Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahābhāratatātparyanirṇaya · Part 221240

vyāvṛtya netre kupito mahad dhanurviṣphārya bāṇai rajanīṃ cakāra | 26.232 |
so'kṣohiṇīṃ t āṃ kṣaṇamātrataḥ kṣaran mahāṇsarāṃ stānapi rākṣasān kṣayam |
nināya putraṃ ca ghaṭotkacasya niṣṭyaṃ purā yo'ñjanavarmanāmakaḥ | 26.233 |
nirīkṣya senāṃ svasutaṃ ca pātitaṃ ghaṭotkaco droṇasutaṃ śareṇa |
vivyādha gāḍhaṃ sa tu vihvalo dhvajaṃ samāṇsritaścā'śu sasañjñako'bhavat | 26.234 |
utthāya bāṇaṃ yamadaṇḍakalpaṃ sandhāya cāpe pravikṛṣya rākṣase |
mumoca tenābhihataḥ papāta vinaṣṭasañjñaḥ svarathe ghaṭotkacaḥ | 26.235 |
vimūrcchitaṃ sārathirasya dūraṃ nināya yuddhājjagato vipaśyataḥ |
drauṇiśca senāṃ niśi taiḥ śarottamairvyadrāvayat pāṇḍavasomakānām | 26.236 |
sañjñāmavāpyātha ghaṭotkaco'pi kruddho'viśat kauravasainyamāṇsu |
vidrāvayāmāsa sa bāṇavarṣaiḥ prakampayāmāsa mahārathāṃ stathā | 26.237 |
ccclxxxii.tadaiva pārthaṃ prati yoddhumāgataṃ vaikartanaṃ vīkṣya jagatpatirhariḥ |
ghaṭotkacaṃ prāhiṇocchaktimugrāṃ tasmin moktuṃ pārtharakṣārthameva | 26.238 |
sa karṇamāhūya yuyodha tena tasyānu duryodhanapūrvakāṇsca ye |
droṇena caitān samare sa eko nivārayāmāsa mamarda cādhikam | 26.239 |
te bādhyamānā bahuśo balīyasā karṇaṃ purodhāya tamabhyayodhayan |
na vivyathe tatra raṇe sa karṇaḥ svavīryamāsthāya mahāstravettā | 26.240 |
nivārayāmāsa guroḥ sutaṃ tadā bhīmastrigartāñchatamanyunandanaḥ |
alambalo nāma tadaiva rākṣasaḥ samāgamad bhīmasutaṃ nihantum | 26.241 |
yuddhvā pragṛhyainamatho nipātya ghaṭotkaco bhūmital . e'sinā'sya |
utkṛtya śīrṣaṃ tu suyodhane'kṣipad viṣeduratrākhilabhūmipālāḥ | 26.242 |
alāyudho'thā'gamadugravīryo narāṇsanastaṃ sa ghaṭotkaco'bhyayāt |
yuddhvā muhūrtaṃ sa tu tena bhūmau nipātya taṃ yajñapaśuṃ cakāra | 26.243 |
athāsya śira uddhṛtya krodhād duryodhanorasi |
cikṣepa tena sambhrāntāḥ sarve duryodhanādayaḥ | 26.244 |
ghaṭotkacabalakhyātyai samarthenāpi yo raṇe |
na hato bhīmasenena hato'smin bhaimaseninā | 26.245 |
sarve sañcodayāmāsuḥ karṇaṃ śaktivimokṣaṇe |
asmin hate hataṃ sarvaṃ kiṃ naḥ pārthaḥ kariṣyati | 26.246 |
evaṃ sañcodyamānaḥ sa dhārtarāṣṭraiḥ punaḥ punaḥ |
haiḍimbenārdyamānaistu svayaṃ ca bhṛśapīḍitaḥ |
ādatta śaktiṃ vipulāṃ pākaśāsanasammatām | 26.247 |
t āmambarasthāya ghaṭotkacāya śailopamāyātulavikramāya |
cikṣepa mṛtyo rasanopamāmalaṃ prakāṇsayantīṃ pradiśo diśaśca | 26.248 |
ccclxxxiii.nirbhiṇṇavakṣāḥ sa tayā papāta vicūrṇayañchatrubalaṃ hato'pi |
tasmin hate jahṛṣurdhārtarāṣṭrā uccukruśurdudhuvuścāmbarāṇi | 26.249 |
tadā nanarta keśavaḥ samāṇsliṣacca phalgunam |
nanāda śaṅkhamādhamajjahāsa corunisvanaḥ | 26.250 |
tamapṛcchad guḍākeśaḥ kimetaditi durmanāḥ |
hate sute'graje'smākaṃ vīre kiṃ nandasi prabho | 26.251 |

tamāha bhagavān kṛṣṇo diṣṭyā jīvasi phalguna |
tvadarthaṃ nihitā ṇsaktirvimuktā'smin hi rākṣase | 26.252 |
tato yudhiṣṭhiro duḥkhādamarṣāccābhyavartata |
karṇaṃ prati tamāhātha kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ | 26.253 |
yayā'rjuno nihantavyastayā'sau rākṣaso hataḥ |
tanmā ṇsucastvaṃ rājendra diṣṭyā jīvati phalgunaḥ |
ityuktvā prayayau vyāsastato yuddhamavartata | 26.254 |
bhīmārjunābhyāmiha hanyamāne bale kurūṇāmitaraiśca pāṇḍave |
pradīpahastā atha yodhakāṇsca sarve'pi nidrāvaśagā babhūvuḥ | 26.255 |
dṛṣṭvaiva tānāha dhanañjayastadā svapsyantu yāvacchaśinaḥ prakāṇsaḥ |
itīritā āṇsiṣaḥ phalgunāya prayujya sarve suṣupuryathāsthitāḥ | 26.256 |
punaśca candre'bhyudite yudhe te samāyayuḥ śastramahāstravarṣāḥ |
tatrā'yātaḥ sātyakiṃ somadatto bhūriśca tābhyāṃ yuyudhe sa ekaḥ | 26.257 |
hatau ca tau petatustena bhūmau bāhlīka enaṃ samare tvayodhayat |
sa sātyakiṃ virathīkṛtya bāṇaṃ vadhāya tasyā'śu mumoca vīraḥ | 26.258 |
ciccheda taṃ bhīmasenastridhaiva tasmai śataghnīṃ prajahāra bāhlikaḥ |
tayā hato vihvalito vṛkodaro jaghāna taṃ gadayā so'patacca | 26.259 |
bāhlīkaḥ prārthayāmāsa pūrvaṃ snehapurassaram |
ccclxxxiv.bhīmaṃ tvayaiva hantavyo raṇe'haṃ prītimicchatā |
tadā yaśaśca dharmaṃ ca lokaṃ ca prāpnuyāmaham | 26.260 |
ityukta āha taṃ bhīmo nitarāṃ vyathitastadā |
hanyāṃ naivānyathā yuddhe tat te śuśrūṣaṇaṃ bhavet |
iti tena hatastatra bhīmasenena bāhlikaḥ | 26.261 |
hate bāhlīke kauravā bhīmasenamabhyājagmuḥ karṇaduryodhanādyāḥ |
drauṇiṃ puraskṛtya guruṃ ca pārṣataḥ sabhrātṛkaḥ sātyakinā samabhyayāt | 26.262 |
saṃ śaptakaireva pārtho yuyodha tad yuddhamāsīdati raudramadbhutam |
akṣohiṇī tatra bhīmārjunābhyāṃ nisūditā rātriyuddhe samastā | 26.263 |
tataḥ sūryaścābhyuditastadā'tighoraṃ droṇaḥ karma yuddhe cakāra |
sa pāñcālānāṃ rathavṛndaṃ praviśya jaghāna hastyaśvarathān narāṃ śca | 26.264 |
vidrāvitāstena mahārathāṇsca naivāvindañcharma bāṇāndhakāre |
yuveva vṛddho'pi cacāra yuddhe sa ugradhanvā paramāstravettā | 26.265 |
rathārbudaṃ tena hataṃ ca tatra tataḥ sahasraṃ guṇitaṃ narāṇām |
tato daśāṃ śo nihato hayānāṃ gajārbudaṃ caiva raṇotkaṭena | 26.266 |
tathā virāṭadrupadau śarābhyāṃ nināya lokaṃ paramājimadhye |
tato vijityaiva guroḥ sutādīn dhṛṣṭadyumnaṃ bhīmaseno jugopa | 26.267 |
dhṛṣṭadyumno bhīmasenābhigupto droṇaṃ hantuṃ yatnamuccaiścakāra |
nivārayāmāsa guruḥ śaraughairdhṛṣṭadyumnaṃ so'pi taṃ sāyakena |
vivyādha tenābhihataḥ sa mūrcchāmavāpa vipro niṣasāda cā'śu | 26.268 |
dhṛṣṭadyumnaḥ satvaraṃ khaḍgacarmaṇī ādāya tasyā'ruruhe rathottamam |
sañjñāmavāpyātha guruḥ śaraughaiḥ prādeśamātrairvyathayāmāsa taṃ ca | 26.269 |

sa tairativyathitastadrathācca parāvṛttaḥ svaṃ rathamāruroha |
susaṃ rabdhau tau punareva yuddhaṃ sañcakraturvṛṣṭaṇsarāmbudhārau | 26.270 |
ccclxxxv.nivārya śatruṃ sa śarairbrahmāstramasṛjad dvijaḥ |
tena sandāhayāmāsa pāñcālān subahūn raṇe |
purujit kuntibhojaśca tenānye ca hatāstadā | 26.271 |
bhīmo'rjunaḥ sātyakiśca paryāyeṇa guroḥ sutam |
dūrato vārayāmāsurmahatyā senayā saha | 26.272 |
karṇaduryodhanādīṃ śca śalyaṃ bhojaṃ kṛpaṃ tathā |
bhīmārjunau śaraugheṇa vārayāmāsatū raṇe | 26.273 |
tatra bhīmo gajānīkaṃ jayatsenaṃ ca māgadham |
jaghāna subahūṃ ścaiva māgadhānāṃ rathavrajān | 26.274 |
atha māl . avarājasya tvaśvatthāmābhidhaṃ gajam |
bhīmasenahataṃ dṛṣṭvā vāsudevapracoditaḥ |
aṇsvatthāmā hata iti prāha rājā yudhiṣṭhiraḥ | 26.275 |
aṇsvatthāmavadhaṃ śrutvā nāhaṃ yotsya iti svayam |
puroktaṃ dharmajāyaiva tena droṇo yudhiṣṭhiram | 26.276 |
brūhi satyamiti prāha satyamityeva so'bravīt |
upāṃ śu kuñjaraśceti droṇo'to vyathito'bhavat | 26.277 |
tasya bhīmo ratheṣāṃ ca gṛhītvā na tavedṛśam |
yogyaṃ guṇavato nityaṃ paradharmopajīvanam | 26.278 |
ityāha khasthā munayaścālamehīti taṃ tadā |
ūcustadakhilaṃ j ñātvā droṇaḥ śastramavāsṛjat | 26.279 |
sa nyasya karmāṇi tadā'khilāni yogārūḍhaḥ paramaṃ vāsudevam |
sarveśvaraṃ nityanirastadoṣaṃ dhyāyan muktvā dehamagāt svadhāma |
taṃ keśavaḥ pāṇḍavā gautamaśca yāntaṃ svalokaṃ daddaśurvihāyasā | 26.280 |
dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavairvāryamāṇo'pyagāt khaḍgaṃ carma cā'dāya tatra |
chitvā'sinā tasya śiraḥ punaśca rathaṃ svakīyaṃ tvarayā samāsthitaḥ |
ccclxxxvi.dṛṣṭvā kṛpastaṃ subhṛśaṃ bhayārditaḥ samprādravad vājinamekamāsthitaḥ | 26.281 |
sañchinne droṇaṇsirasi garhayāmāsa vāsaviḥ |
yudhiṣṭhiraṃ ca pāñcālyaṃ sātyakiścāpi kopitaḥ | 26.282 |
dhṛṣṭadyumnastu tāvāha kathaṃ bhūriśravā hataḥ |
iti taṃ sātyakiḥ kruddho gadāpāṇiḥ samabhyayāt |
āhvayāmāsa pāñcālyastaṃ dhṛt āsiravismayaḥ | 26.283 |
tadā jagrāha śaineyaṃ bhīmaḥ kṛṣṇapracoditaḥ |
śamayāmāsa pārthaṃ ca pāñcālyasnehayantritaḥ | 26.284 |
te vāsudevena tadā'nuśikṣit āḥ snehaṃ punaḥ pūrvavadāpuruttamam |
yattāṇsca yuddhāya samudyatāṇsca tadā'gamad drauṇirapyāttadhanvā | 26.285 |
āṇsrutya tātaṃ nihataṃ pratijñāṃ cakāra niḥ śeṣaripupramāthane |
nārāyaṇāstraṃ visasarja kopāt tadā bhīt ā bhīmamṛte samastāḥ | 26.286 |
yudhiṣṭhiraḥ prāha viṣaṇṇacetanaḥ śaineyapūrvāḥ pratiyāntu sarve |

sabhrātṛko'haṃ drauṇivarāstramagno bhaveyamityatra jagāda keśavaḥ | 26.287 |
namadhvamastrasya tato vimokṣyathetyatha praṇemuśca dhanañjayādikāḥ |
sarve na bhīmastadamuṣya mūrdhni papāta so'gnāviva saṃ sthito'gniḥ | 26.288 |
adahyamāne bhīme'pi vahnau vahniriva sthite |
aveṣṭayad vāruṇena pārtho'trā'tmaprapattaye | 26.289 |
na dehe patitāstrasya bahirveṣṭanataḥ phalam |
tathā'pi snehavaśago veṣṭayāmāsa phalgunaḥ | 26.290 |
amoghatvaṃ nijāstrasya bhīmasyāvadhyatāmapi |
sādhayan sārjunaḥ kṛṣṇo bhīmasya rathamāruhat | 26.291 |
veṣṭitaṃ vāruṇāstreṇa praviṣṭaṃ bāhyatastadā |
sahitatvāt keśavena naratvādatha phalgunam | 26.292 |
ccclxxxvii.tadastraṃ nādahat tābhyāṃ svarathādavaropite |
bhīma ācchinnahetau ca tadastraṃ śāntimāgamat | 26.293 |
śuddhakṣatriyadharmeṣu niratatvād vṛkodaraḥ |
vāhanādavatīryānyaiḥ praṇate'pi nirāyudhaiḥ |
sāyudhaḥ saratho'yuddhyadaviṣahyamapīśvaraiḥ | 26.294 |
svadharmahānau mitrāṇāṃ kartavyaṃ yanniṣedhanam |
ataḥ so'nyānapi prāha mā gamadhvamiti svayam | 26.295 |
namaskāryamapi hyastraṃ na namyaṃ jīvanecchayā |
samare śatruṇā muktaṃ tasmāt tanna cakāra saḥ | 26.296 |
astrābhimānī vāyurhi devatā'sya hariḥ svayam |
tasmād bhīmaṃ svarūpatvānnādahaccāgnimagnivat | 26.297 |
manasaivā'daraṃ cakre bhīmo'stre ca harau tadā |
kṣatradharmānusāreṇa na nanāma ca bāhyataḥ | 26.298 |
vāsudevaḥ svakīyāstraṃ bhīmaṃ cāmoghameva tu |
sādhayitvā'nantaśaktiḥ punaraśvānacodayat | 26.299 |
punaḥ prayoktumastraṃ taṃ dhārtarāṣṭro'bhyacodayat |
drauṇirna śakyamityuktvā dhṛṣṭadyumnaṃ samabhyayāt | 26.300 |
āyāntamīkṣyaiva guroḥ sutaṃ taṃ dhṛṣṭadyumnaṃ sātyakiranvayād raṇe |
ubhau ca tau sāyakābhyāmavidhyannipetatustau ca vimūrcchitau raṇe | 26.301 |
bhīmasyābhyāgatasyāṇsvān drauṇirvyadrāvayad raṇe |
saṃ sthāpayati tān bhīme dadarśa drauṇimarjunaḥ | 26.302 |
tato'rjunastaṃ pratiyoddhumāgamad rukṣā vācaḥ śrāvayan kruddharūpaḥ |
tatrā'gneyaṃ drauṇiramuñcadastraṃ tena vyāptā pṛtanā pāṇḍavānām | 26.303 |
ccclxxxviii.akṣohiṇī nihatā cātra senā pārthaṃ sayānaṃ harirujjahāra |
jīvantamālokya surendranandanaṃ drauṇiḥ kopāt kārmukaṃ cāpahāya |
yayau tamāgatya jagāda kṛṣṇo vedāntakṛt pūrṇaṣāḍguṇyadehaḥ | 26.304 |
mā yāhi sākṣād giriśaḥ surāṇāṃ kāryāya bhūmau balavānajāyathāḥ |
mahacca kāryaṃ punarasti dṛṣṭaṃ tavā'śu tacca pratipādayeti | 26.305 |
tathoditaḥ prātariti bruvāṇo yayau praṇamyākhilavedayonim |

yayustamanveva suyodhanādayo duḥkhānatāste śibirāya bhīt āḥ | 26.306 |
pārthāṇsca sarve muditā janārdanaṃ paraṃ stuvantaḥ śibirāya jagmuḥ |
tatrāpi rātrāvamitān harerguṇānanusmaranto mumuduḥ sametāḥ | 26.307 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
nḸarāyaṇāstropaśamanaṃ nḸama ṣaḍviṃ śo'dhyāyaḥ
ccclxxxix.(karṇavadhaḥ )
atha saptaviṃ śo'dhyāyaḥ
Oṃ | athānujñāmupādāya drauṇerduryodhano nṛpaḥ |
karṇaṃ senāpatiṃ cakre so'gād yuddhāya daṃ sitaḥ | 27.1 |
tatrābhavad yuddhamatīva dāruṇaṃ pāṇḍoḥ sutānāṃ dhṛtarāṣṭrajairgaje |
tatrodayādripratime pradṛśyate bhīmo yathodyan savitā'tinirmalaḥ | 27.2 |
taṃ kālayantaṃ nṛpatīn kṣemadhūrtirabhyāgamat tasya gajaṃ jaghāna ca |
taṃ vīryamattaṃ pratilabhya bhīmo nināya mṛtyoḥ sadanāya śīghram | 27.3 |
nihatya taṃ mārutirabhyakṛntacchirāṃ si yūnāṃ parapakṣapātinām |
vikṣobhayāmāsa ca śatrusainyaṃ siṃ ho yathaiva śvasṛgālayūtham | 27.4 |
saṅkṣobhyamāṇaṃ tadanīkamīkṣya drauṇī rathena pratijagmivāṃ stam |
tad yuddhamāsīdatighoramadbhutaṃ purā yathā nā'sa ca kasyacit kvacit | 27.5 |
dṛṣṭvaiva tad devagandharvaviprā ūcurnedṛg dṛṣṭapūrvaṃ suyuddham |
nacottaraṃ vā'pi bhaviṣyatīdṛk kalāṃ ca sarvāṇi na ṣoḍaṇsīmiyuḥ | 27.6 |
naitādṛśī jñānasampad balaṃ vā dvayaṃ kuto vāyumṛte śivaṃ tathā |
dvayoḥ samāhāra iha dvayorapi jñānasya bāhvośca balasya sūrjitaḥ | 27.7 |
itīryamāṇe vibudhairnarottamau diśaḥ samastā gaganaṃ ca patribhiḥ |
nirantaraṃ cakraturuttamojasau dṛṣṭvaiva tad bhītimagurmahārathāḥ | 27.8 |
śarāsane mārutinā nirākṛto drauṇirmahāstrāṇi mumoca tasmin |
t ānyastravaryairbalavānavismayaḥ saṃ śāmayāmāsa suto'nilasya | 27.9 |
punaḥ śaraireva parasparaṃ t āvayuddhyatāṃ citramalaṃ ca suṣṭhu |
tadā tubhīmasya śarairbhṛśārto drauṇiḥ papātā'śu dṛḍhaṃ vicetanaḥ | 27.10 |
bhīmaśca vihvalatanuḥ sa tu kiñcideva pūrvaṃ gate gurusute prayayau kṣaṇena |
nirdhūtayuddhaśrama āttadhanvā yoddhuṃ gajaughaṃ pratināditāṇsaḥ | 27.11 |
cccxc.tasmin gajān mardayati dhārtarāṣṭro yudhiṣṭhiram |
agād yuddhāya tau yuddhaṃ rājānau cakratuściram | 27.12 |
tatra taṃ virathaṃ cakre sahasaiva yudhiṣṭhiraḥ |
sa gadāmādade gurvīṃ taṃ bhīmo'bhyapatad gadī | 27.13 |
dṛṣṭvā kṛpastaṃ svarathamāropyāpayayau tataḥ |
tadaiva karṇanakulau bhṛśaṃ bāṇairayuddhyatām | 27.14 |
nakulaṃ virathaṃ kṛtvā karṇo'tha prapalāyitam |
anudrutya ca vegena kaṇṭhe dhanuravāsṛjat | 27.15 |
uktvā ca puruṣā vācaḥ kuntyā vacanagauravāt |
na jaghānaiva nakulaṃ visṛjya ca yayau parān | 27.16 |

vindānuvindāvatha kaikayau raṇe samāsadat sātyakirugravikramaḥ |
tayoramuṣyābhavadugravaiśasaṃ pravarṣatoruttamasāyakān bahūn | 27.17 |
t ābhyāṃ niruddhaḥ sahasā jahāra tatrānuvindasya śiro'tha vindaḥ |
yuyodha śaineyamathārathāvubhau parasparaṃ cakraturuttamāhave | 27.18 |
tataśca carmāsidharau praceratuḥ śyenau yathā'kāṇsatal . e kṛtaśramau |
nikṛtya cānyonyamubhau ca carmaṇī varāsipāṇī yugapat samīyatuḥ | 27.19 |
tatrāpahastena śiraḥ sakuṇḍalaṃ jahāra vindasya mṛdhe sa sātyakiḥ |
nihatya taṃ bandhujanaiḥ supūjito jagāma śatrūnaparān prakampayan | 27.20 |
kṛpamāyāntamīkṣyaiva tapasāṃ māṃ prapīḍayet |
iti matvā pārṣatastu bhīmaṃ śaraṇameyivān | 27.21 |
karṇaṃ samantāt pratikālayantaṃ varūthinīmindrasutaḥ samabhyayāt |
kṣaṇāt tamājau virathaṃ ca cakre tato'pahāraṃ sa cakāra camvāḥ | 27.22 |
parājitaḥ saṃ yati sūryasūnuḥ sutena śakrasya sa dhārtarāṣṭram |
cccxci.jagāda bāhuṃ pratigṛhya pārtho jigāya māmanyamanaskamājau | 27.23 |
kāmaṃ ratho me dhanurapyabhedyaṃ dattaṃ bhṛgūṇāmadhipena divyam |
yantā natādṛṅ mama yādṛśo hariḥ śalyo yadi syāt tvadariṃ nihanyām | 27.24 |
itīrite sautyakṛte sa śalyaṃ provāca sa kruddha ivābhavat tadā |
duryodhano rathinaḥ sārathestu vyāvarṇayannuttamatāmaśāmayat | 27.25 |
buddhyā balena jñānena dhairyādyairapi yo'dhikaḥ |
rathinaḥ sārathiḥ sa syādarjunasya yathā hariḥ |
yathā ṇsivasya brahmā'bhūd dahatastripuraṃ purā | 27.26 |
ityādivākyaiḥ saṃ śānta iva śalyo'sya sārathiḥ |
babhūva tena sahitaḥ senāṃ vyūhya raveḥ sutaḥ | 27.27 |
gacchan yuddhāya darpeṇa prāha yo me'rjunaṃ pumān |
darśayet tasya dāsyāmi prīto vittamanargal . am | 27.28 |
iti bruvantaṃ bahuśaḥ prāha śalyaḥ prahasya ca |
nivātakavacā yena hatā dagdhaṃ ca khāṇḍavam |
ko nāma taṃ jayenmartyo dṛṣṭo vo'pi sa gograhe | 27.29 |
kākagomāyudharmā tvaṃ haṃ sasiṃ hopamaṃ raṇe |
mā yāhi pārthaṃ mā yāhi hato'nena yamakṣayam | 27.30 |
ityukte ravijo madrān nitarāṃ paryakutsayat |
śalyo'pi sarvadeśeṣu nīcamadhyottamā narāḥ |
santītyuktvā'sya sārathyaṃ cakre pārthahitepsayā | 27.31 |
karṇo'tha śalyaniyatena rathena pārthasenāmavāpya vidudhāva śaraiḥ samantāt |
saṃ rakṣito yudhi suyodhanagautamādyairācāryajena ca mahāstravidāṃ vareṇa | 27.32 |
taṃ bhīmapārṣataśinipravarābhiguptā sā pāṇḍaveyapṛtanā'bhivavarṣa bāṇaiḥ |
t āṃ sūryasūnuratha bāṇavarairvidārya samprārdayacchitaśarairapi dharmasūnum | 27.33 |
cccxcii.kṛtvā tamāṇsu virathaṃ dhanurasya kaṇṭhe sajyaṃ nidhāya paruṣā gira āha coccaiḥ |
dṛṣṭvaiva mārutiramuṃ bhṛśamātutoda duryodhanaṃ virathakārmukamatra kṛtvā | 27.34 |
taṃ prāṇasaṃ śayagataṃ nṛpatiṃ nirīkṣya karṇaṃ jagāda yudhi madrapatiḥ pradarśya |

yasyārtha eva samarastvamiyaṃ ca senāṃ taṃ tvaṃ yamasya sadanaṃ prayiyāsumadya |
bhīmena pīḍitamamuṃ paripāhi śīghraṃ kiṃ te yudhiṣṭhiramimaṃ hi mudhā'bhipīḍya | 27.35 |
śrutvā'sya vākyamatihāya yudhiṣṭhiraṃ taṃ karṇo yayau nṛpatirakṣaṇatatparo'lam |
dṛṣṭvaiva taṃ pavanasūnurabhi tviyāya krodhād didhakṣuriva karṇamameyadhāmā | 27.36 |
rājāvanāya śinipuṅgavapārṣatau ca sandiśya karṇamabhigacchata āsa rūpam |
ante kṛt āntanarasiṃ hatanoryathaiva viṣṇorharaṃ grasata āttasamastaviśvam |
tadvegataḥ praticacāla dharā samastā vidrāvitā ca sakalā prativīrasenā | 27.37 |
vaikartanena śarasañcayatāḍitaḥ sa bāṇaṃ ca vajrasadṛśaṃ pramumoca tasmin |
tenā'hato mṛtakavat sa papāta karṇo bhīmaḥ kṣuraṃ ca jagṛhe'bhiyayau ca padbhyām | 27.38 |
nindāṃ harestu vidadhāti parokṣago'pi yastaṃ pragṛhya karavāṇi vijiṃ hvameva |
evaṃ hi vāyutanayasya mahāpratijñā chettuṃ sa tena ravijasya sasāra jiṃ hvām | 27.39 |
āyāntamantikamamuṃ prasamīkṣya śalyo netyāha hetubhiraho na mṛṣā pratijñā |
kāryā tvayaiva puruhūtasutasya jiṃ hvāṃ mā tena pātaya marutsuta sūtasūnoḥ | 27.40 |
ityuktvā pramukhāt tasya rathenaiva tu madrarāṭ|
vaikartanamapovāha sarvalokasya paśyataḥ | 27.41 |
jitvā sūryasutaṃ bhīmaḥ kauravāṇāmanīkinīm |
sarvāṃ vidrāvayāmāsa drauṇiduryodhanāvṛt ām | 27.42 |
akṣohiṇītrayaṃ tena tadā vilul . itaṃ kṣaṇāt |
tadaiva guruputro'yāt pāṇḍavānāmanīkinīm | 27.43 |
vimṛdya sakalāṃ senāṃ kṛtvā ca virathaṃ nṛpam |
dhṛṣṭadyumnaṃ yamau caiva sātyakiṃ draupadīsutān |
kṣaṇena virathīkṛtya sarvāṃ ścakre nirāyudhān | 27.44 |
cccxciii.t ān bhagnadarpān raṇato'payātānanveva bāṇāvṛtamantarikṣam |
kurvan yayau dharmarājastamāha kiṃ naḥ svadharme niratān vihaṃ si | 27.45 |
kṣatriyān paradharmastho mā hiṃ sīriti coditaḥ |
prahasya tān vihāyaiva yayau yatrācyutārjunau | 27.46 |
saṃ śaptakaistatra saṃ yuddhyamānaṃ samāhvayāmāsa sureśasūnum |
sa bāṇayuktaṃ bhujagendrakalpamunnamya bāhuṃ yudhaye suśūram | 27.47 |
pārthaḥ saṃ śaptakagaṇaiḥ saṃ sṛṣṭaḥ samarārthibhiḥ |
āhūto drauṇinā caiva kāryaṃ kṛṣṇamapṛcchata |
codayāmāsa ca hayān kṛṣṇo drauṇirathaṃ prati | 27.48 |
ubhau ca tāvastravidāṃ pradhānau mahābalau saṃ yati jātadarpau |
śaraiḥ samastāḥ pradiśo diśaśca droṇendrasūnū timirāḥ pracakratuḥ | 27.49 |
drauṇistadā syandanavājiromasvaromakūpadhvajakārmukebhyaḥ |
śarānamoghān satataṃ sṛj āno babandha pārthaṃ śarapañjareṇa | 27.50 |
tasmin nibaddhe hariraprameyo vibodhayāmāsa surendrasūnum |
āliṅganenāsya dadau balaṃ ca sa utthito'strāṇyamucanmahānti | 27.51 |
nivārya tānyastravarairguroḥ sutaściccheda ca jyāṃ yudhi gāṇḍivasya |
vavarṣa pārthaṃ ca śarairathā'nyā jyā'sīt tayā gāṇḍivaṃ so'pyayuṅkta | 27.52 |
tataḥ śareṇa kupitaḥ śitena drauṇisāratheḥ |

śiro jahāra kaunteyaḥ sārathyaṃ so'karot svayam | 27.53 |
śarān visṛjatā tena sārathyamapi kurvatā |
śarakūṭena pārthaḥ sa punarbaddho dvijanmanā | 27.54 |
punarāliṅgya kṛṣṇastamadhācchatruvighātakam |
balamasmiṃ stataḥ pārthaḥ uttasthau śaracāpabhṛt |
vavarṣa caśarān bhūyo droṇaputre'rimardanaḥ | 27.55 |
cccxciv.punastasya nunoda jyāṃ drauṇiḥ sandhāya tāṃ punaḥ |
pārtho droṇasutasyāṇsvaraśmīṃ ściccheda sāyakaiḥ | 27.56 |
viraśmayo hayā drauṇeḥ punaḥ pārthaśarāhatāḥ |
apohurdūrametasmāt so'pi saṃ sthāpya tān punaḥ |
cintayāmāsa naitasmādadhikaṃ śakyate'rjune | 27.57 |
sārathitvāt keśavasya dhvajasthatvāddhanūmataḥ |
gāṇḍivatvāt kārmukasya ceṣudhyorakṣayatvataḥ | 27.58 |
avadhyatvāt tathā'śvānāmabhedyatvād rathasya ca |
ato yoddhuṃ samartho'pi nādya yāmi dhanañjayam | 27.59 |
evaṃ sa matvā praviveśa senāṃ pāṇḍoḥ sutānāmatha taṃ samabhyayāt |
pāṇḍyastayorāsa suyuddhamadbhutaṃ pravarṣatoḥ sāyakapūgamugram | 27.60 |
aṣṭāvaṣṭaṇsatānyūhuḥ śakaṭāni yadāyudham |
ahnastadaṣṭabhāgena drauṇiścikṣepa tatra ha | 27.61 |
atha taṃ virathaṃ kṛtvā chitvā kārmukamāhave |
sakuṇḍalaṃ śiro drauṇirjahāra makuṭojjvalam | 27.62 |
atha vidrāvayāmāsa pṛtanāṃ pāṇḍavīṃ śaraiḥ |
tadā jaghāna pārtho'pi daṇḍadhārākhyamāgadham | 27.63 |
vidrāpyamāṇāṃ pṛtanāṃ nirīkṣya guroḥ sutenābhyagamat tvarāvān |
dhṛṣṭadyumnastaṃ sa ūce supāpaṃ haniṣye tvāmadya yuddhe gurughnam | 27.64 |
ityukto darśayāmāsa pārṣataḥ khaḍgamuttamam |
ayaṃ tava piturhantā vadiṣyati tavottaram | 27.65 |
ityuktvā dhanurādāya vavarṣa caśarān bahūn |
tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam | 27.66 |
cccxcv.tatra pārṣataṃ drauṇiḥ kṣaṇena virathāyudham |
kṛtvā'ntāya śarāṃ stīkṣṇān mumoca naca tasya te |
tvacaṃ ca cicchidurdrauṇiḥ khaḍgahasto'bhijagmivān | 27.67 |
khaḍgena sāstraiḥ śastrairapyanirbhiṇṇatvacaṃ tadā |
maurvyā mamantha dhanuṣaḥ pātayitvā dharātal . e | 27.68 |
ākṛṣyamāṇaṃ pārṣataṃ dṛṣṭvā kṛṣṇapracoditaḥ |
pārtho bhīmaścobhayataḥ śarairabhinijaghnatuḥ | 27.69 |
sa tābhyāṃ vajrasadṛśaiḥ śarairabhihato bhṛśam |
visṛjya pārṣataṃ svīyamāruroha rathaṃ punaḥ | 27.70 |
jagāma ca tato'nyatra pāñcālyo'pi rathaṃ punaḥ |
āruṃ hyānyaṃ svāttadhanvā kṛtavarmāṇamabhyayāt | 27.71 |

tayorāsīt sutumulaṃ yuddhamadbhutadarśanam |
tatra nātiprayatnena pāñcālyo virathāyudham |
cakāra kṛtavarmāṇaṃ tamapovāha gautamaḥ | 27.72 |
atha duryodhano rājā mādreyāvabhyayād rathī |
t ābhyāṃ tasyābhavad ghoraṃ yuddhamadbhutadarśanam |
tatra nātiprayatnena tena tau virathīkṛtau | 27.73 |
svayaṃ yudhiṣṭhiro rājā tadā taṃ samavārayat |
vyaśvasūtadhvajaṃ cakre taṃ ca duryodhano raṇe | 27.74 |
athā'gataṃ sūryasutaṃ punaśca jagāma bhīmo rabhaso rathena |
duryodhanaṃ cāsya samakṣameva cakāra vīro virathaṃ kṣaṇena | 27.75 |
nivārya karṇaṃ ca śarairamuṣya sūnoḥ suṣeṇasya śiraścakarta |
papāta bhūmau sa pituḥ samīpe yathā hataḥ satyaseno'munaiva |
yathaiva karṇāvarajau puraiva niśāyuddhe karṇapuraḥ prapātitau | 27.76 |
hataṃ tamīkṣyaiva vikartanātmajaḥ krodhānvito bhīmasenaṃ vihāya |
cccxcvi.yayau pramṛdyaiva camūṃ yudhiṣṭhiraṃ rathe'pare svaśvayute vyavasthitam | 27.77 |
nyavārayetāṃ śinipautrapārṣatau kṛṣṇāsutāḥ somakasaṅghayuktāḥ |
sa tān samastān virathān vidhāya yudhiṣṭhiraṃ prāpa yutaṃ yamābhyām | 27.78 |
nihatya so'śvān yudhi dharmasūnornirāyudhau tau ca yamau cakāra |
t ānekayānopagatān punaśca mamarda bāṇaiśca vacobhirugraiḥ | 27.79 |
tadaiva mokṣāya nṛpasya bhīmo duryodhanaṃ virathaṃ saṃ vidhāya |
vivyādha marmasvatitīkṣṇasāyakaistaṃ darśayāmāsa raveḥ sutāya | 27.80 |
śalyastadā dharmasutaṃ vihāya karṇo yayau tatra yudhiṣṭhiro'pi |
gatvā ṇsanaiḥ śibiraṃ tatra śiśye karṇo yadā rājagṛdhnī jagāma | 27.81 |
drauṇiḥ kṛpaścātra tadaiva jagmatustadā bhīmo drauṇikarṇau jagāma |
yadā bhīmo drauṇikarṇau jagāma kṛpo nṛpaṃ rathamāropayacca | 27.82 |
nṛpaṃ samādāya kṛpe'payāte bhīmārditau drauṇikarṇau śaraughaiḥ |
vihāya taṃ jagmatuḥ somakānāṃ camūṃ śaraughairabhipātayantau | 27.83 |
athātra rājānamacakṣamāṇo dhanañjayo vāsudevapraṇunnaḥ |
abhyāyayau pārṣataḥ svāṃ tu senāṃ karṇāhatāṃ vīkṣya kurūnapīḍayat | 27.84 |
nyavārayat samāyāntaṃ kapipravaraketanam |
drauṇirduḥ śāsanaścaiva dhṛṣṭadyumnamavārayat | 27.85 |
ubhāvatirathau tau tu śastrāstrairabhyavarṣatām |
duḥ śāsanaḥ pārṣataśca kurvantau bāṇajaṃ tamaḥ | 27.86 |
tatra duḥ śāsanenā'jau stambhito drupadātmajaḥ |
yatamāno'pi niryatnaḥ kṛto yuddhe nirāyudhaḥ | 27.87 |
tadā'bhavad yuddhamatīva dāruṇaṃ drauṇestanūjena tu vajrapāṇeḥ |
tatrāpi baddhaḥ śarapañjareṇa pārtho'panuttā'pi hi gāṇḍivajyā | 27.88 |
cccxcvii.pārtho'tha kṛṣṇedhitabāhuvīryo nihatya sūtaṃ guruputrakasya |
chitvā caraśmīṃ sturagānamuṣya vidrāvayāmāsa śaraiḥ sudūram | 27.89 |
atītya putraṃ tu guroḥ samāgate pārthe karṇo drāvayāmāsa senām |

pāṇḍoḥ sutānāṃ śaravarṣadhāro duryodhanaścānu yayau tameva | 27.90 |
karṇamāyāntamālokya drāvayantaṃ nijāṃ camūm |
dhanuranyat samādāya dhṛṣṭadyumno nyavārayat | 27.91 |
tayorāsīnmahad yuddhaṃ ciraṃ samamaviśramam |
tadaiva sātyakirvīro duryodhanamavārayat | 27.92 |
nivāritaḥ sātyakinā raṇe duryodhano nṛpaḥ |
nihatya sātyakeraśvān draupadeścāpamacchinat | 27.93 |
tadantaraiva karṇo'pi pārṣatāṇsvānapātayat |
tayorvirathayoreva bhagnaṃ tat pāṇḍavaṃ balam | 27.94 |
balaṃ svakīyaṃ bahudhā vibhinnaṃ samīkṣya bhīmo mṛgarājaketuḥ |
kṛtvā dharākampakamugranādaṃ raṇe'bhyayāt kauravarājasainyam | 27.95 |
nādena bāṇaiśca vṛkodareṇa bhagnaṃ tadā kauravasainyamāṇsu |
diśo vidudrāva suyodhano'pi kṛto raṇe tena vivāhananāyudhaḥ | 27.96 |
dṛṣṭvaiva tat pāṇḍavānāṃ ca senā samāvṛtt ā kṣipramavāryavegā |
tayā punaḥ kauravāṇāṃ balaṃ tad bhagnaṃ dūrād dūrataraṃ pradudruve | 27.97 |
hanyamānaṃ diśo yātaṃ pāñcālairbhīmasaṃ śrayāt |
suyodhanabalaṃ dṛṣṭvā jajvālā'dhirathiḥ krudhā | 27.98 |
so'moghaṃ rāmadevatyamastraṃ bhārgavasañjñitam |
sarvāstranāṇsakaṃ divyamapratidvandvamādade | 27.99 |
tacca bhīmapurogeṣu sainyeṣvamucadudblaṇam |
tadastraṃ varjayāmāsa bhīmaṃ rāmaprasādataḥ |
cccxcviii.anye tu dudruvuḥ kecicchiṣṭāḥ prāpuryamakṣayam | 27.100 |
nahyastraṃ dravamāṇāṃ staddhanti tena sapārṣatāḥ |
pāñcālā draupadeyāṇsca śaineyādyāṇsca sarvaśaḥ | 27.101 |
palāyanenorvaritā arjuno'pyastramudyatam |
vīkṣya pratyastrahīnaṃ tadaprāpyaiva raveḥ sutam | 27.102 |
vāsudevamidaṃ prāha varjayitvaiva sūtajam |
anyatra yāmi naivāsmādastrājjīvanamanyathā | 27.103 |
ityūcivāṃ saṃ pārthaṃ taṃ kṛṣṇo'prāpyaiva sūtajam |
anyenaiva pathā bhīmaṃ prāpayāmāsa viśvakṛt | 27.104 |
tatrārjuno'vadad bhīmaṃ yāhi draṣṭuṃ yudhiṣṭhiram |
pravṛttiṃ viddhi bhūpasya māṃ tu saṃ śaptakā yudhe |
āhvayanti hatoccheṣāstānahaṃ yāmi tad yudhe | 27.105 |
ityūcivāṃ saṃ tamuvāca bhīmo j ānan svabāhvorbalamaprameyam |
saṃ śaptakān sūtajaṃ kauravāṃ śca yotsye'hamekastvamupaihi bhūpam | 27.106 |
tyaktvā raṇaṃ nāhamito vrajeyaṃ na māṃ vadet kaścana yuddhabhītam |
iti bruvāṇaṃ tamanantaśaktiḥ prītaḥ kṛṣṇaḥ praśaśaṃ sādhikeṣṭam | 27.107 |
yayau yudhiṣṭhiraṃ draṣṭuṃ śibiraṃ sārjuno hariḥ |
dṛṣṭvā tau nṛpatiḥ karṇaṃ hataṃ matvā ṇsaśaṃ sa ha | 27.108 |
abhivādya haniṣyāmītyuktaḥ pārthena sā krudhā |

bhṛśaṃ vinindya bībhatsumāha kṛṣṇāya gāṇḍivam |
dehi putraṃ sa rādhāyā haniṣyati na saṃ śayaḥ | 27.109 |
athavā bhīma evainaṃ nivṛtte tvayi pātayet |
tvaṃ tu kuntyā vṛthā sūtaḥ klībo mithyāpratiśrutaḥ | 27.110 |
ahaṃ hi sūtaputreṇa kliṣṭo mārutitejasā |
cccxcix.jīvāmītyagrajenokta udbabarhāsimuttamam |
vāsudevastadā'hedaṃ kimetaditi sarvavit | 27.111 |
tamāha gāṇḍivaṃ dātuṃ yo vadet tadvadho mayā |
pratijñātastato hanmi nṛpamityāha taṃ hariḥ | 27.112 |
satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyajñānaṃ tu duṣkaram |
yatsatāṃ hitamatyantaṃ tat satyamiti niścayaḥ | 27.113 |
dharmasya caraṇaṃ śreyo dharmajñānaṃ tu duṣkaram |
yaḥ satāṃ dhārako nityaṃ sa dharma iti niścayaḥ | 27.114 |
kauśikākhyo brāhmaṇo hi līnaṃ grāmajanaṃ kvacit |
taskareṣvabhidhāyaiva nirayaṃ pratyapadyata | 27.115 |
kaścid vyādho mṛgaṃ hatvā mātāpitṛnimittataḥ |
bhakṣārthamabhyagāt svargamasuro'sau mṛgo yataḥ |
upadravāya lokasya tapaścarati durmatiḥ | 27.116 |
tasmāt saddhārako dharma iti kṛtvā viniścayam |
mā nