મહાભારતતાત્પર્યનિર્ણય · ભાગ 4160

સહસ્રમૂર્ધ્નોઽસ્ય બતૈકમૂર્ધ્નિ સસપ્તપાતાલ્ . અગિરીન્દ્રસાગરા ।
ધરાઽખિલેયં નનુ સર્ષપાયતિ પ્રસહ્ય કો નામ હરેત્ તમેનમ્ । 8.88 ।
પ્રકર્ષતિ ત્વેવ નિશાચરેશ્વરે તથૈવ રામાવરજં ત્વરાન્વિતઃ ।
સમસ્તજીવાધિપતેઃ પરા તનુઃ સમુત્પપાતાસ્ય પુરો હનૂમાન્ । 8.89 ।
સ મુષ્ટિમાવર્ત્ય ચ વજ્રકલ્પં જઘાન તેનૈવ ચ રાવણં રુષા ।
પ્રસાર્ય બાહૂનખિલૈર્મુખૈર્વમન્ સ રક્તમુષ્ણં વ્યસુવત્ પપાત । 8.90 ।
નિપાત્ય રક્ષોધિપતિં સ મારુતિઃ પ્રગૃહ્ય સૌમિત્રિમુરઙ્ગશાયિનઃ ।
જગામ રામાખ્યતનોઃ સમીપં સૌમિત્રિમુદ્ધર્તુમલં હ્યસૌ કપિઃ । 8.91 ।
લ્xx.સ રામસં સ્પર્શનિવારિતક્લમઃ સમુત્થિતસ્તેન સમુદ્ધૃતે શરે ।
બભૌ યથા રાહુમુખાત્ પ્રમુક્તઃ શશી સુપૂર્ણો વિકચસ્વરશ્મિભિઃ । 8.92 ।
સ શેષભોગાભમથો જનાર્દનઃ પ્રગૃહ્ય ચાપં સશરં પુનશ્ચ ।
સુલબ્ધસઞ્જ્ઞં રજનીચરેશં જગાદ સજ્જીભવ રાવણેતિ । 8.93 ।
રથં સમારુહ્ય પુનઃ સકાર્મુકઃ સમાર્ગણો રાવણ આણ્સુ રામમ્ ।
અભ્યેત્ય સર્વાણ્સ્ચ દિશશ્ચકાર શરાન્ધકારાઃ પરમાસ્ત્રવેત્તા । 8.94 ।
રથસ્થિતેઽસ્મિન્ રજનીચરેશે ન મે પતિર્ભૂમિતલ્ . એ સ્થિતઃ સ્યાત્ ।
ઇતિ સ્મ પુત્રઃ પવનસ્ય રામં સ્કન્ધં સમારોપ્ય યયૌ ચ રાક્ષસમ્ । 8.95 ।
પ્રહસ્ય રામોઽસ્ય હયાન્ નિહત્ય સૂતં ચ કૃત્વા તિલશો ધ્વજં રથમ્ ।
ધનૂં ષિ ખડ્ગં સકલાયુધાનિ છત્રં ચ સઞ્છિદ્ય ચકર્ત મૌલિમ્ । 8.96 ।
કર્તવ્યમૂઢં તમવેક્ષ્ય રામઃ પુનર્જગાદાઽશુ ગૃહં પ્રયાહિ ।
સમસ્તભોગાનનુભૂય શીઘ્રં પ્રતોષ્ય બન્ધૂન્ પુનરેહિ મર્તુમ્ । 8.97 ।
ઇતીરિતોઽવાગ્વદનો યયૌ ગૃહં વિચાર્ય કાર્યં સહ મન્ત્રિભિઃ સ્વકૈઃ ।
હતાવશેષૈરથ કુમ્ભકર્ણપ્રબોધનાયાઽશુ મતિં ચકાર । 8.98 ।
સશૈલશૃઙ્ગાસિપરશ્વધાયુધૈર્નિશાચરાણામયુતૈરનેકૈઃ ।
તચ્છ્વાસવેગાભિહતૈઃ કથઞ્ચિદ્ ગતૈઃ સમીપં કથમપ્યબોધયત્ । 8.99 ।
શૈલોપમાનસ્ય ચ માં સરાણ્સીન્ વિધાય ભક્ષાનપિ શોણિતહ્રદાન્ ।
સુતૃપ્તમેનં પરમાદરેણ સમાહ્વયામાસ સભાતલ્ . આય । 8.100 ।
ઉવાચ ચૈનં રજનીચરેન્દ્રઃ પરાજિતોઽસ્મ્યદ્ય હિ જીવતિ ત્વયિ ।
રણે નરેણૈવ ચ રામનામ્ના કુરુષ્વ મે પ્રીતિમમું નિહત્ય । 8.101 ।
ઇતીરિતઃ કારણમપ્યશેષં શ્રુત્વા જગર્હાગ્રજમેવ વીરઃ ।
અમોઘવીર્યેણ હિરાઘવેણ ત્વયા વિરોધશ્ચરિતો બતાદ્ય । 8.102 ।
પ્રશસ્યતે નો બલિભિર્વિરોધઃ કથઞ્ચિદેષોઽતિબલો મતો મમ ।
લ્xxઇ.ઇતીરિતો રાવણ આહ દુર્નયોઽપ્યહં ત્વયાઽવ્યો હિ કિમન્યથા ત્વયા । 8.103 ।
ચરન્તિ રાજાન ઉતાક્રમં ક્વચિત્ ત્વયોપમાન્ બન્ધુજનાન્ બલાધિકાન્ ।
સમીક્ષ્ય હીત્થં ગદિતોઽગ્રજેન સ કુમ્ભકર્ણઃ પ્રયયૌ રણાય । 8.104 ।
પ્રાકારમાલઙ્ઘ્ય સ પઞ્ચયોજનં યદા યયૌ શૂલવરાયુધો રણમ્ ।
કપિપ્રવીરા અખિલાઃ પ્રદુદ્રુવુર્ભયાદતીત્યૈવ ચ સેતુમાણ્સુ । 8.105 ।
શતવલિપનસાખ્યૌ તત્ર વસ્વં શભૂતૌ પવનગણવરાં શૌ શ્વેતસમ્પાતિનૌ ચ ।
નિરૃતિતનુમથોગ્રં દુર્મુખં કેસરીતિ પ્રવરમથ મરુત્સુ પ્રાસ્યદેતાન્ મુખે સઃ । 8.106 ।
રજનિચરવરોઽસૌ કુમ્ભકર્ણઃ પ્રતાપી કુમુદમપિ જયન્તં પાણિના સમ્પિપેષ ।
નલ્ . અમથ ચ ગજાદીન્ પઞ્ચ નીલં સતારં ગિરિવરતરુહસ્તાન્ મુષ્ટિનાઽપાતયચ્ચ । 8.107 ।

અથાઙ્ગદશ્ચ જામ્બવાનિનાત્મજશ્ચ વાનરૈઃ ।
નિજઘ્નિરે નિશાચરં સવૃક્ષણ્સૈલસાનુભિઃ । 8.108 ।
વિચૂર્ણિત્ આણ્સ્ચ રાક્ષસાસ્તનૌ નિશાચરસ્ય તે ।
બભૂવ કાચન વ્યથા નચાસ્ય બાહુષાલ્ . ઇનઃ । 8.109 ।
અથાપરં મહાચલં પ્રગૃહ્ય ભાસ્કરાત્મજઃ ।
મુમોચ રાક્ષસેઽથ તં પ્રગૃહ્ય તં જઘાન સઃ । 8.110 ।
તદા પપાત સૂર્યજસ્તતાડ ચાઙ્ગદં રુષા ।
સ જામ્બવન્તમાણ્સુ તૌ નિપેતતુસ્તલ્ . આહતૌ । 8.111 ।
અથ પ્રગૃહ્ય ભાસ્કરિં યયૌ સ રાક્ષસો બલી ।
જગામ ચાનુ મારુતિઃ સુસૂક્ષ્મમક્ષિકોપમઃ । 8.112 ।
યદૈનમેષ બાધતે તદા વિમોચયામ્યહમ્ ।
યદિ સ્મ શક્યતેઽસ્ય તુ સ્વમોચનાય તદ્ વરમ્ । 8.113 ।
ઇતિ વ્રજત્યનુ સ્મ તં મરુત્સુતે નિશાચરઃ ।
પુરં વિવેશ ચાર્ચિતઃ સ્વબન્ધુભિઃ સમસ્તશઃ । 8.114 ।
લ્xxઇઇ.તુહિનસલિલમાલ્યૈઃ સર્વતોઽભિપ્રવૃષ્ટે રજનિચરવરેઽસ્મિં સ્તેન સિક્તઃ કપીશઃ ।
વિગતસકલયુદ્ધગ્લાનિરાવઞ્ચયિત્વા રજનિચરવરં તં તસ્ય નાસાં દદં શ । 8.115 ।
કરાભ્યામથ કર્ણૌ ચ નાસિકાં દશનૈરપિ ।
સઞ્છિદ્ય ક્ષિપ્રમેવાસાવુત્પપાત હરીશ્વરઃ । 8.116 ।
તલ્ . એન ચૈનં નિજઘાન રાક્ષસઃ પિપેષ ભૂમૌ પતિતં તતોઽપિ ।
સમુદ્ગતોઽસૌ વિવરેઽઙ્ગુલીનાં જઘાન શૂલેન પુનઃ સ રાક્ષસઃ । 8.117 ।
અમોઘશૂલં પ્રપતત્ તદીક્ષ્ય રવેઃ સુતસ્યોપરિ મારુતાત્મજઃ ।
પ્રગૃહ્ય જાનૌ પ્રણિધાય શીઘ્રં બભઞ્જ તં પ્રેક્ષ્ય નનાદ ચોચ્ચૈઃ । 8.118 ।
અથૈનમાવૃત્ય જઘાન મુષ્ટિના સ રાક્ષસો વાયુસુતં સ્તનાન્તરે ।
જગર્જ તેનાભિહતો હનૂમાનચિન્તયં સ્તત્ પ્રજહાર ચૈનમ્ । 8.119 ।
તલ્ . એન વક્ષસ્યભિતાડિતો રુષા હનૂમતા મોહમવાપ રાક્ષસઃ ।
પુનશ્ચ સઞ્જ્ઞાં સમવાપ્ય શીઘ્રં યયૌ સ યત્રૈવ રઘુપ્રવીરઃ । 8.120 ।
વિચિન્તયામાસ તતો હનૂમાન્ મયૈવ હન્તું સમરે હિ શક્યઃ ।
અસૌ તથાઽપ્યેનમહં ન હન્મિ યશો હિ રામસ્ય દૃઢં પ્રકાણ્સયન્ । 8.121 ।
અનન્યવધ્યં તમિમં નિહત્ય સ્વયં સ રામો યશ આહરેત ।
દત્તો વરો દ્વારપયોઃ સ્વયં ચ જનાર્દનેનૈવ પુરા તતશ્ચ । 8.122 ।
મયૈવ વધ્યૌ ભવતં ત્રિજન્મસુ પ્રવૃદ્ધવીર્યાવિતિ કેશવેન ।
ઉક્તં મમૈવૈષ યદપ્યનુગ્રહં વધેઽસ્ય કુર્યાન્નતુ મે સ ધર્મઃ । 8.123 ।
ઇતિ સ્મ સઞ્ચિન્ત્ય કપીશયુક્તો જગામ યત્રૈવ કપિપ્રવીરાઃ ।
સ કુમ્ભકર્ણોઽખિલવાનરાં સ્તુ પ્રભક્ષયન્ રામમુપાજગામ । 8.124 ।
તે ભક્ષિત્ આસ્તેન કપિપ્રવીરાઃ સર્વે વિનિર્જગ્મુરમુષ્ય દેહાત્ ।
સ્રોતોભિરેવાથ ચ રોમકૂપૈઃ કેચિત્ તમેવાઽરુરુહુર્યથા ગિરિમ્ । 8.125 ।
સ તાન્ વિધૂયાઽશુ યથા મહાગજો જગામ રામં સમરાર્થમેકઃ ।
પ્રભક્ષયન્ સ્વાનપરાં શ્ચ સર્વશો મત્તઃ સમાઘ્રાય ચ શોણિતં પિબન્ । 8.126 ।
લ્xxઇઇઇ.ન્યવારયત્ તં શરવર્ષધારયા સ લક્ષ્મણો નૈનમચિન્તયત્ સઃ ।
જગામ રામં ગિરિશૃઙ્ગધારી સમાહ્વયત્ તં સમરાય ચાઽશુ । 8.127 ।

અથો સમાદાય ધનુઃ સુઘોરં શરાં શ્ચ વજ્રાણ્સનિતુલ્યવેગાન્ ।
પ્રવેશયામાસ નિશાચરે પ્રભુઃ સ રાઘવઃ પૂર્વહતેષુ યદ્વત્ । 8.128 ।
યાવદ્બલેન ન્યહનત્ ખરાદિકાન્ ન તાવતૈવ ન્યપતત્ સ રાક્ષસઃ ।
અથ પ્રહસ્યાઽત્મબલૈકદેશં પ્રદર્શયન્ બાણવરાન્ મુમોચ । 8.129 ।
દ્વાભ્યાં સ બાહૂ નિચકર્ત તસ્ય પદદ્વયં ચૈવ તથા ણ્સરાભ્યામ્ ।
અથાપરેણાસ્ય શિરો નિકૃત્ય સમ્પ્રાક્ષિપત્ સાગરતોય આણ્સુ । 8.130 ।
અવર્ધતાબ્ધિઃ પતિતેઽસ્ય કાયે મહાચલાભે ક્ષણદાચરસ્ય ।
સુરાણ્સ્ચ સર્વે વવૃષુઃ પ્રસૂનૈર્મુદા સ્તુવન્તો રઘુવર્યમૂર્ધ્નિ । 8.131 ।
યોજનાનાં ત્રિલક્ષં હિ કુમ્ભકર્ણો વ્યવર્ધત ।
પૂર્વં પશ્ચાત્ સઞ્ચુકોચ લઙ્કાયામુષિતું સ્વયમ્ । 8.132 ।
સ તુ સ્વભાવમાપન્નો મ્રિયમાણો વ્યવર્ધત ।
તેનાસ્મિન્ પતિતે ત્વબ્ધિરવર્ધદધિકં તદા । 8.133 ।
અથાપરે યે રજનીચરાસ્તદા કપિપ્રવીરૈર્નિહતાણ્સ્ચ સર્વશઃ ।
હતાવશિષ્ટાસ્ત્વરિતાઃ પ્રદુદ્રુવુભ્રાતુર્વધં ચોચુરુપેત્ય રાવણમ્ । 8.134 ।
સ દુઃખતપ્તો નિપપાત મૂર્છિતો નિરાણ્સકશ્ચાભવદાત્મજીવિતે ।
તમાહ પુત્રસ્ત્રિદશેશશત્રુર્નિયુઙ્ક્ષ્વ માં શત્રુવધાય માચિરમ્ । 8.135 ।
મયા ગૃહીતસ્ત્રિદશેશ્વરઃ પુરા વિષીદસે કિં નરરાજપુત્રતઃ ।
સ એવમુક્ત્વા પ્રજુહાવ પાવકં શિવં સમભ્યર્ચ્ય સમારુહદ્ રથમ્ । 8.136 ।
સ આત્તધન્વા સશરો રથેન વિયત્ સમારુહ્ય યયાવદર્શનમ્ ।
સ નાગપાણ્સૈર્વરતઃ શિવસ્ય બબન્ધ સર્વાન્ કપિવીરસઽ ન્ઘાન્ । 8.137 ।
પુરાઽવતારાય યદા સ વિષ્ણુર્દિદેશ સર્વાં સ્ત્રિદશાં સ્તદૈવ ।
લ્xxઇવ્.મમાપિ સેવા ભવતે પ્રયોજ્યેત્યેવં ગરુત્માનવદદ્ વૃષાકપિમ્ । 8.138 ।
તમાહ વિષ્ણુર્ન ભુવિ પ્રજાતિમુપૈહિ સેવાં તવ ચાન્યથાઽહમ્ ।
આદાસ્ય એવાત્ર યથા યશઃ સ્યાદ્ ધર્મશ્ચ કર્તવ્યકૃદેવ ચ સ્યાઃ । 8.139 ।
વરેણ ણ્સર્વસ્ય હિ રાવણાત્મજો યદા નિબધ્નાતિ કપીન્ સલક્ષ્મણાન્ ।
ઉરઙ્ગપાણ્સેન તદા ત્વમેવ સમેત્ય સર્વાનપિ મોચયસ્વ । 8.140 ।
અહં સમર્થોઽપિ સ લક્ષ્મણણ્સ્ચ તથા હનૂમાન્ ન વિમોચયામઃ ।
તવ પ્રિયાર્થં ગરુડૈષ એવ કૃતસ્તવાઽદેશ ઇમં કુરુષ્વ । 8.141 ।
તદેતદુક્તં હિ પુરાઽત્મના યત્ તતો હિ રામો ન મુમોચ કઞ્ચન ।
ન લક્ષ્મણો નૈવ ચ મારુતાત્મજઃ સ ચૈવ જાનાતિ હિ દેવગુહ્યમ્ । 8.142 ।
અથો નિબદ્ધ્યાઽશુ હરીન્ સલક્ષ્મણાન્ જગામ રક્ષઃ સ્વપિતુઃ સકાણ્સમ્ ।
નનન્દ ચાસૌ પિશિતાણ્સનેશ્વરઃ શશં સ પુત્રં ચ કૃત્ આત્મકાર્યમ્ । 8.143 ।
સ પક્ષિરાજોઽથ હરેર્નિદેશં સ્મરં સ્ત્વરાવાનિહ ચાઽજગામ ।
તત્પક્ષવાતસ્પર્શેન કેવલં વિનષ્ટ એષાં સ ઉરઙ્ગબન્ધઃ । 8.144 ।
સ રામમાનમ્ય પરાત્મદૈવતં યયૌ સુમાલ્યાભરણાનુલેપનઃ ।
કપિપ્રવીરાણ્સ્ચ તરૂઞ્છિલાણ્સ્ચ પ્રગૃહ્ય નેદુર્બલિનઃ પ્રહૃષ્ટાઃ । 8.145 ।
શ્રુત્વા નિનાદં પ્લવગેશ્વરાણાં પુનઃ સપુત્રોઽત્રસદત્ર રાવણઃ ।
બન્ધાદમુષ્માત્ પ્રતિનિસ્સૃત્ આસ્તે કિમત્ર કાર્યં ત્વિતિ ચિન્તયાનઃ । 8.146 ।
પુનશ્ચ હુત્વા સ હુતાણ્સમેવ રથં સમારુહ્ય યયાવદર્શનમ્ ।
વવર્ષ ચાસ્ત્રાણિ મહાન્ત્યજસ્રં વરાદુમેશસ્ય તથાઽબ્જજસ્ય । 8.147 ।

પુનશ્ચ તસ્યાસ્ત્રનિપીડિત્ આસ્તે નિપેતુરુર્વ્યાં કપયઃ સલક્ષ્મણાઃ ।
સ્પૃશન્તિ નાસ્ત્રાણિ દુરન્તશક્તિં તનું સમીરસ્ય હિ કાનિચિત્ ક્વચિત્ । 8.148 ।
વિજ્ઞાતુકામઃ પુરિ સમ્પ્રવૃત્તિં વિભીષણઃ પૂર્વગતસ્તદાઽગાત્ ।
દદર્શ સર્વાન્ પતિતાન્ સ વાનરાન્ મરુત્સુતં ત્વેકમનાકુલં ચ । 8.149 ।
લ્xxવ્.સ તં સમાદાય યયૌ વિધાતૃજં વિમૂર્ચ્છિતં ચોદકસેકતસ્તમ્ ।
આણ્સ્વાસ્ય કિં જીવસિ હીત્યુવાચ તથેતિ સ પ્રાહ ચ મન્દવાક્યઃ । 8.150 ।
ઊચે પુનર્જીવતિ કિં હનૂમાન્ જીવાઃ સ્મ સર્વેઽપિ હિ જીવમાને ।
તસ્મિન્ હતે નિહતાણ્સ્ચૈવ સર્વ ઇતીરિતેઽસ્મીત્યવદત્ સ મારુતિઃ । 8.151 ।
ઇત્યુક્તો જામ્બવાનાહ હનૂમન્તમનન્તરમ્ ।
યોઽસૌ મેરોઃ સમીપસ્થો ગન્ધમાદનસઞ્જ્ઞિતઃ ।
ગિરિસ્તસ્માત્ સમાહાર્યં ત્વયૌષધચતુષ્ટયમ્ । 8.152 ।
મૃતસઞ્જીવની મુખ્યા સન્ધાનકરણી પરા ।
સવર્ણકરણી ચૈવ વિશલ્યકરણીતિ ચ । 8.153 ।
ઇત્યુક્તઃ સ ક્ષણેનૈવ પ્રાપતદ્ ગન્ધમાદનમ્ ।
અવાપ ચામ્બરચરો રામમુક્તઃ શરો યથા । 8.154 ।
અન્તર્હિતાણ્સ્ચૌષધીસ્તુ તદા વિજ્ઞાય મારુતિઃ ।
ઉદ્બબર્હ ગિરિં ક્રોધાચ્છતયોજનમણ્ડલમ્ । 8.155 ।
સ તં સમુત્પાટ્ય ગિરિં કરેણ પ્રતોલ્ . અયિત્વા બલદેવસૂનુઃ ।
સમુત્પપાતામ્બરમુગ્રવેગો યથા હરિશ્ચક્રધરસ્ત્રિવિક્રમે । 8.156 ।
અવાપ ચાક્ષ્ણોઃ સ નિમેષમાત્રતો નિપાતિતા યત્ર કપિપ્રવીરાઃ ।
તચ્છૈલવાતસ્પર્શાત્ સમુત્થિતાઃ સમસ્તશો વાનરયૂથપાઃ ક્ષણાત્ । 8.157 ।
અપૂજયન્ મારુતિમુગ્રપૌરુષં રઘૂત્તમોઽસ્યાનુજનિસ્તથાઽપરે ।
પપાત મૂર્ધ્ન્યસ્ય ચ પુષ્પસન્તતિઃ પ્રમોદિતૈર્દેવવરૈર્વિસર્જિતા । 8.158 ।
સ દેવગન્ધર્વમહર્ષિસત્તમૈરભિષ્ટુતો રામકરોપગૂહિતઃ ।
પુનર્ગિરિં તં શતયોજનોચ્છ્રિતં ન્યપાતયત્ સં સ્થિત એવ તત્ર ચ । 8.159 ।
સ પૂર્વવન્મારુતિવેગચોદિતો નિરન્તરં શ્લિષ્ટતરોઽત્ર ચાભવત્ ।
પુનશ્ચ સર્વે તરુશૈલહસ્તા રણાય ચોત્તસ્થુરલં નદન્તઃ । 8.160 ।
પુનશ્ચ તાન્ પ્રેક્ષ્ય સમુત્થિતાન્ કપીન્ ભયં મહચ્છક્રજિતં વિવેશ ।
લ્xxવિ.સ પૂર્વવદ્ધવ્યવહે સમર્ચ્ય શિવં તથાઽદર્શનમેવ જગ્મિવાન્ । 8.161 ।
વરાણ્સ્રયેણાજગિરીશયોસ્તથા પુનર્મહાસ્ત્રૈઃ સ બબન્ધ તાન્ કપીન્ ।
અથાઽહ રામસ્ય મનોઽનુસારતઃ પુરાઽસ્ત્રમેવાનુસરન્ સ લક્ષ્મણઃ । 8.162 ।
પિતામહાસ્ત્રેણ નિહન્મિ દુર્મતિં તવાઽજ્ઞયા ણ્સક્રજિતં સબાન્ધવમ્ ।
ઇતીરિતે તેન સ ચાઽહ રાઘવો ભયાદદૃશ્યે ન વિમોક્તુમર્હસિ । 8.163 ।
ન સોઢુમીશોઽસિ યદિ ત્વમેતદસ્ત્રં તદાઽહં શરમાત્રકેણ ।
અદૃશ્યમપ્યાણ્સુ નિહન્મિ સન્તં રસાતલ્ . એઽથાપિ હિ સત્યલોકે । 8.164 ।
ઇતિ સ્મ વીન્દ્રસ્ય હનૂમતશ્ચ બલપ્રકાણ્સાય પુરા પ્રભુઃ સ્વયમ્ ।
સમ્માનયિત્વાઽસ્ત્રમમુષ્ય રામો દુરન્તશક્તિઃ શરમાદદેઽથ । 8.165 ।
અનેન દૃષ્ટોઽહમિતિ સ્મ દુષ્ટો વિજ્ઞાય બાહ્વોર્બલમસ્ય ચોગ્રમ્ ।
વિનિશ્ચયં દેવતમસ્ય પશ્યન્ પ્રદુદ્રુવે પ્રાણપરીપ્સુરાણ્સુ । 8.166 ।
હાહાકૃતે પ્રદ્રુત ઇન્દ્રશત્રૌ રઘૂત્તમઃ શત્રુવિભીષણત્વાત્ ।

વિભીષણેત્યેવ સુરૈરભિષ્ટુતો વિજ્ઞાનમસ્ત્રં ત્વમુચત્ સ્વસૈન્યે । 8.167 ।
નિશાચરાસ્ત્રં હ્યગમત્ ક્ષણેન રામાસ્ત્રવીર્યાદ્ધરયો નદન્તઃ ।
ઉત્તસ્થુરુચ્ચોરુગિરીન્ પ્રગૃહ્ય પ્રશં સમાના રઘુવીરમુચ્ચૈઃ । 8.168 ।
સુરૈશ્ચ પુષ્પં વર્ષદ્ભિરીડિતસ્તસ્થૌ ધનુષ્પાણિરનન્તવીર્યઃ ।
સ રાવણસ્યાથ સુતો નિકુમ્ભિલાં પુનઃ સમાસાદ્ય જુહાવ પાવકમ્ । 8.169 ।
વિભીષણોઽથાઽહ રઘૂત્તમં પ્રભું નિયોજયાદ્યૈવ વધાય દુર્મતેઃ ।
કૃત્ આગ્નિપૂજો નહિ વધ્ય એષ વરો વિધાતુઃ પ્રથિતોઽસ્ય તાદૃશઃ । 8.170 ।
ન વૈ વધં રામ ઇયેષ તસ્ય પલાયિતસ્યાઽત્મસમીક્ષણાત્ પુનઃ ।
સત્ત્વોજ્ઝિતોઽસાવપિ કૂટયોધી ન મે વધાર્હોઽયમિતિ સ્મ સ પ્રભુઃ । 8.171 ।
સ આદિદેશાવરજં જનાર્દનો હનૂમતા ચૈવ વિભીષણેન ।
સહૈવ સર્વૈરપિ વાનરેન્દ્રૈર્યયૌ મહાત્મા સ ચ તદ્વધાય । 8.172 ।
લ્xxવિઇ.સ જુહ્વતસ્તસ્ય ચકાર વિઘ્નં પ્લવǣ ન્ગમૈઃ સોઽથ યુયુત્સયા રથમ્ ।
સમાસ્થિતઃ કાર્મુકબાણપાણિઃ પ્રયુદ્યયૌ લક્ષ્મણમાણ્સુ ગર્જન્ । 8.173 ।
ઉભૌ ચ તાવસ્ત્રવિદાં વરિષ્ઠૌ શરૈઃ શરીરાન્તકરૈસ્તતક્ષતુઃ ।
દિશશ્ચ સર્વાઃ પ્રદિશઃ શરોત્તમૈર્વિધાય શિક્ષાસ્ત્રબલૈર્નિરન્તરાઃ । 8.174 ।
અસ્ત્રાણિ તસ્યાસ્ત્રવરૈઃ સ લક્ષ્મણો નિવાર્ય શત્રોશ્ચલકુણ્ડલોજ્જ્વલમ્ ।
શિરઃ શરેણાઽશુ સમુન્મમાથ સુરૈઃ પ્રસૂનૈરથ ચાભિવૃષ્ટઃ । 8.175 ।
નિપાતિતેઽસ્મિન્ નિતરાં નિશાચરાન્ પ્લવઙ્ગમા જઘ્નુરનેકકોટિશઃ ।
હતાવશિષ્ટાસ્તુ દશાનનાય શશં સુરત્યાપ્તસુતપ્રણાણ્સમ્ । 8.176 ।
સ તન્નિશમ્યાપ્રિયમુગ્રરૂપં ભૃશં વિનિશ્વસ્ય વિલપ્ય દુઃખાત્ ।
સં સ્થાપયામાસ મતિં પુનશ્ચ મરિષ્ય ઇત્યેવ વિનિશ્ચિતાર્થઃ । 8.177 ।
મરણાભિમુખઃ શીઘ્રં રાવણો રણકર્મણે ।
સજ્જીભવન્નન્તરૈવ દિદેશ બલમૂર્જિતમ્ । 8.178 ।
ત્રિં શત્ સહસ્રાણિ મહૌઘકાનામક્ષોહિણીનાં સહષટ્સહસ્રમ્ ।
શ્રમેણ સં યોજયતાઽશુ રામં સજ્જો ભવામીતિ દિદેશ રાવણઃ । 8.179 ।
તદપ્રધૃષ્યં વરતઃ સ્વયમ્ભુવો યુગાન્તકાલાર્ણવઘૂર્ણિતોપમમ્ ।
પ્રગૃહ્ય નાનાવિધમસ્ત્રશસ્ત્રં બલં કપી ઞ્છીઘ્રતમં જગામ । 8.180 ।
આગચ્છમાનં તદપારમેયં બલં સુઘોરં પ્રલ્ . અયાર્ણવોપમમ્ ।
ભયાત્ સમુદ્વિગ્નવિષણ્ણચેતસઃ કપિપ્રવીરા નિતરાં પ્રદુદ્રુવુઃ । 8.181 ।
વરો હિ દત્તોઽસ્ય પુરા સ્વયમ્ભુવા ધરાતલ્ . એઽલ્પેઽપિ નિવાસશક્તિઃ ।
અજેયતા ચેત્યત એવ સાર્કજાઃ પ્લવઙ્ગમા દ્રષ્ટુમપિ સ્મ નાણ્સકન્ । 8.182 ।
પ્રગૃહ્ય રામોઽથ ધનુઃ શરાં શ્ચ સમન્તતસ્તાનવધીચ્છરૌઘૈઃ ।
સ એવ સર્વત્ર ચ દૃશ્યમાનો વિદિક્ષુ દિક્ષુ પ્રજહાર સર્વશઃ । 8.183 ।
ક્ષણેન સર્વાં શ્ચ નિહત્ય રાઘવઃ પ્લવઙ્ગમાનામૃષભૈઃ સ પૂજિતઃ ।
અભિષ્ટુતઃ સર્વસુરોત્તમૈર્મુદા ભૃશં પ્રસૂનોત્કરવર્ષિભિઃ પ્રભુઃ । 8.184 ।
લ્xxવિઇઇ.અથાઽયયૌ સર્વનિશાચરેશ્વરો હતાવશિષ્ટેન બલેન સં વૃતઃ ।
વિમાનમારુહ્ય ચ પુષ્પકં ત્વરન્ શરીરનાણ્સાય મહાયુધોદ્ધતઃ । 8.185 ।
વિરૂપનેત્રોઽથચ યૂપનેત્રસ્તથા મહાપાર્શ્વમહોદરૌ ચ ।
યયુસ્તમાવૃત્ય સહૈવ મન્ત્રિણો મૃતિં પુરોધાય રણાય યાન્તમ્ । 8.186 ।
અથાસ્ય સૈન્યાનિ નિજઘ્નુરોજસા સમન્તતઃ શૈલશિલાભિવૃષ્ટિભિઃ ।

