Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahābhāratatātparyanirṇaya · Part 2140

rajastanau caiva viriñca āsīt tamastanau śarva iti trayo'smāt | 3.19 |
ete hi devāḥ punaraṇḍasṛṣṭāvaśaknuvanto harimetya tuṣṭuvuḥ |
tvaṃ no jagaccitravicitrasarganissīmaśaktiḥ kuru sanniketam | 3.20 |
iti stutastaiḥ puruṣottamo'sau sa viṣṇunāmā ṇsriyamāpa sṛṣṭaye |
suṣāva saivāṇḍamadhokṣajasya śuṣmaṃ hiraṇyātmakamambumadhye | 3.21 |
xxxiv.tasmin praviṣṭā hariṇaiva sārddhaṃ sarve surāstasya babhūva nābheḥ |
lokātmakaṃ padmamamuṣya madhye punarviriñco'jani sadguṇātmā | 3.22 |
tasmāt punaḥ sarvasurāḥ prasūtāste jānamānā api nirṇayāya |
nissṛtya kāyāduta padmayoneḥ samprāviśan kramaśo mārutāntāḥ | 3.23 |
papāta vāyorgamanāccharīraṃ tasyaiva cā'veśata utthitaṃ punaḥ |
tasmāt sa eko vibudhapradhāna ityāṇsritā devagaṇāstameva |
harerviriñcasya ca madhyasaṃ sthitestadanyadevādhipatiḥ sa mārutaḥ | 3.24 |
tato viriñco bhuvanāni sapta sasaptakānyāṇsu cakāra so'bjāt |
tasmācca devā ṛṣayaḥ punaśca vaikārikādyāḥ saśivā babhūvuḥ | 3.25 |
agre śivo'hambhava eva buddherumā manojau saha śakrakāmau |
gururmanurdakṣa utāniruddhaḥ sahaiva paścānmanasaḥ prasūtāḥ | 3.26 |
cakṣuḥ śrutibhyāṃ sparśāt sahaiva raviḥ śaśī dharma ime prasūtāḥ |
jihvābhavo vāripatirnasośca nāsatyadasrau kramaśaḥ prasūtāḥ | 3.27 |
tataḥ sanādyāṇsca marīcimukhyā devāṇsca sarve kramaśaḥ prasūtāḥ |
tato'surādyā ṛṣayo manuṣyā jagad vicitraṃ ca viriñcato'bhūt | 3.28 |
uktakramāt pūrvabhavastu yo yaḥ śreṣṭhaḥ sa sa hyāsurakānṛte ca |
pūrvastu paścāt punareva jāto nāṇsreṣṭhatāmeti kathañcidasya |
guṇāstu kālāt pitṛmātṛdoṣāt svakarmato vā'bhibhavaṃ prayānti | 3.29 |
layo bhaved vyutkramato hi teṣāṃ tato hariḥ pral . aye śrīsahāyaḥ |
śetenijānandamamandasāndrasandohameko'nubhavannanantaḥ | 3.30 |
anantaśīrṣāsyakarorupādaḥ so'nantamūrtiḥ svaguṇānanantān |
anantaśaktiḥ paripūrṇabhogo bhuñjannajasraṃ nijarūpa āste | 3.31 |
evaṃ punaḥ sṛjate sarvametadanādyananto hi jagatpravāhaḥ |
nityāṇsca jīvāḥ prakṛtiśca nityā kālaśca nityaḥ kimu devadevaḥ | 3.32 |
xxxv.yathā samudrāt saritaḥ prajātāḥ punastameva praviśanti śaśvat |
evaṃ harernityajagatpravāhastameva cāsau praviśatyajasram | 3.33 |
evaṃ vidurye paramāmanantāmajasya śaktiṃ puruṣottamasya |
tasya prasādādatha dagdhadoṣāstamāpnuvantyāṇsu paraṃ sureśam | 3.34 |
devānimān muktasamastadoṣān svasannidhāne viniveśya devaḥ |
punastadanyānadhikārayogyāṃ stattadgaṇāneva pade niyuṅkte | 3.35 |
punaśca mārīcata eva devā jātā ādityāmasurāṇsca dityām |
gāvo mṛgāḥ pakṣyuragādisattvā dākṣāyaṇīṣveva samastaśo'pi | 3.36 |
tataḥ sa magnāmalayo layodadhau mahīṃ vilokyā'śu harirvarāhaḥ |
bhūtvā viriñcārtha imāṃ saśailāmuddhṛtya vārāmupari nyadhāt sthiram | 3.37 |
athābjanābhapratihārapālau śāpāt triśo bhūmital . e'bhijātau |

dityāṃ hiraṇyāvatha rākṣasau ca paitṛṣvaseyau ca hareḥ parastāt | 3.38 |
hato hiraṇyākṣa udāravikramo diteḥ suto yo'varajaḥ surārthe |
dhātrā'rthitenaiva varāharūpiṇā dharoddhṛtau pūrvahato'bjajodbhavaḥ | 3.39 |
atho vidhāturmukhato viniḥ sṛt ān vedān hayāsyo jagṛhe'surendraḥ |
nihatya taṃ matsyavapurjugopa manuṃ munīṃ stāṃ śca dadau vidhātuḥ | 3.40 |
manvantarapral . aye matsyarūpo vidyāmadānmanave devadevaḥ |
vaivasvatāyottamasaṃ vidātmā viṣṇoḥ svarūpapratipattirūpām | 3.41 |
atho diterjyeṣṭhasutena śaśvat prapīḍit ā brahmavarāt sureśāḥ |
hariṃ viriñcena sahopajagmurdaurātmyamasyāpi śaśaṃ surasmai | 3.42 |
abhiṣṭutastairharirugravīryo nṛsiṃ harūpeṇa saāvirāsīt |
hatvā hiraṇyaṃ ca sutāya tasya datvā'bhayaṃ devagaṇānatoṣayat | 3.43 |
surāsurāṇāmudadhiṃ vimathnatāṃ dadhāra pṛṣṭhena giriṃ sa mandaram |
xxxvi.varapradānādaparairadhāryaṃ harasya kūrmo bṛhadaṇḍavoḍhā | 3.44 |
varādajeyatvamavāpa daityarāṭcaturmukhasyaiva baliryadā tadā |
ajāyatendrāvarajo'diteḥ suto mahānajo'pyabjabhavādisaṃ stutaḥ | 3.45 |
sa vāmanātmā'surabhūbhṛto'dhvaraṃ jagāma "gāṃ sannamayan pade pade"62 |
jahāra cāsmācchalatastriviṣṭapaṃ tribhiḥ kramaistacca dadau nijāgraje | 3.46 |
pitāmahenāsya purā hiyācito baleḥ kṛte keśava āha yad vacaḥ |
nāyāñcayā'haṃ pratihanmi taṃ baliṃ śubhānanetyeva tato'bhyayācata | 3.47 |
babhūvire candralalāmato varāt purā hyajeyā asurā dharātal . e |
tairarditā vāsavanāyakāḥ surāḥ puro nidhāyābjajamastuvan harim | 3.48 |
viriñcasṛṣṭairnitarāmavadhyau varād vidhāturditijau hiraṇyakau |
tathā hayagrīva udāravikramastvayā hatā brahmapurātanena | 3.49 |
sa cāsurān rudravarādavadhyānimān samastairapi devadeva |
niḥ sīmaśaktyaiva nihatya sarvān hṛdambuje no nivasātha śaśvat | 3.50 |
ityādaroktastridaśairajeyaḥ sa śārṅgadhanvā'tha bhṛgūdvaho'bhūt |
rāmo nihatyāsurapūgamugraṃ nadānanādirvidadhe'sṛjaiva | 3.51 |
tataḥ pulastyasya kule prasūtau tāvādidaityau jagadekaśatrū |
parairavadhyau varataḥ purā hareḥ surairajeyau ca varād vidhātuḥ | 3.52 |
sarvairajeyaḥ sa ca kumbhakarṇaḥ purātane janmani dhātureva |
varānnarādīnṛta eva rāvaṇastadātanāt tau tridaśānabādhatām | 3.53 |
tadā'bjajaṃ śūlinameva cāgrato nidhāya devāḥ puruhūtapūrvakāḥ |
payombudhau bhogipabhogaśāyinaṃ sametya yogyāṃ stutimabhyayojayan | 3.54 |
tvameka īśaḥ paramaḥ svatantrastvamādiranto jagato niyoktā |
62 Bhā. Pu. 8.17.20
xxxvii.tvadājñayaivākhilamambujodbhavā vitenire'gryāṇscaramāṇsca ye'nye | 3.55 |
manuṣyamānāt triśataṃ saṣaṣṭikaṃ divaukasāmekamuśanti vatsaram |
dviṣaṭsahasrairapi taiścaturyugaṃ tretādibhiḥ pādaśa eva hīnaiḥ | 3.56 |
sahastravṛttaṃ tadahaḥ svayambhuvo niśā ca tanmānamitaṃ śaracchatam |
tvadājñayā svānanubhūya bhogānupaiti so'pi tvaritastvadantikam | 3.57 |

tvayā purā karṇapuṭād vinirmitau mahāsurau tau madhukaiṭabhākhyau |
prabhañjanāveśavaśāt tavā'jñayā baloddhatāvāṇsu jale vyavardhatām | 3.58 |
tvadājñayā brahmavarādavadhyau cikrīḍiṣāsambhavayā mukhodgatān |
svayambhuvo vedagaṇānahārṣatāṃ tadā'bhavastvaṃ hayaśīrṣa īśvaraḥ | 3.59 |
āhṛtya vedānakhilān pradāya svayambhuve tau ca jaghantha dasyū |
niṣpīḍya tāvūrutal . e karābhyāṃ tanmedasaivā'śu cakartha medinīm | 3.60 |
evaṃ surāṇāṃ ca nisargajaṃ balaṃ tathā'surāṇāṃ varadānasambhavam |
vaśe tavaitad dvayamapyato vayaṃ nivedayāmaḥ pitureva te'khilam | 3.61 |
imau ca rakṣo'dhipatī varoddhatau jahi svavīryeṇa nṛṣu prabhūtaḥ |
itīrite tairakhilaiḥ sureśvarairbabhūva rāmo jagatīpatiḥ prabhuḥ | 3.62 |
sa kaśyapasyāditigarbhajanmano vivasvatastantubhavasya bhūbhṛtaḥ |
gṛhe daśasyandananāmino'bhūt kausalyakānāmni tadarthineṣṭaḥ | 3.63 |
tadājñayā devagaṇā babhūvire puraiva paścādapi tasya bhūmnaḥ |
niṣevaṇāyoruguṇasya vānareṣvatho nareṣveva ca paścimodbhavāḥ | 3.64 |
sa devatānāṃ prathamo guṇādhiko babhūva nāmnā hanumān prabhañjanaḥ |
svasambhavaḥ kesariṇo gṛhe prabhurbabhūva vālī svata eva vāsavaḥ | 3.65 |
sugrīva āsīt parameṣṭhitejasā yuto raviḥ svātmata eva jāmbavān |
ya eva pūrvaṃ parameṣṭhivakṣasastvagudbhavo dharma ihā'syato'bhavat | 3.66 |
xxxviii.ya eva sūryāt punareva sañjñayā nāmnā yamo dakṣiṇadikpa āsīt |
sa jāmbavān daivatakāryadarśinā puraiva sṛṣṭo mukhataḥ svayambhuvā | 3.67 |
brahmodbhavaḥ soma utāsya sūnoratrerabhūt so'ṅgada eva jātaḥ |
bṛhaspatistāra uto śacī caśakrasya bhāryaiva babhūva tārā | 3.68 |
bṛhaspatirbrahmasuto'pi pūrvaṃ sahaiva śacyā manaso'bhijātaḥ |
brahmodbhavasyāṅgirasaḥ suto'bhūnmārīcajasyaiva śacī pulomnaḥ | 3.69 |
sa eva śacyā saha vānaro'bhūt svasambhavo devagururbṛhaspatiḥ |
abhūt suṣeṇo varuṇo'śvinau ca babhūvatustau vividaśca maindaḥ | 3.70 |
brahmodbhavau tau punareva sūryād babhūvatustatra kanīyasastu |
āveśa aindro varadānato'bhūt tato balīyān vivido hi maindāt | 3.71 |
nīlo'gnirāsīt kamalodbhavotthaḥ kāmaḥ punaḥ śrīramaṇād ramāyām |
pradyumnanāmā'bhavadevamīśāt sa skandatāmāpa sa cakratāṃ ca | 3.72 |
pūrvaṃ hareścakramabhūddhi durgā tamaḥ sthitā ṇsrīriti yāṃ vadanti |
sattvātmikā ṇsaṅkhamatho rajasthā bhūrnāmikā padmamabhūddharerhi | 3.73 |
gadā tuvāyurbalasaṃ vidātmā ṇsārṅgaśca vidyeti ramaiva khaḍgaḥ |
durgātmikā saiva ca carmanāmnī pañcātmako māruta eva bāṇāḥ | 3.74 |
evaṃ sthiteṣveva purātaneṣu varād rathāṅgatvamavāpa kāmaḥ |
tatsūnutāmāpa ca so'niruddho brahmodbhavaḥ śaṅkhatanuḥ pumātmā | 3.75 |
t āveva jātau bharataśca nāmnā ṇsatrughna ityeva ca rāmato'nu |
pūrvaṃ sumitrātanayaśca śeṣaḥ sa lakṣmaṇo nāma raghūttamādanu | 3.76 |
kausalyakāputra urukramo'sāvekastathaiko bharatasya mātuḥ |
ubhau sumitrātanayau nṛpasya catvāra ete hyamarottamā sutāḥ | 3.77 |

saṅkarṣaṇādyaistribhireva rūpairāviṣṭa āsīt triṣu teṣu viṣṇuḥ |
indro'ṅgade caiva tato'ṅgado hi balī nitāntaṃ sa babhūva śaśvat | 3.78 |
xxxix.ye'nye ca bhūpāḥ kṛtavīryajādyā balādhikāḥ santi sahasraśo'pi |
sarve hareḥ sannidhibhāvayuktā dharmapradhānāṇsca guṇapradhānāḥ | 3.79 |
svayaṃ ramā sīrata eva jātā sīteti rāmārthamanūpamā yā |
videharājasya hi yajñabhūmau suteti tasyaiva tatastu sā'bhūt | 3.80 |
ityādikalpotthita eṣa sargo mayā samastāgamanirṇayātmakaḥ |
sahānusargaḥ kathito'tra pūrvo yo yo guṇairnityamasau varo hi | 3.81 |
pāṇscāttyakalpeṣvapi sargabhedāḥ śrutau purāṇeṣvapi cānyathoktāḥ |
notkarṣahetuḥ prathamatvameṣu viśeṣavākyairavagamyametat | 3.82 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
sargānusargalayaprādurbhāvanirṇayo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
xl.(rāmāvatāre ayodhyāpraveśaḥ )
atha caturtho'dhyāyaḥ
Oṃ | athābhyavardhaṃ ścaturāḥ kumārā nṛpasya gehe puruṣottamādyāḥ |
nityapravṛddhasya ca tasya vṛddhirapekṣya lokasya hi mandadṛṣṭim | 4.1 |
nirīkṣya nityaṃ caturaḥ kumārān pitā mudaṃ santatamāpa coccam |
viśeṣato rāmamukhendubimbamavekṣya rājā kṛtakṛtya āsīt | 4.2 |
tanmātaraḥ paurajanā amātyā antaḥ purā vaiṣayikāṇsca sarve |
avekṣamāṇāḥ paramaṃ pumāṃ saṃ svānandatṛptā iva sambabhūvuḥ | 4.3 |
tataḥ suvaṃ śe śaśinaḥ prasūto gādhīti śakrastanujo'sya cā'sīt |
vareṇa vipratvamavāpa yo'sau viśvasya mitraṃ sa ihā'jagāma | 4.4 |
tenārthito yajñarirakṣayaiva kṛcchreṇa pitrā'sya bhayād visṛṣṭaḥ |
jagāma rāmaḥ saha lakṣmaṇena siddhāṇsramaṃ siddhajanābhivandyaḥ | 4.5 |
anugrahārthaṃ sa ṛṣeravāpa salakṣmaṇo'straṃ munito hi kevalam |
vavandire brahmamukhāḥ sureśāstamastrarūpāḥ prakaṭāḥ sametya | 4.6 |
atho jaghānā'śu śareṇa tāṭakāṃ varād vidhātustadananyavadhyām |
rarakṣa yajñaṃ ca munernihatya subāhumīśānagirā vimṛtyum | 4.7 |
śareṇa mārīcamathārṇave'kṣipad vaco viriñcasya tu mānayānaḥ |
avadhyatā tena hi tasya dattā jaghāna cānyān rajanīcarānatha | 4.8 |
tadā videhena sutāsvayaṃ varo vighoṣito dikṣu vidikṣu sarvaśaḥ |
nidhārya tad gādhisutānuyāyī yayau videhānanujānuyātaḥ | 4.9 |
atho ahalyāṃ patinā'bhiśaptāṃ pradharṣaṇādindrakṛt ācchilīkṛt ām |
svadarśanānmānuṣatāmupetāṃ suyojayāmāsa sa gautamena | 4.10 |
balaṃ svabhakteradhikaṃ prakāṇsayannanugrahaṃ ca tridaśeṣvatulyam |
ananyabhaktāṃ ca sureśakāṅkṣayā vidhāya nārīṃ prayayau tayā'rcitaḥ | 4.11 |
xli.śyāmāvadāte jagadekasāre svanantacandrādhikakāntikānte |
sahānuje kārmukabāṇapāṇau purīṃ praviṣṭe tutuṣurvidehajāḥ | 4.12 |
papurnitāntaṃ sarasākṣibhṛṅgairvarānanābjaṃ puruṣottamasya |

videhanārīnaravaryasa' nghā yathā mahāpūruṣikāstadaṅghrim | 4.13 |
tathā videhaḥ pratilabhya rāmaṃ sahasranetrāvarajaṃ gaviṣṭham |
samarcayāmāsa sahānujaṃ tamṛṣiṃ ca sākṣājjvalanaprakāṇsam | 4.14 |
mene ca jāmātaramātmakanyāguṇocitaṃ rūpanavāvatāram |
uvāca cāsmai ṛṣirugratejāḥ kuruṣva jāmātaramenamāṇsviti | 4.15 |
sa āha cainaṃ paramaṃ vacaste karomi nātrāsti vicāraṇā me|
śṛṇuṣva me'thāpi yathā pratijñā sutāpradānāya kṛt ā purastāt | 4.16 |
tapo mayā cīrṇamumāpateḥ purā varāyudhāvāptidhṛtena cetasā |
sa me dadau divyamidaṃ dhanustadā kathañcanācālyamṛte pinākinam | 4.17 |
na devadaityoragadevagāyakā alaṃ dhanuścālayituṃ savāsavāḥ |
kuto narāstadvarato hi kiṅkarā sahānasaivātra kṛṣanti kṛcchrataḥ | 4.18 |
adhāryametad dhanurāpya śaṅkarādahaṃ nṛṇāṃ vīryaparīkṣaṇe dhṛtaḥ |
sutārthametāṃ cakara pratijñāṃ dadāmi kanyāṃ ya idaṃ hi pūrayet | 4.19 |
itīritāṃ me giramabhyavetya diteḥ sutā dānavayakṣarākṣasāḥ |
sametya bhūpāṇsca samīpamāṇsu pragṛhya taccālayituṃ na śekuḥ | 4.20 |
saṃ svinnagātrāḥ parivṛttanetrā daśānanādyāḥ patitā vimūrchitāḥ |
tathā'pi māṃ dharṣayituṃ na śekuḥ sutākṛte te vacanāṃ svayambhuvaḥ | 4.21 |
purā hi me'dāt prabhurabjajo varaṃ prasādito me tapasā kathañcana |
balānna te kaścidupaiti kanyakāṃ tadicchubhiste na ca dharṣaṇeti | 4.22 |
tatastu te naṣṭamadā ito gatāḥ samastaśo hyastana eva pārthivāḥ |
xlii.tato mamāyaṃ pratipūrya mānasaṃ vṛṇotu kanyāmayameva me'rthitaḥ | 4.23 |
tatheti cokte muninā sa kiṅkarairanantabhogopamamāṇsvathā'nayat |
samīkṣya tad vāmakareṇa rāghavaḥ salīlamuddhṛtya hasannapūrayat | 4.24 |
vikṛṣyamāṇaṃ tadanantarādhasā pareṇa niḥ sīmabalena līlayā |
abhajyatāsahyamamuṣya tad balaṃ prasoḍhumīśaṃ kuta eva tad bhavet | 4.25 |
sa madhyatastat pravibhajya līlayā yathekṣudaṇḍaṃ śatamanyukuñjaraḥ |
vilokayan vaktramṛṣeravasthitaḥ salakṣmaṇaḥ pūrṇatanuryathā ṇsaśī | 4.26 |
tamabjanetraṃ pṛthutuṅgavakṣasaṃ śyāmāvadātaṃ calakuṇḍalojjvalam |
śaśakṣatotthopamacandanokṣitaṃ dadarśa vidyudvasanaṃ nṛpātmajā | 4.27 |
atho karābhyāṃ pratigṛhya mālāmamlānapadmāṃ jalajāyatākṣī |
upetya mandaṃ lal . itaiḥ padaistāṃ tadaṃ sa āsajya ca pārśvato'bhavat | 4.28 |
tataḥ pramodo nitarāṃ janānāṃ videhapuryāmabhavat samantāt |
rāmaṃ samālokya narendraputryā sametamānandanidhiṃ pareśam | 4.29 |
lakṣmyā samete prakaṭaṃ rameśe sampreṣayāmāsa tadā'śu pitre |
videharājo daśadigrathāya sa tanniśamyā'śu tutoṣa bhūmipaḥ | 4.30 |
athā'tmajābhyāṃ sahitaḥ sabhāryo yayau gajasyandanapattiyuktayā |
svasenayā'gre praṇidhāya dhātṛjaṃ vasiṣṭhamāṇsveva sa yatra maithilaḥ | 4.31 |
sa maithilenātitarāṃ samarcito vivāhayāmāsa sutaṃ mudambharaḥ |
purohito gādhisutānumodito juhāva vahniṃ vidhinā vasiṣṭhaḥ | 4.32 |
tadā vimānāvalibhirnabhastal . aṃ didṛkṣatāṃ saṅkulamāsa nākinām |

surānakā dundabhayo' vinedire jaguśca gandharvavarāḥ sahasraśaḥ | 4.33 |
vijānamānā jagatāṃ hi mātaraṃ purā'rthituṃ nā'yayuratra devatāḥ |
tadā turāmaṃ ramayā yutaṃ prabhuṃ didṛkṣavaścakruralaṃ nabhastal . am | 4.34 |
xliii.yathā purā sāgarajāsvayaṃ vare sumānasānāmabhavat samāgamaḥ |
tathā hyabhūt sarvadivaukasāṃ tadā tathā munīnāṃ sahabhūbhṛt āṃ bhuvi | 4.35 |
pragṛhya pāṇiṃ ca nṛpātmajāyā rarāja rājīvasamānanetraḥ |
yathā purā sāgarajāsametaḥ surāsurāṇāmamṛt ābdhimanthane | 4.36 |
svalaṅkṛt āstatra viceruraṅganā videharājasya ca yā hi yoṣitaḥ |
mudā sametaṃ ramayā ramāpatiṃ vilokya rāmāya dadau dhanaṃ nṛpaḥ | 4.37 |
priyāṇi vastrāṇi rathān sakuñjarān parārddhyaratnānyakhilasya ceśituḥ |
dadau ca kanyātrayamuttamaṃ mudā tadā sa rāmāvarajebhya eva | 4.38 |
mahotsavaṃ taṃ tvanubhūya devatā narāṇsca sarve prayayuryathāgatam |
pitā ca rāmasya sutaiḥ samanvito yayāvayodhyāṃ svapurīṃ mudā tataḥ | 4.39 |
tadantare so'tha dadarśa bhārgavaṃ sahasralakṣāmitabhānudīdhitim |
vibhāsamānaṃ nijaraśmimaṇḍale dhanurdharaṃ dīptaparaśvadhāyudham | 4.40 |
ajānatāṃ rāghavamādipūruṣaṃ samāgataṃ j ñāpayituṃ nidarśanaiḥ |
samāhvayantaṃ raghupaṃ spṛdheva nṛpo yayāce praṇipatya bhītaḥ | 4.41 |
na me sutaṃ hantumihārhasi prabho vayogatasyetyuditaḥ sa bhārgavaḥ |
sutatrayaṃ te pradadāmi rāghavaṃ raṇe sthitaṃ draṣṭumihā'gato'smyaham | 4.42 |
sa itthamuktvā nṛpatiṃ raghūttamaṃ bhṛgūttamaḥ prāha nijāṃ tanuṃ hariḥ |
abhedamajñeṣvabhidarśayan paraṃ purātano'haṃ harireṣa ityapi | 4.43 |
śṛṇuṣva rāma tvamihoditaṃ mayā dhanurdvayaṃ pūrvamabhūnmahādbhutam |
umāpatistvekamadhārayat tato ramāpatiścāparamuttamottamam | 4.44 |
tadā tu lokasya nidarśanārthibhiḥ samarthitau tau hariśaṅkarau suraiḥ |
raṇasthitau vāṃ prasamīkṣituṃ vayaṃ samarthayāmo'tra nidarśanārthinaḥ | 4.45 |
tato hi yuddhāya rameśaśaṅkarau vyavasthitau tau dhanuṣī pragṛhya |
yato'ntarasyaiṣa niyāmako haristato haro'gre'sya śilopamo'bhavat | 4.46 |
xliv.śaśāka naivātha yadā'bhivīkṣituṃ praspandituṃ vā kuta eva yoddhum |
śivastadā devagaṇaḥ samastāḥ śaśaṃ suruccairjagato harerbalam | 4.47 |
yadīraṇenaiva vinaiṣa ṇsaṅkaraḥ śaśāka na praśvasituṃ ca kevalam |
kimatra vaktavyamato harerbalaṃ harāt paraṃ sarvata eva ceti | 4.48 |
tataḥ praṇamyā'śu janārdanaṃ haraḥ prasannadṛṣṭyā hariṇā'bhivīkṣitaḥ |
jagāma kailāsamamuṣya tad dhanustvayā prabhagnaṃ kila lokasannidhau | 4.49 |
dhanuryadanyaddharihastayogyaṃ tatkārmukāt koṭiguṇaṃ punaśca |
varaṃ hi haste tadidaṃ gṛhītaṃ mayā gṛhāṇaitadato hi vaiṣṇavam | 4.50 |
yadīdamāgṛhya vikarṣasi tvaṃ tadā harirnātra vicāryamasti |
iti bruvāṇaḥ pradadau dhanurvaraṃ pradarśayat viṣṇubalaṃ harād varam | 4.51 |
pragṛhya taccāpavaraṃ sa rāghavaścakāra sajyaṃ nimiṣeṇa līlayā |
cakarṣa sandhāya śaraṃ ca paśyataḥ samastalokasya ca saṃ śayaṃ nudan | 4.52 |
pradarśite viṣṇubale samastato harācca niḥ saṅkhyatayā mahādhike |

jagāda meghaughagabhīrayā girā sarāghavaṃ bhārgava ādipūruṣaḥ | 4.53 |
alaṃ balaṃ te jagato'khilād varaṃ paro'si nārāyaṇa eva nānyathā |
visarjayasveha śaraṃ tapomaye mahāsure lokamaye varād vibhoḥ | 4.54 |
purā'tulo nāma mahāsuro'bhavad varāt sa tu brahmaṇa āpa lokatām |
punaśca taṃ prāha jagadgururyadā harirjitaḥ syāddhi tadaiva vadhyase | 4.55 |
ato vadhārthaṃ jagadantakasya sarvājito'haṃ jitavad vyavasthitaḥ |
itīrite lokamaye sa rāghavo mumoca bāṇaṃ jagadantake'sure | 4.56 |
purā varo'nena śivopalambhito mumukṣayā viṣṇutanupraveśanam |
sa tena rāmodarago bahirgatastadājñayaivā'śu babhūva bhasmasāt | 4.57 |
itīva rāmāya sa rāghavaḥ śaraṃ vikarṣamāṇo vinihatya cāsuram |
xlv.tapastadīyaṃ pravadan mumoda tadīyameva hyabhavat samastam | 4.58 |
nirantarānantavibodhasāraḥ sa jānamāno'khilamādipūruṣaḥ |
vadañchṛṇotīva vinodato hariḥ sa eka eva dvitanurmumoda | 4.59 |
sa ceṣṭitaṃ caiva nijāṇsrayasya janasya sattattvavibodhakāraṇam |
vimohakaṃ cānyatamasya kurvan cikrīḍa eko'pi narāntare yathā | 4.60 |
tataḥ sa kāruṇyanidhirnije jane nitāntamaikyaṃ svagataṃ prakāṇsayan |
dvidheva bhūtvā bhṛguvarya ātmanā raghūttamenaikyamagāt samakṣam | 4.61 |
sametya caikyaṃ jagato'bhipaśyataḥ praṇudya śaṅkāmakhilāṃ janasya |
pradāya rāmāya dhanurvaraṃ tadā jagāma rāmānumato ramāpatiḥ | 4.62 |
tato nṛpo'tyarthamudā'bhipūritaḥ sutaiḥ samastaiḥ svapurīmavāpa ha |
reme'tha rāmo'pi ramāsvarūpayā tayaiva rājātmajayā hisītayā | 4.63 |
yathā purā ṇsrīramaṇaḥ śriyā tayā rato nitāntaṃ hi payobdhimadhye |
tathā tvayodhyāpurigo raghūttamo'pyuvāsa kālaṃ suciraṃ ratastayā | 4.64 |
imāni karmāṇi raghūttamasya harervicitrāṇyapi nādbhutāni |
durantaśakteratha cāsya vaibhavaṃ svakīyakartavyatayā'nuvarṇyate | 4.65 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
rāmāvatāre ayodhyāpraveśo nāma caturtho'dhyāyaḥ
xlvi.atha pañcamo'dhyāyaḥ
rāmacarite hanūmaddarśanam
Oṃ | itthaṃ viśveśvare'sminnakhila jagadavasthāpya sīt āsahāye
bhūmiṣṭhe sarvalokāstutuṣuranudinaṃ vṛddhabhaktyānitāntam |
rājā rājyābhiṣeke prakṛtijanavaco mānayannātmano'rthyaṃ
dadhre tanmantharāyāḥ śrutipathamagamad bhūmigāyā alakṣmyāḥ | 5.1 |
pūrvaṃ kṣīrābdhijātā kathamapi tapasaivāpsarastvaṃ prayātā
t āṃ netuṃ tat tamo'ndhaṃ kamalajaniruvācā'śu rāmābhiṣekam |
bhūtvā dāsī vilumpa svagatimapi tataḥ karmaṇā prāpsyase tvaṃ
setyuktā mantharā'sīt tadanu kṛtavatyeva caitat kukarma | 5.2 |
tadvākyāt kaikayī sā patigavarabalādājahāraiva rājyaṃ
rāmastadgauraveṇa tridaśamunikṛte'raṇyamevā'viveśa |

sīt āyukto'nujena pratidinasuvivṛddhorubhaktyā sametaḥ
saṃ sthāpyāṇseṣajantūn svavirahajaśucā tyaktasarveṣaṇārthān | 5.3 |
vṛkṣān paśvādikīṭān pitaramatha sakhīn mātṛpūrvān visṛjya
protthāṃ gaṅgāṃ svapādāddhara iva guhenārcitaḥ so'tha tīrtvā |
devārcyasyāpi putrādṛṣigaṇasahitāt prāpya pūjāṃ prayātaḥ
śaileśaṃ citrakūṭaṃ katipayadinānyatra modannuvāsa | 5.4 |
etasminneva kāle daśarathanṛpatiḥ svargato'bhūd viyogād
rāmasyaivātha putrau vidhisutasahitairmantribhiḥ kekayebhyaḥ |
ānītau tasya kṛtvā ṇsrutigaṇavihitapretakāryāṇi sadyaḥ
śocantau rāmamārgaṃ purajanasahitau jagmaturmātṛbhiśca | 5.5 |
dhik kurvantau nitāntaṃ sakaladuritagāṃ mantharāṃ kaikayīṃ ca
prāptau rāmasya pādau munigaṇasahitau tatra covāca natvā |
rāmaṃ rājīvanetraṃ bharata iha punaḥ prītaye'smākamīśa
prāpyā'śu svāmayodhyāmavarajasahitaḥ pālayemāṃ dharitrīm | 5.6 |
ityuktaḥ kartumīśaḥ sakalasuragaṇāpyāyanaṃ rāmadevaḥ
satyāṃ kartuṃ ca vāṇīmavadadatitarāṃ neti sadbhaktinamram |
xlvii.bhūyobhūyo'rthayantaṃ dviguṇitaśaradāṃ saptake tvabhyatīte
kartaitat te vaco'haṃ sudṛḍhamṛtamidaṃ me vaco nātra śaṅkā | 5.7 |
śrutvaitad rāmavākyaṃ hutabhuji patane sa pratijñāṃ ca kṛtvā
rāmoktasyānyathātve na tu puramabhivekṣye'hamityeva tāvat |
kṛtvā'nyāṃ sa pratijñāmavasadatha bahirgrāmake nandināmni
śrīśasyaivāsya kṛtvā ṇsirasi paramakaṃ pauraṭaṃ pādapīṭham | 5.8 |
samastapaurānugate'nuje gate sa citrakūṭe bhagavānuvāsa ha
athā'jagāmendrasuto'pi vāyaso mahāsureṇā'tmagatena coditaḥ | 5.9 |
sa āsurāveśavaśād ramāstane yadā vyadhāt tuṇḍamathābhivīkṣitaḥ |
janārdanenā'śu tṛṇe prayojite cacāra tena jvalatā'nuyātaḥ | 5.10 |
svayambhuśarvendramukhānsureśvarān jijīviṣustāñcharaṇaṃ gato'pi |
bahiṣkṛtastairharibhaktibhāvato hyalaṅghyaśaktyā paramasya cākṣamaiḥ | 5.11 |
punaḥ prayātaḥ śaraṇaṃ raghūttamaṃ visarjitastena nihatya cāsuram |
tadakṣigaṃ sākṣikamapyavadhyaṃ prasādataścandravibhūṣaṇasya | 5.12 |
sa vāyasānāmasuro'khilānāṃ varādumeśasya babhūva cākṣigaḥ |
nipātito'sau saha vāyasākṣibhistṛṇena rāmasya babhūva bhasmasāt | 5.13 |
dadurhi tasmai vivaraṃ balārthino yad vāyasāstena tadakṣipātanam |
kṛtaṃ rameśena tadekanetrā babhūvuranye'pi tu vāyasāḥ sadā | 5.14 |
bhaviṣyatāmapyatha yāvadeva dvinetratā kākakulodbhavānām |
t āvat tadakṣyasya kuraṅganāmnaḥ śivena dattaṃ ditijasya cākṣayam | 5.15 |
ataḥ punarbhāvamamuṣya hinvan bhaviṣyataścaikadṛśaścakāra |
sa vāyasān rāghava ādipūruṣastato yayau śakrasutastadājñayā | 5.16 |
rāmo'tha daṇḍakavanaṃ munivaryanīto lokānanekaśa udārabalairnirastān |
śrutvā kharaprabhṛtibhirvarato harasya sarvairavadhyatanubhiḥ prayayau sabhāryaḥ | 5.17 |

xlviii.āsīcca tatra śarabhaṅga iti sma jīrṇo lokaṃ harerjigamiṣurmunirugratejāḥ |
tenā'daropahṛtasārdhyasaparyayā saprīto dadau nijapadaṃ paramaṃ rameśaḥ | 5.18 |
dharmo yato'sya vanagasya nitāntaśaktihrāse svadharmakaraṇasya hutāṇsanādau |
dehātyayaḥ sa tata eva tanuṃ nijāgnau santyajya rāmapurataḥ prayayau pareśam | 5.19 |
rāmo'pi tatra dadṛśe dhanadasya śāpād gandharvamurvaśirateratha yātudhānīm |
prāptaṃ daśāṃ sapadi tumburunāmadheyaṃ nāmnā virādhamapi śarvavarādavadhyam | 5.20 |
bhaṅktvā'sya bāhuyugal . aṃ bilagaṃ cakāra sammānayan vacanamambujajanmano'sau |
prādācca tasya sugatiṃ nijagāyakasya bhakṣārthamaṃ sakamito'pi sahānujena | 5.21 |
prītiṃ vidhitsuragamad bhavanaṃ nijasya kumbhodbhavasya paramādarato'munā ca|
sampūjito dhanuranena gṛhītamindrācchārṅgaṃ tadādipuruṣo nijamājahāra | 5.22 |
ātmārthameva hi purā hariṇā pradattamindre tadindra uta rāmakarārthameva |
prādādagastyamunaye tadavāpya rāmo rakṣan ṛṣīnavasadeva sa daṇḍakeṣu | 5.23 |
kāle tadaiva kharadūṣaṇayorbalena rakṣaḥ svasā patinimārgaṇatatparā'sīt |
vyāpādite nijapatau hi daśānanena prāmādikena vidhinā'bhisasāra rāmam | 5.24 |
sā'nujñayaiva rajanīcarabharturugrā bhrātṛdvayena sahitā vanamāvasantī |
rāmaṃ sametya bhava me patirityavocad bhānuṃ yathā tama upetya suyogakāmam | 5.25 |
t āṃ tatra hāsyakathayā janakāsutāgre gacchānujaṃ ma iha meti vacaḥ sa uktvā |
tenaiva duṣṭacaritāṃ hi vikarṇanāsāṃ cakre samastarajanīcaranāṇsahetoḥ | 5.26 |
tatpreritān sapadi bhīmabalān prayātāṃ stasyāḥ kharatriśiradūṣaṇamukhyabandhūn |
jaghne caturdaśasahasramavāraṇīyakodaṇḍapāṇirakhilasya sukhaṃ vidhātum | 5.27 |
datte'bhaye raghuvareṇa mahāmunīnāṃ datte bhaye ca rajanīcaramaṇḍalasya |
rakṣaḥ patiḥ svasṛmukhādavikampanācca śrutvā balaṃ raghupateḥ paramāpa cintām | 5.28 |
sa tvāṇsu kāryamavamṛśya jagāma tīre kṣetraṃ nadīnadapateḥ śravaṇaṃ dharitryāḥ |
mārīcamatra tapasi prativartamānaṃ bhītaṃ śarād raghupaternitarāṃ dadarśa | 5.29 |
xlix.tenārthitaḥ sapadi rāghavavañcanārthe mārīca āha śaravegamamuṣya jānan |
śakyo na te raghuvareṇa hi vigraho'tra jānāmi saṃ sparśamasya śarasya pūrvam | 5.30 |
ityuktavantamatha rāvaṇa āha khaḍgaṃ niṣkṛṣya hanmi yadi me na karoṣi vākyam |
tacchuśruvān bhayayuto'tha nisargataśca pāpo jagāma raghuvaryasakāṇsamāṇsu | 5.31 |
sa prāpya haimamṛgatāṃ bahuratnacitraḥ sīt āsamīpa urudhā vicacāra śīghram |
nirdoṣanityavarasaṃ vidapi sma devī rakṣovadhāya janamohakṛte tathā'ha | 5.32 |
devemamāṇsu parigṛhya ca dehi me tvaṃ krīḍāmṛgaṃ tviti tayodita eva rāmaḥ |
anvak sasāra ha śarāsanabāṇapāṇirmāyāmṛgaṃ niśicaraṃ nijaghāna jānan | 5.33 |
tenā'hataḥ śaravareṇa bhṛśaṃ mamāra vikruśya lakṣmaṇamuruvyathayā sapāpaḥ |
śrutvaiva lakṣmaṇamacūcudadugravākyaiḥ so'pyāpa rāmapathameva sacāpabāṇaḥ | 5.34 |
yāṃ yāṃ pareśa urudhaiva karoti līl āṃ t āṃ t āṃ karotyanu tathaiva ramāpi devī |
naitāvatā'sya paramasya tathā ramāyā doṣo'ṇurapyanuvicintya uruprabhū yat | 5.35 |
kvājñānamāpadapi mandakaṭākṣamātrasargasthitipral . ayasaṃ sṛtimokṣahetoḥ |
devyā hareḥ kimu viḍambanamātrametad vikrīḍatoḥ suranarādivadeva tasmāt | 5.36 |
devyāḥ samīpamatha rāvaṇa āsasāda sā'dṛśyatāmagamadapyaviṣahyaśaktiḥ |
sṛṣṭvā'tmanaḥ pratikṛtiṃ prayayau ca śīghraṃ kailāsamarcitapadā nyavasacchivābhyām | 5.37 |

tasyāstu tāṃ pratikṛtiṃ praviveśa śakro devyāṇsca sannidhiyutāṃ vyavahārasiddhyai |
ādāya tāmatha yayau rajanīcarendro hatvā jaṭāyuṣamuruśramato niruddhaḥ | 5.38 |
mārge vrajantamabhiyāya tato hanūmān saṃ vārito ravisutena ca jānamānaḥ |
daivaṃ tu kāryamatha kīrtimabhīpsamāno rāmasya nainamahanad vacanāddhareśca | 5.39 |
prāpyaiva rākṣasa utā'tmapurīṃ sa tatra sīt ākṛtiṃ pratinidhāya rarakṣa cātha |
rāmo'pi tattu vinihatya suduṣṭarakṣaḥ prāpyā'śramaṃ svadayitāṃ nahi paśyatīva | 5.40 |
anveṣamāṇa iva taṃ ca dadarśa gṛdhraṃ sīt ārirakṣiṣumatho ripuṇā viśastam |
l.mandātmaceṣṭamamunoktamareśca karma śrutvā mṛtaṃ tamadahat svagatiṃ tathā'dāt | 5.41 |
anyatra caiva vicaran sahito'nujena prāptaḥ karau sa sahasā'tha kabandhanāmnaḥ |
dhāturvarādakhilajāyina ujjhitasya mṛtyośca vajrapatanādatikuñcitasya | 5.42 |
chitvā'sya bāhuyugal . aṃ sahito'nujena taṃ pūrvavat pratividhāya surendrabhṛtyam |
nāmnā danuṃ trijaṭayaiva purā'bhijātaṃ gandharvamāṇsu ca tato'pi tadarcito'gāt | 5.43 |
dṛṣṭvā tameva śabarī paramaṃ hariṃ ca jñātvā viveśa dahanaṃ purato'sya tasyai |
prādāt svalokamimameva hi sā pratīkṣya pūrvaṃ mataṅgavacanena vane'tra sā'bhūt | 5.44 |
śāpād varāpsarasameva hi tāṃ vimucya śacyā kṛt āt patipurastvatidarpahetoḥ |
gatvā dadarśa pavanātmajamṛśyamūke sa hyeka enamavagacchati samyagīśam | 5.45 |
dehe'pi yatra pavano'tra hariryato'sau tatraiva vāyuriti vedavacaḥ prasiddham |
kasmin nvahaṃ tviti tathaiva hi so'vatāre tasmāt sa mārutikṛte ravijaṃ rarakṣa | 5.46 |
evaṃ sa kṛṣṇatanurarjunamapyarakṣad bhīmārthameva tadariṃ ravijaṃ nihatya |
pūrvaṃ hi mārutimavāpa raveḥ suto'yaṃ tenāsya vālinamahan raghupaḥ pratīpam | 5.47 |
evaṃ surāṇsca pavanasya vaśe yato'taḥ sugrīvamatra tu paratra ca śakrasūnum |
sarve śritā hanumatastadanugrahāya tatrāgamad raghupatiḥ saha lakṣmaṇena | 5.48 |
yatpādapaṅkajarajaḥ śirasā vibharti śrīrabjajaśca giriśaḥ saha lokapālaiḥ |
sarveśvarasya paramasya hi sarvaśakteḥ kiṃ tasya śatruhanane kapayaḥ sahāyāḥ | 5.49 |
samāgate tu rāghave plavaṅgamāḥ sasūryajāḥ |
vipupluvurbhayārditā nyavārayacca mārutiḥ | 5.50 |
saṃ sthāpyā'śu harīndrān jānan viṣṇorguṇānanantān saḥ |
sākṣād brahmapitā'sāvityenenāsya pādayoḥ pete | 5.51 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
rāmacarite hanūmaddarśanaṃ nḸama pañcamo'dhyāyaḥ
li.(samudrataraṇaniścayaḥ )
atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
Oṃ | utthāpya cainamaravindadalāyatākṣaṇscakrāṅkitena varadena karāmbujena |
kṛtvā ca saṃ vidamanena nuto'sya cāṃ saṃ prītyā'ruroha sa hasan saha lakṣmaṇena | 6.1 |
āropya cāṃ sayugal . aṃ bhagavantamenaṃ tasyānujaṃ ca hanumān prayayau kapīndram |
sakhyaṃ cakāra hutabhukpramukhe ca tasya rāmeṇa ṇsāṇsvatanijārtihareṇa ṇsīghram | 6.2 |
śrutvā'sya duḥkhamatha devavaraḥ pratijñāṃ cakre sa vālinidhanāya harīśvaro'pi |
sīt ānumārgaṇakṛte'tha sa vālinaiva kṣiptāṃ hi dundubhitanuṃ samadarśayacca | 6.3 |
vīkṣyaiva tāṃ nipatitāmatha rāmadevaḥ so'ṅguṣṭhamātracalanādatilīlayaiva |

samprāsya yojanaśate'tha tayaiva corvīṃ sarvāṃ vidārya ditijānahanad rasāsthān | 6.4 |
śarvaprasādajabalād ditijānavadhyān sarvān nihatya kuṇapena punaśca sakhyā |
bhītena vālibalataḥ kathitaḥ sma sapta sālān pradarśya ditijān sudṛḍhāṃ śca vajrāt | 6.5 |
ekaikameṣu sa vikampayituṃ samarthaḥ patrāṇi loptumapi tūtsahate na śaktaḥ |
viṣvak sthitān yadi bhavān pratibhetsyatīmānekeṣuṇā tarhi vālivadhe samarthaḥ | 6.6 |
jetuṃ caturguṇabalo hi pumān prabhuḥ syāddhantuṃ śatādhikabalo'tibalaṃ suśaktaḥ |
tasmādimān harihayātmajabāhvalopyapatrān vibhidya mama saṃ śayamāṇsu bhindhi | 6.7 |
śrutvā'sya vākyamavamṛśya diteḥ sutāṃ stān dhāturvarādakhilapumbhirabhedyarūpān |
brahmatvamāptumacalaṃ tapasi pravṛtt ānekeṣuṇā sapadi tān pravibheda rāmaḥ | 6.8 |
sandhāya kārmukavare niśite tu bāṇe'thā'kṛṣya dakṣiṇabhujena tadā pramukte |
rāmeṇa satvaramanantabalena sarve cūrṇīkṛt āḥ sapadi te taravo raveṇa | 6.9 |
bhittvā catān sagirikuṃ bhagavatpramuktaḥ pātāl . asaptakamathātra ca ye tvavadhyāḥ |
nāmnā'surāḥ kumudino'bjajavākyarakṣāḥ sarvāṃ śca tānadahadāṇsu śaraḥ sa ekaḥ | 6.10 |
naitad vicitramamitorubalasya viṣṇoryatpreraṇāt sapavanasya bhavet pravṛttiḥ |
lokasya saprakṛtikasya sarudrakāla karmādikasya tadapīdamananyasādhyam | 6.11 |
lii.dṛṣṭvā balaṃ bhagavato'tha harīśvaro'sāvagre nidhāya tamayāt puramagrajasya |
āṇsrutya rāvamanujasya bilāt sa cā'gādabhyenamāṇsu dayitāprativārito'pi | 6.12 |
tanmuṣṭibhiḥ pratihataḥ prayayāvaśaktaḥ sugrīva āṇsu raghupo'pi hi dharmamīkṣan |
nainaṃ jaghāna viditākhilalokaceṣṭo'pyenaṃ sa āha yudhi vāṃ na mayā viviktau | 6.13 |
saubhrātrameṣa yadi vāñchati vālinaiva nāhaṃ nirāgasamathāgrajaniṃ haniṣye |
dīrghaḥ sahodaragato na bhaveddhi kopo dīrgho'pi kāraṇamṛte vinivartate ca | 6.14 |
kopaḥ sahodarajane punarantakāle prāyo nivṛttimupagacchati tāpakaśca |
ekasya bhaṅga iti naiva jhaṭityapāstadoṣo nihantumiha yogya iti sma mene | 6.15 |
tasmānna bandhujanage janite virodhe kāryo vadhastadanubandhibhirāṇsvitīha |
dharmaṃ pradarśayitumeva raveḥ sutasya bhāvī na tāpa iti vicca na taṃ jaghāna | 6.16 |
yaḥ prerakaḥ sakalaṣemuṣisantateśca tasyājñatā kuta iheśavarasya viṣṇoḥ |
tenodito'tha sudṛḍhaṃ punarāgatena vajropamaṃ śaramamūmucadindrasūnoḥ | 6.17 |
rāmājñayaiva latayā ravije vibhakte vāyoḥ sutena raghupeṇa ṇsare ca mukte |
śrutvā'sya śabdamatulaṃ hṛdi tena viddha indrātmajo giririvāpatadāṇsu sannaḥ | 6.18 |
bhakto mamaiṣa yadi māmabhipaśyatīha pādau dhruvaṃ mama sameṣyati nirvicāraḥ |
yogyo vadho nahi janasya padānatasya rājyārthinā ravisutena vadho'rthitaśca | 6.19 |
kāryaṃ hyabhīṣṭamapi tat praṇatasya pūrvaṃ śasto vadho na padayoḥ praṇatasya caiva |
tasmādadṛśyatanureva nihanmi śakraputraṃ tvitīha tamadṛṣṭatayā jaghāna | 6.20 |
yaḥ prerakaḥ sakalalokabalasya nityaṃ pūrṇāvyayoccabalavīryatanuḥ svatantraḥ |
kiṃ tasya dṛṣṭipathagasya ca vānaro'yaṃ kartaiśacāpamapi yena purā vibhagnam | 6.21 |
sanne'tha vālini jagāma ca tasya pārśvaṃ prāhainamārdravacasā yadi vāñchasi tvam |
ujjīvayiṣya iti naicchadasau tvadagre ko nāma necchati mṛtiṃ puruṣottameti | 6.22 |
kāryāṇi tasya caramāṇi vidhāya putraṃ tvagre nidhāya ravijaḥ kapirājya āsīt |
liii.rāmo'pi tadgirivare caturo'tha māsān dṛṣṭvā ghanāgamamuvāsa salakṣmaṇo'sau | 6.23 |
athātisakte kṣitipe kapīnāṃ pravismṛte rāmakṛtopakāre |

prasahya taṃ buddhimatāṃ variṣṭho rāmāṅghribhakto hanumānuvāca | 6.24 |
na vismṛtiste raghuvaryakārye kāryā kathañcit sa hi no'bhipūjyaḥ |
na cet svayaṃ kartumabhīṣṭamadya te dhruvaṃ balenāpi hi kārayāmi | 6.25 |
sa evamuktvā harirājasannidhau dvīpeṣu saptasvapi vānarān prati |
sammel . anāyā'śugatīn sma vānarān prasthāpayāmāsa samastaśaḥ prabhuḥ | 6.26 |
harīśvarājñāpraṇidhānapūrvakaṃ hanūmatā te prahitā hivānarāḥ |
samastaśailadrumaṣaṇḍasaṃ sthitān harīn samādāya tadā'bhijagmuḥ | 6.27 |
tadaiva rāmo'pi hi bhogasaktaṃ pramattamālakṣya kapīśvaraṃ prabhuḥ |
jagāda saumitrimidaṃ vaco me plavaṅgameśāya vadā'śu yāhi | 6.28 |
yadi pramatto'si madīyakārye nayāmyahaṃ tvendrasutasya mārgam |
prāyaḥ svakārye pratipādite hi madoddhatā na pratikartumīśate | 6.29 |
itīḍyarāmeṇa samīrite tadā yayau sabāṇaḥ sadhanuḥ sa lakṣmaṇaḥ |
dṛṣṭvaiva taṃ tena sahaiva tāpanirbhayād yayau rāmapadāntikaṃ tvaran | 6.30 |
hanūmataḥ sādhuvacobhirāṇsu prasannacetasyadhipe kapīnām |
samāgate sarvaharipravīraiḥ sahaiva taṃ vīkṣya nananda rāghavaḥ | 6.31 |
sasambhramaṃ taṃ patitaṃ padābjayostvaran samutthāpya samāṇsliṣat prabhuḥ |
sa copaviṣṭo jagadīśasannidhau tadājñayaivā'diśadāṇsu vānarān | 6.32 |
samastadikṣu prahiteṣu tena prabhurhanūmantamidaṃ babhāṣe |
na kaścidīśastvadṛte'sti sādhane samastakāryapravarasya me'sya | 6.33 |
atastvameva pratiyāhi dakṣiṇāṃ diśaṃ samādāya madaṅgulīyakam |
itīrito'sau puruṣottamena yayau diśaṃ t āṃ yuvarājayuktaḥ | 6.34 |
liv.samastadikṣu pratiyāpitā hi te harīśvarājñāmupadhārya māsataḥ |
samāyayuste'ṅgadajāmbavanmukhāḥ sutena vāyoḥ sahitā nacā'yayuḥ | 6.35 |
samastadurgapravaraṃ durāsadaṃ vimārgatāṃ vindhyagiriṃ mahātmanām |
gataḥ sa kālo harirāḍudīritaḥ samāsadaṃ ścātha bilaṃ mahādbhutam | 6.36 |
kṛtaṃ mayenātivicitramuttamaṃ samīkṣya tat tāra uvāca cāṅgadam |
vayaṃ na yāmo harirājasannidhiṃ vilaṅghito naḥ samayo yato'sya | 6.37 |
durāsado'sāvaticaṇḍaṇsāsano haniṣyati tvāmapi kiṃ madādikān |
agamyametad bilamāpya tat sukhaṃ vasāma sarve kimasāvihā'caret | 6.38 |
na caiva rāmeṇa salakṣmaṇena prayojanaṃ no vanacāriṇāṃ sadā |
na ceha naḥ pīḍayituṃ sa ca kṣamastato mameyaṃ suviniścitā matiḥ | 6.39 |
itīritaṃ mātulavākyamāṇsu sa ādade vālisuto'pi sādaram |
uvāca vākyaṃ ca na no harīśvaraḥ kṣamī bhavellaṅghitaśāsanānām | 6.40 |
rājyārthinā yena hi ghātito'grajo hṛt āṇsca dārāḥ sunṛśaṃ sakena |
sa naḥ kathaṃ rakṣati śāsanātigān nirāṇsrayān durbalakān bale sthitaḥ | 6.41 |
itīrite śakrasutātmajena tatheti hocuḥ saha jāmbavanmukhāḥ |
sarve'pi teṣāmatha caikamatyaṃ dṛṣṭvā hanūmānidamābabhāṣe | 6.42 |
vijñātametaddhi mayā'ṅgadasya rājyāya tārābhihitaṃ hi vākyam |
sādhyaṃ na caitannahi vāyusūnū rāmapratīpaṃ vacanaṃ saheta | 6.43 |
na cāhamākraṣṭumupāyato'pi śakyaḥ kathañcit sakalaiḥ sametaiḥ |

sanmārgato naiva ca rāghavasya durantaśakterbilamapradhṛṣyam | 6.44 |
vaco mamaitad yadi cā'dareṇa grāhyaṃ bhaved vastadatipriyaṃ me |
na ced balādapyanaye pravṛtt ān praśāsya sanmārgagatān karomi | 6.45 |
itīritaṃ tat pavanātmajasya śrutvā'tibhīt ā dhṛtamūkabhāvāḥ |
sarve'nujagmustamathādrimukhyaṃ mahendramāseduragādhabodhāḥ | 6.46 |
lv.nirīkṣya te sāgaramapradhṛṣyamapārameyaṃ sahasā viṣaṇṇāḥ |
dṛḍhaṃ nirāṇsāṇsca matiṃ hi dadhruḥ prāyopaveśāya tathā ca cakruḥ | 6.47 |
prāyopaviṣṭāṇsca kathā vadanto rāmasya saṃ sāravimuktidātuḥ |
jaṭāyuṣaḥ pātanamūcuretat sampātināmnaḥ śravaṇaṃ jagāma | 6.48 |
tasyāgrajo'sāvaruṇasya sūnuḥ sūryasya bimbaṃ saha tena yātaḥ |
javaṃ parīkṣannatha taṃ sutaptaṃ guptvā patatrakṣayamāpya cāpatat | 6.49 |
sa dagdhapakṣaḥ savitṛpratāpācchrutvaiva rāmasya kathāṃ sapakṣaḥ |
bhūtvā punaścāpi mṛtiṃ jaṭāyuṣaḥ śuśrāva pṛṣṭvā punareva samyak | 6.50 |
sa rāvaṇasyātha gatiṃ sutoktāṃ nivedya dṛṣṭvā janakātmajākṛtim |
svayaṃ tathā'śokavane niṣaṇṇāmavocadebhyo haripuṅgavebhyaḥ | 6.51 |
tatastu te brahmasutena pṛṣṭā nyavedayannātmabalaṃ pṛthak pṛthak |
daśaiva cā'rabhya daśottarasya kramāt patho yojanato'tiyāne | 6.52 |
sanīlamaindadvividāḥ satārāḥ sarve'pyaśītyāḥ parato na śaktāḥ |
gantuṃ yadā'thā'tmabalaṃ sa jāmbavān jagāda tasmāt punaraṣṭamāṃ śam | 6.53 |
baleryadā viṣṇuravāpa lokāṃ stribhiḥ kramairnandiravaṃ prakurvatā |
tadā mayā bhrāntamidaṃ jagattrayaṃ savedanaṃ j ānu mamā'sa merutaḥ | 6.54 |
ato javo me nahi pūrvasammitaḥ purā tvahaṃ ṣaṇṇavatiplavo'smi |
tataḥ kumāro'ṅgada āha cāsmācchataṃ plaveyaṃ na tato'bhijāne | 6.55 |
apūrite taiḥ sakalaiḥ śatasya gamāgame śatrubalaṃ ca vīkṣya |
sudurgamatvaṃ ca niśācareśapuryāḥ sa dhātuḥ suta ābabhāṣe | 6.56 |
ayaṃ hi gṛdhraḥ śatayojanaṃ giriṃ trikūṭamāheta utātra vighnāḥ |
bhaveyuranye'pi tato hanūmānekaḥ samartho na paro'sti kaścit | 6.57 |
uktvā sa itthaṃ punarāha sūnuṃ prāṇasya niḥ sīmabalaṃ praśaṃ sayan |
lvi.tvameka evātra paraṃ samarthaḥ kuruṣva caitat paripāhi vānarān | 6.58 |
itīrito'sau hanumān nijepsitaṃ teṣāmaśaktiṃ prakaṭāṃ vidhāya |
avardhatā'śu pravicintya rāmaṃ supūrṇaṇsaktiṃ caritostadājñām | 6.59 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
śrīrāmacarite samudrataraṇaniścayo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
lvii.(hanūmatpratiyānam)
atha saptamo'dhyāyaḥ
Oṃ | rāmāya śāṇsvatasuvistṛtaṣaḍguṇāya sarveśvarāya sukhasāramahārṇavāya |
natvā lilaṅghayiṣurarṇavamutpapāta niṣpīḍya taṃ girivaraṃ pavanasya sūnuḥ | 7.1 |
cukṣobha vāridhiranuprayayau ca śīghraṃ yādogaṇaiḥ saha tadīyabalābhikṛṣṭaḥ |
vṛkṣāṇsca parvatagatāḥ pavanena pūrvaṃ kṣipto'rṇave girirudāgamadasya hetoḥ | 7.2 |

syālo harasya giripakṣavināṇsakāle kṣiptvā'rṇave sa marutorvaritātmapakṣaḥ |
haimo giriḥ pavanajasya tu viśramārthamudbhidya vāridhimavarddhadanekasānuḥ | 7.3 |
naivātra viśramaṇamaicchata niḥ śramo'sau niḥ sīmapauruṣaguṇasya kutaḥ śramo'sya |
āṇsliṣya parvatavaraṃ sa dadarśa gacchan devaistu nāgajananīṃ prahitāṃ vareṇa | 7.4 |
jijñāsubhirnijabalaṃ tava bhakṣametu yadyat tvamicchasi tadityamaroditāyāḥ |
āsyaṃ praviśya sapadi praviniḥ sṛto'smād devānanandayaduta svṛtameṣu rakṣan | 7.5 |
dṛṣṭvā surapraṇayitāṃ balamasya cograṃ devāḥ pratuṣṭuvuramuṃ sumanobhivṛṣṭyā |
tairādṛtaḥ punarasau viyataiva gacchan chāyāgrahaṃ pratidadarśa ca siṃ hikākhyam | 7.6 |
laṅkāvanāya sakalasya ca nigrahe'syāḥ sāmarthyamapratihataṃ pradadau vidhātā |
chāyāmavākṣipadasau pavanātmajasya so'syāḥ śarīramanuviśya bibheda cā'śu | 7.7 |
nissīmamātmabalamityanudarśayāno hatvaiva tāmapi vidhātṛvarābhiguptām |
lambe sa lambaśikhare nipapāta laṅkāprākārarūpakagirāvatha sañcukoca | 7.8 |
bhūtvā bilāl . asamito niśi tāṃ purīṃ ca prāpsyan dadarśa nijarūpavatīṃ sa laṅkām |
ruddho'nayā'śvatha vijitya ca tāṃ svamuṣṭipiṣṭāṃ tayā'numata eva viveśa laṅkām | 7.9 |
mārgamāṇo bahiścāntaḥ so'śokavanikātal . e |
dadarśa śiṃ śapāvṛkṣamūlasthitaramākṛtim | 7.10 |
naralokaviḍambasya jānan rāmasya hṛdgatam |
tasya ceṣṭānusāreṇa kṛtvā ceṣṭāṇsca saṃ vidaḥ |
lviii.t ādṛkceṣṭāsametāyā aṅgulīyamadāt tataḥ | 7.11 |
sīt āyā yāni caivā'sannākṛtestāni sarvaśaḥ |
bhūṣaṇāni dvidhā bhūtvā tānyevā'saṃ stathaiva ca | 7.12 |
atha cūl . āmaṇiṃ divyaṃ dātuṃ rāmāya sā dadau |
yadyapyetanna paśyanti niśācaragaṇāstu te |
dyulokacāriṇaḥ sarvaṃ paśyantyṛṣaya eva ca | 7.13 |
teṣāṃ viḍambanāyaiva daityānāṃ vañcanāya ca |
paśyatāṃ kalimukhyānāṃ viḍambo'yaṃ kṛto bhavet | 7.14 |
kṛtvā kāryamidaṃ sarvaṃ viśaṅkaḥ pavanātmajaḥ |
ātmāviṣkaraṇe cittaṃ cakre matimatāṃ varaḥ | 7.15 |
atha vanamakhilaṃ tad rāvaṇasyāvalupya kṣitiruhamimamekaṃ varjayitvā'śu vīraḥ |
rajanicaravināṇsaṃ kāṅkṣamāṇo'tivelaṃ muhuratiravanādī toraṇaṃ cā'ruroha | 7.16 |
athāṇsṛṇod daśānanaḥ kapīndraceṣṭitaṃ param |
dideśa kiṅkarān bahūn kapirnigṛhyatāmiti | 7.17 |
samastaśo vimṛtyavo varāddharasya kiṅkarāḥ |
samāsadan mahābalam surāntarātmano'ṅgajam | 7.18 |
aṇsītikoṭiyūthapaṃ purassarāṣṭakāyutam |
anekahetisaṅkulaṃ kapīndramāvṛṇod balam | 7.19 |
samāvṛtastathā'yudhaiḥ sa tāḍitaśca tairbhṛśam |
cakāra tān samastaśastal . aprahāracūrṇit ān | 7.20 |
punaśca mantriputrakān sa rāvaṇapracoditān |
mamarda sapta parvataprabhān varābhirakṣit ān | 7.21 |

balāgragāminastathā saśarvavāksugarvitān |
nihatya sarvarakṣasāṃ tṛtīyabhāgamakṣiṇot | 7.22 |
lix.anaupamaṃ harerbalaṃ niśamya rākṣasādhipaḥ |
kumāramakṣamātmanaḥ samaṃ sutaṃ nyayojayat | 7.23 |
sa sarvalokasākṣiṇaḥ sutaṃ śarairvavarṣa ha|
śitairvarāstramantritairna cainamabhyacālayat | 7.24 |
sa maṇḍamadhyakāsutaṃ samīkṣya rāvaṇopamam |
tṛtīya eṣa cāṃ śako balasya hītyacintayat | 7.25 |
nidhārya eva rāvaṇaḥ sa rāghavasya nānyathā |
yadīndrajinmayā hato na cāsya śaktirīkṣyate | 7.26 |
atastayoḥ samo mayā tṛtīya eṣa hanyate |
vicārya caivamāṇsu taṃ padoḥ pragṛhya pupluve | 7.27 |
sa cakravad bhramāturaṃ vidhāya rāvaṇātmajam |
apothayad dharātal . e kṣaṇena mārutī tanuḥ | 7.28 |
vicūrṇite dharātal . e nije sute sa rāvaṇaḥ |
niśamya śokatāpitastadagrajaṃ samādiśat | 7.29 |
athendrajinmahāṇsarairvarāstrasamprayojitaiḥ |
tatakṣa vānarottamaṃ na cāṇsakad vicālane | 7.30 |
athāstramuttamaṃ vidheryuyoja sarvaduṣṣaham |
sa tena tāḍito harirvyacintayannirākulaḥ | 7.31 |
mayā varā vilaṅghitā hyanekaśaḥ svayambhuvaḥ |
sa mānanīya eva me tato'tra mānayāmyaham | 7.32 |
ime ca kuryuratra kiṃ prahṛṣṭarakṣasāṃ gaṇāḥ |
itīha lakṣyameva me sa rāvaṇaṇsca dṛśyate | 7.33 |
idaṃ samīkṣya baddhavat sthitaṃ kapīndramāṇsu te |
lx.babandhuranyapāṇsakairjagāma cāstramasya tat | 7.34 |
atha pragṛhya taṃ kapiṃ samīpamānayaṃ śca te |
niśācareśvarasya taṃ sa pṛṣṭavāṃ śca rāvaṇaḥ | 7.35 |
kape kuto'si kasya vā kimarthamīdṛśaṃ kṛtam |
itīritaḥ sa cāvadat praṇamya rāmamīśvaram | 7.36 |
avaihi dūtamāgataṃ durantavikramasya mām |
raghūttamasya mārutiṃ kulakṣaye taveśvaram | 7.37 |
na cet pradāsyasi tvaran raghūttamapriyāṃ tadā |
saputramitrabāndhavo vināṇsamāṇsu yāsyasi | 7.38 |
na rāmabāṇadhāraṇe kṣamāḥ sureśvarā api |
viriñciśarvapūrvakāḥ kimu tvamalpasārakaḥ | 7.39 |
prakopitasya tasya kaḥ purasthitau kṣamo bhavet |
surāsuroragādike jagatyacintyakarmaṇaḥ | 7.40 |
itīrite vadhodyataṃ nyavārayad vibhīṣaṇaḥ |
sa pucchadāhakarmaṇi nyayojayanniśācarān | 7.41 |

athāsya vastrasañcayaiḥ pidhāya pucchamagnaye |
dadurdadāha nāsya tanmarutsakho hutāṇsanaḥ | 7.42 |
mamarṣa sarvaceṣṭitaṃ sa rakṣasāṃ nirāmayaḥ |
baloddhataśca kautukāt pradagdhumeva tāṃ purīm | 7.43 |
dadāha cākhilaṃ puraṃ svapucchagena vahninā |
kṛtistu viśvakarmaṇo'pyadahyatāsya tejasā | 7.44 |
suvarṇaratnakāritāṃ sa rākṣasottamaiḥ saha |
pradahya sarvaśaḥ purīṃ mudā'nvito jagarja ca | 7.45 |
lxi.sa rāvaṇaṃ saputrakaṃ tṛṇopamaṃ vidhāya ca |
tayoḥ prapaśyatoḥ puraṃ vidhāya bhasmasād yayau | 7.46 |
vilaṅghya cārṇavaṃ punaḥ svajātibhiḥ prapūjitaḥ |
prabhakṣya vānareśiturmadhu prabhuṃ sameyivān | 7.47 |
rāmaṃ sureśvaramagaṇyaguṇābhirāmaṃ samprāpya sarvakapivīravaraiḥ sametaḥ |
cūl . āmaṇiṃ pavanajaḥ padayornidhāya sarvāṅgakaiḥ praṇatimasya cakāra bhaktyā | 7.48 |
rāmo'pi nānyadanudātumamuṣya yogyamatyantabhaktiparamasya vilakṣya kiñcit |
svātmapradānamadhikaṃ pavanātmajasya kurvan samāṇsliṣadamuṃ paramābhituṣṭaḥ | 7.49 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
śrīrāmacarite hanūmatpratiyānaṃ nḸama saptamo'dhyāyaḥ
lxii.(hanūmati śrīrāmadayādānam)
atha aṣṭamo'dhyāyaḥ
Oṃ | śrutvā hanūmaduditaṃ kṛtamasya sarvaṃ prītaḥ prayāṇamabhirocayate sa rāmaḥ |
āruhya vāyusutamaṅgadagena yuktaḥ saumitriṇā saravijaḥ saha senayā'gāt | 8.1 |
samprāpya dakṣiṇamapānnidhimatra devaḥ śiśye jagadgurutamo'pyavicintyaśaktiḥ |
agre hi mārdavamanuprathayan sa dharmaṃ panthānamarthitumapāmpatitaḥ pratītaḥ | 8.2 |
tatrā'jagāma sa vibhīṣaṇanāmadheyo rakṣaḥ pateravarajo'pyatha rāvaṇena |
bhakto'dhikaṃ raghupatāviti dharmaniṣṭhastyakto jagāma śaraṇaṃ ca raghūttamaṃ tam | 8.3 |
brahmātmajena ravijena balapraṇetrā nīlena maindavividāṅgadatārapūrvaiḥ |
sarvaiśca śatrusadanādupayāta eṣa bhrātā'sya na grahaṇayogya iti sthiroktaḥ | 8.4 |
atrā'ha rūpamaparaṃ baladevatāyā grāhyaḥ sa eṣa nitarāṃ śaraṇaṃ prapannaḥ |
bhaktaśca rāmapadayorvinaśiṣṇu rakṣo vijñāya rājyamupabhoktumihābhiyātaḥ | 8.5 |
ityuktavatyatha hanūmati devadevaḥ saṅgṛhya tadvacanamāha yathaiva pūrvam |
sugrīvahetuta imaṃ sthiramāgrahīṣye pādaprapannamidameva sadā vrataṃ me | 8.6 |
sabrahmakāḥ suragaṇāḥ sahadaityamartyāḥ sarve sametya ca madaṅgulicālane'pi |
neśā bhayaṃ na mama rātricarādamuṣmācchuddhasvabhāva iti cainamahaṃ vijāne | 8.7 |
ityuktavākya uta taṃ svajanaṃ vidhāya rājye'bhyaṣecayadapārasusattvarāṇsiḥ |
matvā tṛṇopamamaśeṣasadantakaṃ taṃ rakṣaḥ patiṃ tvavarajasya dadau sa laṅkām | 8.8 |
kalpāntamasya niśicāri patitvapūrvamāyuḥ pradāya nijalokagatiṃ tadante |
rātritraye'pyanupagāminamīkṣya so'bdhiṃ cukrodha raktanayanāntamayuñjadabdhau | 8.9 |
sa krodhadīptanayanāntahataḥ parasya śoṣaṃ kṣaṇādupagato danujādisattvaiḥ |

"sindhuḥ śirasyarhaṇaṃ parigṛhya rūpī pādāravindamupagamya babhāṣa etat"64 | 8.10 |
64 Bhā. Pu. 9.8.95
lxiii."taṃ tvāṃ vayaṃ jaḍadhiyo na vidāma bhūman kūṭasthamādipuruṣaṃ jagatāmadhīśam |
tvaṃ sattvataḥ suragaṇān rajaso" manuṣyāṃ stārtīyato'suragaṇānabhitastathā'srāḥ
65 | 8.11 |
"kāmaṃ prayāhi jahi viśravaso'vamehaṃ trailokyarāvaṇamavāpnuhi vīra patnīm |
badhnīhi setumiha te yaśaso vitatyai gāyanti digvijayino yamupetya bhūpāḥ " 66 | 8.12 |
ityuktavantamamumāṇsvanugṛhya bāṇaṃ tasmai dhṛtaṃ ditisutātmasu cāntyajeṣu |
śārvād varād vigatamṛtyuṣu durjayeṣu niḥ saṅkhyakeṣvamucadāṇsu dadāha sarvān | 8.13 |
kṛtveriṇaṃ tadatha mūlaphalāni cātra samyag vidhāya bhavaśatruramoghaceṣṭaḥ |
baddhuṃ dideśa suravardhakiṇo'vatāraṃ tajjaṃ nal . aṃ harivarānaparāṃ śca setum | 8.14 |
badhvodadhau raghupatirvividhādrikūṭaiḥ setuṃ kapīndrakarakampitabhūruhāṅgaiḥ |
sugrīvanīlahanumatpramukhairanīkairla' nkāṃ vibhīṣaṇadṛśā'viśadāṇsu dagdhām | 8.15 |
prāptaṃ niśāmya paramaṃ bhuvanaikasāraṃ niḥ sīmapauruṣamanantamasau daśāsyaḥ |
trāsād viṣaṇṇahṛdayo nitarāṃ babhūva kartavyakarmaviṣaye ca vimūḍhacetāḥ | 8.16 |
prasthāpya vālisutameva ca rājanītyai rāmastaduktavacane'pyamunā'gṛhīte |
dvāro rurodha sa catasra udīrṇasainyo rakṣaḥ pateḥ pura udāraguṇaḥ pareśaḥ | 8.17 |
dvārāṃ nirodhasamaye sa dideśa putraṃ vārāmpaterdiśi sureśvaraśatrumugram |
prācyāṃ prahastamadiśad diśi vajradaṃ ṣṭraṃ pretādhipasya śaśinaḥ svayameva cāgāt | 8.18 |
vijñāya tat sa bhagavān hanumantameva devendraśatruvijayāya dideśa cā'śu |
nīlaṃ prahastanidhanāya ca vajradaṃ ṣṭraṃ hantuṃ surendrasutasūnumathā'dideśa | 8.19 |
madhye harīśvaramadhijyadhanurniyujya yasyāṃ sa rākṣasapatirdiśameva tāṃ hi |
uddiśya saṃ sthita upāttaśaraḥ sakhaḍgo dedīpyamānavapuruttamapūruṣo'sau | 8.20 |
vidrāvito hanumatendrajidāṇsu hastaṃ tasya prapanna iva vīryamamuṣya jānan |
nīlo vibhīṣaṇa ubhau śilayā caśaktyā sañcakraturyamavaśaṃ gamitaṃ prahastam | 8.21 |
65 Bhā. Pu. 9.8.96
66 Bhā. Pu. 9.8.97
lxiv.nīlasya naiva vaśameti sa ityamoghaśaktyā vibhīṣaṇa imaṃ prajahāra sākam |
tasmin hate'ṅgada upetya jaghāna vajradaṃ ṣṭraṃ nipātya bhuvi śīrṣamamuṣya mṛdgan | 8.22 |
sarveṣu teṣu nihateṣu dideśa dhūmranetraṃ sa rākṣasapatiḥ sa ca paścimena |
dvāreṇa mārutasutaṃ samupetya dagdho gupto'pi śūlivacanena durantaśaktim | 8.23 |
akampano'pi rākṣaso niśācareśacoditaḥ |
umāpatervaroddhataḥ kṣaṇāddhato hanūmatā | 8.24 |
athāstrasampradīpitaiḥ samastaśo maholmukaiḥ |
raghupravīracoditāḥ puraṃ niśi svadāhayan | 8.25 |
tatastau nikumbho'tha kumbhaśca kopāt pradiṣṭau daśāsyena kumbhaśruterhi |
sutau suprahṛṣṭau raṇāyābhiyātau kapīṃ stān bahiḥ sarvaśo yātayitvā | 8.26 |
sa kumbho vidhātuḥ sutaṃ t āranīlau nal . aṃ cāṇsviputrau jigāyāṅgadaṃ ca |
suyuddhaṃ ca kṛtvā dineśātmajena praṇīto yamasyā'śu lokaṃ supāpaḥ | 8.27 |
tato nikumbho'drivarapradāraṇaṃ mahāntamugraṃ parighaṃ pragṛhya |

sasāra sūryātmajamāṇsu bhītaḥ sa pupluve paścimato dhanuḥ śatam | 8.28 |
taṃ bhrāmayatyāṇsu bhujena vīre bhrāntā diśo dyauśca sacandrasūryā |
surāṇsca tasyorubalaṃ varaṃ ca śarvodbhavaṃ vīkṣya viṣedurīṣat | 8.29 |
ananyasādhyaṃ tamatho nirīkṣya samutpapātā'śu puro'sya mārutiḥ |
prakāṇsabāhvantara āha cainaṃ kimebhiratra praharā'yudhaṃ te | 8.30 |
itīritastena sa rākṣasottamo varādamoghaṃ prajahāra vakṣasi |
vicūrṇito'sau tadurasyabhedye yathaiva vajro vipatau vṛthā'bhavat | 8.31 |
vicūrṇite nijāyudhe nikumbha etya mārutim |
pragṛhya cātmano'ṃ sake nidhāya jagmivān drutam | 8.32 |
pragṛhya kaṇṭhamasya sa pradhānamārutātmajaḥ |
svamāṇsu mocayaṃ stato nyapātayad dharātal . e | 8.33 |
lxv.cakāra taṃ raṇātmake makhe rameśadaivate |
paśuṃ prabhañjanātmajo vineduratra devatāḥ | 8.34 |
suptaghno yajñakopaśca śakunirdevatāpanaḥ |
vidyujjihvaḥ pramāthī caśukasāraṇasaṃ yutāḥ | 8.35 |
rāvaṇapreritāḥ sarvān mathantaḥ kapikuñjarān |
avadhyā brahmavarato nihatā rāmasāyakaiḥ | 8.36 |
yuddhonmattaśca mattaśca devāntakanarāntakau |
triśirā atikāyaśca niryayū rāvaṇājñayā | 8.37 |
narāntako rāvaṇajo hayavaryopari sthitaḥ |
abhīḥ sasāra samare prāsodyatakaro harīn | 8.38 |
taṃ dahantamanīkāni yuvarājo'ṅgado balī |
utpapāta nirīkṣyā'śu samadarśayadapyuraḥ | 8.39 |
tasyorasi prāsavaraṃ prajahāra sa rākṣasaḥ |
dvidhā samabhavat tattu vāliputrasya tejasā | 8.40 |
athāsya hayamāṇsveva nijaghāna mukhe kapiḥ |
petatuścākṣiṇī tasya sa papāta mamāra ca | 8.41 |
sa khaḍgavaramādāya prasasāra raṇe kapim |
ācchidya khaḍgamasyaiva nihato vālisūnunā | 8.42 |
gandharvakanyakāsūte nihate rāvaṇātmaje |
ājagāmāgrajastasya sodaryo devatāntakaḥ | 8.43 |
tasyā'patata evā'śu śaravarṣapratāpitāḥ |
pradudruvurbhayāt sarve kapayo jāmbavanmukhāḥ | 8.44 |
sa śaraṃ tarasā'dāya raviputrāyudhopamam |
lxvi.aṅgadaṃ prajahārorasyapatat sa mumoha ca | 8.45 |
atha tigmāṃ śutanayaḥ śailaṃ pracalapādapam |
abhidudrāva saṅgṛhya cikṣepa ca niśācare | 8.46 |
tamāpatantamālakṣya dūrāccharavidāritam |
surāntakaścakārā'śu dadhāra ca paraṃ śaram | 8.47 |
sa tamākarṇamākṛṣya yamadaṇḍopamaṃ śaram |

aviddhyaddhṛdaye rājñaḥ kapīnāṃ sa papāta ha | 8.48 |
balamapratimaṃ vīkṣya suraśatrostu mārutiḥ |
āhvayāmāsa yuddhāya keśavaḥ kaiṭabhaṃ yathā | 8.49 |
tamāpatantamālokya rathaṃ sahayasārathim |
cūrṇayitvā dhanuścāsya samācchidya babhañja ha | 8.50 |
atha khaḍgaṃ samādāya pura āpatato ripoḥ |
hariḥ pragṛhya keśeṣu pātayitvainamāhave |
śiro mamarda tarasā pavamānātmajaḥ padā | 8.51 |
varadānādavadhyaṃ taṃ nihatya pavanātmajaḥ |
samīḍitaḥ suravaraiḥ plavagairvīkṣito mudā | 8.52 |
vidrāvitākhilakapiṃ varāt triśirasaṃ vibhoḥ |
bhaṅktvā rathaṃ dhanuḥ khaḍgamācchidyāṇsirasaṃ vyadhāt | 8.53 |
yuddhonmattaśca mattaśca pārvatīvaradarpitau |
pramathantau kapīn sarvān hatau mārutimuṣṭinā | 8.54 |
tato'tikāyo'tiratho rathena svayambhudattena harīn pramṛdgan |
cacāra kālānalasannikāṇso gandharvikāyāṃ janito daśāsyāt | 8.55 |
bṛhattanuḥ kumbhavadeva karṇāvasyetyato nāma ca kumbhakarṇaḥ |
ityasya so'rkātmajapūrvakān kapīn jigāya rāmaṃ sahasā'bhyadhāvat | 8.56 |
lxvii.tamāpatantaṃ śaravarṣadhāraṃ mahāghanābhaṃ stanayitnughoṣam |
nivārayāmāsa yathā samīraḥ saumitrirātteṣvasanaḥ śaraughaiḥ | 8.57 |
vavarṣatustāvatimātravīryau śarān sureśāṇsanitulyavegān |
tamomayaṃ cakraturantarikṣaṃ svaśikṣayā kṣipratamāstabāṇaiḥ | 8.58 |
śaraiḥ śarānasya nivārya vīraḥ saumitrirastrāṇi mahāstrajālaiḥ |
ciccheda bāhū ṇsirasā sahaiva caturbhujo'bhūt sa punardviśīrṣaḥ | 8.59 |
chinneṣu teṣu dviguṇāsyabāhuḥ punaḥ punaḥ so'tha babhūva vīraḥ |
uvāca saumitrimathāntarātmā samastalokasya marud viṣaṇṇam | 8.60 |
brahmāstrato'nyena na vadhya eṣa varād vidhātuḥ sumukhetyadṛśyaḥ |
rakṣaḥ sutasyāṇsravaṇīyamitthamuktvā samīro'ruhadantarikṣam | 8.61 |
athānujo devatamasya so'straṃ brāhmaṃ tanūje daśakandharasya |
mumoca dagdhaḥ sarathāṇsvasūtastenātikāyaḥ pravaro'stravitsu | 8.62 |
hateṣu putreṣu sarākṣaseśaḥ svayaṃ prayāṇaṃ samarārthamaicchat |
sajjībhavatyeva niśācareśe kharātmajaḥ prāha dhanurdharottamaḥ | 8.63 |
niyuṅkṣva māṃ me piturantakasya vadhāya rājan sahalakṣmaṇaṃ tam |
kapipravīrāṃ śca nihatya sarvān pratoṣaye tvāmahamadya suṣṭhu | 8.64 |
itīrite'nena niyojitaḥ sa jagāma vīro makarākṣanāmā |
vidhūya sarvāṃ śca haripravīrān sahāṅgadān sūryasutena sākam | 8.65 |
acintayan lakṣmaṇabāṇasaṅghānavajñayā rāmamathā'hvayad raṇe |
uvāca rāmaṃ rajanīcaro'sau hato janasthānagataḥ pitā tvayā | 8.66 |
kenāpyupāyena dhanurdharāṇāṃ varaḥ phalaṃ tasya dadāmi te'dya |
iti bruvāṇaḥ sa sarojayonervarādavadhyo'mucadastrasaṅghān | 8.67 |

prahasya rāmo'sya nivārya cāstrairastrāṇyameyo'śanisannibhena |
lxviii.śiraḥ śareṇottamakuṇḍalojjvalaṃ kharātmajasyātha samunmamātha | 8.68 |
vidudruvustasya tu ye'nuyāyinaḥ kapipravīrairnihatāvaśeṣit āḥ |
yathaiva dhūmrākṣamukheṣu pūrvaṃ hateṣu pṛthvīruhaśailadhāribhiḥ | 8.69 |
tataḥ sa sajjīkṛtamāttadhanvā rathaṃ samāsthāya niśācareśvaraḥ |
vṛtaḥ sahasrāyutakoṭyanīkapairniśācarairāṇsu yayau raṇāya | 8.70 |
balaistu tasyātha balaṃ kapīnāṃ naikaprakārāyudhapūgabhagnam |
diśaḥ pradudrāva harīndramukhyāḥ samārdayannāṇsu niśācarāṃ stadā | 8.71 |
gajo gavākṣo gavayo vṛṣaṇsca sagandhamādā dhanadena jātāḥ |
prāṇādayaḥ pañca marutpravīrāḥ sa katthano vittapatiśca jaghnuḥ | 8.72 |
śaraistu tān ṣaḍbhiramoghavegairnipātayāmāsa daśānano drāk |
athāṇsviputrau ca sajāmbavantau prajahratuḥ śailavaraistribhistam | 8.73 |
girīn vidāryā'śu śarairathānyāñcharān daśāsyo'mucadāṇsu teṣu |
ekaikamebhirvinipātit āste sasāra taṃ śakrasutātmajo'tha | 8.74 |
śilāṃ samādāya tamāpatantaṃ vibheda rakṣo hṛdaye śareṇa |
dṛḍhāhataḥ so'pyagamad dharātal . aṃ raveḥ suto'thainamabhiprajagmivān | 8.75 |
taddhastagaṃ bhūruhamāṇsu bāṇairdaśānanaḥ khaṇḍaṇsa eva kṛtvā |
grīvāpradeśe'sya mumoca bāṇaṃ bhṛśāhataḥ so'pi papāta bhūmau | 8.76 |
atho hanūmānuragendrabhogasamaṃ svabāhuṃ bhṛśamunnamayya |
tatāḍa vakṣasyadhipaṃ tu rakṣasāṃ mukhaiḥ sa raktaṃ pravaman papāta | 8.77 |
sa labdhasañjñaḥ praśaśaṃ sa mārutiṃ tvayā samo nāsti pumān hi kaścit |
kaḥ prāpayedanya imāṃ daśāṃ māmitīrito mārutirāha taṃ punaḥ | 8.78 |
atyalpametad yadupāttajīvitaḥ punastvamityukta uvāca rāvaṇaḥ |
gṛhāṇa matto'pi samudyataṃ tvaṃ muṣṭiprahāraṃ tviti taṃ pupotha | 8.79 |
lxix.kiñcit prahāreṇa tu vihvalāṅgavat sthite hi tasminnidamantaraṃ mama |
ityagnisūnuṃ prayayau sa rāvaṇo nivārito mārutinā'pi vācā | 8.80 |
tamāpatantaṃ prasamīkṣya nīlo dhanurdhvajāgrāṇsvaratheṣu tasya |
cacāra mūrdhasvapi cañcalo'laṃ jal . īkṛtastena sa rāvaṇo'pi | 8.81 |
sa kṣipramādāya hutāṇsanāstraṃ mumoca nīle rajanīcareśaḥ |
sa tena bhūmau patito nacainaṃ dadāha vahniḥ svatanuryato'sau | 8.82 |
tato yayau rāghavameva rāvaṇo nivārayāmāsa tamāṇsu lakṣmaṇaḥ |
tatakṣatustāvadhikau dhanurbhṛt āṃ śaraiḥ śarīrāvaraṇāvadāraṇaiḥ | 8.83 |
nivāritastena sa rāvaṇo bhṛśaṃ ruṣā'nvito bāṇamamoghamugram |
svayambhudattaṃ pravikṛṣya cā'śu lalāṭamadhye pramumoca tasya | 8.84 |
bhṛśāhatastena mumoha lakṣmaṇo rathādavaplutya daśānano'pi |
kṣaṇādabhidrutya balāt pragṛhya svabāhubhirnetumimaṃ samaicchat | 8.85 |
samprāpya sañjñāṃ sa suvihvalo'pi sasmāra rūpaṃ nijameva lakṣmaṇaḥ |
śeṣaṃ hareraṃ śayutaṃ nacāsya sa cālanāyāpi śaśāka rāvaṇaḥ | 8.86 |
balāt svadorbhiḥ pratigṛhya cākhilairyadā savīraṃ pracakarṣa rāvaṇaḥ |
cacāla pṛthvī sahamerumandarā sasāgarā naiva cacāla lakṣmaṇaḥ | 8.87 |

Original text: Mahābhāratatātparyanirṇaya · Data entry Dvaita.net · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc