્થં દ્રુપદસ્તપઃ ।
ચકાર શમ્ભવે ચૈનં સોઽબ્રવીત્ કન્યકા તવ । 11.100 ।
ભૂત્વા ભવિષ્યતિ પુમાનિતિ સામ્બા તતોઽજનિ ।
ચ્xવિઇઇ.નામ્ના ણ્સિખણ્ડિની તસ્યાઃ પું વત્ કર્માણિ ચાકરોત્ । 11.101 ।
તસ્યૈ પાઞ્ચાલરાજઃ સ દશાર્ણાધિપતેઃ સુતામ્ ।
ઉદ્વાહયામાસ સા તાં પું વેષેણૈવ ગૂહિતામ્ ।
અન્યત્ર માતાપિત્રોસ્તુ ન વિજ્ઞાતાં બુબોધ હ । 11.102 ।
ધાત્ર્યૈ ન્યવેદયત્ સાઽથ તત્પિત્રે સા ન્યવેદયત્ ।
સ ક્રુદ્ધઃ પ્રેષયામાસ નિહન્મિ ત્વાં સબાન્ધવમ્ ।
ઇતિ પાઞ્ચાલરાજાય નિર્જગામ ચ સેનયા । 11.103 ।
વિશ્વસ્ય વાક્યં રુદ્રસ્ય પુમાનેવેતિ પાર્ષતઃ ।
પ્રેષયામાસ ધિગ્ બુદ્ધિર્ભિન્ના તેબાલવાક્યતઃ ।
અપરીક્ષકસ્ય તે રાષ્ટ્રં કથમિત્યેવ નર્મકૃત્ । 11.104 ।
અથ ભાર્યાસમેતં તં પિતરં ચિન્તયાઽકુલમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ણ્સિખણ્ડિની દુઃખાન્મન્નિમિત્તાન્ન નશ્યતુ । 11.105 ।
ઇતિ મત્વા વનાયૈવ યયૌ તત્ર ચ તુમ્બુરુઃ ।
સ્થૂણાકર્ણાભિધેયસ્તામપશ્યદ્ દૃઢકર્ણતઃ । 11.106 ।
સ તસ્યા અખિલં શ્રુત્વા કૃપાં ચક્રે મહામનાઃ ।
સ તસ્યૈ સ્વં વપુઃ પ્રાદાત્ તદીયં જગૃહે તથા ।
અં શેન પું સ્વભાવાર્થં પૂર્વદેહે સમાસ્થિતઃ । 11.107 ।
પું સાં સ્ત્રીત્વં ભવેત્ ક્વાપિ તથાઽપ્યન્તે પુમાન્ ભવેત્ ।
સ્ત્રીણાં નૈવ હિ પું સ્ત્વં સ્યાદ્ બલવત્કારણૈરપિ । 11.108 ।
અતઃ શિવવરેઽપ્યેષાં જજ્ઞે યોષૈવ નાન્યથા ।
પશ્ચાત્ પુન્દેહમપિ સા પ્રવિવેશૈવ પું યુતમ્ । 11.109 ।
નાસ્યા દેહઃ પું સ્ત્વમાપ નચ પું સાઽનધિષ્ઠિતે ।
પું દેહે ન્યવસત્ સાઽથ ગન્ધર્વેણ ત્વધિષ્ઠિતમ્ ।
ગાન્ધર્વં દેહમાવિશ્ય સ્વકીયં ભવનં યયૌ । 11.110 ।
તસ્યાસ્તદ્દેહસાદૃશ્યં ગન્ધર્વસ્ય પ્રસાદતઃ ।

ચ્xઇx.પ્રાપ ગન્ધર્વદેહોઽપિ તયા પશ્ચાદધિષ્ઠિતઃ । 11.111 ।
શ્વો દેહિ મમ દેહં મે સ્વં ચ દેહં સમાવિશ ।
ઇત્યુક્ત્વા સ તુ ગન્ધર્વઃ કન્યાદેહં સમાસ્થિતઃ ।
ઉવાસૈવ વને તસ્મિન્ ધનદસ્તત્ર ચાઽગમત્ । 11.112 ।
અપ્રત્યુત્થાયિનં તન્તુલીયમાનં વિલજ્જયા ।
શશાપ ધનદો દેવશ્ચિરમિત્થં ભવેતિ તમ્ । 11.113 ।
યદા યુદ્ધે મૃતિં યાતિ સા કન્યા પુન્તનુસ્થિતા ।
તદા પું સ્ત્વં પુનર્યાસિ ચપલત્વાદિતીરિતઃ । 11.114 ।
તથાઽવસત્ સ ગન્ધર્વઃ કન્યા પિત્રોરશેષતઃ ।
કથયામાસાનુભૂતં તૌ ભૃશં મુદમાપતુઃ । 11.115 ।
પરીક્ષ્ય તામુપાયૈશ્ચ શ્વશુરો લજ્જિતો યયૌ ।
શ્વોભૂતે સા તુ ગન્ધર્વં પ્રાપ્ય તદ્વચનાત્ પુનઃ । 11.116 ।
યયૌ તેનૈવ દેહેન પું સ્ત્વમેવ સમાણ્સ્રિતા ।
સ શિખણ્ડી નામતોઽભૂદસ્ત્રશસ્ત્રપ્રતાપવાન્ । 11.117 ।
વિચિત્રવીર્યઃ પ્રમદાદ્વયં તત્ સમ્પ્રાપ્ય રેમેઽબ્દગણાન્ સુસક્તઃ ।
તત્યાજ દેહં ચ સ યક્ષ્મણાઽર્દિતસ્તતોઽસ્ય માતાઽસ્મરદાણ્સુ કૃષ્ણમ્ । 11.118 ।
આવિર્બભૂવાઽશુ જગજ્જનિત્રો જનાર્દનો જન્મજરાભયાપહઃ ।
સમસ્તવિજ્ઞાનતનુઃ સુખાર્ણવઃ સમ્પૂજયામાસ ચ તં જનિત્રી । 11.119 ।
તં ભીષ્મપૂર્વૈઃ પરમાદરાર્ચિતં સ્વભિષ્ટુતં ચાવદદસ્ય માતા ।
પુત્રૌ મૃતૌ મે નતુ રાજ્યમૈચ્છદ્ ભીષ્મો મયા નિતરામર્થિતોઽપિ । 11.120 ।
ક્ષેત્રે તતો ભ્રાતુરપત્યમુત્તમમુત્પાદયાસ્મત્પરમાદરાર્થિતઃ ।
ઇતીરિતઃ પ્રણતશ્ચાપ્યભિષ્ટુતો ભીષ્માદિભિશ્ચાઽહ જગદ્ગુરુર્વચઃ । 11.121 ।
ઋતે રમાં જ્ આતુ મમાઙ્ગયોગયોગ્યાઽઙ્ગના નૈવ સુરાલયેઽપિ ।
તથાઽપિ તે વાક્યમહં કરિષ્યે સાં વત્સરં સા ચરતુ વ્રતં ચ । 11.122 ।
ચ્xx.સા પૂતદેહાઽથ ચ વૈષ્ણવવ્રતાન્મત્તઃ સમાપ્નોતુ સુતં વરિષ્ઠમ્ ।
ઇતીરિતે રાષ્ટ્રમુપૈતિ નાણ્સમિતિ બ્રુવન્તીં પુનરાહ વાક્યમ્ । 11.123 ।
સૌમ્યસ્વરૂપોઽપ્યતિભીષણં મૃષા તચ્ચક્ષુષો રૂપમહં પ્રદર્શયે ।
સહેત સા તદ્ યદિ પુત્રકોઽસ્યા ભવેદ્ ગુણાઢ્યો બલવીર્યયુક્તઃ । 11.124 ।
ઇતીરિતેઽસ્ત્વિત્યુદિતસ્તયાઽગમત્ કૃષ્ણોઽમ્બિકાં સા તુ ભિયા ન્યમીલયત્ ।
અભૂચ્ચ તસ્યાં ધૃતરાષ્ટ્રનામકો ગન્ધર્વરાટ્પવનાવેશયુક્તઃ । 11.125 ।
સ મારુતાવેશબલાદ્ બલાધિકો બભૂવ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રનામા ।
અદાદ્ વરં ચાસ્ય બલાધિકત્વં કૃષ્ણોઽન્ધ આસીત્ સ તુ માતૃદોષતઃ । 11.126 ।
જ્ ઞાત્વા તમન્ધં પુનરેવ કૃષ્ણં માતાઽબ્રવીજ્જનયાન્યં ગુણાઢ્યમ્ ।
અમ્બાલિકાયામિતિ તત્ તથાઽકરોદ્ ભયાત્તુ સા પાણ્ડુરભૂન્મૃષાદૃક્ । 11.127 ।
પરાવહો નામ મરુત્ તતોઽભવદ્ વર્ણેન પાણ્ડુઃ સ હિ નામતશ્ચ ।
સ ચાઽસ વીર્યાધિક એવ વાયોરાવેશતઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રવેત્તા । 11.128 ।
તસ્મૈ તથા બલવીર્યાધિકત્વવરં પ્રાદાત્ કૃષ્ણ એવાથ પાણ્ડુમ્ ।
વિજ્ઞાય તં પ્રાહ પુનશ્ચ માતા નિર્દોષમન્યં જનયોત્તમં સુતમ્ । 11.129 ।
ઉક્ત્વેતિ કૃષ્ણં પુનરેવ ચ સ્નુષામાહ ત્વયાઽક્ષ્ણોર્હિ નિમીલનં પુરા ।
કૃતં તતસ્તે સુત આસ ચાન્ધસ્તતઃ પુનઃ કૃષ્ણમુપાસ્વ ભક્તિતઃ । 11.130 ।

ઇતીરિતાઽપ્યસ્ય હિ માયયા સા ભીત્ આ ભુજિષ્યાં કુમતિર્ન્યયોજયત્ ।
સા તં પરાનન્દતનું ગુણાર્ણવં સમ્પ્રાપ્ય ભક્ત્યા પરયૈવ રેમે । 11.131 ।
તસ્યાં સ દેવોઽજનિ ધર્મરાજો માણ્ડવ્યશાપાદ્ ય ઉવાહ શૂદ્રતામ્ ।
વસિષ્ઠસામ્યં સમભીપ્સમાનં પ્રાચ્યાવયન્નિચ્છયા ણ્સાપમાપ । 11.132 ।
અયોગ્યસમ્પ્રાપ્તિકૃતપ્રયત્નદોષાત્ સમારોપિતમેવ શૂલે ।
ચોરૈર્હૃતેઽર્થેઽપિતુ ચોરબુદ્ધ્યા મક્ષીવધાદિત્યવદદ્ યમસ્તમ્ । 11.133 ।
નાસત્યતા તસ્ય ચ તત્ર હેતુતઃ શાપં ગૃહીતું સ તથૈવ ચોક્ત્વા ।
ચ્xxઇ.અવાપ શૂદ્રત્વમથાસ્ય નામ ચક્રે કૃષ્ણઃ સર્વવિત્ત્વં તથાઽદાત્ । 11.134 ।
વિદ્યારતેર્વિદુરો નામ ચાયં ભવિષ્યતિ જ્ઞાનબલોપપન્નઃ ।
મહાધનુર્બાહુબલાધિકશ્ચ સુનીતિમાનિત્યવદત્ સ કૃષ્ણઃ । 11.135 ।
જ્ ઞાત્વાઽસ્ય શૂદ્રત્વમથાસ્ય માતા પુનશ્ચ કૃષ્ણં પ્રણતા યયાચે ।
અમ્બાલિકાયાં જનયાન્યમિત્યથો નૈચ્છત્ સ કૃષ્ણોઽભવદપ્યદૃશ્યઃ । 11.136 ।
યોગ્યાનિ કર્માણિ તતસ્તુ તેષાં ચકાર ભીષ્મો મુનિભિર્યથાવત્ ।
વિદ્યાઃ સમસ્તા અદદાચ્ચ કૃષ્ણસ્તેષાં પાણ્ડોરસ્ત્રશસ્ત્રાણિ ભીષ્મઃ । 11.137 ।
તે સર્વવિદ્યાપ્રવરા બભૂવુર્વિશેષતો વિદુરઃ સર્વવેત્તા ।
પાણ્ડુઃ સમસ્તાસ્ત્રવિદેકવીરો જિગાય પૃથ્વીમખિલાં ધનુર્ધરઃ । 11.138 ।
ગવદ્ગણાદાસ તથૈવ સૂતાત્ સમસ્તગન્ધર્વપતિઃ સ તુમ્બુરુઃ ।
ય ઉદ્વહો નામ મરુત્ તદં શયુક્તો વશી સઞ્જયનામધેયઃ । 11.139 ।
વિચિત્રવીર્યસ્ય સ સૂતપુત્રઃ સખા ચ તેષામભવત્ પ્રિયશ્ચ ।
સમસ્તવિન્મતિમાન્ વ્યાસશિષ્યો વિશેષતો ધૃતરાષ્ટ્રાનુવર્તી । 11.140 ।
ગાન્ધારરાજસ્ય સુતામુવાહ ગાન્ધારિનામ્નીં સુબલસ્ય રાજા ।
જ્યેષ્ઠો જ્યેષ્ઠાં શકુનેર્દ્વાપરસ્ય નાસ્તિક્યરૂપસ્ય કુકર્મહેતોઃ । 11.141 ।
શૂરસ્ય પુત્રી ગુણણ્સીલરૂપયુક્તા દત્તા સખ્યુરેવ સ્વપિત્રા ।
નામ્ના પૃથા કુન્તિભોજસ્ય તેન કુન્તી ભાર્યા પૂર્વદેહેઽપિ પાણ્ડોઃ । 11.142 ।
કૂર્મશ્ચ નામ્ના મરુદેવ કુન્તિભોજોઽથૈનાં વર્દ્ધયામાસ સમ્યક્ ।
તત્રાઽગમચ્છઙ્કરાં શોઽતિકોપો દુર્વાસાસ્તં પ્રાહ માં વાસયેતિ । 11.143 ।
તમાહ રાજા યદિ કન્યકાયાઃ ક્ષમિષ્યસે શક્તિતઃ કર્મ કર્ત્ર્યાઃ ।
સુખં વસેત્યોમિતિ તેન ચોક્તઃ શુશ્રૂષણાયાઽદિશદાણ્સુ કુન્તીમ્ । 11.144 ।
ચકાર કર્મ સા પૃથા મુનેઃ સુકોપનસ્ય હિ ।
યથા નશક્યતે પરૈઃ શરીરવાઙ્મનોનુગા । 11.145 ।
ચ્xxઇઇ.સ વત્સરત્રયોદશં તયા યથાવદર્ચિતઃ ।
ઉપાદિશત્ પરં મનું સમસ્તદેવવશ્યદમ્ । 11.146 ।
ઋતૌ તુ સા સમાપ્લુતા પરીક્ષણાય તન્મનોઃ ।
સમાહ્વયદ્ દિવાકરં સ ચાઽજગામ તત્ક્ષણાત્ । 11.147 ।
તતો ન સા વિસર્જિતું શશાક તં વિના રતિમ્ ।
સુવાક્યપ્રયત્નતોઽપિ તામથાઽસસાદ ભાસ્કરઃ । 11.148 ।
સ તત્ર જજ્ઞિવાન્ સ્વયં દ્વિતીયરૂપકો વિભુઃ ।
સવર્મદિવ્યકુણ્ડલો જ્વલન્નિવ સ્વતેજસા । 11.149 ।
પુરા સવાલિમારણપ્રભૂતદોષકારણાત્ ।
સહસ્રવર્મનામિનાઽસુરેણ વેષ્ટિતોઽજનિ । 11.150 ।

યથા ગ્રહૈર્વિદૂષ્યતે મતિર્નૃણાં તથૈવ હિ ।
અભૂચ્ચ દૈત્યદૂષિત્ આ મતિર્દિવાકરાત્મનઃ । 11.151 ।
તથાઽપિ રામસેવનાદ્ધરેશ્ચ સન્નિધાનયુક્ ।
સુદર્શનીયકર્ણતઃ સ કર્ણનામકોઽભવત્ । 11.152 ।
સ રત્નપૂર્ણમઞ્જુષાગતો વિસર્જિતો જલે ।
જનાપવાદભીતિતસ્તયા યમસ્વસુર્દ્રુતમ્ । 11.153 ।
નદીપ્રવાહતો ગતં દદર્શ સૂતનન્દનઃ ।
તમગ્રહીત્ સરત્નકં ચકાર પુત્રકં નિજમ્ । 11.154 ।
સૂતેનાધિરથેન લાલ્ . ઇતતનુસ્તદ્ભાર્યયા રાધયા ।
સં વૃદ્ધો નિખિલાઃ શ્રુતીરધિજગૌ શાસ્ત્રાણિ સર્વાણિ ચ।
બાલ્યાદેવ મહાબલો નિજગુણૈઃ સમ્ભાસમાનોઽવસ-ન્નૣ
અમ્નાઽસૌ વસુષેણતામગમદસ્યાઽસીદ્ધ્યમા તદ્ વસુ । 11.155 ।
અથ કુન્તી દત્તા સા પાણ્ડોઃ સોઽપ્યેતયા ચિરં રેમે ।
શૂરાચ્છૂદ્ર્યાં જ્ આતાં વિદુરોઽવહદારુણીં ગુણાઢ્યાં ચ । 11.156 ।
ચ્xxઇઇઇ.અથ ચર્તાયનનામા મદ્રેશઃ શક્રતુલ્યપુત્રાર્થી ।
કન્યારત્નં ચેચ્છં શ્ચક્રે બ્રાહ્મં તપો વરં ચાઽપ । 11.157 ।
પ્રહ્લાદાવરજો યઃ સહ્લાદો નામતો હરેર્ભક્તઃ ।
સોઽભૂદ્ બ્રહ્મવરાન્તે વાયોરાવેશયુક્ સુતો રાજ્ઞઃ । 11.158 ।
સ મારુતાવેશવશાત્ પૃથિવ્યાં બલાધિકોઽભૂદ્ વરતશ્ચ ધાતુઃ ।
શલ્યશ્ચ નામ્નાઽખિલશત્રુશલ્યો બભૂવ કન્યાઽસ્ય ચ માદ્રિનામ્ની । 11.159 ।
સા પાણ્ડુભાર્યૈવ ચ પૂર્વજન્મન્યભૂત્ પુનશ્ચ પ્રતિપાદિતાઽસ્મૈ ।
શલ્યશ્ચ રાજ્યં પિતૃદત્તમઞ્જો જુગોપ ધર્મેણ સમસ્તશાસ્ત્રવિત્ । 11.160 ।
અથાઙ્ગનારત્નમવાપ્ય તદ્ દ્વયં પાણ્ડુસ્તુ ભોગાન્ બુભુજે યથેષ્ટતઃ ।
અપીપલદ્ ધર્મસમાણ્સ્રયો મહીં જ્યેષ્ઠાપચાયી વિદુરોક્તમાર્ગતઃ । 11.161 ।
ભીષ્મો હિ રાષ્ટ્રે ધૃતરાષ્ટ્રમેવ સં સ્થાપ્ય પાણ્ડું યુવરાજમેવ ।
ચક્રે તથાઽપ્યન્ધ ઇતિ સ્મ રાજ્યં ચકાર નાસાવકરોચ્ચ પાણ્ડુઃ । 11.162 ।
ભીષ્મામ્બિકેયોક્તિપરઃ સદૈવ પાણ્ડુઃ શશાસાવનિમેકવીરઃ ।
અથાઽમ્બિકેયો બહુભિશ્ચ યજ્ઞૈરીજે સપાણ્ડુણ્સ્ચ મહાધનૌઘૈઃ । 11.163 ।
નૈષા વિરોધે કુરુપાણ્ડવાનાં તિષ્ઠેદિતિ વ્યાસ ઉદીર્ણસદ્ગુણઃ ।
સ્વમાતરં સ્વાણ્સ્રમમેવ નિન્યે સ્નુષે ચ તસ્યા યયતુઃ સ્મ તામનુ । 11.164 ।
સુતોક્તમાર્ગેણ વિચિન્ત્ય તં હરિં સુતાત્મના બ્રહ્મતયા ચસા યયૌ ।
પરં પદં વૈષ્ણવમેવ કૃષ્ણપ્રસાદતઃ સ્વર્યયતુઃ સ્નુષે ચ। 11.165 ।
માતા ચસા વિદુરસ્યાઽપ લોકં વૈરિઞ્ચમન્વેવ ગતાઽમ્બિકાં સતી ।
વ્યાસપ્રસાદાત્ સુતસદ્ગુણૈશ્ચ કાલેન મુક્તિં ચ જગામ સન્મતિઃ । 11.166 ।
અમ્બાલિકાઽપિ ક્રમયોગતોઽગાત્ પરાં ગતિં નૈવ તથાઽમ્બિકા યયૌ ।
યથાયથા વિષ્ણુપરશ્ચિદાત્મા તથાતથા હ્યસ્ય ગતિઃ પરત્ર । 11.167 ।
પાણ્ડુસ્તતો રાજ્યભરં નિધાય જ્યેષ્ઠેઽનુજે ચૈવ વનં જગામ ।
પત્નીદ્વયેનાનુગતો બદર્યામુવાસ નારાયણપાલિતાયામ્ । 11.168 ।
ચ્xxઇવ્.ગૃહાણ્સ્રમેણૈવ વને નિવાસં કુર્વન્ સ ભોગાન્ બુભુજે તપશ્ચ ।
ચક્રે મુનીન્દ્રૈઃ સહિતો જગત્પતિં રમાપતિં ભક્તિયુતોઽભિપૂજયન્ । 11.169 ।

સ કામતો હરિણત્વં પ્રપન્નં દૈવાદૃષિં ગ્રામ્યકર્માનુષક્તમ્ ।
વિદ્ધ્વા ણ્સાપં પ્રાપ તસ્માત્ સ્ત્રિયા યુઙ્ મરિષ્યસીત્યેવ બભૂવ ચાઽર્તઃ । 11.170 ।
ન્યસિષ્ણુરુક્તઃ પૃથયા સ નેતિ પ્રણામપૂર્વં ન્યવસત્ તથૈવ ।
ત્ આભ્યાં સમેતઃ શતશૃઙ્ગપર્વતે નારાયણસ્યાઽશ્રમમધ્યગે પુરઃ । 11.171 ।
તપો નિતાન્તં સ ચચાર તાભ્યાં સમન્વિતઃ કૃષ્ણપદામ્બુજાણ્સ્રયઃ ।
તત્સઙ્ગપૂતદ્યુસરિદ્વરામ્ભઃ સદાવગાહાતિપવિત્રિતાઙ્ગઃ । 11.172 ।
એતસ્મિન્નેવ કાલે કમલભવશિવાગ્રેસરાઃ શક્રપૂર્વા ।
ભૂમ્યા પાપાત્મદૈત્યૈર્ભુવિ કૃતનિલયૈરાક્રમં ચાસહન્ત્યા ।
ઈયુર્દેવાદિદેવં શરણમજમુરું પૂર્ણષાડ્ગુણ્યમૂર્તિં
ક્ષીરાબ્ધૌ નાગભોગે શયિતમનુપમાનન્દસન્દોહદેહમ્ । 11.173 ।
ઊચુઃ પરં પુરુષમેનમનન્તશક્તિં સૂક્તેન તેઽબ્જજમુખા અપિ પૌરુષેણ ।
સ્તુત્વા ધરાઽસુરવરાક્રમણાત્ પરેશ ખિન્ના યતો હિ વિમુખાસ્તવ તેઽતિપાપાઃ । 11.174 ।
દુસ્સઙ્ગતિર્ભવતિ ભારવદેવ દેવ નિત્યં સતામપિ હિ નઃ શૃણુ વાક્યમીશ ।
પૂર્વં હતા દિતિસુતા ભવતા રણેષુ હ્યસ્મત્પ્રિયાર્થમધુના ભુવિ તેઽભિજાતાઃ । 11.175 ।
આસીત્ પુરા દિતિસુતૈરમરોત્તમાનાં સઙ્ગ્રામ ઉત્તમગજાણ્સ્વરથદ્વિપદ્ભિઃ ।
અક્ષોહિણી શતમહૌઘમહૌઘમેવ સૈન્યં સુરાત્મકમભૂત્ પરમાસ્ત્રયુક્તમ્ ।
તસ્માન્મહૌઘગુણમાસ મહાસુરાણાં સૈન્યં શિલાગિરિમહાસ્ત્રધરં સુઘોરમ્ । 11.176 ।
તેષાં રથાણ્સ્ચ બહુનલ્વપરિપ્રમાણા દેવાસુરપ્રવરકાર્મુકબાણપૂર્ણાઃ ।
નાનામ્બરાભરણવેષવરાયુધાઢ્યા દેવાસુરાઃ સસૃપુરાણ્સુ પરસ્પરં તે । 11.177 ।
જઘ્નુર્ગિરીન્દ્રતલ્ . અમુષ્ટિમહાસ્ત્રશસ્ત્રૈશ્ચક્રુર્નદીશ્ચ રુધિરૌઘવહા મહૌઘમ્ ।
તત્ર સ્મ દેવવૃષભૈરસુરેશચમ્વા યુદ્ધે નિસૂદિત ઉતૌઘબલૈઃ શતાં શઃ । 11.178 ।
અથાઽત્મસેનામવમૃદ્યમાનાં વીક્ષ્યાસુરઃ શમ્બરનામધેયઃ ।
ચ્xxવ્.સસાર માયાવિદસં હ્યમાયો વરાદુમેશસ્ય સુરાન્ વિમોહયન્ । 11.179 ।
માયાસહસ્રેણ સુરાઃ સમર્દ્દિતા રણે વિષેદુઃ શશિસૂર્યમુખ્યાઃ ।
ત્ આન્ વીક્ષ્ય વજ્રી પરમાં તુ વિદ્યાં સ્વયમ્ભુદત્તાં પ્રયુયોજ વૈષ્ણવીમ્ । 11.180 ।
સમસ્તમાયાપહયા તયૈવ વરાદ્ રમેશસ્ય સદાઽપ્યસં હ્યયા ।
માયા વિનેશુર્દિતિજેન્દ્રસૃષ્ટા વારીશવહ્નીન્દ્રમુખાણ્સ્ચ મોચિતાઃ । 11.181 ।
યમેન્દુસૂર્યાદિસુરાસ્તતોઽસુરાન્ નિજઘ્નુરાપ્યાયિતવિક્રમાસ્તદા ।
સુરેશ્વરેણોર્જિતપૌરુષા બહૂન્ વજ્રેણ વજ્રી નિજઘાન શમ્બરમ્ । 11.182 ।
તસ્મિન્ હતે દાનવલોકપાલે દિતેઃ સુતા દુદ્રુવુરિન્દ્રભીષિત્ આઃ ।
ત્ આન્ વિપ્રચિત્તિર્વિનિવાર્ય ધન્વી સસાર શક્રપ્રમુખાન્ સુરોત્તમાન્ । 11.183 ।
વરાદજેયેન વિધાતુરેવ સુરોત્તમાં સ્તેન શરૈર્નિપાતિતાન્ ।
નિરીક્ષ્ય શક્રં ચ વિમોહિતં દ્રુતં ન્યવારયત્ તં પવનઃ શરૌઘૈઃ । 11.184 ।
અસ્ત્રાણિ તસ્યાસ્ત્રવરૈર્નિવાર્ય ચિક્ષેપ તસ્યોરસિ કાઞ્ચનીં ગદામ્ ।
વિચૂર્ણિતોઽસૌ નિપપાત મેરૌ મહાબલો વાયુબલાભિનુન્નઃ । 11.185 ।
અથાઽસસાદાઽશુ સ કાલનેમિસ્ત્વદાજ્ઞયા યસ્ય વરં દદૌ પુરા ।
સર્વૈરજેયત્વમજોઽસુરઃ સસહસ્રશીર્ષો દ્વિસહસ્રબાહુયુક્ । 11.186 ।
તમાપતન્તં પ્રસમીક્ષ્ય મારુતસ્ત્વદાજ્ઞયા દત્તવરસ્ત્વયૈવ ।
હન્તવ્ય ઇત્યસ્મરદાણ્સુ હિ ત્વાં તદાઽવિરાસીસ્ત્વમનન્તપૌરુષઃ । 11.187 ।
તમસ્ત્રશસ્ત્રાણિ બહૂનિ બાહુભિઃ પ્રવર્ષમાણં ભુવનાપ્તદેહમ્ ।

ચક્રેણ બાહૂન્ વિનિકૃત્ય કાનિ ચ ન્યવેદયશ્ચાઽશુ યમાય પાપમ્ । 11.188 ।
તતોઽસુરાસ્તે નિહતા અશેષાસ્ત્વયા ત્રિભાગા નિહતાણ્સ્ચતુર્થમ્ ।
જઘાન વાયુઃ પુનરેવ જાતાસ્તે ભૂતલ્ . એ ધર્મબલોપપન્નાઃ । 11.189 ।
રાજ્ઞાં મહાવં શસુજન્મનાં તુ તેષામભૂદ્ ધર્મમતિર્વિપાપા ।
શિક્ષામવાપ્ય દ્વિજપુઙ્ગવાનાં ત્વદ્ભક્તિરપ્યેષુ હિકાચન સ્યાત્ । 11.190 ।
ચ્xxવિ.ત્વદ્ભક્તિલેશાભિયુતઃ સુકર્મા વ્રજેન્ન પાપાં તુ ગતિં કથઞ્ચિત્ ।
દૈત્યેશ્વરાણાં ચ તમોઽન્ધમેવ ત્વયૈવ ક્લૃપ્તં નનુ સત્યકામ । 11.191 ।
ધર્મસ્ય મિથ્યાત્વભયાદ્ વયં ત્વામથાપિવા દૈત્યશુભાપ્તિભીષા ।
સમ્પ્રાર્થયામો દિતિજાન્ સુકર્મણસ્ત્વદ્ભક્તિતશ્ચ્યાવયિતું ચ શીઘ્રમ્ । 11.192 ।
ય ઉગ્રસેનઃ સુરગાયકઃ સ જાતો યદુષ્વેષ તથાઽભિધેયઃ ।
તવૈવ સેવાર્થમમુષ્ય પુત્રો જાતોઽસુરઃ કાલનેમિઃ સ ઈશ । 11.193 ।
યસ્ત્વત્પ્રિયાર્થં ન હતો હિ વાયુના ભવત્પ્રસાદાત્ પરમીશિતાઽપિ ।
સ એષ ભોજેષુ પુનશ્ચ જાતો વરાદુમેશસ્ય પરૈરજેયઃ । 11.194 ।
સ ઔગ્રસેને જનિતોઽસુરેણ ક્ષેત્રે હિ તદ્રૂપધરેણ માયયા ।
ગન્ધર્વિજેન દ્રમિલ્ . એન નામ્ના કં સો જિતો યેન વરાચ્છચીપતિઃ । 11.195 ।
જિત્વા જલેશં ચ હૃત્ આનિ યેન રત્નાનિ યક્ષાણ્સ્ચ જિતાઃ શિવસ્ય ।
કન્યાવનાર્થં મગધાધિપેન પ્રયોજિતાસ્તે ચ હૃતે બલેન । 11.196 ।
સ વિપ્રચિત્તિશ્ચ જરાસુતોઽભૂદ્ વરાદ્ વિધાતુર્ગિરિશસ્ય ચૈવ ।
સર્વૈરજેયો બલમુત્તમં તતો જ્ઞાત્વૈવ કં સસ્ય મુદા સુતે દદૌ । 11.197 ।
નિવારયામાસ ન કં સમુદ્ધતં શક્તોઽપિ યો યસ્ય બલે ન કશ્ચિત્ ।
તુલ્યઃ પૃથિવ્યાં વિવરેષુ વા ક્વચિદ્ વશે બલાદ્ યો નૃપતીશ્ચ ચક્રે । 11.198 ।
હતૌ પુરા યૌ મધુકૈટભાખ્યૌ ત્વયૈવ હં સો ડિભકશ્ચ જાતૌ ।
વરાદજેયૌ ગિરિશસ્ય વીરૌ ભક્તૌ જરાસન્ધમનુ સ્મ તૌ શિવે । 11.199 ।
અન્યેઽપિ ભૂમાવસુરાઃ પ્રજાતાસ્ત્વયા હતા યે સુરદૈત્યસઙ્ગરે ।
અન્યે તથૈવાન્ધતમઃ પ્રપેદિરે કાર્યા તથૈષાં ચ તમોગતિસ્ત્વયા । 11.200 ।
વ્યાસાવતારે નિહતસ્ત્વયાયઃ કલિઃ સુશાસ્ત્રોક્તિભિરેવ ચાદ્ય ।
શ્રુત્વા ત્વદુક્તીઃ પુરુષેષુ તિષ્ઠન્નીષચ્ચકારેવ મનસ્ત્વયીશ । 11.201 ।
રામાત્મના યે નિહતાણ્સ્ચ રાક્ષસા દૃષ્ટ્વા બલં તેઽપિ તદા તવાદ્ય ।
સમં તવાન્યં નહિ ચિન્તયન્તિ સુપાપિનોઽપીશ તથા હનૂમતઃ । 11.202 ।
ચ્xxવિઇ.યે કેશવ ત્વદ્બહુમાનયુક્તાસ્તથૈવ વાયૌ નહિ તે તમોઽન્ધમ્ ।
યોગ્યાઃ પ્રવેષ્ટું તદતો હિ માર્ગાચ્ચાલ્યાસ્ત્વયા જનયિત્વૈવ ભૂમૌ । 11.203 ।
નિતાન્તમુત્પાદ્ય ભવદ્વિરોધં તથાચ વાયૌ બહુભિઃ પ્રકારૈઃ ।
સર્વેષુ દેવેષુ ચપાતનીયાસ્તમસ્યથાન્ધે કલિપૂર્વકાસુરાઃ । 11.204 ।
હતૌ ચ યૌ રાવણકુમ્ભકર્ણૌ ત્વયા ત્વદીયૌ પ્રતિહારપાલૌ ।
મહાસુરાવેશયુતૌ હિ શાપાત્ ત્વયૈવ તાવદ્ય વિમોચનીયૌ । 11.205 ।
યૌ તૌ તવારી હ તયોઃ પ્રવિષ્ટૌ દૈત્યૌ તુ તાવન્ધતમઃ પ્રવેશ્યૌ ।
યૌ તૌ ત્વદીયૌ ભવદીયવેશ્મ ત્વયા પુનઃ પ્રાપણીયૌ પરેશ । 11.206 ।
આવિશ્ય યો બલિમઞ્જશ્ચકાર પ્રતીપમસ્માસુ તથા ત્વયીશ ।
સ ચાસુરો બલિનામૈવ ભૂમૌ સાલ્વો નામ્ના બ્રહ્મદત્તસ્ય જાતઃ । 11.207 ।
માયામયં તેન વિમાનમગ્ર્યમભેદ્યમાપ્તં સકલૈર્ગિરીશાત્ ।

વિદ્રાવિતો યો બહુશસ્ત્વયૈવ રામસ્વરૂપેણ ભૃગૂદ્વહેન । 11.208 ।
નાસૌ હતઃ શક્તિમતાઽપિ તત્ર કૃષ્ણાવતારે સ મયૈવ વધ્યઃ ।
ઇત્યાત્મસઙ્કલ્પમૃતં વિધાતું સ ચાત્ર વધ્યો ભવતાઽતિપાપી । 11.209 ।
યદીયમારુહ્ય વિમાનમસ્ય પિતાઽભવત્ સૌભપતિશ્ચ નામ્ના ।
યદા સભીષ્મેણ જિતઃ પિતાઽસ્ય તદા સ સાલ્વસ્તપસિ સ્થિતોઽભૂત્ । 11.210 ।
સ ચાદ્ય તસ્માત્ તપસો નિવૃત્તો જરાસુતસ્યાનુમતે સ્થિતો હિ ।
અનન્યવધ્યો ભવતાઽદ્ય વધ્યઃ સ પ્રાપણીયશ્ચ તમસ્યથોગ્રે । 11.211 ।
યો બાણમાવિશ્ય મહાસુરોઽભૂત્ સ્થિતઃ સ નામ્ના પ્રથિતોઽપિ બાણઃ ।
સ કીચકો નામ બભૂવ રુદ્રવરાદવધ્યઃ સ તમઃ પ્રવેશ્યઃ । 11.212 ।
અતસ્ત્વયા ભુવ્યવતીર્ય દેવકાર્યાણિ કાર્યાણ્યખિલાનિ દેવ ।
ત્વમેવ દેવેશ ગતિઃ સુરાણાં બ્રહ્મેશશક્રેન્દુયમાદિકાનામ્ । 11.213 ।
ત્વમેવ નિત્યોદિતપૂર્ણણ્સક્તિસ્ત્વમેવ નિત્યોદિતપૂર્ણચિદ્ધનઃ ।
ચ્xxવિઇઇ.ત્વમેવ નિત્યોદિતપૂર્ણસત્સુખસ્ત્વાદ્દૃઙ્ નકશ્ચિત્ કુત એવ તેઽધિકઃ । 11.214 ।
ઇતીરિતો દેવવરૈરુદારગુણાર્ણવોઽક્ષોભ્યતમામૃત્ આકૃતિઃ ।
ઉત્થાય તસ્માત્ પ્રયયાવનન્તસોમાર્કકાન્તિદ્યુતિરન્વિતોઽમરૈઃ । 11.215 ।
સ મેરુમાપ્યાઽહ ચતુર્મુખં પ્રભુર્યત્ર ત્વયોક્તોઽસ્મિ હિ તત્ર સર્વથા ।
પ્રાદુર્ભવિષ્યે ભવતો હિ ભક્ત્યા વશસ્ત્વિવાહં સ્વવશોઽપિ ચેચ્છયા । 11.216 ।
બ્રહ્મા પ્રણમ્યાઽહ તમાત્મકારણં પ્રાદાં પુરાઽહં વરુણાય ગાઃ શુભાઃ ।
જહાર તાસ્તસ્ય પિતાઽમૃતસ્રવાઃ સ કશ્યપો દ્રાક્ સહસાઽતિગર્વિતઃ । 11.217 ।
માત્રા ત્વદિત્યા ચ તથા સુરભ્યા પ્રચોદિતેનૈવ હૃત્ આસુ તાસુ ।
શ્રુત્વા જલેશાત્ સ મયા તુશપ્તઃ ક્ષત્રેષુ ગોજીવનકો ભવેતિ । 11.218 ।
શૂરાત્ સ જાતો બહુગોધનાઢ્યો ભૂમૌ યમાહુર્વસુદેવ ઇત્યપિ ।
તસ્યૈવ ભાર્યા ત્વદિતિશ્ચ દેવકી બભૂવ ચાન્યા સુરભિશ્ચ રોહિણી । 11.219 ।
તત્ ત્વં ભવસ્વાઽશુ ચ દેવકીસુતસ્તથૈવ યો દ્રોણનામા વસુઃ સઃ ।
સ્વભાર્યયા ધરયા ત્વત્પિતૃત્વં પ્રાપ્તું તપસ્તેપ ઉદારમાનસઃ । 11.220 ।
તસ્મૈ વરઃ સ મયા સન્નિસૃષ્ટઃ સ ચાઽસ નન્દાખ્ય ઉતાસ્ય ભાર્યા ।
નમ્ના યશોદા સચ ણ્સૂરતાતસુતસ્ય વૈશ્યાપ્રભવોઽથ ગોપઃ । 11.221 ।
તૌ દેવકીવસુદેવૌ ચ તેપતુસ્તપસ્ત્વદીયં સુતમિચ્છમાનૌ ।
ત્વામેવ તસ્માત્ પ્રથમં પ્રદર્શ્ય તત્ર સ્વરૂપં હિ તતો વ્રજં વ્રજ । 11.222 ।
ઇતીરિતે સોઽબ્જભવેન કેશવસ્તથેતિ ચોક્ત્વા પુનરાહ દેવતાઃ ।
સર્વે ભવન્તો ભવતાઽશુ માનુષે કાર્યાનુસારેણ યથાનુરૂપતઃ । 11.223 ।
અથાવતીર્ણાઃ સકલાણ્સ્ચ દેવતા યથાયથૈવાઽહ હરિસ્તથાતથા ।
વિત્તેશ્વરઃ પૂર્વમભૂદ્ધિ ભૌમાદ્ધરેઃ સુતત્વેઽપિ તદિચ્છયાઽસુરાત્ । 11.224 ।
પાપેન તેનાપહૃતો હિ હસ્તી શિવપ્રદત્તઃ સુપ્રતીકાભિધાનઃ ।
તદર્થમેવાસ્ય સુતોઽભિજાતો ધનેશ્વરો ભગદત્તાભિધાનઃ । 11.225 ।
ચ્xxઇx.મહાસુરસ્યાં શયુતઃ સ એવ રુદ્રાવેશાદ્ બલવાનસ્ત્રવાં શ્ચ ।
શિષ્યો મહેન્દ્રસ્ય હતે બભૂવ તાતે સ્વધર્માભિરતશ્ચ નિત્યમ્ । 11.226 ।
અભૂચ્છિનિર્નામ યદુપ્રવીરસ્તસ્યાઽત્મજઃ સત્યક આસ તસ્માત્ ।
કૃષ્ણઃ પક્ષો યુયુધાનાભિધેયો ગુરુત્મતોઽં શેન યુતો બભૂવ । 11.227 ।
યઃ સં વહો નામ મરુત્ તદં શશ્ચક્રસ્ય વિષ્ણોણ્સ્ચ બભૂવ તસ્મિન્ ।

યદુષ્વભૂદ્ધૃદિકો ભોજવં શે સિતઃ પક્ષસ્તસ્ય સુતો બભૂવ । 11.228 ।
સ પાઞ્ચજન્યાં શયુતો મરુત્સુ તથાઽં શયુક્તઃ પ્રવહસ્ય વીરઃ ।
નામાસ્ય ચાભૂત્ કૃતવર્મેત્યથાન્યે યે યાદવાસ્તેઽપિ સુરાઃ સગોપાઃ । 11.229 ।
યે પાણ્ડવાનામભવન્ સહાયા દેવાણ્સ્ચ દેવાનુચરાઃ સમસ્તાઃ ।
અન્યે તુ સર્વેઽપ્યસુરા હિ મધ્યમા યેમાનુષાસ્તે ચલબુદ્ધિપ્રવૃત્તયઃ । 11.230 ।
લિ ઙ્ગં સુરાણાં હિ પરૈવ ભક્તિર્વિષ્ણૌ તદન્યેષુ ચ તત્પ્રતીપતા ।
અતોઽત્ર યેયે હરિભક્તિતત્પરાસ્તેતે સુરાસ્તદ્ભરિતા વિશેષતઃ । 11.231 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
ભગવદવતારપ્રતિજ્ ઞૣઅ નામ એકાદશોઽધ્યાયઃ
ચ્xxx.(પાણ્ડવોત્પત્તિઃ )
અથ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ
ઓં । બભૂવ ગન્ધર્વમુનિસ્તુ દેવકઃ સ આસ સેવાર્થમથાઽહુકાદ્ધરેઃ ।
સ ઉગ્રસેનાવરજસ્તથૈવ નામાસ્ય તસ્માદજનિ સ્મ દેવકી । 12.1 ।
અન્યાણ્સ્ચ યાઃ કાણ્સ્યપસ્યૈવ ભાર્યા જ્યેષ્ઠાં તુ તામાહુક આત્મપુત્રીમ્ ।
ચકાર તસ્માદ્ધિ પિતૃષ્વસા સા સ્વસા ચ કં સસ્ય બભૂવ દેવકી । 12.2 ।
સૈવાદિતિર્વસુદેવસ્ય દત્તા તસ્યા રથં મઙ્ગલ્ . અં કં સ એવ ।
સં યાપયામાસ તદા હિ વાયુર્જગાદ વાક્યં ગગનસ્થિતોઽમુમ્ । 12.3 ।
વિનાઽપરાધં ન તતો ગરીયસો ન માતુલો વધ્યતામેતિ વિષ્ણોઃ ।
લોકસ્ય ધર્માનનુવર્તતોઽતઃ પિત્રોર્વિરોધાર્થમુવાચ વાયુઃ । 12.4 ।
મૃત્યુસ્તવાસ્યા ભવિતાઽષ્ટમઃ સુતો મૂઢેતિ ચોક્તો જગૃહે કૃપાણામ્ ।
પુત્રાન્ સમર્પ્યાસ્ય ચ શૂરસૂનુર્વિમોચ્ય તાં તત્સહિતો ગૃહં યયૌ । 12.5 ।
ષટ્કન્યકાણ્સ્ચાવરજા ગૃહીત્ આસ્તેનૈવ તાભિશ્ચ મુમોદ શૂરજઃ ।
બાહ્લીકપુત્રી ચ પુરા ગૃહીત્ આ પુરાઽસ્ય ભાર્યા સુરભિસ્તુ રોહિણી । 12.6 ।
રાજ્ઞશ્ચ કાણ્સિપ્રભવસ્ય કન્યાં સ પુત્રિકાપુત્રકધર્મતોઽવહત્ ।
કન્યાં તથા કરવીરેશ્વરસ્ય ધર્મેણ તેનૈવ દિતિં દનું પુરા । 12.7 ।
યો મન્યતે વિષ્ણુરેવાહમિત્યસૌ પાપો વેનઃ પૌણ્ડ્રકો વાસુદેવઃ ।
જ્ આતઃ પુનઃ શૂરજાત્ કાણ્સિજાયાં નાન્યો મત્તો વિષ્ણુરસ્તીતિ વાદી । 12.8 ।
ધુન્ધુર્હતો યો હરિણા મધોઃ સુત આસીત્ સુતાયાં કરવીરેશ્વરસ્ય ।
સૃગાલનામા વાસુદેવોઽથ દેવકીમુદૂહ્ય શૌરિર્ન યયાવુભે તે । 12.9 ।
તતસ્તુ તૌ વૃષ્ણિશત્રૂ બભૂવતુર્જ્યેષ્ઠૌ સુતૌ શૂરસુતસ્ય નિત્યમ્ ।
અન્યાસુ ચ પ્રાપ સુતાનુદારાન્ દેવાવતારાન્ વસુદેવોઽખિલજ્ઞઃ । 12.10 ।
યેયે હિ દેવાઃ પૃથિવીં ગતાસ્તે સર્વે શિષ્યાઃ સત્યવતીસુતસ્ય ।
વિષ્ણુજ્ઞાનં પ્રાપ્ય સર્વેઽખિલજ્ઞાસ્તસ્માદ્ યથાયોગ્યતયા બભૂવુઃ । 12.11 ।
ચ્xxxઇ.મરીચિજાઃ ષણ્મુનયો બભૂવુસ્તે દેવકં પ્રાહસન્ કાર્ષ્યહેતોઃ ।
તચ્છાપતઃ કાલનેમિપ્રસૂતા અવધ્યતાર્થં તપ એવ ચક્રુઃ । 12.12 ।
ધાતા પ્રાદાદ્ વરમેષાં તથૈવ શશાપ તાન્ ક્ષ્માતલ્ . એ સમ્ભવધ્વમ્ ।
તત્ર સ્વતાતો ભવતાં નિહન્તેત્યાત્માન્યતો વરલિપ્સૂન્ હિરણ્યઃ । 12.13 ।
દુર્ગા તદા તાન્ ભગવત્પ્રચોદિતા પ્રસ્વાપયિત્વા પ્રચકર્ષ કાયાત્ ।
ક્રમાત્ સમાવેશયદાણ્સુ દેવકીગર્ભાણ્સયે તાન્ ન્યહનચ્ચ કં સઃ । 12.14 ।

તદા મુનીન્દ્રસં યુતઃ સદો વિધાતુરુત્તમમ્ ।
સ પાણ્ડુરાપ્તુમૈચ્છત ન્યવારયં શ્ચ તે તદા । 12.15 ।
યધર્થમેવ જાયતે પુમાન્ હિ તસ્ય સોઽકૃતેઃ ।
શુભાં ગતિં નતુ વ્રજેદ્ ધ્રુવં તતો ન્યવારયન્ । 12.16 ।
પ્રધાનદેવતાજને નિયોક્તુમાત્મનઃ પ્રિયામ્ ।
બભૂવ પાણ્ડુરેષ તદ્ વિના ન તસ્ય સદ્ગતિઃ । 12.17 ।
અતોઽન્યથા સુતાનૃતે વ્રજન્તિ સદ્ગતિં નરાઃ ।
યથૈવ ધર્મભૂષણો જગામ સન્ધ્યકાસુતઃ । 12.18 ।
તદા કલિશ્ચ રાક્ષસા બભૂવુરિન્દ્રજિન્મુખાઃ ।
વિચિત્રવીર્યનન્દનપ્રિયોદરે હિ ગર્ભગાઃ । 12.19 ।
તદસ્ય સોઽનુજોઽશૃણોન્મુનીન્દ્રદૂષિતં ચ તત્ ।
વિચાર્ય તુ પ્રિયામિદં જગાદ વાસુદેવધીઃ । 12.20 ।
ય એવ મદ્ગુણાધિકસ્તતઃ સુતં સમાપ્નુહિ ।
સુતં વિના ન નો ગતિં શુભાં વદન્તિ સાધવઃ । 12.21 ।
તદસ્ય કૃચ્છ્રતો વચઃ પૃથાઽગ્રહીજ્જગાદ ચ ।
મમાસ્તિ દેવવશ્યદો મનૂત્તમઃ સુતાપ્તિદઃ । 12.22 ।
ન તે સુરાનૃતે સમઃ સુરેષુ કેચિદેવ ચ ।
ચ્xxxઇઇ.અતસ્તવાધિકં સુરં કમાહ્વયે ત્વદાજ્ઞયા । 12.23 ।
વરં સમાણ્સ્રિતા પતિં વ્રજેત યા તતોઽધમમ્ ।
ન કાચિદસ્તિ નિષ્કૃતિર્ન ભર્તૃલોકમૃચ્છતિ । 12.24 ।
કૃતે પુરા સુરાસ્તથા સુરાઙ્ગનાણ્સ્ચ કેવલમ્ ।
નિમિત્તતોઽપિ તાઃ ક્વચિન્ન તાન્ વિહાય મેનિરે । 12.25 ।
મનોવચઃ શરીરતો યતો હિ તાઃ પતિવ્રતાઃ ।
અનાદિકાલતોઽભવં સ્તતઃ સભર્તૃકાઃ સદા । 12.26 ।
સ્વભર્તૃભિર્વિમુક્તિગાઃ સહૈવ તા ભવન્તિ હિ ।
કૃત્ આન્તમાપ્ય ચાપ્સરઃ સ્ત્રિયો બભૂવુરૂર્જિતાઃ । 12.27 ।
અનાવૃત્ આણ્સ્ચ તાસ્તથા યથેષ્ટભર્તૃકાઃ સદા ।
અતસ્તુ તા ન ભર્તૃભિર્વિમુક્તિમાપુરુત્તમામ્ । 12.28 ।
સુરસ્ત્રિયોઽતિકારણૈર્યદાઽન્યથા સ્થિતાસ્તદા ।
દુરન્વયાત્ સુદુઃ સહા વિપત્ તતો ભવિષ્યતિ । 12.29 ।
અયુક્તમુક્તવાં સ્તતો ભવાં સ્તથાઽપિ તે વચઃ ।
અલઙ્ઘ્યમેવ મે તતો વદસ્વ પુત્રદં સુરમ્ । 12.30 ।
ઇતીરિતોઽબ્રવીન્નૃપો ન ધર્મતો વિના ભુવઃ ।
નૃપોઽભિરક્ષિત્ આ ભવેત્ તદાહ્વયાઽશુ તં વિભુમ્ । 12.31 ।
સ ધર્મજઃ સુધાર્મિકો ભવેદ્ધિ સૂનુરુત્તમઃ ।
ઇતીરિતે તયા યમઃ સમાહુતોઽગમદ્ દ્રુતમ્ । 12.32 ।
તતશ્ચ સદ્ય એવ સા સુષાવ પુત્રમુત્તમમ્ ।
યુધિષ્ઠિરં યમો હિ સ પ્રપેદ આત્મપુત્રતામ્ । 12.33 ।
યમે સુતે તુ કુન્તિતઃ પ્રજાત એવ સૌબલી ।
અદં હ્યતેર્ષ્યયા ચિરં બભઞ્જ ગર્ભમેવ ચ । 12.34 ।

ચ્xxxઇઇઇ.સ્વગર્ભપાતને કૃતે તયા જગામ કેશવઃ ।
પરાણ્સરાત્મજો ન્યધાદ્ ઘટેષુ તાન્ વિભાગશઃ । 12.35 ।
શતાત્મના વિભેદિતાઃ શતં સુયોધનાદયઃ ।
બભૂવુરન્વહં તતઃ શતોત્તરા ચ દુઃ શલ્ . આ । 12.36 ।
સ દેવકાર્યસિદ્ધયે રરક્ષ ગર્ભમીશ્વરઃ ।
પરાણ્સરાત્મજઃ પ્રભુર્વિચિત્રવીર્યજોદ્ભવમ્ । 12.37 ।
કલિઃ સુયોધનોઽજનિ પ્રભૂતબાહુવીર્યયુક્ ।
પ્રધાનવાયુસન્નિધેર્બલાધિકત્વમસ્ય તત્ । 12.38 ।
પુરા હિ મેરુમૂર્ધનિ ત્રિવિષ્ટપૌકસાં વચઃ ।
વસુન્ધરાતલ્ . ઓદ્ભવોન્મુખં શ્રુતં દિતેઃ સુતૈઃ । 12.39 ।
તતસ્તુ તે ત્રિલોચનં તપોબલાદતોષયન્ ।
વૃતશ્ચ દેવકણ્ટકો હ્યવધ્ય એવ સર્વતઃ । 12.40 ।
વરાદુમાપતેસ્તતઃ કલિઃ સ દેવકણ્ટકઃ ।
બભૂવ વજ્રકાયયુક્ સુયોધનો મહાબલઃ । 12.41 ।
અવધ્ય એવ સર્વતઃ સુયોધને સમુત્થિતે ।
ઘૃત્ આભિપૂર્ણકુમ્ભતઃ સ ઇન્દ્રજિત્ સમુત્થિતઃ । 12.42 ।
સ દુઃખશાસનોઽભવત્ તતોઽતિકાયસમ્ભવઃ ।
સ વૈ વિકર્ણ ઉચ્યતે તતઃ ખરોઽભવદ્ બલી । 12.43 ।
સ ચિત્રસેનનામકસ્તથાઽપરે ચ રાક્ષસાઃ ।
બભૂવુરુગ્રપૌરુષા વિચિત્રવીર્યજાત્મજાઃ । 12.44 ।
સમસ્તદોષરૂપિણઃ શરીરિણો હિ તેઽભવન્ ।
મૃષેતિ નામતો હિ યા બભૂવ દુઃ શલ્ . આઽસુરી । 12.45 ।
કુહૂપ્રવેશસં યુતા યયાઽર્જુનેર્વધાય હિ ।
તપઃ કૃતં ત્રિશૂલિને તતો હિ સાઽત્ર જજ્ઞુષી । 12.46 ।
ચ્xxxઇવ્.તયોદિતો હિ સૈન્ધવો બભૂવ કારણં વધે ।
સ કાલકેયદાનવસ્તદર્થમાસ ભૂતલ્ . એ । 12.47 ।
તથાઽસ નિરૃથાભિધોઽનુજઃ સ નિરૃતેરભૂત્ ।
સ નાસિકામરુદ્યુતો યુયુત્સુનામકઃ કૃતી । 12.48 ।
સ ચાઽમ્બિકેયવીર્યજઃ સુયોધનાદનન્તરઃ ।
બભૂવ વૈશ્યકન્યકોદરોદ્ભવો હરિપ્રિયઃ । 12.49 ।
યુધિષ્ઠિરે જાત ઉવાચ પાણ્ડુર્બાહ્વોર્બલાજ્જ્ઞાનબલાચ્ચ ધર્મઃ ।
રક્ષ્યોઽન્યથા નાણ્સમુપૈતિ તસ્માદ્ બલદ્વયાઢ્યં પ્રસુવાઽશુ પુત્રમ્ । 12.50 ।
યજ્ઞાધિકો હ્યશ્વમેધો મનુષ્યદૃશ્યેષુ તેજસ્સ્વધિકો હિ ભાસ્કરઃ ।
વર્ણેષુ વિપ્રઃ સકલૈર્ગુણૈર્વરો દેવેષુ વાયુઃ પુરુષોત્તમાદૃતે । 12.51 ।
વિશેષતોઽપ્યેષ પિતૈવ મે પ્રભુર્વ્યાસાત્મના વિષ્ણુરનન્તપૌરુષઃ ।
અતશ્ચ તે શ્વશુરો નૈવ યોગ્યો દાતું પુત્રં વાયુમુપૈહિ તત્ પ્રભુમ્ । 12.52 ।
ઇતીરિતે પૃથયાઽહૂતવાયુસં સ્પર્શમાત્રાદભવદ્ બલદ્વયે ।
સમો જગત્યસ્તિ ન યસ્ય કશ્ચિદ્ ભક્તૌ ચ વિષ્ણોર્ભગવદ્વશઃ સુતઃ । 12.53 ।
સ વાયુરેવાભવદત્ર ભીમનામા ભૃત્ આ માઃ સકલા હિ યસ્મિન્ ।
સ વિષ્ણુનેશેન યુતઃ સદૈવ નામ્ના સેનો ભીમસેનસ્તતોઽસૌ । 12.54 ।

તજ્જન્મમાત્રેણ ધરા વિદારિતા ણ્સાર્દૂલભીત્ આજ્જનનીકરાદ્ યદા ।
પપાત સઞ્ચૂર્ણિત એવ પર્વતસ્તેનાખિલોઽસૌ શતશૃઙ્ગનામા । 12.55 ।
તસ્મિન્ પ્રજાતે રુધિરં પ્રસુસ્રુવુર્મહાસુરા વાહનસૈન્યસં યુતાઃ ।
નૃપાણ્સ્ચ તત્પક્ષભવાઃ સમસ્તાસ્તદા ભીત્ આ અસુરા રાક્ષસાણ્સ્ચ । 12.56 ।
અવર્દ્ધતાત્રૈવ વૃકોદરો વને મુદં સુરાણામભિતઃ પ્રવર્દ્ધયન્ ।
તદૈવ શેષો હરિણોદિતોઽવિશદ્ ગર્ભં સુતાયા અપિ દેવકસ્ય । 12.57 ।
સ તત્ર માસત્રયમુષ્ય દુર્ગયાઽપવાહિતો રોહિણીગર્ભમાણ્સુ ।
ચ્xxxવ્.નિયુક્તયા કેશવેનાથ તત્ર સ્થિત્વા માસાન્ સપ્ત જાતઃ પૃથિવ્યામ્ । 12.58 ।
સ નામતો બલદેવો બલાઢ્યો બભૂવ તસ્યાનુ જનાર્દનઃ પ્રભુઃ ।
આવિર્બભૂવાખિલસદ્ગુણૈકપૂર્ણઃ સુતાયામિહ દેવકસ્ય । 12.59 ।
યઃ સત્સુખજ્ઞાનબલૈકદેહઃ સમસ્તદોષસ્પર્શોજ્ઝિતઃ સદા ।
અવ્યક્તતત્કાર્યમયો ન યસ્ય દેહઃ કુતશ્ચિત્ ક્વચ સ હ્યજો હરિઃ । 12.60 ।
ન શુક્લરક્તપ્રભવોઽસ્ય કાયસ્તથાઽપિ તત્પુત્રતયોચ્યતે મૃષા ।
જનસ્ય મોહાય શરીરતોઽસ્યા યદાવિરાસીદમલસ્વરૂપઃ । 12.61 ।
આવિશ્ય પૂર્વં વસુદેવમેવ વિવેશ તસ્માદૃતુકાલ એવ ।
દેવીમુવાસાત્ર ચ સપ્ત માસાન્ સાર્ધાં સ્તતશ્ચાઽવિરભૂદજોઽપિ । 12.62 ।
યથા પુરા સ્તમ્ભત આવિરાસીદશુક્લરક્તોઽપિ નૃસિં હરૂપઃ ।
તથૈવ કૃષ્ણોઽપિ તથાઽપિ માતાપિતૃક્રમાદેવ વિમોહયત્યજઃ । 12.63 ।
પિતૃક્રમં મોહનાર્થં સમેતિ ન તાવતા ણ્સુક્લતો રક્તતશ્ચ ।
જ્ આતોઽસ્ય દેહસ્ત્વિતિ દર્શનાય સશઙ્ખચક્રાબ્જગદઃ સ દૃષ્ટઃ । 12.64 ।
અનેકસૂર્યાભકિરીટયુક્તો વિદ્યુત્પ્રભે કુણ્ડલે ધારયં શ્ચ ।
પીત્ આમ્બરો વનમાલી સ્વનન્તસૂર્યોરુદીપ્તિર્દદૃશે સુખાર્ણવઃ । 12.65 ।
સ કઞ્ચયોનિપ્રમુખૈઃ સુરૈઃ સ્તુતઃ પિત્રા ચ માત્રા ચજગાદ શૂરજમ્ ।
નયસ્વ માં નન્દગૃહાનિતિ સ્મ તતો બભૂવ દ્વિભુજો જનાર્દનઃ । 12.66 ।
તદૈવ જાતા ચ હરેરનુજ્ઞયા દુર્ગાભિધા ણ્સ્રીરનુ નન્દપત્ન્યામ્ ।
તતસ્તમાદાય હરિં યયૌ સ શૂરાત્મજો નન્દગૃહાન્ નિશીથે । 12.67 ।
સં સ્થાપ્ય તં તત્ર તથૈવ કન્યકામાદાય તસ્માત્ સ્વગૃહં પુનર્યયૌ ।
હત્વા સ્વસુર્ગર્ભષટ્કં ક્રમેણ મત્વાઽષ્ટમં તત્ર જગામ કં સઃ । 12.68 ।
ગર્ભં દેવક્યાં સપ્તમં મેનિરે હિ લોકાઃ સુતં ત્વષ્ટમં ત્ આં તતઃ સઃ ।
મત્વા હન્તું પાદયોઃ સમ્પ્રગૃહ્ય સમ્પોથયામાસ શિલાતલ્ . એ ચ। 12.69 ।
ચ્xxxવિ.સા તદ્ધસ્તાત્ ક્ષિપ્રમુત્પત્ય દેવી ખેઽદૃશ્યતૈવાષ્ટભુજા સમગ્રા ।
બ્રહ્માદિભિઃ પૂજ્યમાના સમગ્રૈરત્યદ્ભુતાકારવતી હરિપ્રિયા । 12.70 ।
ઉવાચ ચાઽર્યા તવ મૃત્યુરત્ર ક્વચિત્ પ્રજાતો હિ વૃથૈવ પાપ ।
અનાગસીં માં વિનિહન્તુમિચ્છસ્યશક્યકાર્યે તવ ચોદ્યમોઽયમ્ । 12.71 ।
ઉક્ત્વેતિ કં સં પુનરેવ દેવકીતલ્પેઽશયદ્ બાલરૂપૈવ દુર્ગા ।
નાજ્ઞાસિષુસ્તામથ કેચનાત્ર ઋતે હિ માતાપિતરૌ ગુણાઢ્યામ્ । 12.72 ।
શ્રુત્વા તયોક્તં તુ તદૈવ કં સઃ પશ્ચાત્તાપાદ્ વસુદેવં સભાર્યમ્ ।
પ્રસાદયામાસ પુનઃ પુનશ્ચ વિહાય કોપં ચ તમૂચતુસ્તૌ ।
સુખસ્ય દુઃખસ્ય ચ રાજસિં હ નાન્યઃ કર્તા વાસુદેવાદિતિ સ્મ । 12.73 ।
આનીય કં સોઽથ ગૃહે સ્વમન્ત્રિણઃ પ્રોવાચ કન્યાવચનં સમસ્તમ્ ।

શ્રુત્વા ચ તે પ્રોચુરત્યન્તપાપાઃ કાર્યં બાલાનાં નિધનં સર્વશોઽપિ । 12.74 ।
તથેતિ તાં સ્તત્ર નિયુજ્ય કં સો ગૃહં સ્વકીયં પ્રવિવેશ પાપઃ ।
ચેરુશ્ચ તે બાલવધે સદોદ્યતા હિં સાવિહારાઃ સતતં સ્વભાવતઃ । 12.75 ।
અથ પ્રભાતે શયને શયાનમપશ્યતામબ્જદલાયતાક્ષમ્ ।
કૃષ્ણં યશોદા ચ તથૈવ નન્દ આનન્દસાન્દ્રાકૃતિમપ્રમેયમ્ । 12.76 ।
મેનાત એતૌ નિજપુત્રમેનં સ્રષ્ટારમબ્જપ્રભવસ્ય ચેશમ્ ।
મહોત્સવાત્ પૂર્ણમનાણ્સ્ચ નન્દો વિપ્રેભ્યોઽદાલ્લક્ષમિતાસ્તદા ગાઃ । 12.77 ।
સુવર્ણરત્નામ્બરભૂષણાનાં બહૂનિ ગોજીવિગણાધિનાથઃ ।
પ્રાદાદથોપાયનપાણયસ્તં ગોપા યશોદાં ચ મુદા સ્ત્રિયોઽગમન્ । 12.78 ।
ગતેષુ તત્રૈવ દિનેષુ કેષુચિજ્જગામ કં સસ્ય ગૃહં સ નન્દઃ ।
પૂર્વં હિ નન્દઃ સ કરં હિ દાતું બૃહદ્વનાન્નિસ્સૃતઃ પ્રાપ કૃષ્ણામ્ । 12.79 ।
સહાઽગતા તેન તદા યશોદા સુષાવ દુર્ગામથ તત્ર શૌરિઃ ।
નિધાય કૃષ્ણં પ્રતિગૃહ્ય કન્યકાં ગૃહં યયૌ નન્દ ઉવાસ તત્ર । 12.80 ।
નિરુષ્ય તસ્મિન્ યમુનાતટે સ માસં યયૌ દ્રષ્ટુકામો નરેન્દ્રમ્ ।
ચ્xxxવિઇ.રાજ્ઞેઽથ તં દત્તકરં દદર્શ શૂરાત્મજો વાક્યમુવાચ ચૈનમ્ । 12.81 ।
યાહ્યુત્પાતાઃ સન્તિ તત્રેત્યુદીરિતો જગામ શીઘ્રં યમુનાં સ નન્દઃ ।
રાત્રાવેવાઽગચ્છમાને તુ નન્દે કં સસ્ય ધાત્રી તુજગામ ગોષ્ઠમ્ । 12.82 ।
સા પૂતના નામ નિજસ્વરૂપમાચ્છાદ્ય રાત્રૌ શુભરૂપવચ્ચ ।
વિવેશ નન્દસ્ય ગૃહં બૃહદ્વનપ્રાન્તે હિ માર્ગે રચિતં પ્રયાણે । 12.83 ।
તીરે ભગિન્યાસ્તુ યમસ્ય વસ્ત્રગૃહે શયાનં પુરુષોત્તમં તમ્ ।
જગ્રાહ માત્રા તુયશોદયા તયા નિદ્રાયુજા પ્રેક્ષ્યમાણા ણ્સુભેવ । 12.84 ।
તન્માયયા ધર્ષિત્ આ નિદ્રયા ચ ન્યવારયન્નૈવ હિ નન્દજાયા ।
તયા પ્રદત્તં સ્તનમીશિતાઽસુભિઃ પપૌ સહૈવાઽશુ જનાર્દનઃ પ્રભુઃ । 12.85 ।
મૃત્ આ સ્વરૂપેણ સુભીષણેન પપાત સા વ્યાપ્ય વનં સમસ્તમ્ ।
તદાઽગમન્નન્દગોપોઽપિ તત્ર દૃષ્ટ્વા ચ સર્વેઽપ્યભવન્ સુવિસ્મિતાઃ । 12.86 ।
સા તાટકા ચોર્વશિસમ્પ્રવિષ્ટા કૃષ્ણાવધ્યાનાન્નિરયં જગામ ।
સા તૂર્વશી કૃષ્ણભુક્તસ્તનેન પૂતા સ્વર્ગં પ્રયયૌ તત્ક્ષણેન । 12.87 ।
સા તુમ્બુરોઃ સઙ્ગત આવિવેશ રક્ષસ્તનું શાપતો વિત્તપસ્ય ।
કૃષ્ણસ્પર્શાચ્છુદ્ધરૂપા પુનર્દિવં યયૌ તુષ્ટે કિમલભ્યં રમેશે । 12.88 ।
યદાઽપ દેવશ્ચતુરઃ સ માસાં સ્તદોપનિષ્ક્રામણમસ્ય ચાઽસીત્ ।
જન્મર્ક્ષમસ્મિન્ દિન એવ ચાઽસીત્ પ્રાતઃ કિઞ્ચિત્ તત્ર મહોત્સવોઽભવત્ । 12.89 ।
તદા ણ્સયાનઃ શકટસ્ય સોઽધઃ પદાઽક્ષિપત્ તં દિતિજં નિહન્તુમ્ ।
અનઃ સમાવિશ્ય દિતેઃ સુતોઽસૌ સ્થિતઃ પ્રતીપાય હરેઃ સુપાપઃ । 12.90 ।
ક્ષિપ્તોઽનસિસ્થઃ શકટાક્ષનામા સ વિષ્ણુનેત્વા સહિતઃ પપાત ।
મમાર ચાઽશુ પ્રતિભગ્નગાત્રો વ્યત્યસ્તચક્રાક્ષમભૂદનશ્ચ । 12.91 ।
સસમ્ભ્રમાત્ તં પ્રતિગૃહ્ય શઙ્ક્યા કૃષ્ણં યશોદા દ્વિજવર્યસૂક્તિભિઃ ।
સા સ્નાપયામાસ નદીતટાત્ તદા સમાગતા નન્દવચોઽભિતર્જિતા । 12.92 ।
ચ્xxxવિઇઇ.હત્વા તુ તં કં સભૃત્યં સ કૃષ્ણઃ શિશ્યે પુનઃ શિશુવત્ સર્વશાસ્તા ।
એવં ગોપાન્ પ્રીણયન્ બાલકેલ્ . ઈવિનોદતો ન્યવસત્ તત્ર દેવઃ । 12.93 ।
વિવર્દ્ધમાને લોકદૃષ્ટ્યૈવ કૃષ્ણે પાણ્ડુઃ પુનઃ પ્રાહ પૃથામિદં વચઃ ।