પ્લવઙ્ગમાસ્તાનભિવીક્ષ્ય વીર્યવાન્ સસાર વેગેન મહોદરો રુષા । 8.187 ।
વીક્ષ્યાતિકાયં તમભિદ્રવન્તં સ કુમ્ભકર્ણોઽયમિતિ બ્રુવન્તઃ ।
પ્રદુદ્રુવુર્વાનરવીરસઽ ન્ઘાસ્તમાસસાદાઽશુ સુતોઽથ વાલિનઃ । 8.188 ।
વદન્ સ તિષ્ઠધ્વમિતિ સ્મ વીરો વિભીષિકામાત્રમિદં ન યાત ।
ઇતીરયન્નગ્રત એષ પુપ્લુવે મહોદરસ્યેન્દ્રસુતાત્મજો બલી । 8.189 ।
અથો શરાનાણ્સુ વિમુઞ્ચમાનં શિરઃ પરામૃશ્ય નિપાત્ય ભૂતલ્ . એ ।
મમર્દ પદ્ભ્યામભવદ્ ગતાસુર્મહોદરો વાલિસુતેન ચૂર્ણિતઃ । 8.190 ।
અથો મહાપાર્શ્વ ઉપાજગામ પ્રવર્ષમાણોઽસ્ય શરામ્બુધારાઃ ।
પ્રસં હ્ય ચાઽચ્છિદ્ય ધનુઃ કરસ્થં સમાદદે ખડ્ગમમુષ્ય સોઽઙ્ગદઃ । 8.191 ।
નિગૃહ્ય કેશેષુ નિપાત્ય ભૂતલ્ . એ ચકર્ત વામાં સત ઓદરં પરમ્ ।
યથોપવીતં સ તથા દ્વિધાકૃતો મમાર મન્ત્રી રજનીચરેશિતુઃ । 8.192 ।
અથૈનમાજગ્મતુરુદ્યતાયુધૌ વિરૂપનેત્રોઽપ્યથ યૂપનેત્રઃ ।
યથૈવ મેઘૌ દિવિ તિગ્મરશ્મિં તથા સમાચ્છાદયતાં શરૌઘૈઃ । 8.193 ।
ત્ આભ્યાં સ બદ્ધઃ શરપઞ્જરેણ વિચેષ્ટિતું નાણ્સકદત્ર વીરઃ ।
હરીશ્વરઃ શૈલમતિપ્રમાણમુત્પાટ્ય ચિક્ષેપ તયોઃ શરીરે । 8.194 ।
ઉભૌ ચ તૌ તેન વિચૂર્ણિતૌ રણે રવેઃ સુતસ્યોરુબલેરિતેન ।
નિશાચરેશોઽથ શરેણ સૂર્યજં બિભેદ વક્ષસ્યપિ સોઽપતદ્ ભુવિ । 8.195 ।
તતઃ સ સર્વાં શ્ચ હરિપ્રવીરાન્ વિધૂય બાણૈર્બલવાન્ દશાનનઃ ।
લ્xxઇx.જગામ રામાભિમુખસ્તદૈનં રુરોધ રામાવરજં શરૌઘૈઃ । 8.196 ।
તદા દશાસ્યોઽન્તકદણ્ડકલ્પાં મયાય દત્તાં કમલોદ્ભવેન ।
મયાદ્ગૃહીત્ આં ચ વિવાહકાલે પ્રગૃહ્ય શક્તિં વિસસર્જ લક્ષ્મણે । 8.197 ।
તયા સ વીરઃ સુવિદારિતોરાઃ પપાત ભૂમૌ સુભૃશં વિમૂર્ચ્છિતઃ ।
મરુત્સુતઃ શૈલમતિપ્રમાણં ચિક્ષેપ રક્ષઃ પતિવક્ષસિ દ્રુતમ્ । 8.198 ।
તેનાતિગાઢં વ્યથિતો દશાનનો મુખૈર્વમઞ્છોણિતપૂરમાણ્સુ ।
તદન્તરેણ પ્રતિગૃહ્ય લક્ષ્મણં જગામ શક્ત્યા સહ રામસન્નિધિમ્ । 8.199 ।
સમુદ્બબર્હાથ ચ તાં સ રાઘવો દિદેશ ચ પ્રાણવરાત્મજં પુનઃ ।
પ્રભુઃ સમાનેતુમથો વરૌષધીઃ સ ચાઽનિનાયાઽશુ ગિરિં પુનસ્તમ્ । 8.200 ।
તદ્ગન્ધમાત્રેણ સમુત્થિતોઽસૌ સૌમિત્રિરાત્તોરુબલશ્ચ પૂર્વવત્ ।
શશં સ ચાણ્સ્લિષ્ય મરુત્સુતં પ્રભુઃ સ રાઘવોઽગણ્યગુણાર્ણવઃ સ્મયન્ । 8.201 ।
પ્રાક્ષિપત્ તં ગિરિવરં લઙ્કાસ્થઃ સન્ સ મારુતિઃ ।
અર્ધલક્ષે યોજનાનાં યત્રાસૌ પૂર્વસં સ્થિતઃ । 8.202 ।
તદ્બાહુવેગાત્ સં શ્લેષ પ્રાપ પૂર્વવદેવ સઃ ।
મૃત્ આણ્સ્ચ યે પ્લવઙ્ગાસ્તુ તદ્ગન્ધાત્ તેઽપિ જીવિતાઃ । 8.203 ।
રામાજ્ઞયૈવ રક્ષાં સિ હરયોઽબ્ધાવવાક્ષિપન્ ।
નોજ્જીવિતાસ્તતસ્તે તુ વાનરા નિરુજોઽભવન્ । 8.204 ।
છિન્નપ્રરોહિણણ્સ્ચૈવ વિશલ્યાઃ પૂર્વવર્ણિનઃ ।
ઔષધીનાં પ્રભાવેન સર્વેઽપિ હરયોઽભવન્ । 8.205 ।
અથાઽસસાદોત્તમપૂરુષં પ્રભું વિમાનગો રાવણ આયુધૌઘાન્ ।
પ્રવર્ષમાણો રઘુવં શનાથં તમાત્તધન્વાઽભિયયૌ ચ રામઃ । 8.206 ।
સમ્માનયન્ રાઘવમાદિપૂરુષં નિર્યાતયામાસ રથં પુરન્દરઃ ।

સહાયુધં માતલિસઙ્ગૃહીતં સમારુરોહાઽશુ સ લક્ષ્મણાગ્રજઃ । 8.207 ।
લ્xxx.આરુહ્ય તં રથવરં જગદેકનાથો લોકાભયાય રજનીચરનાથમાણ્સુ ।
અભ્યુદ્યયૌ દશશતાં શુરિવાન્ધકારં લોકાનશેષત ઇમાન્ નિગિરન્તમુદ્યન્ । 8.208 ।
આયાન્તમીક્ષ્ય રજનીચરલોકનાથઃ શસ્ત્રાણ્યથાસ્ત્રસહિતાનિ મુમોચ રામે ।
રામસ્તુ તાનિ વિનિહત્ય નિજૈર્મહાસ્ત્રૈસ્તસ્યોત્તમાઙ્ગદશકં યુગપન્ન્યકૃન્તત્ । 8.209 ।
કૃત્ત્ આનિ તાનિ પુનરેવ સમુત્થિતાનિ દૃષ્ટ્વા વરાચ્છતધૃતેર્હૃદયં વિભેદ ।
બાણેન વજ્રસદૃશેન સ ભિન્નહૃત્કો રક્તં વમન્ ન્યપતદાણ્સુ મહાવિમાનાત્ । 8.210 ।
તસ્મિન્ હતે ત્રિજગતાં પરમપ્રતીપે બ્રહ્મા ણ્સિવેન સહિતઃ સહ લોકપાલૈઃ ।
અભ્યેત્ય પાદયુગલ્ . અં જગદેકભર્તૂ રામસ્ય ભક્તિભરિતઃ શિરસા નનામ । 8.211 ।
અથૈનમસ્તૌત્ પિતરં કૃત્ આઞ્જલિર્ગુણાભિરામં જગતઃ પિતામહઃ ।
જિતં જિતં તેઽજિત લોકભાવન પ્રપન્નપાલાય નતાઃ સ્મ તે વયમ્ । 8.212 ।
ત્વમેક ઈશોઽસ્ય નચાઽદિરન્તસ્તવેડ્ય કાલેન તથૈવ દેશતઃ ।
ગુણા હ્યગણ્યાસ્તવ તેઽપ્યનન્તાઃ પ્રત્યેકશશ્ચાઽદિવિનાણ્સવર્જિતાઃ । 8.213 ।
નચોદ્ભવો નૈવ તિરસ્કૃતિસ્તે ક્વચિદ્ ગુણાનાં પરતઃ સ્વતો વા ।
ત્વમેક આદ્યઃ પરમઃ સ્વતન્ત્રો ભૃત્યાસ્તવાહં શિવપૂર્વકાણ્સ્ચ યે । 8.214 ।
યથાઽર્ચિષોઽગ્નેઃ પવનસ્ય વેગા મરીચયોઽર્કસ્ય નદીષુ ચાઽપઃ ।
ગચ્છન્તિ ચાઽયન્તિ ચ સન્તતાસ્ત્ત્વત્ તદ્વન્મદાદ્યાઃ શિવપૂર્વકાણ્સ્ચ યે । 8.215 ।
યે યે ચ મુક્તાસ્ત્વથ યે ચ બદ્ધાઃ સર્વે તવેશેશ વશે સદૈવ ।
વયં સદા ત્વદ્ગુણપૂગમુચ્ચૈઃ સર્વે વદન્તોઽપિ ન પારગામિનઃ । 8.216 ।
કિમેષ ઈદૃગ્ગુણકસ્ય તે પ્રભો રક્ષોવધોઽશેષસુરપ્રપાલનમ્ ।
અનન્યસાધ્યં હિ તથાઽપિ તદ્ દ્વયં કૃતં ત્વયા તસ્ય નમોનમસ્તે । 8.217 ।
ઇતીરિતે ત્વબ્જભવેન શૂલી સમાહ્વયદ્ રાઘવમાહવાય ।
વરં મદીયં ત્વગણય્ય રક્ષો હતં ત્વયા તેન રણાય મેહિ । 8.218 ।
ઇતીરિતેઽસ્ત્વિત્યભિધાય રાઘવો ધનુઃ પ્રગૃહ્યાઽશુ શરં ચ સન્દધે ।
વિકૃષ્યમાણે ચલિતા વસુન્ધરા પપાત રુદ્રોઽપિ ધરાપ્રકમ્પતઃ । 8.219 ।
લ્xxxઇ.અથોત્થિતશ્ચાઽસુરભાવવર્જિતઃ ક્ષમસ્વ દેવેતિ નનામ પાદયોઃ ।
ઉવાચ ચ ત્વદ્વશગોઽસ્મિ સર્વદા પ્રસીદ મે ત્વદ્વિષયં મનઃ કુરુ । 8.220 ।
અથેન્દ્રમુખ્યાણ્સ્ચ તમૂચિરે સુરાસ્ત્વયાઽવિતાઃ સ્મોઽદ્ય નિશાચરાદ્ વયમ્ ।
તથૈવ સર્વાપદ એવ નસ્ત્વં પ્રપાહિ સર્વે ભવદીયકાઃ સ્મ । 8.221 ।
સીત્ આકૃતિં ત્ આમથ તત્ર ચાઽગતાં દિવ્યચ્છલેન પ્રણિધાય પાવકે ।
કૈલાસતસ્તાં પુનરેવ ચાઽગતાં સીત્ આમગૃહ્ણાદ્ધુતભુક્સમર્પિતામ્ । 8.222 ।
જ્ આનન્ ગિરીશાલયગાં સ સીત્ આં સમગ્રહીત્ પાવકસમ્પ્રદત્તામ્ ।
મુમોદ સમ્પ્રાપ્ય ચ તાં સ રામઃ સા ચૈવ દેવી ભગવન્તમાપ્ય । 8.223 ।
અથો ગિરેરાનયનાત્ પરસ્તાદ્ યે વાનરા રાવણબાણપીડિત્ આઃ ।
ત્ આરાપિતા તાન્ નિરુજશ્ચકાર સુષેણનામા ભિષજાં વરિષ્ઠઃ । 8.224 ।
તદા મૃત્ આન્ રાઘવ આનિનાય યમક્ષયાદ્ દેવગણાં શ્ચ સર્વશઃ ।
સમન્વજાનાત્ પિતરં ચ તત્ર સમાગતં ગન્તુમિયેષ ચાથ । 8.225 ।
વિભીષણેનાર્પિતમારુરોહ સ પુષ્પકં તત્સહિતઃ સવાનરઃ ।
પુરીં જગામાઽશુ નિજામયોધ્યાં પુરો હનૂમન્તમથ ન્યયોજયત્ । 8.226 ।
દદર્શ ચાસૌ ભરતં હુતાણ્સનં પ્રવેષ્ટુકામં જગદીશ્વરસ્ય ।

અદર્શનાત્ તં વિનિવાર્ય રામં સમાગતં ચાસ્ય શશં સ મારુતિઃ । 8.227 ।
શ્રુત્વા પ્રમોદોરુભરઃ સ તેન સહૈવ પૌરૈઃ સહિતઃ સમાતૃકઃ ।
શત્રુઘ્નયુક્તોઽભિસમેત્ય રાઘવં નનામ બાષ્પાકુલલોચનાનનઃ । 8.228 ।
ઉત્થાપ્ય તં રઘુપતિઃ સસ્વજે પ્રણયાન્વિતઃ ।
શત્રુઘ્નં ચ તદન્યેષુ પ્રતિપેદે યથાવયઃ । 8.229 ।
પુરીં પ્રવિશ્ય મુનિભિઃ સામ્રાજ્યે ચાભિષેચિતઃ ।
યથોચિતં ચ સમ્માન્ય સર્વાનાહેદમીશ્વરઃ । 8.230 ।
સર્વૈર્ભવદ્ભિઃ સુકૃતં વિધાય દેહં મનોવાક્સહિતં મદીયમ્ ।
લ્xxxઇઇ.એતાવદેવાખિલસદ્વિધેયં યત્ કાયવાક્ચિત્તભવં મદર્ચનમ્ । 8.231 ।
મુક્તિપ્રદાનાત્ પ્રતિકર્તૃત્ આ મે સર્વસ્ય ચાથો ભવતાં ભવેત્ ।
હનૂમતો ન પ્રતિકર્તૃત્ આ સ્યાત્ સ્વભાવભક્તસ્ય નિરૌપધં મે । 8.232 ।
મદ્ભક્તૌ જ્ઞાનપૂર્તાવનુપધિકબલપ્રોન્નતૌ સ્થૈર્યધૈર્ય
સ્વાભાવ્યાધિક્યતેજઃ સુમતિદમશમેષ્વસ્ય તુલ્યો ન કશ્ચિત્ ।
શેષો રુદ્રઃ સુપર્ણોઽપ્યુરુગુણસમિતૌ નો સહસ્રાં શતુલ્યા
અસ્યેત્યસ્માન્મદૈશં પદમહમમુના સાર્ધમેવોપભોક્ષ્યે । 8.233 ।
પૂર્વં જિગાય ભુવનં દશકન્ધરોઽસાવબ્જોદ્ભવસ્ય વરતો નતુ તં કદાચિત્ ।
કશ્ચિજ્જિગાય પુરુહૂતસુતઃ કપિત્વાદ્ વિષ્ણોર્વરાદજયદર્જુન એવ ચૈનમ્ । 8.234 ।
દત્તો વરો ન મનુજાન્ પ્રતિ વાનરાં શ્ચ ધાત્રાઽસ્ય તેન વિજિતો યુધિ વાલિનૈષઃ ।
અબ્જોદ્ભવસ્ય વરમાણ્સ્વભિભૂય રક્ષો જિગ્યે ત્વહં રણમુખે બલિમાહ્વયન્તમ્ । 8.235 ।
બલેર્દ્વારસ્થોઽહં વરમસ્મૈ સમ્પ્રદાય પૂર્વં તુ ।
તેન મયા રક્ષોઽસ્તં યોજનમયુતં પદાઙ્ગુલ્યા । 8.236 ।
પુનશ્ચ યુદ્ધાય સમાહ્વયન્તં ન્યપાતયં રાવણમેકમુષ્ટિના ।
મહાબલોઽહં કપિલાખ્યરૂપસ્ત્રિકોટિરૂપઃ પવનશ્ચ મે સુતઃ । 8.237 ।
આવાં સ્વશક્ત્યા જયિનાવિતિ સ્મ શિવો વરાન્મેઽજયદેનમેવમ્ ।
જ્ ઞાત્વા સુરાજેયમિમં હિ વવ્રે હરો જયેયાહમમું દશાનનમ્ । 8.238 ।
અતઃ સ્વભાવાજ્જયિનાવહં ચ વાયુશ્ચ વાયુર્હનુમાન્ સ એષઃ ।
અમુષ્ય હેતોસ્તુ પુરા હિ વાયુના ણ્સિવેન્દ્રપૂર્વા અપિ કાષ્ઠવત્ કૃત્ આઃ । 8.239 ।
અતો હનૂમાન્ પદમેતુ ધાતુર્મદાજ્ઞયા સૃષ્ટ્યવનાદિ કર્મ ।
મોક્ષં ચ લોકસ્ય સદૈવ કુર્વન્ મુક્તશ્ચ મુક્તાન્ સુખયન્ પ્રવર્તતામ્ । 8.240 ।
ભોગાણ્સ્ચ યે યાનિ ચ કર્મજાતાન્યનાદ્યનન્તાનિ મમેહ સન્તિ ।
મદાજ્ઞયા તાન્યખિલાનિ સન્તિ ધાતુઃ પદે તત્ સહભોગનામ । 8.241 ।
એતાદૃશં મે સહભોજનં તે મયા પ્રદત્તં હનુમન્ સદૈવ ।
લ્xxxઇઇઇ.ઇતીરિતસ્તં હનુમાન્ પ્રણમ્ય જગાદ વાક્યં સ્થિરભક્તિનમ્રઃ । 8.242 ।
કો ન્વીશ તે પાદસરોજભાજાં સુદુર્લભોઽર્થેષુ ચતુર્ષ્વપીહ ।
તથાઽપિ નાહં પ્રવૃણોમિ ભૂમન્ ભવત્પદામ્ભોજનિષેવણાદૃતે । 8.243 ।
ત્વમેવ સાક્ષાત્ પરમસ્વતન્ત્રસ્ત્વમેવ સાક્ષાદખિલોરુશક્તિઃ ।
ત્વમેવ ચાગણ્યગુણાર્ણવઃ સદા રમાવિરિઞ્ચાદિભિરપ્યશેષૈઃ । 8.244 ।
સમેત્ય સર્વેઽપિ સદા વદન્તોઽપ્યનન્તકાલાચ્ચ નવૈ સમાપ્નુયુઃ ।
ગુણાં સ્ત્વદીયાન્ પરિપૂર્ણસૌખ્યજ્ઞાનાત્મકસ્ત્વં હિ સદાઽતિશુદ્ધઃ । 8.245 ।
યસ્તે કથાસેવક એવ સર્વદા સદારતિસ્ત્વય્યચલૈકભક્તિઃ ।

સ જીવમાનો ન પરઃ કથઞ્ચિત્ તજ્જીવનં મેઽસ્ત્વધિકં સમસ્તાત્ । 8.246 ।
પ્રવર્દ્ધતાં ભક્તિરલં ક્ષણેક્ષણે ત્વયીશ મે હ્રાસવિવર્જિતા સદા ।
અનુગ્રહસ્તે મયિ ચૈવમેવ નિરૌપધૌ તૌ મમ સર્વકામઃ । 8.247 ।
ઇતીરિતસ્તસ્ય દદૌ સ તદ્દ્વયં પદં વિધાતું સકલૈશ્ચ શોભનમ્ ।
સમાણ્સ્લિષચ્ચૈનમથાઽર્દ્રયા ધિયા યથોચિતં સર્વજનાનપૂજયત્ । 8.248 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
શ્રીરામચરિતે (હનૂમતિ શ્રીરામદયાદાનં નૣઅમ) અષ્ટમોઽધ્યાયઃ
લ્xxxઇવ્.(રામસ્વધામપ્રવેશઃ )
અથ નવમોઽધ્યાયઃ
ઓં । અથાઽપ્તરાજ્યો ભગવાન્ સ લક્ષ્મણં જગાદ રાજા તરુણો ભવાઽશુ ।
ઇતીરિતસ્ત્વાહ સ લક્ષ્મણો ગુરું ભવત્પદાબ્જાન્ન પરં વૃણોમ્યહમ્ । 9.1 ।
ન માં ભવત્પાદનિષેવણૈકસ્પૃહં તદન્યત્ર નિયોક્તુમર્હતિ ।
નહીદૃશઃ કશ્ચિદનુગ્રહઃ ક્વચિત્ તદેવ મે દેહિ તતઃ સદૈવ । 9.2 ।
ઇતીરિતસ્તસ્ય તદેવ દત્ત્વા દૃઢં સમાણ્સ્લિષ્ય ચ રાઘવઃ પ્રભુઃ ।
સ યૌવરાજ્યં ભરતે નિધાય જુગોપ લોકાનખિલાન્ સધર્મકાન્ । 9.3 ।
પ્રશાસતીશે પૃથિવી બભૂવ વિરિઞ્ચલોકસ્ય સમા ગુણોન્નતૌ ।
જનોઽખિલો વિષ્ણુપરો બભૂવ ન ધર્મહાનિશ્ચ બભૂવ કસ્યચિત્ । 9.4 ।
ગુણૈશ્ચ સર્વૈરુદિતાણ્સ્ચ સર્વે યથાયથા યોગ્યતયોચ્ચનીચાઃ ।
સમસ્તરોગાદિભિરુજ્ઝિતાણ્સ્ચ સર્વે સહસ્રાયુષ ઊર્જિતા ધનૈઃ । 9.5 ।
સર્વેઽજરા નિત્યબલોપપન્ના યથેષ્ટસિદ્ધ્યા ચ સદોપપન્નાઃ ।
સમસ્તદોષૈશ્ચ સદા વિહીનાઃ સર્વે સુરૂપાણ્સ્ચ સદા મહોત્સવાઃ । 9.6 ।
સર્વે મનોવાક્તનુભિઃ સદૈવ વિષ્ણું યજન્તે નતુ કઞ્ચિદન્યમ્ ।
સમસ્તરત્નોદ્ભરિતા ચપૃથ્વી યથેષ્ટધાન્યા બહુદુગ્ધગોમતી । 9.7 ।
સમસ્તગન્ધાણ્સ્ચ સદાઽતિહૃદ્યા રસા મનોહારિણ એવ તત્ર ।
શબ્દાણ્સ્ચ સર્વે શ્રવણાતિહારિણઃ સ્પર્શાણ્સ્ચ સર્વે સ્પર્શેન્દ્રિયપ્રિયાઃ । 9.8 ।
ન કસ્યચિદ્ દુઃખમભૂત્ કથઞ્ચિન્ન વિત્તહીનશ્ચ બભૂવ કશ્ચન ।
નાધર્મશીલો ન ચ કશ્ચનાપ્રજો ન દુષ્પ્રજો નૈવ કુભાર્યકશ્ચ । 9.9 ।
સ્ત્રિયો નચાઽસન્ વિધવાઃ કથઞ્ચિન્ન વૈ પુમાં સો વિધુરા બભૂવુઃ ।
નાનિષ્ટયોગશ્ચ બભૂવ કસ્યચિન્નચેષ્ટહાનિર્નચ પૂર્વમૃત્યુઃ । 9.10 ।
યથેષ્ટમાલ્યાભરણાનુલેપના યથેષ્ટપાનાણ્સનવાસસોઽખિલાઃ ।
બભૂવુરીશે જગતાં પ્રશાસતિ પ્રકૃષ્ટધર્મેણ જનાર્દને નૃપે । 9.11 ।
લ્xxxવ્.સ બ્રહ્મરુદ્રમરુદશ્વિદિવાકરાદિમૂર્દ્ધન્યરત્નપરિઘટ્ટિતપાદપીઠઃ ।
નિત્યં સુરૈઃ સહ નરૈરથ વાનરૈશ્ચ સમ્પૂજ્યમાનચરણો રમતે રમેશઃ । 9.12 ।
તસ્યાખિલેશિતુરનાદ્યનુગૈવ લક્ષ્મીઃ સીત્ આભિધા ત્વરમયત્ સ્વરતં સુરેશમ્ ।
નિત્યાવિયોગિપરમોચ્ચનિજસ્વભાવા સૌન્દર્યવિભ્રમસુલક્ષણપૂર્વભાવા । 9.13 ।
રેમે તયા સ પરમઃ સ્વરતોઽપિ નિત્યં નિત્યોન્નતપ્રમદભારભૃતસ્વભાવઃ ।
પૂર્ણોડુરાજસુવિરાજિતસન્નિશાસુ દીપ્યન્નશોકવનિકાસુ સુપુષ્પિતાસુ । 9.14 ।
ગાયન્તિ ચૈનમનુરક્તધિયઃ સુકણ્ઠા ગન્ધર્વચારણગણાઃ સહ ચાપ્સરોભિઃ ।
તં તુષ્ટુવુર્મુનિગણાઃ સહિતાઃ સુરેશૈ રાજાન એનમનુયાન્તિ સદાઽપ્રમત્તાઃ । 9.15 ।

એવં ત્રયોદશસહસ્રમસૌ સમાસ્તુ પૃથ્વીં રરક્ષ વિજિતારિરમોઘવીર્યઃ ।
આનન્દમિન્દુરિવ સન્દધદિન્દિરેશો લોકસ્ય સાન્દ્રસુખવારિધિરપ્રમેયઃ । 9.16 ।
દેવ્યાં સ ચાજનયદિન્દ્રહુતાણ્સનૌ દ્વૌ પુત્રૌ યમૌ કુશલવૌ બલિનૌ ગુણાઢ્યૌ ।
શત્રુઘ્નતો લવણમુદ્બણબાણદગ્ધં કૃત્વા ચકાર મધુરાં પુરમુગ્રવીર્યઃ । 9.17 ।
કોટિત્રયં સ નિજઘાન તથાઽસુરાણાં ગન્ધર્વજન્મ ભરતેન સતાં ચ ધર્મમ્ ।
સં શિક્ષયન્નયજદુત્તમકલ્પકૈઃ સ્વં યજ્ઞૈર્ભવાજમુખસત્સચિવાણ્સ્ચ યત્ર । 9.18 ।
અથ શૂદ્રતપશ્ચર્યાનિહતં વિપ્રપુત્રકમ્ ।
ઉજ્જીવયામાસ વિભુર્હત્વા તં શૂદ્રતાપસમ્ । 9.19 ।
જઙ્ઘનામાઽસુરઃ પૂર્વં ગિરિજાવરદાનતઃ ।
બભૂવ શૂદ્રઃ કલ્પાયુઃ સ લોકક્ષયકામ્યયા ।
તપશ્ચચાર દુર્બુદ્ધિરિચ્છન્ માહેશ્વરં પદમ્ । 9.20 ।
અનન્યવધ્યં તં તસ્માજ્જઘાન પુરુષોત્તમઃ ।
શ્વેતદત્તાં તથા માલામગસ્ત્યાદાપ રાઘવઃ । 9.21 ।
અનન્નયજ્ઞકૃચ્છ્વેતો રાજા ક્ષુદ્વિનિવર્તનમ્ ।
કુર્વન્ સ્વમાં સૈર્ધાત્રોક્તો માલાં રામાર્થમર્પયત્ ।
અગસ્ત્યાય ન સાક્ષાત્તુ રામે દદ્યાદયં નૃપઃ । 9.22 ।
લ્xxxવિ.ક્ષુદભાવમાત્રફલદં ન સાક્ષાદ્ રાઘવેઽર્પિતમ્ ।
ક્ષુદભાવમાત્રમાકાઙ્ક્ષન્ મામસૌ પરિપૃચ્છતિ । 9.23 ।
વ્યવધાનતસ્તતો રામે દદ્યાચ્છવેત ઇતિ પ્રભુઃ ।
મત્વા બ્રહ્માઽદિશન્માલાં પ્રદાતું કુમ્ભયોનયે । 9.24 ।
ત્ આમગસ્ત્યકરપલ્લવાર્પિતાં ભક્ત એષ મમ કુમ્ભસમ્ભવઃ ।
ઇત્યવેત્ય જગૃહે જનાર્દનસ્તેન સં સ્તુત ઉપાગમત્ પુરમ્ । 9.25 ।
અથ કેચિદાસુરસુરાઃ સુરાણકા ઇત્યુરુપ્રથિતપૌરુષાઃ પુરા ।
તે તપઃ સુમહદાસ્થિતા વિભું પદ્મસમ્ભવમવેક્ષ્ય ચોચિરે । 9.26 ।
ભૂરિપાપકૃતિનોઽપિ નિશ્ચયાન્મુક્તિમાપ્નુમ ઉદારસદ્ગુણ ।
ઇત્યુદીરિતમજોઽવધાર્ય તત્ પ્રાહ ચ પ્રહસિતાનનઃ પ્રભુઃ । 9.27 ।
યાવદેવ રમયા રમેશ્વરં નો વિયોજયથ સદ્ગુણાર્ણવમ્ ।
ત્ આવદુચ્ચમપિ દુષ્કૃતં ભવન્મોક્ષમાર્ગપરિપન્થિ નો ભવેત્ । 9.28 ।
ઇત્યુદીરિતમવેત્ય તેઽસુરાઃ ક્ષિપ્રમોક્ષગમનોત્સુકાઃ ક્ષિતૌ ।
સાધનોપચયકાઙ્ક્ષિણો હરૌ શાસતિ ક્ષિતિમશેષતોઽભવન્ । 9.29 ।
ત્ આનનાદિકૃતદોષસઞ્ચયૈર્મોક્ષમાર્ગગતિયોગ્યતોજ્ઝિતાન્ ।
મૈથિલસ્ય તનયા વ્યચાલયન્માયયા સ્વતનુવા સ્વમાર્ગતઃ । 9.30 ।
આજ્ઞયૈવ હિ હરેસ્તુ માયયા મોહિતાસ્તુ દિતિજા વ્યનિન્દયન્ ।
રાઘવં નિશિચરાહૃત્ આં પુનર્જાનકીં જગૃહ ઇત્યનેકશઃ । 9.31 ।
બ્રહ્મવાક્યમૃતમેવ કારયન્ પાતયં સ્તમસિ ચાન્ધ આસુરાન્ ।
નિત્યમેવ સહિતોઽપિ સીતયા સોઽજ્ઞસાક્ષિકમભૂદ્ વિયુક્તવત્ । 9.32 ।
તેન ચાન્ધતમ ઈયુરાસુરા યજ્ઞમાહ્વયદસૌ ચ મૈથિલીમ્ ।
તત્ર ભૂમિશપથચ્છલાન્નૃણાં દૃષ્ટિમાર્ગમપહાય સા સ્થિતા । 9.33 ।
ગુરું હિ જગતો વિષ્ણુર્બ્રહ્માણમસૃજત્ સ્વયમ્ ।
લ્xxxવિઇ.તેન તદ્વચનં સત્સુ નાનૃતં કુરુતે ક્વચિત્ । 9.34 ।

નાસત્સ્વપ્યનૃતં કુર્યાદ્ વચનં પારલૌકિકમ્ ।
ઐહિકં ત્વસુરેષ્વેવ ક્વચિદ્ધન્તિ જનાર્દનઃ । 9.35 ।
નિજાધિક્યસ્ય વિજ્ઞપ્ત્યૈ ક્વચિદ્ વાયુસ્તદાજ્ઞયા ।
હન્તિ બ્રહ્મત્વમાત્મીયમદ્ધા જ્ઞાપયિતું પ્રભુઃ । 9.36 ।
નાન્યઃ કશ્ચિત્ તદ્વરાણાં શાપાનામપ્યતિક્રમી ।
અયોગ્યેષુ તુ રુદ્રાદિવાક્યં તૌ કુરુતો મૃષા ।
એકદેશેન સત્યં તુ યોગ્યેષ્વપિ કદાચન । 9.37 ।
ન વિષ્ણોર્વચનં ક્વાપિ મૃષા ભવતિ કસ્યચિત્ ।
એતદર્થોઽવતારશ્ચ વિષ્ણોર્ભવતિ સર્વદા । 9.38 ।
પ્રવિશ્ય ભૂમૌ સા દેવી લોકદૃષ્ટ્યનુસારતઃ ।
રેમે રામેણાવિયુક્તા ભાસ્કરેણ પ્રભા યથા । 9.39 ।
એવં રમાલાલ્ . ઇતપાદપલ્લવઃ પુનઃ સ યજ્ઞૈશ્ચ યજન્ સ્વમેવ ।
વરાણ્સ્વમેધાદિભિરાપ્તકામો રેમેઽભિરામો નૃપતીન્ વિશિક્ષયન્ । 9.40 ।
રામસ્ય દૃશ્યા ત્વન્યેષામદૃશ્યા જનકાત્મજા ।
ભૂમિપ્રવેશાદૂર્ધ્વં સા રેમે સપ્તશતં સમાઃ । 9.41 ।
એવં વિધાન્યગણિત્ આનિ જનાર્દનસ્ય રામાવતારચરિતાનિ તદન્યપુમ્ભિઃ ।
શક્યાનિ નૈવ મનસાઽપિ હિ તાનિ કર્તું બ્રહ્મેશશેષપુરુહૂતમુખૈઃ સુરૈશ્ચ । 9.42 ।
તસ્યૈવમબ્જભવલોકસમામિમાં ક્ષ્માં કૃત્વાઽનુશાસત ઉદીક્ષ્ય ગુણાન્ ધરાયાઃ ।
વૈશેષ્યમાત્મસદનસ્ય હિ કાઙ્ક્ષમાણા વૃન્દારકાઃ કમલજં પ્રતિ તચ્છશં સુઃ । 9.43 ।
આમન્ત્ર્ય તૈઃ સહ વિભુર્ભગવત્પ્રયાણં સ્વીયાય સદ્મન ઇયેષ દિદેશ ચૈવ ।
રુદ્રં સ્વલોકગમનાય રઘૂત્તમસ્ય સમ્પ્રાર્થને સ ચ સમેત્ય વિભું યયાચે । 9.44 ।
એકાન્તમેત્ય રઘુપેણ સમસ્તકાલો રુદ્રો જગાદ વચનં જગતો વિધાતુઃ ।
વૈશેષ્યમાત્મભવનસ્ય હિ કાઙ્ક્ષમાણાસ્ત્વામર્થયન્તિ વિબુધાઃ સહિતા વિધાત્રા । 9.45 ।
લ્xxxવિઇઇ.પુત્રસ્તવેશ કમલપ્રભવસ્તથાઽહં પૌત્રસ્તુ પૌત્રકવચો યદપિ હ્યયોગ્યમ્ ।
સમ્ભાવયન્તિ ગુણિનસ્તદહં યયાચે ગન્તું સ્વસદ્મ નતિપૂર્વમિતો ભવન્તમ્ । 9.46 ।
યત્કાર્યસાધનકૃતે વિબુધાર્થિતસ્ત્વં પ્રાદુશ્ચકર્થ નિજરૂપમશેષમેવ ।
તત્ સાધિતં હિ ભવતા તદિતઃ સ્વધામ ક્ષિપ્રં પ્રયાહિ હર્ષં વિબુધેષુ કુર્વન્ । 9.47 ।
ઓં ઇત્યુવાચ ભગવાં સ્તદશેષમેવ શ્રુત્વા રહસ્યથ તનુસ્ત્વપરા હરસ્ય ।
દુર્વાસનામયુગિહાઽગમદાણ્સુ રામ માં ભોજય ક્ષુધિતમિત્યસકૃદ્ બ્રુવાણા । 9.48 ।
સિદ્ધં ન દેયમથ સાધ્યમપીતિ વાચં શ્રુત્વાઽસ્ય વાક્સમયજાતમુરુ સ્વહસ્તાત્ ।
અન્નં ચતુર્ગુણમદાદમૃતોપમાનં રામસ્તદાપ્ય બુભુજેઽથ મુનિઃ સુતુષ્ટઃ । 9.49 ।
તૃપ્તો યયૌ ચ સકલાન્ પ્રતિ કોપયાનઃ કશ્ચિન્ન મેઽર્થિતવરં પ્રતિદાતુમીશઃ ।
એવમ્પ્રતિજ્ઞક ઋષિઃ સ હિ તત્પ્રતિજ્ઞાં મોઘાં ચકાર ભગવાન્ નતુ કશ્ચિદન્યઃ । 9.50 ।
કુન્તી તુ તસ્ય હિ મુનેર્વરતોઽજયત્ તુ રામઃ સ કૃષ્ણતનુવા સ્વબલાજ્જિગાય ।
તસ્મિઞ્છિવે પ્રતિગતે મુનિરૂપકે ચ યાહીતિ લક્ષ્મણમુવાચ રમાપતિઃ સઃ । 9.51 ।
એકાન્તે તુ યદા રામશ્ચક્રે રુદ્રેણ સં વિદમ્ ।
દ્વારપાલં સ કૃતવાં સ્તદા લક્ષ્મણમેવ સઃ । 9.52 ।
યદ્યત્ર પ્રવિશેત્ કશ્ચિદ્ધન્મિ ત્વેતિ વચો બ્રુવન્ ।
તદન્તરાઽગતમૃષિં દૃષ્ટ્વાઽમન્યત લક્ષ્મણઃ । 9.53 ।
દુર્વાસસઃ પ્રતિજ્ઞા તુરામં પ્રાપ્યૈવ ભજ્યતામ્ ।

અન્યથા ત્વયશો રામે કરોત્યેષ મુનિર્ધ્રુવમ્ । 9.54 ।
રાઘવો ઘ્નન્નપિ તુ માં કરોત્યેવ દયાં મયિ ।
ઇતિ મત્વા દદૌ માર્ગં સ તુ દુર્વાસસે તદા । 9.55 ।
સ્વલોકગમનાકાઙ્ક્ષી સ્વયમેવ તુ રાઘવઃ ।
ઇયં પ્રતિજ્ઞા હેતુઃ સ્યાદિતિ હન્મીતિ સોઽકરોત્ । 9.56 ।
અત્યન્તબન્ધુનિધનં ત્યાગ એવેતિ ચિન્તયન્ ।
લ્xxxઇx.યાહિ સ્વલોકમચિરાદિત્યુવાચ સ લક્ષ્મણમ્ । 9.57 ।
ઇત્યુક્તઃ સ યયૌ જગદ્ભવભયધ્વાન્તચ્છિદં રાઘવં
ધ્યાયન્નાપ ચ તત્પદં દશશતૈર્યુક્તો મુખામ્ભોરુહૈઃ ।
આસીચ્છેષમહાફણી મુસલભૃદ્ દિવ્યાકૃતિર્લાઙ્ગલી
પર્યઙ્કત્વમવાપ યો જલનિધૌ વિષ્ણોઃ શયાનસ્ય ચ । 9.58 ।
અથ રાઘવઃ સ્વભવનોપગતૌ વિદધે મતિં સહ જનૈરખિલૈઃ ।
સમઘોષયચ્ચ ય ઇહેચ્છતિ તત્ પદમક્ષયં સપદિ મૈત્વિતિસઃ । 9.59 ।
શ્રુત્વા તુ તદ્ ય ઇહ મોક્ષપદેચ્છવસ્તે સર્વે સમાયયુરથાઽતૃણમાપિપીલમ્ ।
રામાજ્ઞયા ગમનશક્તિરભૂત્ તૃણાદેર્યે તત્ર દીર્ઘભવિનો નહિ તે તદૈચ્છન્ । 9.60 ।
સં સ્થાપયામાસ કુશં સ્વરાજ્યે તૈઃ સાકમેવ ચ લવં યુવરાજમીશઃ ।
સં સ્થાપ્ય વાલિતનયં કપિરાજ્ય આણ્સુ સૂર્યાત્મજોઽપિ રઘુવીરસમીપમાયાત્ । 9.61 ।
અથાઽહ વાયુનન્દનં સ રાઘવઃ સમાણ્સ્લિષન્ ।
તવાહમક્ષગોચરઃ સદા ભવામિ નાન્યથા । 9.62 ।
ત્વયા સદા મહત્ તપઃ સુકાર્યમુત્તમોત્તમમ્ ।
તદેવ મે મહત્ પ્રિયં ચિરં તપસ્ત્વયા કૃતમ્ । 9.63 ।
દશાસ્યકુમ્ભકર્ણકૌ યથા સુશક્તિમાનપિ ।
જઘન્થ ન પ્રિયાય મે તથૈવ જીવ કલ્પકમ્ । 9.64 ।
પયોબ્ધિમધ્યગં ચ મે સુસદ્મ ચાન્યદેવ વા ।
યથેષ્ટતો ગમિષ્યસિ સ્વદેહસં યુતોઽપિ સન્ । 9.65 ।
યથેષ્ટભોગસં યુતઃ સુરેશગાયકાદિભિઃ ।
સમીડ્યમાનસદ્યશા રમસ્વ મત્પુરઃ સદા । 9.66 ।
તવેપ્સિતં ન કિઞ્ચન ક્વચિત્ કુતશ્ચિદેવ વા ।
મૃષા ભવેત્ પ્રિયશ્ચ મે પુનઃ પુનર્ભવિષ્યસિ । 9.67 ।
ઇતીરિતો મરુત્સુતો જગાદ વિશ્વનાયકમ્ ।
xચ્.વિધેહિ પાદપઙ્કજે તવેશ ભક્તિમુત્તમામ્ । 9.68 ।
સદા પ્રવર્દ્ધમાનયા તયા રમેઽહમઞ્જસા ।
સમસ્તજીવસઞ્ચયાત્ સદાઽધિકા હિ મેઽસ્તુ સા । 9.69 ।
નમો નમો નમો નમો નતોઽસ્મિ તે સદા પદમ્ ।
સમસ્તસદ્ગુણોચ્છ્રિતં નમામિ તે પદં પુનઃ । 9.70 ।
ઇતીરિતે તથેતિ તં જગાદ પુષ્કરેક્ષણઃ ।
જગામ ધામ ચાઽત્મનસ્તૃણાદિના સહૈવ સઃ । 9.71 ।
ખગા મૃગાસ્તૃણાદયઃ પિપીલિકાણ્સ્ચ ગર્દભાઃ ।
તદાઽસુરુત્તમા યતો નૃવાનરાસ્તુ કિં પુનઃ । 9.72 ।
સદૈવ રામભાવનાઃ સદા સુતત્ત્વવેદિનઃ ।

યતોઽભવં સ્તતસ્તુ તે યયુઃ પદં હરેસ્તદા । 9.73 ।
સ તૈઃ સમાવૃતો વિભુર્યયૌ દિશં તદોત્તરામ્ ।
અનન્તસૂર્યદીધિતિર્દુરન્તસદ્ગુણાર્ણવઃ । 9.74 ।
સહસ્રસૂર્યમણ્ડલજ્વલત્કિરીટમૂર્દ્ધજઃ ।
સુનીલકુન્તલ્ . આવૃત્ આમિતેન્દુકાન્તસન્મુખઃ । 9.75 ।
સુરક્તપદ્મલોચનઃ સુવિદ્યુદાભકુણ્ડલઃ ।
સુહાસવિદ્રુમાધરઃ સમસ્તવેદવાગ્રસઃ । 9.76 ।
દિવાકરૌઘકૌસ્તુભપ્રભાસકોરુકન્ધરઃ ।
સુપીવરોન્નતોરુસજ્જગદ્ભરાં સયુગ્મકઃ । 9.77 ।
સુવૃત્તદીર્ઘપીવરોલ્લસદ્ભુજદ્વયાઙ્કિતઃ ।
જગદ્ વિમથ્ય સમ્ભૃતઃ શરોઽસ્ય દક્ષિણે કરે । 9.78 ।
સ્વયં સ તેન નિર્મિતો હતૌ મધુશ્ચ કૈટભઃ ।
શરેણ તેન વિષ્ણુના દદૌ ચ લક્ષ્મણાનુજે । 9.79 ।
xચિ.સ શત્રુસૂદનોઽવધીન્મધોઃ સુતં રસાહ્વયમ્ ।
શરેણ યેન ચાકરોત્ પુરીં ચ માધુરાભિધામ્ । 9.80 ।
સમસ્તસારસમ્ભવં શરં દધાર તં કરે ।
સ વામબાહુના ધનુર્દધાર શાર્ઙ્ગસઞ્જ્ઞિતમ્ । 9.81 ।
ઉદારબાહુભૂષણઃ શુભાઙ્ગદઃ સકઙ્કણઃ ।
મહાઙ્ગુલીયભૂષિતઃ સુરક્તસત્કરામ્બુજઃ । 9.82 ।
અનર્ઘરત્નમાલયા વનાખ્યયા ચમાલયા ।
વિલાસિવિસ્તૃતોરસા બભાર ચ શ્રિયં પ્રભુઃ । 9.83 ।
સ ભૂતિવત્સભૂષણસ્તનૂદરે વલિત્રયી ।
ઉદારમધ્યભૂષણોલ્લસત્તટિત્પ્રભામ્બરઃ । 9.84 ।
કરીન્દ્રસત્કરોરુયુક્ સુવૃત્તજાનુમણ્ડલઃ ।
ક્રમાલ્પવૃત્તજઙ્ઘકઃ સુરક્તપાદપલ્લવઃ । 9.85 ।
લસદ્ધરિન્મણિદ્યુતી રરાજ રાઘવોઽધિકમ્ ।
અસઙ્ખ્યસત્સુખાર્ણવઃ સમસ્તશક્તિસત્તનુઃ । 9.86 ।
જ્ ઞાનં નેત્રાબ્જયુગ્માન્મુખવરકમલાત્ સર્વવેદાર્થસારાં
સ્તન્વા બ્રહ્માણ્ડબાહ્યાન્તરમધિકરુચા ભાસયન્ ભાસુરાસ્યઃ ।
સર્વાભીષ્ટાભયે ચ સ્વકરવરયુગેનાર્થિનામાદધાનઃ
પ્રાયાદ્ દેવાધિદેવઃ સ્વપદમભિમુખશ્ચોત્તરાણ્સાં વિશોકામ્ । 9.87 ।
દઘ્રે ચ્છત્રં હનૂમાન્ સ્રવદમૃતમયં પૂર્ણચન્દ્રાયુતાભં
સીત્ આ સૈવાખિલાક્ષ્ણાં વિષયમુપગતા ણ્સ્રીરિતિ હ્રીરથૈકા ।
દ્વેધા ભૂત્વા દધાર વ્યજનમુભયતઃ પૂર્ણચન્દ્રાં શુગૌરં
પ્રોદ્યદ્ભાસ્વત્પ્રભાભા સકલગુણતનુર્ભૂષિત્ આ ભૂષણૈઃ સ્વૈઃ । 9.88 ।
સાક્ષાચ્ચક્રતનુસ્તથૈવ ભરતશ્ચક્રં દધદ્ દક્ષિણે
નાઽયાત્ સવ્યત એવ શઙ્ખવરભૃચ્છઙ્ખાત્મકઃ શત્રુહા ।
અગ્રે બ્રહ્મપુરોગમાઃ સુરગણા વેદાણ્સ્ચ સોઙ્કારકાઃ
પશ્ચાત્ સર્વજગજ્જગામ રઘુપં યાન્તં નિજં ધામ તમ્ । 9.89 ।
xચિઇ.તસ્ય સૂર્યસુતપૂર્વવાનરા દક્ષિણેન મનુજાસ્તુ સવ્યતઃ ।

રામજન્મચરિતાનિ તસ્ય તે કીર્તયન્ત ઉચથૈર્દ્રુતં યયુઃ । 9.90 ।
ગન્ધર્વૈર્ગીયમાનો વિબુધમુનિગણૈરબ્જસમ્ભૂતિપૂર્વૈ
ર્વેદોદારાર્થવાગ્ભિઃ પ્રણિહિતસુમનઃ સર્વદા સ્તૂયમાનઃ ।
સર્વૈર્ભૂતૈશ્ચ ભક્ત્યા સ્વનિમિષનયનૈઃ કૌતુકાદ્ વીક્ષ્યમાણઃ
પ્રાયાચ્છેષગરુત્મદાદિકનિજૈઃ સં સેવિતઃ સ્વં પદમ્ । 9.91 ।
બ્રહ્મરુદ્રગરુડૈઃ સશેષકૈઃ પ્રોચ્યમાનસુગુણોરુવિસ્તરઃ ।
આરુરોહ વિભુરમ્બરં શનૈસ્તે ચ દિવ્યવપુષોઽભવં સ્તદા । 9.92 ।
અથ બ્રહ્મા હરિં સ્તુત્વા જગાદેદં વચો વિભુમ્ ।
ત્વદાજ્ઞયા મયા દત્તં સ્થાનં દશરથસ્ય હિ । 9.93 ।
માતૣઋણાં ચાપિ તલ્લોકસ્ત્વયુતાબ્દાદિતોઽગ્રતઃ ।
અનર્હાયાસ્ત્વયાઽજ્ઞપ્તા કૈકેય્યા અપિ સદ્ગતિઃ ।
સૂત્વા તુ ભરતં નૈષા ગચ્છેત નિરયાનિતિ । 9.94 ।
તથાઽપિ સા યદાવેશાચ્ચકાર ત્વય્યશોભનમ્ ।
નિકૃતિર્નામ સા ક્ષિપ્તા મયા તમસિ શાણ્સ્વતે । 9.95 ।
કૈકયી તુ ચલાન્ લોકાન્ પ્રાપ્તા નૈવાચલાન્ ક્વચિત્ ।
પશ્ચાદ્ ભક્તિમતી યસ્માત્ ત્વયિ સા યુક્તમેવ તત્ । 9.96 ।
મન્થરા તુ તમસ્યન્ધે પાતિતા દુષ્ટચારિણી ।
સીત્ આર્થં યેઽપ્યનિન્દં સ્ત્વાં તેઽપિ યાતા મહત્ તમઃ । 9.97 ।
પ્રાયશો રાક્ષસાણ્સ્ચૈવ ત્વયિ કૃષ્ણત્વમાગતે ।
શેષા યાસ્યન્તિ તચ્છેષા અષ્ટાવિં શે કલૌ યુગે ।
ગતે ચતુસ્સહસ્રાબ્દે તમોગાસ્ત્રિશતોત્તરે । 9.98 ।
અથ યે ત્વત્પદામ્ભોજમકરન્દૈકલિપ્સવઃ ।
ત્વયા સહાઽગતાસ્તેષાં વિધેહિ સ્થાનમુત્તમમ્ । 9.99 ।
xચિઇઇ.અહં ભવઃ સુરેશાદ્યાઃ કિઙ્કરાઃ સ્મ તવેશ્વર ।
યચ્ચ કાર્યમિહાસ્માભિસ્તદપ્યાજ્ઞાપયાઽશુ નઃ । 9.100 ।
ઇત્યુદીરિતમાકર્ણ્ય શતાનન્દેન રાઘવઃ ।
જગાદ ભાવગમ્ભીરસુસ્મિતાધરપલ્લવઃ । 9.101 ।
જગદ્ગુરુત્વમાદિષ્ટં મયા તે કમલોદ્ભવ ।
ગુર્વાદેશાનુસારેણ મયાઽદિષ્ટા ચ સદ્ગતિઃ । 9.102 ।
અતસ્ત્વયા પ્રદેયા હિ લોકા એષાં મદાજ્ઞયા ।
હૃદિ સ્થિતં ચ જાનાસિ ત્વમેવૈકઃ સદા મમ । 9.103 ।
ઇતીરિતો હરેર્ભાવવિજ્ઞાની કઞ્જસમ્ભવઃ ।
પિપીલિકાતૃણાન્તાનાં દદૌ લોકાનનુત્તમાન્ ।
વૈષ્ણવાન્ સન્તતત્વાચ્ચ નામ્ના સાન્તાનિકાન્ વિભુઃ । 9.104 ।
તે જરામૃતિહીનાણ્સ્ચ સર્વદુઃખવિવર્જિતાઃ ।
સં સારમુક્તા ન્યવસં સ્તત્ર નિત્યસુખાધિકાઃ । 9.105 ।
યે તુ દેવા ઇહોદ્ભૂતા નૃવાનરશરીરિણઃ ।
તે સર્વે સ્વાં શિતામાપુસ્તન્મૈન્દવિવિદાવૃતે । 9.106 ।
અસુરાવેશતસ્તૌ તુ ન રામમનુજગ્મતુઃ ।
પીત્ આમૃતૌ પુરા યસ્માન્મમ્રતુર્નચ તૌ તદા । 9.107 ।

તયોશ્ચ તપસા તુષ્ટણ્સ્ચક્રે તાવજરામરૌ ।
પુરા સ્વયમ્ભૂસ્તેનોભૌ દર્પાદમૃતમન્થને ।
પ્રસં હ્યાપિબતાં દેવૈર્દેવાં શત્વાદુપેક્ષિતૌ । 9.108 ।
પીત્ આમૃતેષુ દેવેષુ યુદ્ધ્યમાનેષુ દાનવૈઃ ।
તૈર્દત્તમાત્મહસ્તે તે રક્ષાયૈ પીતમાણ્સુ તત્ ।
તસ્માદ્ દોષાદાપતુસ્તાવાસુરં ભાવમૂર્જિતમ્ । 9.109 ।
અઙ્ગદઃ કાલતસ્ત્યક્ત્વા દેહમાપ નિજાં તનુમ્ ।
રામાજ્ઞયૈવ કુર્વાણો રાજ્યં કુશસમન્વિતઃ । 9.110 ।
xચિવ્.વિભીષણણ્સ્ચ ધર્માત્મા રાઘવાજ્ઞાપુરસ્કૃતઃ ।
સેનાપતિર્ધનેશસ્ય કલ્પમાવીત્ સ રાક્ષસાન્ । 9.111 ।
રામાજ્ઞયા જામ્બવાં શ્ચ ન્યવસત્ પૃથિવીતલ્ . એ ।
ઉત્પત્ત્યર્થં જ્ આમ્બવત્યાસ્તદર્થં સુતપશ્ચરન્ । 9.112 ।
અથો રઘૂણાં પ્રવરઃ સુરાર્ચિતઃ સ્વયૈકતન્વા ન્યવસત્ સુરાલયે ।
દ્વિતીયયા બ્રહ્મસદસ્યધીશ્વરસ્તેનાર્ચિતોઽથાપરયા નિજાલયે । 9.113 ।
તૃતીયરૂપેણ નિજં પદં પ્રભું વ્રજન્તમુચ્ચૈરનુગમ્ય દેવતાઃ ।
અગમ્યમર્યાદમુપેત્ય ચ ક્રમાદ્ વિલોકયન્તોઽતિવિદૂરતોઽસ્તુવન્ । 9.114 ।
બ્રહ્મા મરુન્મારુતસૂનુરીશઃ શેષો ગરુત્માન્ હરિજઃ શક્રકાદ્યાઃ ।
ક્રમાદનુવ્રજ્ય તુ રાઘવસ્ય શિરસ્યથાઽજ્ઞાં પ્રણિધાય નિર્યયુઃ । 9.115 ।
સ્વં સ્વં ચ સર્વે સદનં સુરા યયુઃ પુરન્દરાદ્યાણ્સ્ચ વિરિઞ્ચપૂર્વકાઃ ।
મરુત્સુતોઽથો બદરીમવાપ્ય નારાયણસ્યૈવ પદં સિષેવે । 9.116 ।
સમસ્તશાસ્ત્રોદ્ભરિતં હરેર્વચો મુદા તદા ણ્સ્રોત્રપુટેન સમ્ભરન્ ।
વદં શ્ચ તત્ત્વં વિબુધર્ષભાણાં સદા મુનીનાં ચ સુખં હ્યુવાસ । 9.117 ।
રામાજ્ઞયા કિમ્પુરુષેષુ રાજ્યં ચકાર રૂપેણ તથાઽપરેણ ।
રૂપૈસ્તથાઽન્યૈશ્ચ સમસ્તસદ્મન્યુવાસ વિષ્ણોઃ સતતં યથેષ્ટમ્ । 9.118 ।
ઇત્થં સ ગાયઞ્છતકોટિવિસ્તરં રામાયણં ભારતપઞ્ચરાત્રમ્ ।
વેદાં શ્ચ સર્વાન્ સહિતબ્રહ્મસૂત્રાન્ વ્યાચક્ષાણો નિત્યસુખોદ્ભરોઽભૂત્ । 9.119 ।
રામોઽપિ સાર્દ્ધં પવમાનાત્મજેન સ સીતયા લક્ષ્મણપૂર્વકૈશ્ચ ।
તથા ગરુત્મત્પ્રમુખૈશ્ચ પાર્ષદૈઃ સં સેવ્યમાનો ન્યવસત્ પયોબ્ધૌ । 9.120 ।
કદાચિદીશઃ સકલાવતારાનેકં વિધાયાહિપતૌ ચ શેતે ।
પૃથક્ ચ સં વ્યૂહ્ય કદાચિદિચ્છયા રેમે રમેશોઽમિતસદ્ગુણાર્ણવઃ । 9.121 ।
ઇત્યશેષપુરાણેભ્યઃ પઞ્ચરાત્રેભ્ય એવ ચ ।
xચ્વ્.ભારતાચ્ચૈવ વેદેભ્યો મહારામાયણાદપિ । 9.122 ।
પરસ્પરવિરોધસ્ય હાનાન્નિર્ણીય તત્ત્વતઃ ।
યુક્ત્યા બુદ્ધિબલાચ્ચૈવ વિષ્ણોરેવ પ્રસાદતઃ । 9.123 ।
બહુકલ્પાનુસારેણ મયેયં સત્કથોદિતા ।
નૈકગ્રન્થાણ્સ્રયાત્ તસ્માન્નાઽશઙ્ક્યાઽત્ર વિરુદ્ધતા । 9.124 ।
ક્વચિન્મોહાયાસુરાણાં વ્યત્યાસઃ પ્રતિલોમતા ।
ઉક્તા ગ્રન્થેષુ તસ્માદ્ધિ નિર્ણયોઽયં કૃતો મયા । 9.125 ।
એવં ચ વક્ષ્યમાણેષુ નૈવાઽશઙ્ક્યા વિરુદ્ધતા ।
સર્વકલ્પસમશ્ચાયં પારાવર્યક્રમઃ સદા । 9.126 ।

પું વ્યત્યાસેન ચોક્તિઃ સ્યાત્ પુરાણાદિષુ કુત્રચિત્ ।
કૃષ્ણામાહ યથા કૃષ્ણો ધનઞ્જયશરૈર્હતાન્ ।
શતં દુર્યોધનાદીં સ્તે દર્શયિષ્ય ઇતિ પ્રભુઃ । 9.127 ।
ભીમસેનહતાસ્તે હિ જ્ઞાયન્તે બહુવાક્યતઃ ।
વિસ્તારે ભીમનિહતાઃ સઙ્ક્ષેપેઽર્જુનપાતિતાઃ ।
ઉચ્યન્તે બહવશ્ચાન્યે પું વ્યત્યાસસમાણ્સ્રયાત્ । 9.128 ।
વિસ્તારે કૃષ્ણનિહતા બલભદ્રહતા ઇતિ ।
ઉચ્યન્તે ચ ક્વચિત્ કાલવ્યત્યાસોઽપિ ક્વચિદ્ ભવેત્ । 9.129 ।
યથા સુયોધનં ભીમઃ પ્રાહસત્ કૃષ્ણસન્નિધૌ ।
ઇતિ વાક્યેષુ બહુષુ જ્ઞાયતે નિર્ણયાદપિ ।
અનિર્ણયે તુ કૃષ્ણસ્ય પૂર્વમુક્તા ગતિસ્તતઃ । 9.130 ।
વ્યત્યાસાસ્ત્વેવમાદ્યાણ્સ્ચ પ્રાતિલોમ્યાદયસ્તથા ।
દૃશ્યન્તે ભારતાદ્યેષુ લક્ષણગ્રન્થતશ્ચ તે ।
જ્ ઞાયન્તે બહુભિર્વાક્યૈર્નિર્ણયગ્રન્થતસ્તથા । 9.131 ।
તસ્માદ્ વિનિર્ણયગ્રન્થાનાણ્સ્રિત્યૈવ ચ લક્ષણમ્ ।
બહુવાક્યાનુસારેણ નિર્ણયોઽયં મયા કૃતઃ । 9.132 ।
xચ્વિ.ઉક્તં લક્ષણણ્સાસ્ત્રે ચ કૃષ્ણદ્વૈપાયનોદિતે ।
"ત્રિભાષા યોન જાનાતિ રીતીનાં શતમેવ ચ । 9.133 ।
વ્યત્યાસાદીન્ સપ્ત ભેદાન્ વેદાદ્યર્થં તથા વદેત્ ।
સ યાતિ નિરયં ઘોરમન્યથાજ્ઞાનસમ્ભવમ્" । 9.134 ।
ઇત્યન્યેષુ ચશાસ્ત્રેષુ તત્રતત્રોદિતં બહુ ।
"વ્યત્યાસઃ પ્રાતિલોમ્યં ચ ગોમૂત્રી પ્રઘસસ્તથા ।
ઉક્ષણઃ સુધુરઃ સાધુ સપ્ત ભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ " । 9.135 ।
ઇત્યાદિલક્ષણાન્યત્ર નોચ્યન્તેઽન્યપ્રસઙ્ગતઃ । 67
67 "વ્યત્યાસઃ પ્રાતિલોમ્યં ચ ગોમૂત્રી પ્રઘસસ્તથા ।
ઉક્ષણઃ સુધુરઃ સાધુઃ સપ્તભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । (9.135.1)।
શ્રદ્દધાનાય શિષ્યૣઅય પૃચ્છતે મે સુતાય ચ ।
વિધિવદ્વદ હે (ભો) તાત વ્યત્યાસાદ્યર્થનિર્ણયમ્ । (9.135.2 ।
શૃણુ નારદ વક્ષ્યૣઅમિ યાવત્તે મતિગોચરમ્ ।
વ્યત્યાસાદિપ્રભેદાનાં સઙ્કોચાદર્થનિર્ણયમ્ । (9.135.3)।
એષ્વેકૈકપ્રભેદસ્તુ પૃથગ્ભિન્નઃ સહસ્રધા ।
તલ્લક્ષણં તદર્થાં શ્ચ તદુદાહરણાનિ ચ । (9.135.4)।
મૣઉલરામાયણે પ્રોક્તં પઞ્ચરાત્રાગમેષુ ચ।
વિસ્તરાદ્ વ્યાસરૂપેણ હરિણૈવામિતાત્મના । (9.135.5)।
તે સર્વેઽનન્તવેદાર્થનિર્ણયાયૈવ કીર્તિતાઃ ।
તતઃ કલિબલાન્મર્ત્યાઃ મન્દાયુર્મતિશાલિનઃ । (9.135.6)।
દૃષ્ટ્વૣઅ વેદાન્ વિભજ્યૈવ તદર્થજ્ઞૣઅપનાય ચ ।
કૃત્વા લક્ષણણ્સાસ્ત્રં ચ તસ્મિન્નપિ ચ ઈરિતાઃ । (9.135.7)।
વ્યત્યાસેનૈવ સઙ્કોચાત્ સ્વોક્તવાદાર્થનિર્ણયઃ ।
યૣઅવદ્ભિઃ સ્યાત્ પ્રભેદાનાં પ્રભેદૈસ્તે ચ નોઽખિલાઃ । (9.135.8)।

ઇદાનીં તત્સમાલોડ્ય નિશ્ચિત્યૈવ પ્રવચ્મિ ચ ।
ભારતસ્ય પુરાણાનાં યૣઅવદ્ભિઃ સ્યાદ્વિનિર્ણયઃ ।
xચ્વિઇ.તત્ર ભેદાન્ તદર્થાં શ્ચ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ । (9.135.9)।
વ્યત્યાસો વ્યત્યયઃ પ્રોક્તઃ પું વ્યત્યાસસ્તદાદિમઃ ।
યથાઽરણ્યે પર્વણિ તુ કેશવઃ પ્રાહ પાર્ષતીમ્ । (9.135.10)।
સાન્ત્વયન્ ધાર્તરાષ્ટ્રાં શ્ચ શતમર્જુનસાયકૈઃ ।
મૃતાન્ સન્દર્શયિષ્યેઽહં ઇતિ પું વ્યત્યયઃ સ્મૃતઃ । (9.135.11)।
હરિવં શે હરિઃ કૃષ્ણો ગોપગોજનસં વૃતઃ ।
ચિક્રીડે જાહ્નવીતીરે વ્યત્યાસો દૈશિકઃ સ્મૃતઃ । (9.135.12)।
મૣઅર્કણ્ડેયે તથા પૂર્વં રામઃ કૃતયુગેઽહનત્ ।
દશકણ્ઠં કથેત્યાદૌ વ્યત્યાસઃ કૣઅલિકઃ સ્મૃતઃ । (9.135.13)।
હિં સાકર્મરતત્વાત્તુ હિં સાર ઇતિ કેસરીમ્ ।
વ્યત્યાસઃ સિં હ ઇત્યાદાવક્ષરવ્યત્યયઃ સ્મૃતઃ । (9.135.14)।
ક્વચિદ્રામો દાણ્સરથિર્હત્વા કં સમપીપલત્ ।
મધુરાં પુરમિત્યાદૌ કથાવ્યત્યય ઈરિતઃ । (9.135.15)।
વિપરીતક્રમં યત્ર પ્રતિલોમં તદીરિતમ્ ।
તદ્ભાવઃ પ્રાતિલોમ્યં ચ તત્પ્રભેદઃ ક્વચિદ્ભવેત્ । (9.135.16)।
વિધિપ્રાણૌ તયોર્ભાર્યે ગુરુત્મચ્છેષણ્સઙ્કરાઃ ।
ષણ્મહિષ્ય હરેસ્તદ્વત્ સૌપર્ણી વારુણી ઉમા । (9.135.17)।
ઇન્દ્રકામૌ તયોઃ પત્ન્યૌ ક્રમાચ્છતગુણાધિકાઃ ।
ઇત્યાગ્નેયપુરાણોક્તં તારતમ્યપ્રકાણ્સનમ્ ।
ઇત્યાદાવર્થનિર્વાહઃ પ્રાતિલોમ્યપ્રભેદતઃ । (9.135.18)।
કલિશ્ચ દ્વાપરસ્ત્રેતા કૃતં પુણ્યં પુરા યુગાઃ ।
ક્રમાદિત્યાદિષુ પ્રાતિલોમ્યાદુક્તો વિનિર્ણયઃ । (9.135.19)।
વત્સો ગોસ્તનમક્ષીરં યદાઽદૌ પિબતિ સ્ફુટમ્ ।
તદા ગોમૂત્રોદયઃ સ્યાત્ ક્ષીરસ્યાધિક્યસિદ્ધયે । (9.135.20)।
યદા ગોપો દુહત્યેનાં તદા મૂત્રો ન વિદ્યતે ।
પશ્ચાત્ પિબતિ વત્સે તુ પુનર્મૂત્રોદયો ભવેત્ । (9.135.21)।
એવં ક્વચિત્ કથાસુ સ્યાદાદાવન્તે ચ સઙ્ગતિઃ ।
મધ્યે સઙ્ગતિવિચ્છેદઃ કથાન્તરસમાગમઃ । (9.135.22)।
xચ્વિઇઇ.અનુસારેણ તેષાં તુ નિર્ણયઃ ક્રિયતે મયા ।
એવમાદિષુ વિજ્ઞેયો ગોમૂત્રીભેદતઃ ક્રમાત્ ।
યથાઽરણ્યે પાણ્ડવાનાં કથાસઙ્ગતિસમ્મતાઃ । (9.135.23)।
તાન્ વિહાયૈવ તન્મધ્યે હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ભૂભૃતઃ ।
નલ્ . અસ્ય રાઘવસ્યાપિ ગોમૂત્રીભેદતઃ ક્રમાત્ । (9.135.24)।
એવં સર્વપુરાણેષુ મધ્યે ચિત્રકથાઃ સ્મૃતાઃ ।
આદ્યન્તયોઃ સઙ્ગતિશ્ચ ગોમૂત્રીભેદતઃ સ્મૃતાઃ । (9.135.25)।
પ્રઘસઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થવિરુદ્ધાર્થાનુવર્ણનમ્ ।
ક્વચિન્મોહાયાસુરાણાં પુરાણેષુ તથોચ્યતે ।
તાદૃશાનાં તુ વાક્યાનાં ગ્રાહ્યોઽર્થસ્ત્વવિરોધતઃ । (9.135.26)।

મૣઉર્ખં દૃષ્ટ્વૣઅ સુતં તાતો વિષં ભુઙ્ક્ષ્વેતિ વક્ષ્યતિ ।
તચ્છ્રુત્વા તદ્વિરુદ્ધાર્થમાચરન્ન તથાઽચરેત્ । (9.135.27)।
એવં સર્વસ્ય જગતઃ પિતા ગુરુરુદારધીઃ ।
વ્યાસોઽન્યથા ક્વચિદ્ભક્તિ હિતાય સ્વજનાય ચ ।
તથા જગત્સત્યં ચ મિથ્યાભૂતં નિરીશ્વરમ્ । (9.135.28)।
અપ્રતિષ્ઠમજ્ઞેયં હરેર્જીવૈરભિન્નતામ્ ।
નીચતામવરેભ્યશ્ચ દેવેભ્યશ્ચ જરામૃતૣ ઌ । (9.135.29)।
જન્માદિદોષસમ્પર્કઃ નિર્ગુણત્વમપૂર્ણતા ।
અસર્વજ્ઞત્વમજ્ઞત્વમભેદો જડજીવયોઃ । (9.135.30)।
જડયોર્જીવયોર્વાઽપિ જડસર્વેશયોરપિ ।
અનધીનં જગદ્વિષ્ણોરસ્વાતન્ત્ર્યં હરેસ્તથા । (9.135.31)।
સ્વતન્ત્રતા ચજીવસ્ય સર્વજ્ઞત્વમદુઃખિતા ।
વિષ્ણોઃ પ્રાકૃતદેહાદિઃ સ્વાવતારવિપર્યયઃ ।
ઇત્યાદૌ પ્રઘસાદ્ભેદાત્ ગ્રાહ્યોઽર્થસ્ત્વવિરોધતઃ । (9.135.32)।
પ્રામાણ્યમેકદેશસ્યાન્યસ્યૈવાપ્રમાણતા ।
યત્ર તત્રોક્ષણાદ્ ભેદાત્ ગ્રાહ્યોઽર્થો ન ચાપરઃ । (9.135.33)।
ઉક્તં રામાયણે ગઙ્ગાપાર્વત્યૌ હિમવત્સુતે ।
રુદ્રસ્ય વલ્લભેઽતસ્તં ગઙ્ગાધરમુમાપતિમ્ । (9.135.34)।
પ્રાહુસ્તત્રેતરદ્ગ્રાહ્યં પૣઉર્વં ત્યાજ્યં સતાં મતે ।
ઉચ્છિષ્ટં શિવનિર્માલ્યં વમનં મૃતકર્પટમ્ । (9.135.35)।
xચિx.કૣઅકવિષ્ટાસમુદ્ભૂતં પઞ્ચ પૂતાનિ ભારત ।
ઇત્યાદૌ ઉક્ષણાદ્ ભેદાત્ તત્ત્વં નિશ્ચીયતે બુધૈઃ । (9.135.36)।
ક્રમં ચ વ્યુત્ક્રમં ત્યક્ત્વા યત્ર બોધઃ ક્રમોદ્ગમઃ ।
તત્રૈવ સુધુરાદ્ભેદાદ્ ગ્રાહ્યોઽર્થો બહુસમ્મતઃ । (9.135.37)।
રૂપં શબ્દશ્ચ ગં ધશ્ચ સ્પર્શશ્ચાપિ તથા રસઃ ।
વ્યોમાદિપઞ્ચભૂતાનાં ગુણા હ્યેતે વિશેષતઃ । (9.135.38)।
ઇત્યુક્તં પઞ્ચરાત્રે તુ ભેદાણ્સ્ચ સુધુરાત્ તથા ।
તત્ર નોક્તપ્રકારેણ ગ્રાહ્યોઽર્થસ્તુ યથાક્રમમ્ । (9.135.39)।
કલ્પભેદાત્ કથાભેદો યત્રોક્તસ્સત્કથાસુ ચ ।
તત્રોભયં ગ્રાહ્યમેવ દુષ્યૣઅં શો નૈવ વર્તતે । (9.135.40)।
તત્ર સાધુપ્રભેદેન સઙ્ગ્રાહ્યસ્તત્ત્વનિર્ણયઃ ।
ઉક્તં ભાગવતે ષષ્ઠસ્કન્ધે વ્યાસેન તત્ત્વતઃ । (9.135.41)।
ઇન્દ્રો હત્વાઽકરોત્ ત્વાષ્ટ્રં વિશ્વરૂપં દ્વિજોત્તમમ્ ।
બ્રહ્મહત્યાપીડિતસ્તુ બ્રહ્માણં શરણં યયૌ । (9.135.42)।
ચતુર્મુખશ્ચતુર્ધા તં વિભજ્ય પ્રાક્ષિપન્મહાન્ ।
ભૂમૌ વારિષુ વૃક્ષેષુ નારી ઋતુષુ ક્રમાત્ । (9.135.43)।
ઉષરં દૣઉષિતં ભૂમૌ ફેનં દુષ્ટં જલેષુ ચ।
સ્રવ્યં દૣઉષ્યં ચ વૃક્ષાદૌ હ્યઙ્ગના ઋતુદૂષિતા ।
હત્યામુક્તઃ શચીનાથઃ પુનઃ સ્વર્ગમપીપલત્ । (9.135.44)।
શ્રીભવિષ્યત્પુરાણે તુ ઇત્યર્થો વ્યાસચોદિતઃ ।

વૃત્રહત્યાં વિભજ્યાથ ક્ષિપ્તવાન્ સ ચતુર્મુખઃ । (9.135.45)।
વહ્નૌ પ્રથમજાતાસુ જ્વાલાસુ ચ નદીષુ ચ।
પર્વતાગ્રેષુ વિપ્રેન્દ્ર નારીઋતુષુ તાં ક્રમાત્ । (9.135.46)।
ઇત્યાદૌ સાધુભેદેન કીર્તિતં કલ્પભેદતઃ ।
તત્રોભયં ગ્રાહ્યમેવ સપ્તભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । (9.135.47)।
ઇદં રહસ્યં પરમં ગુહ્યં યચ્છ્રુતં શ્રીહરેર્મુખાત્ ।
તત્તે સમાસતઃ પ્રોક્તં જ્ઞૣઅત્વા મુક્તિં ગમિષ્યસિ ।
તદુક્તમવિવિચ્યૈવ મુક્તિઃ કસ્યાપિ નો ભવેત્ । (9.135.48)।
ઇતિ વ્યત્યાસાદિસપ્તભેદપ્રતિપાદકપુરાણવાક્યસઙ્ગ્રહઃ " ।
ચ્.તસ્માન્નિર્ણયશાસ્ત્રત્વાદ્ ગ્રાહ્યમેતદ્ બુભૂષુભિઃ । 9.136 ।
ઇતીરિતા રામકથા પરા મયા સમસ્તશાસ્ત્રાનુસૃતેર્ભવાપહા ।
પઠેદિમાં યઃ શૃણુયાદથાપિ વા વિમુક્તબન્ધશ્ચરણં હરેર્વ્રજેત્ । 9.137 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
રામસ્વધામપ્રવેશો નામ નવમોઽધ્યાયઃ
મમ સઙ્ગ્રહે (શ્રીજયતીર્થસં સ્કૃતહસ્તલિખિતગ્રન્થાલયે),
ઉત્તરાદિમઠીય ગ્રન્થસઙ્ગ્રહે ચ વર્તન્તે -વ્યાસનકેરે પ્રભઞ્જનાચાર્યઃ
ચિ.(વ્યાસાવતારાનુવર્ણનમ્)
અથ દશમોઽધ્યાયઃ
ઓં । દ્વાપરેઽથ યુગે પ્રાપ્તે ત્વષ્ટાવિં શતિમે પુનઃ ।
સ્વયમ્ભુશર્વશક્રાદ્યા દુગ્ધાબ્ધેસ્તીરમાયયુઃ । 10.1 ।
પયોબ્ધેરુત્તરં તીરમાસાદ્ય વિબુધર્ષભાઃ ।
તુષ્ટુવુઃ પુણ્ડરીકાક્ષમક્ષયં પુરુષોત્તમમ્ । 10.2 ।
નમોનમોઽગણ્યગુણૈકધામ્ને સમસ્તવિજ્ઞાનમરીચિમાલિને ।
અનાદ્યવિજ્ઞાનતમોનિહન્ત્રે પરામૃત્ આનન્દપદપ્રદાયિને । 10.3 ।
સ્વદત્તમાલાભુવિપાતકોપતો દુર્વાસસઃ શાપત આણ્સુ હિ શ્રિયા ।
શક્રે વિહીને દિતિજૈઃ પરાજિતે પુરા વયં ત્વાં શરણં ગતાઃ સ્મ । 10.4 ।
ત્વદાજ્ઞયા બલિના સન્દધાના વરાદ્ ગિરીશસ્ય પરૈરચાલ્યમ્ ।
વૃન્દારકા મન્દરમેત્ય બાહુભિર્ન શેકુરુદ્ધર્તુમિમે સમેતાઃ । 10.5 ।
તદા ત્વયા નિત્યબલત્વહેતુતો યોઽનન્તનામા ગરુડસ્તદં સકે ।
ઉત્પાટ્ય ચૈકેન કરેણ મન્દરો નિધાપિતસ્તં સ સહ ત્વયાઽવહત્ । 10.6 ।
પુનઃ પરીક્ષદ્ભિરસૌ ગિરિઃ સુરૈઃ સહાસુરૈરુન્નમિતસ્તદં સતઃ ।
વ્યચૂર્ણયત્ તાનખિલાન્ પુનશ્ચ તે ત્વદીક્ષયા પૂર્વવદુત્થિતાઃ પ્રભો । 10.7 ।
પુનશ્ચ વામેન કરેણ વીશ્વરે નિધાય તં સ્કન્ધગતસ્ત્વમસ્ય ।
અગાઃ પયોબ્ધિં સહિતઃ સુરાસુરૈર્મથ્ના ચ તેનાબ્ધિમથાપ્યમથ્નાઃ । 10.8 ।
કૃતશ્ચ કદ્ર્વાસ્તનયોઽત્ર વાસુકિર્નેત્રં ત્વયા કશ્યપજઃ સ નાગરાટ્।
મમન્થુરબ્ધિં સહિતાસ્ત્વયા સુરાઃ સહાસુરા દિવ્યપયો ઘૃત્ આધિકમ્ । 10.9 ।
નૈચ્છન્ત પુચ્છં દિતિજા અમઙ્ગલ્ . અં તદિત્યથાગ્રં જગૃહુર્વિષોલ્બણમ્ ।
શ્રાન્તાણ્સ્ચ તેઽતો વિબુધાસ્તુ પુચ્છં ત્વયા સમેતા જગૃહુસ્ત્વદાણ્સ્રયાઃ । 10.10 ।
અથાતિભારાદવિશત્ સુકાઞ્ચનો ગિરિઃ સ પાતાલ્ . અમથ ત્વમેવ ।

તં કચ્છપાત્મા ત્વભરઃ સ્વપૃષ્ઠે હ્યનન્યધાર્યં પુરુલીલયૈવ । 10.11 ।
ચિઇ.ઉપર્યધશ્ચાઽત્મનિ નેત્રગોત્રયોસ્ત્વયા પરેણાઽવિશતા સમેધિતાઃ ।
મમન્થુરબ્ધિં તરસા મદોત્કટાઃ સુરાસુરાઃ ક્ષોભિતનક્રચક્રમ્ । 10.12 ।
શ્રાન્તેષુ તેષ્વેક ઉરુક્રમ ત્વં સુધારસાપ્ત્યૈ મુદિતો હ્યમથ્નાઃ ।
તદા જગદ્ગ્રાસિ વિષં સમુત્થિતં ત્વદાજ્ઞયા વાયુરધાત્ કરે નિજે । 10.13 ।
કલેઃ સ્વરૂપં તદતીવ દુષ્ષહં વરાદ્ વિધાતુઃ સકલૈશ્ચ દુઃ સ્પૃશમ્ ।
કરે વિમથ્યાસ્તબલં વિધાય દદૌ સ કિઞ્ચિદ્ ગિરિશાય વાયુઃ । 10.14 ।
સ તત્ પિબત્ કણ્ઠગતેન તેન નિપાતિતો મૂર્ચ્છિત આણ્સુ રુદ્રઃ ।
હરેઃ કરસ્પર્શબલાત્ સ સઞ્જ્ઞામવાપ નીલોઽસ્ય ગલ્ . અસ્તદાઽસીત્ । 10.15 ।
અથ ત્વદાજ્ઞાં પુરતો નિધાય નિધાય પાત્રે તપનીયરૂપે ।
સ્વયં ચ નિર્મથ્ય બલોપપન્નં પપૌ સ વાયુસ્તદુ ચાસ્ય જીર્ણમ્ । 10.16 ।
અત્યલ્પપાનાચ્ચ બભૂવ શૂલા ણ્સિવસ્ય શીર્ષ્ણણ્સ્ચ કરાવશિષ્ટમ્ ।
અભૂત્ કલિઃ સર્વજગત્સુ પૂર્ણં પીત્વા વિકારો ન બભૂવ વાયોઃ ।
કલેઃ શરીરાદભવન્ કુનાગાઃ સવૃશ્ચિકાઃ શ્વાપદયાતુધાનાઃ । 10.17 ।
અથ ત્વયાઽબ્ધૌ તુ વિમથ્યમાને સુરાઽભવત્ તામસુરા અવાપુઃ ।
ઉચ્ચૈઃ શ્રવા નામ તુરઙ્ગમોઽથ કરી તથૈરાવતનામધેયઃ । 10.18 ।
અન્યે ચ દિક્પાલગજા બભૂવુર્વરં તથૈવાપ્સરસાં સહસ્રમ્ ।
તથાઽયુધાન્યાભરણાનિ ચૈવ દિવૌકસાં પારિજાતસ્તરુશ્ચ । 10.19 ।
તથૈવ સાક્ષાત્ સુરભિર્નિશેશો બભૂવ તત્ કૌસ્તુભં લોકસારમ્ ।
અથેન્દિરા યદ્યપિ નિત્યદેહા બભૂવ તત્રાપરયા સ્વતન્વા । 10.20 ।
તતો ભવાન્ દક્ષિણબાહુના સુધાકમણ્ડલું કલશં ચાપરેણ ।
પ્રગૃહ્ય તસ્માન્નિરગાત્ સમુદ્રાદ્ ધન્વન્તરિર્નામ હરિન્મણિદ્યુતિઃ । 10.21 ।
તતો ભવદ્ધસ્તગતં દિતેઃ સુતાઃ સુધાભરં કલશં ચાપજહ્રુઃ ।
મુક્તં ત્વયા ણ્સક્તિમતાઽપિ દૈત્યાન્ સત્યચ્યુતાન્ કારયતા વધાય । 10.22 ।
ચિઇઇ.તતો ભવાનનુપમમુત્તમં વપુર્બભૂવ દિવ્યપ્રમદાત્મકં ત્વરન્ ।
શ્યામં નિતમ્બાર્પિતરત્નમેખલં જ્ આમ્બૂનદાભામ્બરભૃત્ સુમધ્યમમ્ । 10.23 ।
બૃહન્નિતમ્બં કલશોપમસ્તનં સત્પુણ્ડરીકાયતનેત્રમુજ્જ્વલમ્ ।
સમસ્તસારં પરિપૂર્ણસદ્ગુણં દૃષ્ટ્વૈવ તત્ સમ્મુમુહુઃ સુરારયઃ । 10.24 ।
પરસ્પરં તેઽમૃતહેતુતોઽખિલા વિરુદ્ધ્યમાનાઃ પ્રદદુઃ સ્મ તે કરે ।
સમં સુધાયાઃ કલશં વિભજ્ય નિપાયયાસ્માનિતિ વઞ્ચિતાસ્ત્વયા । 10.25 ।
ધર્મચ્છલં પાપજનેષુ ધર્મ ઇતિ ત્વયા જ્ઞાપયિતું તદોક્તમ્ ।
યદ્યત્ કૃતં મે ભવતાં યદીહ સં વાદ એવોદ્વિભજે સુધામિમામ્ । 10.26 ।
યથેષ્ટતોઽહં વિભજામિ સર્વથા નવિશ્વસધ્વં મયિ કેનચિત્ ક્વચિત્ ।
ઇતિ પ્રહસ્યાભિહિતં નિશમ્ય સ્ત્રીભાવમુગ્ધાસ્તુ તથેતિ તેઽવદન્ । 10.27 ।
તતશ્ચ સં સ્થાપ્ય પૃથક્ સુરાસુરાં સ્તવાતિરૂપોચ્ચલિતાન્ સુરેતરાન્ ।
સર્વાન્ ભવદ્દર્શિન ઈક્ષ્ય લજ્જિતાઽસ્મ્યહં દૃશો મીલયતેત્યવોચઃ । 10.28 ।
નિમીલિતાક્ષેષ્વસુરેષુ દેવતા ન્યપાયયઃ સાધ્વમૃતં તતઃ પુમાન્ ।
ક્ષણેન ભૂત્વા પિબતઃ સુધાં શિરો રાહોર્ન્યકૃન્તશ્ચ સુદર્શનેન । 10.29 ।
તેનામૃત્ આર્થં હિ સહસ્રજન્મસુ પ્રતપ્ય ભૂયસ્તપ આરિતો વરઃ ।
સ્વયમ્ભુવસ્તેન ભવાન્ કરેઽસ્ય બિન્દું સુધાં પ્રાસ્ય શિરો જહાર । 10.30 ।