Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahābhāratatātparyanirṇaya · Part 241260

prakhyāpite vāsudevena dharme satāṃ sarveṣāṃ hṛdyamāsīt samastam |
hataṃ ca dharmeṇa nṛpaṃ vyajānan pāpo'yamityeva ca niścitārthāḥ | 28.106 |
yudhiṣṭhiro'pāyadarśī sadaiva sasaṃ śayo'bhūt sumano'bhivṛṣṭyḸa |
snehād drauṇiḥ sañjayo rauhiṇeyo dauryodhanāt pāpamityeva cocuḥ | 28.107 |
tataḥ kṛṣṇaḥ pḸaṇḍupāñcālakaistairbhṛśaṃ nadadbhirhṛṣitaiḥ sametaḥ |
yayau viriñceśasurendramukhyaiḥ sampūjitastaiśca raṇāṅgaṇāt smayan | 28.108 |
tataḥ śrutvā sañjayād duḥkhataptaṃ sambodhayiṣyan pitaraṃ yuyutsuḥ |
kṛṣṇasya rājñaśca matena yāto jagāma cānveva janārdanaśca | 28.109 |
dharmayuktaiśca tattvārthairlokavṛttānudarśakaiḥ |
vḸakyai rājānamāṇsvāsya prāyāt pārthān punarhariḥ | 28.110 |
kḸalānusārato daivāṃ ścopasaṃ hartumacyutaḥ |
yayau sapārthaśaineyaḥ kurūṇāṃ śibiraṃ niśi | 28.111 |
tadaiva hārdikyakṛpḸanvito'yāt suyodhanaṃ drauṇiramuṃ śayānam |
prabhagnasakthiṃ ca sṛgḸalabhūtaiḥ sambhakṣyamāṇaṃ dadṛśe śvasantam | 28.112 |
sa duḥkhaśokābhihato vinindya pārthān mayā bhūpa kimatra kāryam |
ityāha niṣpḸaṇḍavatāṃ kuruṣvetyamuṃ vyadhāt pāṃ svabhiṣekiṇaṃ nṛpaḥ | 28.113 |
ucchidya santatiṃ pḸaṇḍoḥ kṛtvā svakṣetrasantatim |
tayā bhūrakṣaṇahṛdḸa so'bhiṣiktastathetyagāt | 28.114 |
sa kṛṣṇabhīmapārthānāṃ bhayādeva punarvanam |
kṛpasātvatasaṃ yukto viveśa gahanaṃ rathī | 28.115 |
tasya cintayato droṇavadhaṃ duryodhanasya ca |
nḸa'gānnidrā niśīthe ca dhvākṣān nyagrodhavāsinaḥ | 28.116 |
hatān subahusāhasrānekenātibalena tu |
kauśikena nirīkṣyaiva prāha tau kṛpasātvatau | 28.117 |
cdxvi.nidarśanena hyenena preritaḥ paramātmanā |
yḸami pāṇḍusutān hantumityuktvā'ruruhe ratham | 28.118 |
nivārito'pi tābhyāṃ sa prādravacchibiraṃ prati |
anujagmatustāvapi taṃ śibiradvāri caikṣata | 28.119 |
ugrarūpadharaṃ rudraṃ svakīyāṃ tanvameva saḥ |
parītaṃ vḸasudevaṃ ca bahukoṭisvarūpiṇā | 28.120 |
dṛṣṭvaiva vāsudevaṃ tamatrasad gautamīsutaḥ |
vḸasudevājñayaivātra svātmanā'pi sadāṇsivaḥ | 28.121 |
ayuddhyadagrasaccā'śu drauṇeḥ sarvāyudhānyapi |
acintyā hariśaktiryad dṛśyante tmahano'pi hi | 28.122 |
atastayā preritena svātmanaivākhileṣvapi |
āyudheṣu nigīrṇeṣu drauṇiryajñaṃ tu mānasam |
cakre'tmānaṃ paśuṃ kṛtvā svātmasthāyaiva viṣṇave | 28.123 |
yajñatuṣṭena hariṇā preritaḥ śaṅkaraḥ svayam |
ātmane droṇaputrāya dadau sarvāyudhāni ca | 28.124 |
uvāca cāhamādiṣṭo viṣṇunā prabhaviṣṇunā |

arakṣaṃ pḸarthaśibiramiyantaṃ kḸalameva tu | 28.125 |
tadicchayaiva nirdiṣṭo dāsye mārgaṃ tavādya ca |
āyudhāni ca sarvāṇi hantuṃ sarvānimān janān | 28.126 |
ityudīrya pradāyā'śu sarvā hetīrvṛṣadhvajaḥ |
tatraivāntardadhe so'pi provāca kṛpasātvatau | 28.127 |
ye niryāsyanti śibirājjahitaṃ tāṃ stu sarvaśaḥ |
ityuktvā praviveśāntardhanvī khaḍgī kṛtāntavat | 28.128 |
pḸarāvatāṇsvaṃ sa tadā ṇsayānamupetya padbhyāṃ samatāḍayacca |
vakṣasyasāvavadad vītanidro jāne bhavantaṃ hi gurostanūjam | 28.129 |
samutthitaṃ mḸaṃ jahi śastrapāṇiṃ śastreṇa vīro'si sa vīradharmaḥ |
lokāṇsca me santvatha śastrapūtā iti bruvāṇaṃ sa ruṣā jagāda | 28.130 |
na santi hi brahmahaṇāṃ sulokā viśeṣataścaiva gurudruhāṃ punaḥ |
cdxvii.na dharmayuddhena vadhārhakāṇsca ye tvadvidhāḥ pḸapatamāḥ supāpa | 28.131 |
avaśyabhāvinaṃ mṛtyuṃ dhṛṣṭadyumno vicintya tam |
tūṣṇīṃ babhūva svapne'pi nityaṃ paśyati tāṃ mṛtim | 28.132 |
drauṇiṃ ca kāl . arātriṃ ca droṇapātādanantaram |
viśasantaṃ kṛṣantīṃ ca svapne'paśyaddhi pārṣataḥ | 28.133 |
samākṣipad droṇasuto'sya kaṇṭhe nibaddhya maurvīṃ dhanuṣopyurasthaḥ |
mamantha kṛcchreṇa vihāya dehaṃ yayau nijaṃ sthānamasau ca vahniḥ | 28.134 |
tataḥ śikhaṇḍinaṃ hatvā yudhāmanyūttamojasau |
janamejayaṃ ca pāñcālīsutānabhiyayau jvalan | 28.135 |
tairutthitairasyamānaḥ śaraiḥ khaḍgena jaghnivān |
sarvān savyāpasavyena tathā'nyān pāṇḍavātmajān |
ṛta ekaṃ bhaimaseniṃ kḸaṇsirājātmajātmajam | 28.136 |
taṃ tadā'ntarhitaḥ śarvaḥ kailāsamanayat kṣaṇāt |
sa śarvatrātanāmā'sīdatastatraiva so'vasat | 28.137 |
purā'rthitaḥ svadauhitrasyāmaratvāya śaṅkaraḥ |
kḸaṇsirājena tenāsau jugopainaṃ kṛpḸayutaḥ | 28.138 |
vḸasudevamataṃ jñḸatvā sāmrājyāya parīkṣitaḥ |
vḸarayāmāsa bhūlokaṃ naiva yāhītyamuṃ śivaḥ | 28.139 |
sāmānyato'pāṇḍavāya drauṇinā'pyabhisandhitam |
tadrūpeṇaiva rudreṇa vinainamiti cintitam | 28.140 |
astraṃ brahmaśiraścainaṃ na jaghānaikyatastayoḥ |
cekitānādikāṃ ścaiva jaghānānyān sa sarvaśaḥ | 28.141 |
sa cedipāñcālakarūṇsakāṇsīnanyāṃ śca sarvān vinihatya vīraḥ |
śiśūn striyaścaiva nihantumugraḥ prājvālayat tacchibiraṃ samantāt | 28.142 |
jijīviṣūṃ statra palāyamānān dvāri sthitau gautamaḥ sātvataśca |
nijaghnatuḥ sarvataḥ pḸarṣatasya sūtastvekaḥ śeṣito daivayogāt | 28.143 |
khaḍgena prahṛtaṃ dṛṣṭvḸa hārdikyena papāta ha |
bhūmau prāgeva saṃ sparśānna j ñḸatastamasā'munā |

anyāsakte samutthāya prādravad yatra pārṣatī | 28.144 |
cdxviii.tasyā akathayat sarvaṃ sā bhīmāyā'ha duḥkhitā |
prādravad rathamāruhya sa dhanvī gautamīsutam | 28.145 |
tadantare drauṇirapi prayātaḥ kṛṣṇāsutānāṃ muditaḥ śirāṃ si |
ādāya hārdikyakṛpḸanuyāto duryodhanaṃ sannikṛṣṭaprayāṇam | 28.146 |
dṛṣṭvḸa taduktaṃ ca niśamya pāpastuṣṭo'tyajat sādhviti dehamāṇsu |
bhīmārjunābhyāmatha keśavācca bhītāḥ pṛthag drauṇimukhāḥ prayātāḥ | 28.147 |
tatraikalaṃ droṇasutaṃ rathena yāntaṃ rathī mārutiranvadhāvat |
tamādravantaṃ prasamīkṣya bhītaḥ parādravad drauṇiratidrutāṇsvaiḥ | 28.148 |
ādravantaṃ punardṛṣṭvḸa bhīmaṃ droṇātmajo ruṣā |
āvṛtya yuddhyan vijito'straṃ brahmaśira ādade | 28.149 |
etasminnantare kṛṣṇo dharmajenārjunena ca |
tatrā'gamat tadastraṃ ca bhīmaṃ cḸavyarthatāṃ nayan |
avadhyo bhīmasenastadastraṃ cḸamoghameva yat | 28.150 |
viṣṇunaivobhayaṃ yasmāt klṛptaṃ bhīmo'strameva tat |
gḸayatrī tatra mantro yad brahmā taddhyānadevatā |
dhyeyo nārāyaṇo devo jagatprasavitā svayam | 28.151 |
ūce ca pārthayoḥ kṛṣṇo yat kṛtaṃ drauṇinā purā |
svāyudhānāṃ yḸacanaṃ cḸapyaśaktena taduddhṛtau | 28.152 |
pṛṣṭenoktaṃ tvayā hīnāṃ kṛtvā duryodhanāya gām |
dḸatuṃ tvadāyudhaṃ me'dyetyevamukte tmanoditam |
maivaṃ kḸarṣīḥ punariti ddhyāyatā'bdhestaṭe svamu | 28.153 |
tadastraṃ prajvalad dṛṣṭvḸa'pāṇḍavatvavidhitsayā |
dharāyāṃ drauṇinā muktaṃ kṛṣṇena prerito'rjunaḥ | 28.154 |
svastyastu droṇaputrāya bhūtebhyo mahyameva ca |
iti bruvaṃ stadevāstramastraśāntyai vyasarjayat | 28.155 |
anastrajñeṣu muktaṃ taddhanyādastramucaṃ yataḥ |
gurubhaktyā tato drauṇeḥ svastyastvityāha vāsaviḥ | 28.156 |
tadā'strayostu saṃ yoge bhūtānāṃ saṃ hṛtirbhavet |
bhūtānāṃ svastirapyatra kāṅkṣitā karuṇātmanā | 28.157 |
cdxix.śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
tathā'pyastradvayaṃ yuktaṃ bhūtānāṃ nḸaṇsakṛd dhruvam |
tasmānnivārayan yogaṃ tayormadhye'bhavat kṣaṇāt |
nissīmaśaktiḥ paramaḥ kṛṣṇaḥ satyavatīsutaḥ | 28.158 |
saṃ sthāpyāstradvayaṃ dḸure tāvāha puruṣottamaḥ |
santi hyastravidaḥ pḸurvaṃ prāyaścaitanna taiḥ kṛtam |
lokopadravakṛt karma santaḥ kuryuḥ kathaṃ kvacit | 28.159 |
ityukte phalgunaḥ prāha mayā muktaṃ mahāpadi |
śāntyarthameva ca vibho kṣantavyaṃ bhavatā tataḥ | 28.160 |
drauṇirapyevamevā'ha tau vedapatirabravīt |

nivartyatāmastramiti śakrasūnustathā'karot |
nivartanāprabhuṃ drauṇiṃ vḸasudevo'bhyabhāṣata | 28.161 |
kṣatratejā brahmacārī kaumārādapi pāṇḍavaḥ |
nivartane tataḥ śakto nāyaṃ droṇātmajo'pi san |
abrahmacaryādityukte vyāso drauṇimabhāṣata | 28.162 |
nivartanāsamarthastvaṃ dehi naisargikaṃ maṇim |
jitaḥ prāgeva bhīmena bhīmāyaiva mahāprabham |
api kevalayā vācā pārthebhyo'straṃ nivartaya | 28.163 |
ityukto mūrdhajaṃ ratnaṃ jarāmaraṇanāṇsanam |
kṣuttṛṭśramāpahaṃ divyagandhaṃ dhvāntaharaṃ śubham | 28.164 |
utkṛtya bhīmāya dadau muktāḥ pañcaiva pāṇḍavāḥ |
astrāditi tato vedabhartā vāsavimabravīt | 28.165 |
tāta muktaṃ drauṇinā'pi tvamevāstraṃ nivartaya |
ityuktastaṃ praṇamyā'śu sañjahārārjuno'pi tat | 28.166 |
yḸadaveśo'tha gautamyāḥ sutamāhaikasantateḥ |
vḸacā nivartayāstraṃ te ityukto drauṇirabravīt | 28.167 |
pakṣapātādicchasi tvaṃ bhāgineyasya santatim |
tatraiva pātayāmyastramuttarāgarbhakṛntane | 28.168 |
vḸasudevaḥ punaḥ prāha yadi hantavya eva te |
garbhastathā'pi naivāstraṃ pḸatayāsmin kathañcana | 28.169 |
cdxx.abhimanyormṛtasyaiva dehe pātaya mānada |
evaṃ tvadastranihataṃ garbhamujjīvayāmyaham | 28.170 |
pḸataye garbha evāhamityūce gautamīsutaḥ |
athā'ha vāsudevastamīṣatkruddha iva prabhuḥ | 28.171 |
durmate paśya me vīryaṃ yat te śakyaṃ kuruṣva tat |
ujjīvayāmyahaṃ garbhaṃ yatataḥ śaktito'pi te | 28.172 |
santatirvarṣasāhasraṃ pḸaṇḍavānāṃ bhaved bhuvi |
matpālitāṃ na kaścit tāṃ tāvaddhantuṃ kṣamaḥ kvacit | 28.173 |
jānāmi te matiṃ duṣṭāṃ jighāṃ soḥ pḸarthasantatim |
cikīrṣordhārtarāṣṭrasya tantuṃ bhūyaḥ suduṣkaram | 28.174 |
madājñayā sā viphalā bhavitrī vāñchā mumukṣā vimukhasya viṣṇoḥ |
yathaiva tenaiva narādhirūḍho gamyastava syānnaca bhūmibhāgaḥ | 28.175 |
durgandhayukto vraṇasañcitāṅgaḥ sadā caraḥ syā vipineṣu manda |
yḸavad bhuvi syādiha pārthatanturvyāso'pi taṃ prāha tatheti devaḥ | 28.176 |
rūpadvayenāpi harestathokto jagāda kāl . ītanayaṃ sa kṛṣṇam |
tvayā saha syānmama saṅgamo vibho yatheṣṭataḥ syānnaca me'tra vighnaḥ | 28.177 |
ityukta Oṃ iti prāha bhagavān bādarāyaṇaḥ |
taṃ praṇamya yayau so'pi svapnadṛṣṭamanusmaran | 28.178 |
svapne hi draupadeyānāṃ vadho dṛṣṭo tmanā niśi |
arjunena pratijñḸanaṃ draupadyai svavadhaṃ prati | 28.179 |

nibadhyā'nayanaṃ caiva tenaiva śibiraṃ prati |
muñceti draupadīvākyaṃ neti bhīmavacastathā |
kṛṣṇavākyānmaṇiṃ hṛtvā deśānniryātanaṃ tathā | 28.180 |
ityādi svapnadṛṣṭaṃ yat prāyaḥ satyamabhūditi |
cintayan prayayau dāvaṃ drauṇiḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ | 28.181 |
sa kṛṣṇoktamapi prāpya bādarāyaṇaṇsiṣyatām |
prāpyottaradvāpare ca vedān saṃ vibhajiṣyati | 28.182 |
tataḥ saptarṣirbhūtvā pārāṇsaryaprasādataḥ |
ekībhāvaṃ svarūpeṇa yāsyatyacyutaniṣṭhayā | 28.183 |
cdxxi.pāṇḍavarājyalābho nāma aṣṭāviṃ śo'dhyāyaḥ
kṛpo'tha pāṇḍavān prāpya gauravāt pūjitaśca taiḥ |
abhūdācārya evāsau rājñḸaṃ tattantubhāvinām | 28.184 |
bḸadarāyaṇaṇsiṣyatvaṃ punaḥ prāpya bhajannamum |
sākaṃ svabhāgineyena bhāvyeko munisaptake |
kṛtavarmā dvāravatḸ Ḷṃ yayau kṛṣṇānumoditaḥ | 28.185 |
kṛṣṇāyai taṃ maṇiṃ datvā bhīmastāṃ paryasāntvayat |
vikopā bhīmavākyena rājñe sā ca maṇiṃ dadau | 28.186 |
rājārhe hi maṇau datte mahyaṃ bhīmena laukikāḥ |
strīpakṣapātaṃ rājā caśaṅkeyurmāruteriti | 28.187 |
maṇiṃ rājñe dadau kṛṣṇā bhartṛpriyahite ratā |
so'pyābadhya maṇiṃ mḸurdhni reje rājā gavāmiva | 28.188 |
vedeśvareṇāpi yadūttamena kṛṣṇena yuktāstata āṇsu pārthāḥ |
yayuḥ sabhāryā nijarājadhānīṃ hatvaiva santo'ntararīn svarājyam | 28.189 |
yudhiṣṭhirasyānu vicitravīryasutasya pādāvabhivandamānam |
ākṛṣya bhīmaṃ parameśvaro'yo mayākṛtiṃ dhāt purato nṛpasya | 28.190 |
bhīmākṛtiṃ tāṃ sa suyodhanena kārāpitāmabhyasane gadāyāḥ |
āṇsliṣya cūrṇīkṛtavānasṛg vaman hā tāta bhīmeti vadan papāta | 28.191 |
tamāha kṛṣṇo na hato'dya bhīmo naca tvayā'nyairapi śakyate'sau |
hantuṃ svabuddhiḥ prathitā tvayā'dya pāpā hi te buddhiradyāpi rājan | 28.192 |
svabuddhidoṣādatipāpaśīlaputrākhyapāpāni vivarddhayitvā |
nīto vaśaṃ taiḥ phalamadya bhuñjan na krodhituṃ cḸarhasi bhīmasene | 28.193 |
ityukte śāntabuddhyaiva rājñḸa'hūto vṛkodaraḥ |
abhyavandata tatpādāvanujādyāṇsca tasya ye | 28.194 |
vajrācca dṛḍhadehatvādavikāre vṛkodare |
na doṣo vivṛto'sya syāditi kṛṣṇena vañcitaḥ |
sarvānāṇsliṣya ca premṇā yuyoja nṛpa āṇsiṣaḥ | 28.195 |
kulanāṇsakaraḥ pḸapaḥ śāpayogyastava hyaham |
ityuktvaiva praṇamato gāndhārī supadāṅgulīḥ | 28.196 |
cdxxii.dadarśa dharmarājasya paṭṭāntena prakopitā |
tasyāḥ krodhāgninirdagdhanakhaḥ sa kunakho'bhavat | 28.197 |

vandamānaṃ punarbhīmamāha sā krodhavihvalā |
adharmataḥ kathaṃ bhīma sutaṃ me tvaṃ nijaghnivān | 28.198 |
ityukto'syāḥ śamayituṃ krodhamagre vṛkodaraḥ |
prāha na prāṇasandehe pāpaṃ syāt pāpino vadhe | 28.199 |
ityuktvā tāṃ punaḥ prāha pratijñḸahānimantarā |
na me'sti prāṇasandeha iti jānan vṛkodaraḥ | 28.200 |
yathāpratijñaṃ bhrātṛvyān raṇe mama nijaghnuṣaḥ |
kvādharmaḥ kṣatrajātestu taddhānau jīvitaṃ nahi | 28.201 |
"pāpā naśuddhadharmeṇa hantavyā" iti ca śrutiḥ |
"anyavat pāpahananaṃ pḸapayetyāha" iti śrutiḥ |
ato'surān naikṛtikān nikṛtyā ghnanti devatāḥ | 28.202 |
"nikṛtyā nikṛtiṃ hanyānnikṛtyā naiva dhārmikam" |
iti śrutirhi paramā paṭhyate paiṅgibhiḥ sadā | 28.203 |
ityuktā taṃ punaḥ prāha kathaṃ te naraśoṇitam |
pītaṃ nareṇaiva satā napītamiti so'bravīt | 28.204 |
dantāntaraṃ na me prāpa śoṇitaṃ tat sutasya te |
pratijñḸapālanāyāpi pratikartuṃ ca tat kṛtam | 28.205 |
bhīṣaṇāya ca śatrūṇāṃ pītavacca pradarśitam |
vedadṛṣṭaṇsca dharmo'yamatipāpajanaṃ prati | 28.206 |
ityuktovāca naivāndhadvayasyāsya vṛkodara |
ghnatā putraśataṃ yaṣṭimātraṃ corvaritaṃ tvayā | 28.207 |
tāmāha bhīmaḥ pḸapiṣṭhḸa vadhayogyāparādhinaḥ |
sarve hatā iti punaḥ sā'ha yenākṛtastava |
aparādhaḥ sa eko'pi kiṃ nḸastītyavadat sa tām | 28.208 |
sarvaiḥ sametaiḥ kṛṣṇasya bandhanāya viniścitam |
anyāni ca supāpāni kṛtānyatra purā'pica | 28.209 |
vḸasudevaṃ sabhāsaṃ sthaṃ bruvāṇaṃ dharmasaṃ hitam |
cdxxiii.(samastadharmasaṅgrahaḥ )
punaḥ punaravaj ñḸaya yāntaṃ duryodhanaṃ bahiḥ |
sarve'nvagacchannityādīnyabhipretya vṛkodaraḥ | 28.210 |
naiko'pyanaparādhī me svayaṃ tānanuśikṣitum |
asamarthā mayi krodhaṃ kiṃ karoṣi nirarthakam | 28.211 |
ityuktā sā'bhavat t ūṣṇīṃ kramāt sarvaiśca pāṇḍavaiḥ |
vanditā vyāsavākyācca kiñcicchāntā'tha sā'bhavat | 28.212 |
tasyā yāṇsca snuṣāḥ sarvāstābhiḥ saha puraskṛtām |
kṛtvā taṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca vidurādīṃ śca sarvaśaḥ | 28.213 |
pḸaṇḍavāḥ pradhanasthānaṃ sabhāryāḥ pṛthayā saha |
kṛṣṇābhyāṃ ca yayustatra gāndhāryāstapaso balam | 28.214 |
jānan pāṇḍavarakṣārthaṃ cikīrṣustattapovyayam |
vedeśvaro dadau divyaṃ cakṣuḥ satyavatīsutaḥ | 28.215 |

tena dṛṣṭvḸa pretadehān sarvāṃ statra samākulā |
śaśāpa yādaveśānaṃ tvayā'smatkulanāṇsanam |
yat kṛtaṃ tat tava kulaṃ gacchatvanyonyataḥ kṣayam | 28.216 |
ityukto bhagavān kṛṣṇaḥ svacikīrṣitameva tat |
astvevamityāha vibhurīśvaro'pyanyathā kṛtau | 28.217 |
tena tasyāstapo naṣṭaṃ hīnā sā'to hi bhartṛtaḥ |
nḸaṇsayeddhi sadā viṣṇuḥ svayogyādadhikān guṇān | 28.218 |
tata āṇsliṣya bhartḸṛṇāṃ dehān prarudatīḥ striyaḥ |
sarvā duryodhanādīnāṃ darśayāmāsa keśavaḥ |
kṛṣṇāyai sā ca taṃ devamastuvat pūrṇasadguṇam | 28.219 |
tato dehān prasiddhānāṃ pḸarthāḥ samadahan satām |
anyeṣāṃ dhṛtarāṣṭrādīn puraskṛtyaiva kāṃ ścana |
sūtaiḥ pañcabhireva svaiḥ sarasvatyāṃ pracikṣipuḥ | 28.220 |
snehānnṛpo yamau ca svān nā'jau tasmin hyayojayan |
śavāḥ prāyo bahutvena tatratatraiva saṃ sthitāḥ | 28.221 |
tato dadatsu pānīyaṃ gaṅgāyāṃ svajanasya tu |
pṛthā karṇāya datteti pārthānāhāgrajaṃ ca tam | 28.222 |
cdxxiv.atha ekonatriṃ śo'dhyāyaḥ
Oṃ | yadaiva kṛṣṇau sakalādhirājye yudhiṣṭhiraṃ yauvarājye ca bhīmam |
viprairyutāvabhiṣicyā'śiṣaṇsca yuktā datvā harṣayāmāsatustau | 29.1 |
tadaiva cārvāka iti prasiddhaṃ rakṣastridaṇḍī yatireva bhūtvā |
yudhiṣṭhiraṃ garhayāmāsa viprāstvāṃ garhayantīti supāpaśīlam | 29.2 |
śrutvaiva tad duḥkhitamāṇsu dharmajaṃ dṛṣṭvḸa viprāḥ śepuramuṃ bhṛśārtāḥ |
agarhitaṃ nityamasmābhirenaṃ yato'voco garhitamadya pāpa |
bhasmībhavā'śveva tatastvitīrite kṣaṇādabhūt pāpatamaḥ sa bhasmasāt | 29.3 |
bhasmīkṛte'smin yativeṣadhāriṇi yudhiṣṭhiraṃ duḥkhitaṃ vṛṣṇisiṃ haḥ |
provāca nāyaṃ yatirugrakarmā suyodhanasyaiva sakhā supāpaḥ | 29.4 |
rakṣo'dhamo'yaṃ nihato'dya vipraistanmā ṇsucaḥ kṛtakāryo'si rājan |
itīritaḥ śāntamanāḥ sa viprān santarpayāmāsa dhanaiśca bhaktyā | 29.5 |
asāntvayacca bāndhavān sa paurasaṃ śritādikān |
dadau yatheṣṭato dhanaṃ rarakṣa cānu putravat | 29.6 |
sa bhīṣmadroṇakarṇānāṃ vadhād duryodhanasya ca |
pḸapāṇsaṅkī tapyamāno rājyatyāge mano dadhe | 29.7 |
so'nujaiḥ kṛṣṇayā viprairapyukto dharmaśāsanam |
tato hāheti vilapan rājā paramaduḥkhitaḥ |
śaśāpa sarvanārīṇāṃ guhyaṃ hṛdi na tiṣṭhatu | 28.223 |
hḸa mātastava dhṛtyaiva vayaṃ sarve bhṛśaṃ hatāḥ |
jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ hatvā pratipatsyāma kāṃ gatim | 28.224 |
evaṃ vadantaṃ kaunteyaṃ vḸasudevaḥ sanāradaḥ |
śamayāmāsa sadvākyairguṇān karṇasya cābravīt | 28.225 |

tataste pretakāryāṇi cakruḥ sarve'pi sarvaśaḥ |
sarveṣāmādhirājye ca sthito'bhūt pāṇḍavāgrajaḥ | 28.226 |
cdxxv.bhīmaṃ samprārthayitvaiva na vetthsītyāha phalgunam | 29.8 |
tasmin kruddhe nṛpaṃ prāhurviprāstvatto'pi tattvavit |
śakro'rjuna iti śrutvā'pyetaddharme sasaṃ śayam | 29.9 |
matsnehādeva sarve'pi dharmo'yamiti vādinaḥ |
ityevaṃ śaṅkamānaṃ tamūcaturviprayādavau |
kṛṣṇo dharmo'yamityeva śāstrayuktyā punaḥ punaḥ | 29.10 |
nḸatiniścitabuddhiṃ taṃ tadā'pi puruṣottamau |
hatapakṣagatatvena tacchaṅkāyā agocaraḥ |
yato bhīṣmastato yāhi tamityūcaturavyayau | 29.11 |
sa tābhyāṃ bhrātṛbhiścaiva munibhiśca samanvitaḥ |
bhīṣmaṃ yayau lajjite'sminstaṃ bhīṣmḸayā'ha keśavaḥ | 29.12 |
pṛcchetyuktaḥ sa bhīṣmeṇa papracchākhilamañjasā |
tatrovācākhilān dharmān kṛṣṇo bhīṣmaśarīragaḥ | 29.13 |
bhīṣmo hyāha hariṃ pḸarthā bodhanīyāstvayaiva hi |
kḸa ṇsaktirmama deveśa pārthān bodhayituṃ prabho | 29.14 |
ityukto bhagavānāha tvatkīrtyai tvayi saṃ sthitaḥ |
pravakṣyḸamyakhilān dharmān sūkṣmaṃ tattvamapīti ha | 29.15 |
rājñaḥ prathamato dharmo bhagavaddharmapālanam |
tadarthaṃ kaṇṭakoddhāro dharmā bhāgavat ā api |
manovākkarmabhirviṣṇoracchidratvena cārcanam | 29.16 |
pūrṇāṇseṣaguṇo viṣṇuḥ svatantraścaika eva tu |
tadvaśaṃ sarvamanyacca sarvadeti viniścayaḥ | 29.17 |
devat ākramavijñḸanamapūjā'nyasya vai hareḥ |
pūjā bhāgavatatvena devādīnāṃ ca sarvaśaḥ | 29.18 |
cdxxvi.vṛthā karmākṛtiḥ kvāpi nirāṇsīstvaṃ sadaiva ca |
viṣṇorbhāgavat ānāṃ ca pratīpasyākṛtiḥ sadā |
parasparavirodhe tu viśiṣṭasyānukūlatā | 29.19 |
priyaṃ viṣṇostadīyānāmapi sarvaṃ samācaret |
dharmamapyapriyaṃ teṣāṃ naiva kiñcit samācaret | 29.20 |
sāmye virodhe ca bahūnanuvarteta vaiṣṇavān |
ete sādhāraṇā dharmā jñeyā bhāgavat ā iti | 29.21 |
tattvavijñḸapanaṃ dharmo viprasya tu viśeṣataḥ |
śārīradaṇḍasantyāgaḥ putrabhāryādikānṛte |
tatrāpi nāṅgahāniḥ syād vedanā vā ciraṃ natu | 29.22 |
nacārthadaṇḍaḥ kartavyo vipravaiśyādibhiḥ kvacit |
śārīradaṇḍaviṣaye vaiśyādīnāṃ ca vipravat | 29.23 |
yathālabdhena varteta bhikṣayā vā dvijottamaḥ |
śiṣyayājyopalabdhairvā kṣatradharmeṇa vā'padi | 29.24 |

mahāpadi viśāṃ dharmaiḥ kṣatriyaḥ suraviprayoḥ |
anyatra sarvavittena vartetaitāṃ śca pālayan | 29.25 |
virodhinaḥ kṣatriyācca prasahyaiva hared dhanam |
sāmādikramato dharmān vartayed daṇḍato'ntataḥ |
apalāyī sadā yuddhe satāṃ kḸaryamṛte bhavet | 29.26 |
kṛṣivāṇijya gorakṣā kusīdaṃ vaiśyajīvanam |
paricaryaiva śūdrasya vṛttiranye svapūrvavat |
varteyurbrāhmaṇādyāṇsca kramāt pūjyā haripriyāḥ | 29.27 |
haribhaktāvanuccastu varṇocco nātipūjyate |
vinā praṇāmaṃ pūjyastu varṇahīno haripriyaḥ |
ādarastatra kartavyo yatra bhaktirharervarā | 29.28 |
cdxxvii.jñḸapanaṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharmo viprābhyanujñayā |
tadabhāve tu vaiśyānāṃ śūdrasya paramāpadi | 29.29 |
"varṇeṣvaj ñeṣvavarṇastu na j ñḸanī syāt kathañcana" |
iti śruteravarṇasya j ñḸapanaprāptireva na | 29.30 |
jñeyaṃ sarvatrivarṇasthastrībhirvedān vinā'khilam |
svīyapunniyatiḥ strīṇāṃ svadāraniyatirnṛṇām | 29.31 |
dharmo guṇottamānāṃ tu smṛtyaivāndhaṃ tamo vrajet |
guṇasarvasvahāniḥ syāduttarottarato'tra ca | 29.32 |
adho'dho'dhikadoṣaḥ syāt strīṇāmanyatra madhyataḥ |
vedā apyuttamastrībhiḥ kṛṣṇādyābhirivākhilāḥ | 29.33 |
devyo munistriyaścaiva narādikulajā api |
uttamā iti vijñeyāstacchūdrairapyavaidikam |
jñeyamanyairharernāma nijakartavyameva ca | 29.34 |
sarvathā'ndhaṃ tamo yāti varaṃ sadṛśameva vā |
yo viṣṇormanyate kiñcid guṇaiḥ kaiścidapi kvacit | 29.35 |
brahmeśānādikamapi bhedaṃ yo vā na manyate |
bhedadṛk tadguṇādau ca prādurbhāvagate'pi yaḥ | 29.36 |
prākṛtaṃ dehamathavā duḥkhājñḸanaśramādikam |
manyate tāratamyaṃ vḸa tadbhakteṣvanyathaiva yaḥ | 29.37 |
manovāktanubhiryo vā tasminstadbhakta eva vā |
virodhakṛd viṣṇvadhīnādanyat kiñcidapi smaran | 29.38 |
anyādhīnatvaviccāsya sarvapūrtyavideva ca |
bhaktihīnaśca te sarve tamo'ndhaṃ yḸantyasaṃ śayam | 29.39 |
tattve saṃ śayayuktā ye sarve te nirayopagāḥ |
cdxxviii.doṣebhyaste guṇādhikye naiva yāntyadhamāṃ gatim |
guṇadoṣasāmye mānuṣyaṃ sarvadaiva punaḥ punaḥ | 29.40 |
yḸavad doṣakṣayaścordhvā gatiḥ kramaśa eva tu |
sarvadoṣakṣaye muktirātmayogyānusārataḥ | 29.41 |
bhaktijñḸanonnatāveva svargaśca śubhakarmaṇaḥ |

viṣṇuvaiṣṇavavākyena hāniḥ pḸapasya karmaṇaḥ | 29.42 |
ityādi dharmasarvasvaṃ bhīṣmasthenaiva viṣṇunā |
pḸarthānāṃ gaditaṃ tacca śrutvā dharmasuto'nujān |
papraccha viduraṃ caiva sāraṃ dharmādiṣu triṣu | 29.43 |
āha kṣattā dharmameva sāramarthaṃ ca madhyamam |
nīcaṃ kḸamaṃ niṣphalatvādarthamevārjuno'bravīt | 29.44 |
sāraṃ sa dvividho j ñeyo daivo mānuṣa eva ca |
daivo vidyā hiraṇyḸadirmānuṣaḥ parikīrtitaḥ | 29.45 |
madhyamo dharma evātra sādhyaṃ sādhanameva ca |
vidyāhvayo'rtho dharmasya vidyayaiva ca mucyate | 29.46 |
mḸanuṣo'rtho'pi vidyāyāḥ kḸaraṇaṃ suprayojitaḥ |
tuṣṭo'rthena gururyasmāt kaivalyaṃ dḸatumapyalam | 29.47 |
dharmārthatāṃ vinā'pyarthaistuṣyeyurgurudevatāḥ |
yadyanuddeśito dharmo'pyarthamevānusaṃ vrajet | 29.48 |
gurutā'rthagataiva syāt kāmo'vastāddhi niṣphalaḥ |
yamāvatra vidāṃ śreṣṭhḸavarjunoktamanūcatuḥ | 29.49 |
athāha bhīmaḥ pravaraḥ sutattvadṛśāṃ samastānabhibhāṣya harṣāt |
smayan na kāmādatiriktamasti kiñcicchubhaṃ kkāvaratāṃ sa yāyāt | 29.50 |
kḸamyaṃ hi kāmābhidhamāhurāryāḥ kḸamyāḥ pumarthāḥ saha sādhanairyat |
cdxxix.akāmyatāṃ yḸatyapumartha eva pumarthitatvāddhi pumartha uktaḥ | 29.51 |
vijñḸanabhaktyādikamapyatīva satsādhanaṃ kḸamabahiṣkṛtaṃ cet |
na sādhanaṃ syāt paramo'pi mokṣo na sādhyatāṃ yḸati vinā hikāmāt | 29.52 |
parāt paro'pyādipumān hariśca svasyetareṣāmapi kāmya eva |
akāmito'vāggatimeva dadyāt kāmaḥ pumartho'khila eva tena | 29.53 |
icchaiva kāmo'stu tathā'pi naitāmṛte hi cittvaṃ ghaṭakuḍyavat syāt |
sārastataḥ saiva cidātmakā'pi sā cetanā gūḍhatanuḥ sadaiva | 29.54 |
na praśnayogyaḥ pṛthageva kāmastenaiṣa rājan yadi tāratamyam |
icchasyayaṃ te trividho hi vedyo dharmārthayuktaḥ paramo mato'tra |
ekāvirodhī yadi madhyamo'sau dvayorvirodhī tu sa eva nīcaḥ | 29.55 |
tasmāt svabuddhipramadābhireva kāmaṃ ramethā anurūpakāmaḥ |
rājan na kāmādaparaṃ śubhaṃ hi paro hi kāmo harireva yena | 29.56 |
prājñaḥ suhṛccandanasāralipto vicitramālyābharaṇairupetaḥ |
idaṃ vaco vyāsasamāsayuktaṃ samprocya bhīmo vararāma vīraḥ | 29.57 |
praśasya bhīmamanyāṃ śca rājā mokṣamathāstuvat |
svayukterapratīpatvānnirācakre na mārutiḥ | 29.58 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
(samastadharmasaṅgraho nama) ekonatriṃ śo'dhyāyaḥ
cdxxx.(yāgasamāptiḥ )
atha triṃ śo'dhyāyaḥ

Oṃ | atha kṛṣṇamanusmṛtya bhīṣme svāṃ vasutāṃ gate |
kṛtvā kāryāṇi sarvāṇi gaṅgāmāṇsvāsya duḥkhitām | 30.1 |
āṇsvāsitaśca kṛṣṇābhyāṃ dharmajo duḥkhitaḥ punaḥ |
parāṇsarasutenoktaḥ kṛṣṇenānantarādhasā | 30.2 |
apāpe pāpaśaṅkitvādaśvamedhairyajācyutam |
kuru rājyaṃ ca dharmeṇa pālayāpālakāḥ prajāḥ | 30.3 |
ityuktaḥ sa tathā cakre tyaktvā bhogāṃ śca kṛtsnaśaḥ |
govratādivratairyuktaḥ pḸalayāmāsa medinīm | 30.4 |
dadau deyāni mukhyāni yathākāmamakhaṇḍitam |
naivārthī vimukhaḥ kaścidabhūd yogyaḥ kadācana | 30.5 |
praṣṭā ca dātā'khilarājanamyo yaṣṭā ca dharmātmaja eva tatra |
babhūva pāṇḍorgṛhamāvasaṃ śca rājādhirājo vanitānivṛttaḥ | 30.6 |
bhīmastu dauryodhanameva sadma prapedivānūrjitavīryalabdham |
kṛṣṇāsahāyaḥ surarājayogyānabhuṅkta bhogān yuvarāja eva | 30.7 |
kṛṣṇā ca pārthāṃ ścaturo vihāya suvyaktasārasvataśuddhabhāvā |
rarāja rājāvarajena nityamananyayogena śikheva vahneḥ | 30.8 |
prītyaiva vijñḸanayujā'nyapārthaiḥ saṃ vḸadataḥ parihṛtā gatabhāvikāle |
api svakīyaṃ patimeva bhīmamavāpya sā paryacaranmudaiva | 30.9 |
rarāja rājāvarajastayā sa dvirūpayā somakakāṇsijātayā |
śriyā bhuvā caiva yathā'bjanābho nihatya sarvān ditijān mahābdhau | 30.10 |
sarvottuṅgo nāmataḥ prāṇavāyoraṃ śo niśāyāṃ guruputrasūditaḥ |
mḸatā'sya devīti ca rauhiṇeyī bhīmapriyā'sīd yā purā'syaiva rākā | 30.11 |
cdxxxi.anyāṇscā'survāsudevyo diśo yā Ḹapaśca pūrvaṃ viṃ śatiragryarūpāḥ |
tābhiryuto daivatairapyalabhyānabhuṅkta bhogān vibudhānugārcitaḥ | 30.12 |
rarakṣa dharmānakhilān hareḥ sa nidhāya viprānanuśāsya yuktān |
sadvaiṣṇavān viduṣaḥ pañcapañca savetanān grāmamanu svakīyān | 30.13 |
dadhāra daṇḍaṃ tadavartiṣu svayaṃ jagrāha cānveva mudā'tha tadgatān |
taddhṛttamanyairapi vipravaryaiḥ saṃ śodhayan sarvamasau yathā vyadhāt | 30.14 |
nḸavaiṣṇavaḥ kaścidabhūt kutaścinnaivānyaniṣṭho naca dharmahantā |
na vidhyavartī naca duḥkhito'bhūnnāpūrṇavittaśca tadīyarāṣṭre | 30.15 |
vḸasiṣṭhavṛṣṇipravarau prapaśyatāṃ tābhyāṃ ca bhīmena munīśvaraiśca |
saṃ śikṣitānāṃ prathamād yugācca guṇādhikaḥ kalirāsīt prajānām | 30.16 |
śubhaṃ mahat svalpaphalaṃ kṛte hi viparyayeṇāṇsubhameṣa doṣaḥ |
taddhīnamapyuccaśubhaṃ kṛtād yugāccakre kaliṃ mḸarutiracyutāṇsrayāt | 30.17 |
dhanañjayaḥ prodyatadaṇḍa Ḹasīt sadā'nyacakreṣu nijāgrajeritaḥ |
vibhīṣayitvā nṛpatīn saratnān padornṛpasyāgrabhuvo nyapātayat | 30.18 |
sadaiva kṛṣṇasya mukhāravindād vinissṛtaṃ tattvavinirṇayāmṛtam |
piban sutādyādhimasau krameṇa tyajaṃ śca reme'viratātibhogaḥ | 30.19 |
duḥ śāsanasyā'vasathaṃ subhadrācitrāṅgadāsahito'dhyāvasaṃ śca |
sacandrikākāntiranūnabimbo nabhasthitaścandra ivātyarocata | 30.20 |

samastabhṛtyāṇsritavetanānāṃ mḸadreya āsīt prathamaḥ pradātā |
sa durmukhasyā'vasathe'vasacca sa madrarājātmajayā'gryavartī | 30.21 |
sandhānabhedānugatapravṛttistiṣṭhaṃ śca durmarṣaṇsubhrasadmani |
nṛp-aṅgarakṣaḥ pragṛhītakhaḍgastasyānujo māgadhakanyayā'sīt | 30.22 |
senāpatiḥ kṛpa āsīd yuyutsuḥ sasañjayo viduraścā'mbikeyam |
cdxxxii.pḸartheritāḥ paryacaran svayaṃ ca sarve yathā daivatamādareṇa | 30.23 |
dvirūpakṛṣṇaprahiteṣu pāṇḍuṣu kṣitiṃ praśāsatsu na kaścanā'turaḥ |
nacākramānmṛtyurabhūnna nāryo vibhartṛkḸa no vidhurā narāṇsca | 30.24 |
śabdādayaścā'suratīva hṛdyā nikāmavarṣī ca sureśvaro'bhūt |
prajā anāspṛṣṭasamastatāpā ananyabhaktyā'cyutamarcayanti | 30.25 |
pṛthvī ca gāvaḥ sasarasvatīkā nikāmadohā abhavan sadaiva |
abdābdhinadyo girivṛkṣajaṅgamāḥ sarve'pi ratnaprasavā babhūvuḥ | 30.26 |
kṛṣṇāṇsrayāt sarvamidaṃ vaśe te vidhāya samyak paripālayantaḥ |
divīva devā mumuduḥ sadaiva munīndragandharvanṛpḸadibhirvṛtāḥ | 30.27 |
samujjvalā pāṇḍavakīrtinārī padaṃ vidhāyāsurapakṣamūrdhasu |
varābhaye caiva satāṃ karābhyāṃ kṛṣṇaprasūtā jagadaṇḍamāvṛṇot | 30.28 |
pḸatāl . apādāṃ pṛthivīnitambāmākāṇsamadhyāṃ karasantatāṇsām |
graharkṣatārābharaṇadyuvakṣasaṃ viri ñcalokasthalasanmukhāmbujam | 30.29 |
vikuṇṭhanāthābhayahastamādarānmūrdhnā vahantīṃ varabhāratākhyām |
niśamya tāmīkṣya samastalokāḥ pavitritā vedibhavāmivānyām | 30.30 |
prapālayatsveva dharāṃ sakṛṣṇeṣvaddhaiva pārtheṣu kalirbaliśca |
supāpadaityau kvaca rāṣṭraviplavaṃ sañcakratustacchrutamāṇsu pārthaiḥ | 30.31 |
nṛpeṇa kṛṣṇena ca sādhu codito bhīmastadā tau sagaṇau vijitya |
baliṃ pravidrāvya kaliṃ nibaddhya samānayat kṛṣṇanṛpendrayoḥ puraḥ | 30.32 |
papraccha taṃ kṛṣṇapuro yudhiṣṭhira udāradhīḥ |
kale kimiti me rāṣṭraṃ viplāvayasi durmate | 30.33 |
ityukta āha kālo'yaṃ duryodhananipātanam |
ārabhya mama tatra tvaṃ balādākramya tiṣṭhasi |
tato mayā kṛto rāṣṭraviplavaste narādhipa | 30.34 |
cdxxxiii.tamāha rājā rājñḸaṃ hi balād rājyaṃ pravartate |
api kālabhavaṃ rāṣṭraṃ tvadīyaṃ mḸadṛśairnṛpaiḥ |
hriyate balavadbhirhi rājyāṇsā te kutastadā | 30.35 |
"kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇam |
iti te saṃ śayo mā bhūd rājā kālasya kāraṇam" 83 | 30.36 |
tamuvāca kaliḥ kḸale madīye tvādṛśaḥ kutaḥ |
rājānaṃ pūrvamāviśya viprāṃ śca syāmahaṃ nṛpa | 30.37 |
vḸasudevasahāyeṣu tejo yuṣmḸasu me nahi |
kva rājā'sāvṛte yuṣmḸan yo mayā nābhibhūyate | 30.38 |
madīyakāle bhūpāla vipravedavirodhini |
maddṛṣṭipāte kva guṇāḥ kva vedāḥ kva suyuktayaḥ | 30.39 |

jagāda nṛpatiḥ satyaṃ kale vakṣyanṛto'pi san |
mocaye tvartavacanād yadā'smatsantateḥ param |
vilumpasyakhilān dharmān karaṃ tatrāpi no'rpaya | 30.40 |
sīmādhirbahuvākyaṃ ca tulāmāne ca me karaḥ |
naivātikramameteṣāṃ kuru sarvātmanā kvacit | 30.41 |
tamāha bhagavān kṛṣṇo yāvat pāṇḍavasantatiḥ |
tāvanna te bhavecchaktiḥ pravṛttasyāpi bhūtal . e | 30.42 |
pḸaṇḍavebhyaḥ paraṃ yḸavat kṣemakaḥ kramavarddhitā |
kṣemakāt parataḥ pūrtiṃ śaktiste yāsyati dhruvam | 30.43 |
na draṣṭavyaṃ bhūtal . aṃ te kuta eva spṛśerbhuvam |
yḸavat pārthā ahaṃ cḸatra tato bhuvi padaṃ kuru | 30.44 |
83 Mahā. 12.70.6
cdxxxiv.ityukto vāsudevena mocito dharmajena ca |
tān praṇamya yayau pāre samudrasyā'śrayad guhām |
pḸarthāṇsca kṛṣṇasahitā rakṣantaḥ kṣmḸaṃ mudaṃ yayuḥ | 30.45 |
evaṃ pḸarthān pratiṣṭhḸapya śakraprasthe tu sārjunaḥ |
krīḍan divyāḥ kathāḥ prāha putraśokāpanuttaye |
gītoktaṃ vismṛtaṃ cḸasmai punarvistarato'vadat | 30.46 |
vḸaṇī prāṇo vāsudeva ityetairakhilaṃ tatam |
sarvottamatvameteṣāṃ sarvametadvaśe jagat |
uttarottaramete'pi guṇoccāstadvaśe'pare | 30.47 |
itthaṃ harervaśe sarvaguṇapūrṇaṇsca sa prabhuḥ |
eka eva nacānyo'sti prāṇoccā tadadho ramā | 30.48 |
sa hutāṇsa iti prokto hutamattyakhilaṃ yataḥ |
vḸakprāṇamadhyago nityaṃ dhārayatyakhilaṃ jagat |
sa īśo brahmarudrādyā jīvā eva prakīrtitāḥ | 30.49 |
ye tasyānādisadbhaktā muktiyogyā hi te smṛtāḥ |
anādidveṣiṇo ye'sminstamoyogyāḥ supāpinaḥ | 30.50 |
miśrā madhyā iti j ñeyāḥ saṃ sāraparivartinaḥ |
evaṃ jīvāstridhā proktā bhavantyete nacānyathā | 30.51 |
tāratamyaṃ ca vijñeyaṃ li ṅgairdaihikamānasaiḥ |
viṣṇorli ṅgānusāritvatāratamyāt tadīkṣaṇam | 30.52 |
viṣṇostadanugānāṃ ca prītikṛd dharma īritaḥ |
adharmo'nya iyaṃ niṣṭhḸa pralāpaḥ kiṃ kariṣyati | 30.53 |
evamādyanuśāsyājaḥ pḸarthaṃ pḸarthaiḥ susatkṛtaḥ |
kathañcit tānavasthāpya sudūrānugatān prabhuḥ |
subhadrāsahitaḥ prāyād yānena dvārakāpurīm | 30.54 |
cdxxxv.samādhiviratodaṅkaparipṛṣṭaḥ pathi prabhuḥ |
hataṃ duryodhanaṃ prāha sabhrātṛsutasainikam | 30.55 |
taṃ śiṣyavadhakopena śaptumātmānamudyatam |

keśavo'śamayad vākyairviśvarūpaṃ pradarśya ca | 30.56 |
madbhakto nitarāmeṣa madārādhanatatparaḥ |
mḸamavaj ñḸaya nirayaṃ mḸa'nutthānaṃ vrajediti | 30.57 |
kṛpayā vāsudevena bodhitaḥ śāntamānasaḥ |
paścāttāpābhitaptātmā tameva śaraṇaṃ yayau | 30.58 |
tasmai devo'bhayaṃ dattvā preṣayiṣye'mṛtaṃ tava |
dḸatuṃ śakramiti proktvā yayau dvāravatīṃ prabhuḥ | 30.59 |
athā'dideśa deveśaṃ vḸasudevo'mṛtaṃ muneḥ |
dehīti vañcayiṣyḸamītyāha so'pi kṣamāpayan | 30.60 |
Oṃ ityukto bhagavatā tatsnehāt sa śacīpatiḥ |
sujugupsitamātaṅgaveṣo bhūtvā muniṃ yayau | 30.61 |
mḸutrasrotasi so'dhaśca nidhāya kalaśaṃ vaśī |
mḸutrayanniva taṃ prāha vāsudevaḥ sudhāmimām |
maharṣe preṣayāmāsa tavārthe tat pibeti ca | 30.62 |
sa mūtramiti matvā taṃ yḸahītyevā'ha bhatsayan |
vañcayitvaiva taṃ śakro yayau prītaḥ svamālayam | 30.63 |
asādhāraṇamannaṃ hi devānāmamṛtaṃ sadā |
anyapītistatastasya devānāṃ paramāpriyā | 30.64 |
ātmadattaprasādācca svāparādhāt pracālite |
udaṅke vāsudevastu yuktamityeva manyate | 30.65 |
svapurīṃ prāpya yadubhiḥ pūjitaḥ śūrasūnave |
cdxxxvi.vṛttāntaṃ kathayāmāsa keśavo yadusaṃ sadi | 30.66 |
vadhamantaritaṃ sūnoḥ sātvateśena sātvatī |
praṇamya kathayetyūce tata āha janārdanaḥ | 30.67 |
tataḥ suduḥkhitāḥ śūraputrādyā abhimanyave |
śrāddhadānāni bahuśaścakruḥ keśavasaṃ yutāḥ | 30.68 |
nivasatyatra viśveśe dharmaputraḥ kratūttamam |
aṇsvamedhamanuṣṭhḸatuṃ nḸavindad vittamañjasā | 30.69 |
hataśeṣāt kṣatrasaṅghāt karaṃ naicchad dayāparaḥ |
naca madhyamakalpena yaṣṭuṃ tasya mano gatam | 30.70 |
vijñḸaya nityavijñḸatanikhilo bādarāyaṇaḥ |
āvirbhūto himavataḥ śṛṅgaṃ yatrābhisaṅgatam | 30.71 |
meruśṛṅgeṇa yatraiva viṣṇuḥ svātmānamavyayam |
lokasya saṅgrahāyeje karmabandhojjhito'pi san | 30.72 |
śaṅkarādyāḥ surā yatra maruttaścejire harim |
dḸanavo vṛṣaparvā ca tatrāsti dhanamakṣayam | 30.73 |
tacchaṅkaraśarīrasthaṃ jāmadagnyaṃ hariṃ param |
iṣṭvaivānujñayā tasya svīkṛtya yaja tena ca |
ityāha vyāsavākyānu bhīmo'pyāha nṛpottamam | 30.74 |
dhanasya devatā viṣṇurjāmadagnyo'khileśvaraḥ |

sa śaṅkaraśarīrastho yajñocchiṣṭadhanādhipaḥ | 30.75 |
tenaiva viṣṇunā dattamarjunāyāstramuttamam |
kḸaryāṇyanyāni cāsmākaṃ kṛtānyetena viṣṇunā | 30.76 |
sa brahmarudraśakrādipadadātā'khilapradaḥ |
svatantraḥ paratantrāṃ stānāvartayati cecchayā | 30.77 |
cdxxxvii.priyo'smākaṃ priyāstasya sarvadaiva vayaṃ nṛpa |
atastadabhyanujñḸatadhanenaiva yajāmahe | 30.78 |
so'yaṃ pitāmaho'smākaṃ vyāsastannaḥ pradāsyati |
ityuktvā taṃ puraskṛtya kṛṣṇadvaipāyanaṃ yayuḥ | 30.79 |
dhanaṃ kṛṣṇaḥ samādāya samantācchatayojanam |
dadau teṣāṃ te'pi cohurhastyuṣṭrāṇsvanarādibhiḥ | 30.80 |
yudhiṣṭhiramṛte sarve bhīmasenapurogamāḥ |
yajñḸarthamūhire bhūri svarṇamudyadraviprabham | 30.81 |
tadaiva vāsudevo'pi sabhāryaḥ saha bhadrayā |
āgacchan hastinapuraṃ pathyudaṅkena pūjitaḥ | 30.82 |
tatkāmavarṣiṇo meghāṃ stasya datvodakārthinaḥ |
saphalaṃ svavaraṃ kṛtvā jagāma gajasāhvayam | 30.83 |
āsanneṣveva pārtheṣu vyāse ca puruṣottame |
praviveśa puraṃ kṛṣṇastadā'sūtottarā mṛtam | 30.84 |
drauṇyastrasūditaṃ bḸalaṃ dṛṣṭvḸa kuntyādikāḥ striyaḥ |
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ jagmurvāsudevaṃ jagatpatim | 30.85 |
pratyakṣamātmanā garbhe rakṣitaṃ prasave hatam |
punarujjīvayāmāsa keśavaḥ pḸarthatantave | 30.86 |
tadaiva viviśuḥ pḸarthā sakṛṣṇāḥ sadhanoccayāḥ |
sarve mumudire dṛṣṭvḸa pautraṃ keśavarakṣitam | 30.87 |
dadau dānāni bahuśo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
pautrajanmani hṛṣṭātmā vāsudevaṃ nanāma ca | 30.88 |
kuntīkṛṣṇāsubhadrābhirvairāṭyḸa'nyābhireva ca |
cdxxxviii.pḸaṇḍavaiḥ puruṣaiścānyaiḥ saṃ stutaḥ praṇato hariḥ | 30.89 |
tataḥ kṛṣṇābhyanujñḸatāḥ pḸarāṇsaryasadasyakāḥ |
ārebhire'śvamedhaṃ te munibhirbrahmavādibhiḥ | 30.90 |
sarvayajñḸatmakaṃ teṣāmaśvamedhaṃ jagatpatiḥ |
kḸarayāmāsa bhagavān kṛṣṇadvaipāyanaḥ svayam | 30.91 |
sādhanāni tu sarvāṇi śālāṃ caiva hiraṇmayīm |
pavamānasutaścakre kṛṣṇadvaipāyaneritaḥ | 30.92 |
athānumantritotsṛṣṭaṃ purohitapuraskṛtam |
turagaṃ kṛṣṇasāraṅgamanuvavrāja vāsaviḥ | 30.93 |
sa jitvā rundhataḥ sarvān nṛpatīñchastratejasā |
cḸarayāmāsa sarveṣu rāṣṭreṣvavijito'ribhiḥ | 30.94 |
yudhiṣṭhirājñayā tena na kaścinnihatastadā |

āhūtāṇsca nṛpḸastena yajñḸarthaṃ prīyatā'khilāḥ | 30.95 |
maṇalūraṃ kramāt prāptastatrainaṃ babhruvāhanaḥ |
abhyayādarghyapādyādyaistamāha vijayaḥ sutam | 30.96 |
yoddhukāmo'rghyamādāya tvayā'dyābhigato hyaham |
na prīye pauruṣaṃ dhik te yanmedhyāṇsvo na vāritaḥ | 30.97 |
tadā'pi pitṛbhaktyainamayuddhyantamul ūpikā |
prāha yuddhyasva yat prītyai guroḥ kḸaryamasaṃ śayam |
prīṇanāyaiva yuddhyasva pitre sandarśayan balam | 30.98 |
ityukto yuyudhe pitrā balaṃ sarvaṃ pradarśayan |
arjunastu sutasnehānmandaṃ yodhayati smayan | 30.99 |
sa tu sarvāyudhakṣepe'pyavikāraṃ dhanañjayam |
dṛṣṭvḸa bālyāt parīkṣāyai mantrapūtaṃ mahāṇsaram |
cdxxxix.cikṣepa pitre daivena tenainaṃ moha āviśat | 30.100 |
mḸurcchitaṃ taṃ guruṃ dṛṣṭvḸa tadbhaktyā bhṛśaduḥkhitaḥ |
prāyopaviṣṭastanmātā vilalāpātiduḥkhitā | 30.101 |
vijagarha tadolūpīṃ dhig jagattrayapūjitam |
ajīghano me bhartāraṃ putreṇaivāvijānatā | 30.102 |
lokavīraṃ patiṃ hitvā na mekāryaṃ sutena ca |
patilokamahaṃ yḸasye tṛptā bhava kalipriye | 30.103 |
ityuktvā maraṇāyaiva tāṃ viniścitamānasām |
dharāyāṃ viluṭhantīṃ ca dṛṣṭvḸa bhujaganandinī | 30.104 |
nḸagalokāt samādāya viśalyakaraṇīṃ kṣaṇāt |
utthāpayāmāsa patiṃ trilokātirathaṃ tayā | 30.105 |
prahasyovāca ca tadā ṇsrutaṃ vḸakyaṃ purā mayā |
suraloke suraiḥ proktaṃ bhīṣmḸadyā nātidharmataḥ | 30.106 |
yaddhatāstena doṣeṇa pārthastenātivedanām |
raṇe vrajediti na tat parataḥ syāditi hyaham |
vacanādeva devānāṃ yuddhyetyātmajamabruvam | 30.107 |
devānāmeva saṅkalpānmūrcchitaścārjuno'bhavat |
bhuktadoṣaphalaścāyaṃ punarbhokṣyati nānyataḥ | 30.108 |
anyena pātitasyāsya yaśo naśyet trilokagam |
nḸarjunasya yaśo naśyediti daivairidaṃ kṛtam | 30.109 |
ityuktaḥ prītimāpede putrabhāryāyuto'rjunaḥ |
yajñḸarthaṃ tāvathā'hūya pūjitaḥ prayayau tataḥ | 30.110 |
dvārakāyāḥ samīpasthaṃ pradyumnādyāḥ sutā hareḥ |
prasahyāṇsvamapājahrurāhvayanto'rjunaṃ yudhe | 30.111 |
cdxl.subhadrāharaṇaṃ mḸarṣṭuṃ nīte'śve tairdhanañjayaḥ |
gauravād vāsudevasya mātulasya ca kevalam | 30.112 |
mḸatulāyābravīdaśvaṃ hṛtaṃ pautrairabandhuvat |
sa nirbhatsya kumārāṃ stān medhyamaśvamamocayat | 30.113 |

mḸatulaṃ sa praṇamyātha yajñḸarthaṃ tān nimantrya ca |
gacchan gajāhvayaṃ dūtamagrato'yāpayannṛpe | 30.114 |
sakṛṣṇaḥ sahasodaryaḥ śrutvā'sau prāptamarjunam |
prīto bāṣpḸabhipūrṇākṣo bhrātṛsnehādabhāṣata | 30.115 |
vḸasudeva na paśyāmi durlakṣaṇamajārjune |
kena durlakṣaṇenāyaṃ bahuduḥkhī pravāsagaḥ | 30.116 |
pṛṣṭastaṃ keśavaḥ prāha bhrātā te dīrghapiṇḍikaḥ |
tenāyaṃ duḥkhabahula ityuktvā punareva ca |
vadantameva pāñcālī kaṭākṣeṇa nyavārayat | 30.117 |
samastalakṣaṇābhijñḸaḥ kṛṣṇaḥ satyā vṛkodaraḥ |
kṛṣṇā ca pañcamo nāsti vidyā ṇsuddheyamañjasā | 30.118 |
prasaṅgāt prāptumicchet tāṃ vidyāṇsīlo yudhiṣṭhiraḥ |
iti lobhāt tu pāñcālī vāsudevaṃ nyavārayat | 30.119 |
tadgauravād vāsudevo nottaraṃ pratyabhāṣata |
vismārayāmāsa ca taṃ prabruvāṇaḥ kathāntaram | 30.120 |
udarasya kiñcidādhikyaṃ vṛṣaṇādhikyameva ca |
savyabāhostathā'dhikyaṃ durlakṣaṇamato'rjune | 30.121 |
naivoktaṃ vḸasudevena dṛśyamānamapi sphuṭam |
jñḸanānandahrāsakarā hyete doṣāḥ sadātanāḥ | 30.122 |
cdxli.samastajīvarāṇsau tad duṣṭalakṣaṇavarjitau |
pūrṇacitsukhaśaktyāderyogyau kṛṣṇā camārutiḥ | 30.123 |
anādiduḥkhahīnatve sukhādhikye ca lakṣaṇam |
rugmiṇīsatyabhāmādirūpāyāḥ śriya eva tu | 30.124 |
mukhyaṃ tato'pi mukhyaṃ tu svāntantryāderaśeṣataḥ |
guṇarāṇseḥ paraṃ li ṅgaṃ nityaṃ vyāsādirūpiṇaḥ |
viṣṇoreva nacānyasya sa hyekaḥ pūrṇasadguṇaḥ | 30.125 |
sāṇsve'rjune yajñavāṭaṃ praviṣṭe'sya sahodarāḥ |
pūjitāḥ pūjayāmāsurmuditāḥ sahakeśavāḥ | 30.126 |
tataḥ sa yajño yaduvīrarakṣito vyāsopadiṣṭo munibhiḥ pravartitaḥ |
aṇsobhatālaṃ sakalairnṛpaiśca samāgatairvipravaraiśca juṣṭaḥ | 30.127 |
sa kṛṣṇayugmena ca bhārgaveṇa tridhā vibhaktena pareṇa puṃ sā |
adhiṣṭhito'śobhata viśvametad viśvādirūpeṇa yathaiva tena | 30.128 |
yathā viri ñcasya purā'sa yajño yathaiva śakrasya śatakratutve |
tathaiva so'bhūd vidhiśarvaśakrapūrvaiḥ surairāviralaṅkṛto'dhikam | 30.129 |
na devagandharvamunisvadharmamartyādikeṣvḸasa sa yo'tra nā'sa |
svalaṅkṛtairnākijanaiḥ sakāntairarūrucannākavadetadokaḥ | 30.130 |
tatraiva tattvāni sasaṃ śayāni nissaṃ śayānyāsuralaṃ vivāde |
parasparotthe hariṇā trir ūpiṇā saṃ sthāpitānyagryavacobhiruccaiḥ | 30.131 |
pragītagandharvavaraḥ pranṛttasadapsarāḥ santatavādivipraḥ |
vivecayaddevanṛpaugha eko rarāja rājā'khilasatkratūnām | 30.132 |

samastadevyaḥ sahavāsudevyaḥ svalaṅkṛtāḥ phullamukhāravindāḥ |
viceruratraiva sahāpsarobhirniṣedurapyacyutasatkathāramāḥ | 30.133 |
na vai mumukṣurna babhūṣuratra na vai prapitsuśca kuto bubhukṣuḥ |
cdxlii.asatyakāmā abhavan kutaścit pradātari prājñavare'nilātmaje | 30.134 |
dinedine tatra mahānnaparvatāḥ sabhakṣasārā rasavanta ūrjitāḥ |
nadyaḥ payaḥ sarpirajasrapūrṇāḥ samākṣikādyā api pāyasahradāḥ | 30.135 |
hradā mahāntastridaśādiyogyāḥ suyogayuktā haricandanādeḥ |
tathā'ñjanālaktakamukhyamaṇḍanadravyāgryavāpyo maṇikāñcanodbhavāḥ | 30.136 |
yatheṣṭapānāṇsanabhogaśiṣṭāḥ sahasraśo mārutinā tukāritāḥ |
gandhā rasādyāṇsca samastabhogā divīva tatrā'suratīva hṛdyāḥ | 30.137 |
naitādṛśaḥ kaścana bhūtapūrvo makho vinā rāmaviri ñcavajriṇām |
makhāniti procuraśeṣalokā dṛṣṭvḸa makhaṃ taṃ puruṣottameritam | 30.138 |
sa evamaddhā haridaivataḥ kratuḥ pañcāṇsvamedhātmaka uccakalpaḥ |
dinedine svṛddhaguṇo babhūva mudāvaho vatsarapañcakatrayam | 30.139 |
yajñḸavasāne nikhilāṇsca pāṇḍavāḥ kṛṣṇā capṛthvīmakhilāṃ savittām |
maṅgalyamātraṃ dayitāṇsarīre nidhāya sarvābharaṇāni caiva |
samarpayāmāsuraje vareṇye vyāse vibhāgāya yathoktamṛtvijām | 30.140 |
priyo vibhāgo yadamuṣya viṣṇorato vibhāgārthamivā'rpayaṃ ste |
hṛdḸa samastaṃ haraye'rpitaṃ taiḥ sa hi dvijastho'pi samastakartā | 30.141 |
dehendriyaprāṇamanāṃ si cetanaiḥ sahaiva tasmā atisṛjya nemuḥ |
tvadīyametannikhilaṃ vayaṃ ca nāstyasmadīyaṃ kvaca kiñcaneśa |
svatantra eko'si na kaścidanyaḥ sarvatra pūrṇo'si sadeti hṛṣṭāḥ | 30.142 |
tato vibhakte munayo'vadaṃ ste pratyarpayāmo vayameṣu rājyam |
pūrṇā hiraṇyena vayaṃ dharāyāḥ prapālane yogyatamā ime hi | 30.143 |
pḸarthāḥ sabhāryā dvijavākyametanniśamya kṛṣṇāya punaḥ praṇamya |
ūcustapo no'stu vane'rpayitvā rājyaṃ makhānte tvayi dharmalabdham | 30.144 |
itīritaḥ prāha sa bādarāyaṇo munīśvarairapyanuyācitaḥ prabhuḥ |
cdxliii.hiraṇyameva svamidaṃ munīnāṃ madājñayā bhuṅgdhvamaśeṣarājyam | 30.145 |
samarpitaṃ me phalavacca tat syāt punargraho naiva ca doṣakārī |
pitāmaho'haṃ bhavat āṃ viśeṣato guruḥ patiścaiva tato madarhatha | 30.146 |
itīritāste pratipadya rājyaṃ dadurhiraṇyaṃ nikhilaṃ ca tasmai |
vibhajya viprān sa nijaṃ tu bhāgamadāt pṛthāyai nikhilaṃ prasannaḥ | 30.147 |
sabhāryakāṇāṃ vararatnabhūṣaṇānyaśeṣataḥ putrabhuvāṃ pradāya |
pṛthakpṛthag yogyavarānathaibhyaḥ prādāt prabhuste muditāḥ praṇemuḥ | 30.148 |
tad yajñapañcakamajastriguṇāṃ sa ebhyaḥ saddakṣiṇāṃ kratupatirnikhilāmavāpya |
cakre'śvamedhatrayamekamekaṃ teṣāṃ harirbahusuvarṇakanāmadheyam | 30.149 |
sakṛṣṇeṣvatha pārtheṣu susnātāvabhṛtheṣvalam |
pañcendravad virājatsu st ūyamāneṣvṛṣīśvaraiḥ | 30.150 |
st ūyamāne ca tadyajñe krodho nakulatāṃ gataḥ |
kṛtvogragarjanaṃ yajñaṃ tāṃ śca yajñakṛto'khilān | 30.151 |

garhayannūcivānitthaṃ bhāryāputrasnuṣāyutaḥ |
saktuprasthamadād vipra uñchavṛttiḥ subhaktitaḥ | 30.152 |
dharmāyātithaye tasya kalāṃ nḸarhati ṣoḍaṇsīm |
yajño'yamiti hetuṃ ca vipraiḥ pṛṣṭo'bhyabhāṣata | 30.153 |
atithestasya pādodaklinnaḥ pḸarśvo hiraṇmayaḥ |
eko mamābhūdaparaḥ sarvatīrthādikeṣvapi | 30.154 |
majjato'vabhṛtheṣvaddhā yajñḸanāmatra cā'darāt |
nḸabhūdityatha tattattvavedibhirmunipuṅgavaiḥ | 30.155 |
kṛṣṇena ca tamo'ndhaṃ taṃ prāpayadbhiḥ smite kṛte |
adarśanaṃ jagāmā'śu tamaḥ prāpa ca kālataḥ |
tadarthameva hairaṇyaḥ pḸarśvastasyābhavat purā | 30.156 |
cdxliv.kṛṣṇasya pāṇḍavānāṃ ca makhādeśca guṇān bahūn |
vadanto bhatsayāñcakrustanmatajñḸa madhudviṣaḥ | 30.157 |
śrāddhārthaṃ hi payaḥ pūrvaṃ jamadagneradūṣayat |
nḸakulenaiva r ūpeṇa krodhastaṃ pitaro'śapan | 30.158 |
bhava tvaṃ nakulastāvad yāvad dharmādikān surān |
kṣepsyasīti tamo ghoraṃ bhūyaḥ pḸapena yātvayam |
ityabhipretyaḥ taiḥ śaptastathā kṛtvā tamo'bhyayāt | 30.159 |
yadyapyalpadhanatyaktaṃ vittaṃ bahuphalaṃ bhavet |
tathā'pyanantaphaladāḥ kartureva mahāguṇāḥ | 30.160 |
satāṃ prītiśca tatrāpi sadvaro harireva hi |
pḸarthebhyo'bhyadhikaḥ kartā samo vā ko guṇairbhavet | 30.161 |
satāṃ ca pravaro viṣṇuḥ sadbhirmunivarairyutaḥ |
pratyakṣataḥ kḸarayati pārthaiḥ priyatamaiśca taiḥ |
yaṃ makhapravaraṃ tasya samaṃ kiṃ śubhasādhanam | 30.162 |
paṭhanti paiṅginaścaitān mantrānanvarthakāniha |
"avaiṣṇavakṛtaṃ karma sarvamantavaducyate |
anantaṃ vaiṣṇavakṛtaṃ tatra varṇakramāt param | 30.163 |
vaiṣṇaveṣvapi martyairyat kṛtaṃ śataguṇaṃ tataḥ |
gḸandharvaṃ karma tasmācca munibhiḥ pitṛbhistataḥ | 30.164 |
devaśakraśivabrahmakṛtaṃ tasmāt krameṇa ca|
śatottaramiti j ñeyaṃ nḸanyad brahmakṛtopamam | 30.165 |
vaiṣṇavatvaṃ kramodvṛddhaṃ brahmāntaṃ jīvarāṇsiṣu |
phalādhikyaṃ karmaṇāṃ hi viṣṇoḥ prītyaiva nānyathā" | 30.166 |
cdxlv.iti tena na pārthānāṃ karmaṇā'nyat samaṃ kvacit |
guṇairj ñḸanādibhirvā'pi tasmāt krodhaḥ sa tāmasaḥ |
vinindya tān susattvasthāṃ stamo'ndhamupajagmivān | 30.167 |
atha pṛṣṭo vāsudevaḥ suraviprādisaṃ sadi |
yudhiṣṭhireṇa saṃ hṛṣṭo jagādāṇseṣataḥ prabhuḥ | 30.168 |
te ca śrutvā'khilān dharmān bhaktyā paramayā yutāḥ |

pūjayanto jagannāthamāpuśca paramāṃ mudam | 30.169 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
(yāgasamāptirnāma) triṃ śo'dhyāyaḥ
cdxlvi.(dhṛtarāṣṭrādisvargaprāptiḥ )
atha ekatriṃ śo'dhyāyaḥ
Oṃ | yajñeśvareṇābhiyuteṣu yuktyā mahīṃ praśāsatsu pṛthāsuteṣu |
yiyakṣurāgānniśi vipravaryo yudhiṣṭhiraṃ vittamabhīpsamānaḥ | 31.1 |
prātardadānīti nṛpasya vākyaṃ niśamya viprastvarito makhārthe |
bhīmaṃ yayāce sa nṛpoktamāṇsu niśamya cādānnijahastabhūṣaṇam | 31.2 |
anarghamagnipratimaṃ vicitraratnāñcitaṃ vipravarastadāpya |
yayau kṛtārtho'tha ca nandighoṣamakārayad vāyusutastadaiva | 31.3 |
akālajaṃ taṃ tu niśamya rājā papraccha dūtaistamuvāca bhīmaḥ |
yanmartyadeho'pi viniścitāyurabhūnnṛpastena mamā'sa harṣaḥ | 31.4 |
itīrito'sau nṛpatistvareta dharmārthamityasya mataṃ prapūjayan |
jagāda sādhvityatha bhūya eva dharme tvarāvānapi sambabhūva | 31.5 |
athāmbikeyaṃ viṣayeṣu saktaṃ dussaṅgaduṣṭaṃ kṛtabhūridoṣam |
samastarājāpyayahetubhūtaṃ nicāyya taṃ mḸarutiranvakampata | 31.6 |
akurvatastīkṣṇatapaḥ kutaścinnaivāsya lokāptiramuṣya bhūyāt |
rāgādhiko'yaṃ na tapaśca kuryādityasya vairāgyakarāṇi cakre | 31.7 |
ājñḸaṃ parairasya nihanti sodarairvadhūjanairapyatipūjite'smin |
sa niṣṭanatyevamapītaraiḥ sa supūjito nā'sa tadā virāgaḥ | 31.8 |
sarve hi pārthāstamṛte sabhāryā vaicitravīryaṃ paramādareṇa |
paryeva cakruḥ satataṃ sabhāryaṃ kṛṣṇā ca nasyāt tanayārtimāniti | 31.9 |
sa prīyamāṇo nitarāṃ ca teṣu naivādhikaṃ prīyate bhīmasene |
smaran sutāṃ stena hatān samastānapi prabhāvaṃ paramasya jānan | 31.10 |
tasyāpanetuṃ viṣayeṣu saktiṃ dveṣaṃ tathaivā'tmani bhīmasenaḥ |
jagāda mādrīsutayoḥ samakṣamāsphoṭya saṃ śṛṇvata eva tasya | 31.11 |
cdxlvii.tāvimau me bhujau vṛttau pīnau candanarūṣitau |
yayorantaramāsādya jaraḍhasya sutā hatāḥ | 31.12 |
yamau tadanvamodetāṃ tatsnehād gauravādapi |
naiva tat kṛṣṇayā jñḸataṃ pṛthayā ca saputrayā | 31.13 |
tacchrutvotpannanirvedaṃ kṣattā jyeṣṭhasya varddhayan |
uvāca jīvitāṇsā te nanu rājan mahīyasī |
bhīmāpavarjitaṃ piṇḍamādatse gṛhapālavat | 31.14 |
nacāparādho bhīmasya bruvatastvāmidaṃ vacaḥ |
agnirnisṛṣṭo dattaśca garo dārāṇsca dūṣitāḥ |
hṛtaṃ kṣetraṃ dhanaṃ yasya kiṃ bhīmena kṛtaṃ tvayi | 31.15 |
alamāsajjataste'dya nirvedakaramīritam |
upakārāya bhīmena tava dveṣaṃ tyajātra tat | 31.16 |

Original text: Mahābhāratatātparyanirṇaya · Data entry Dvaita.net · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc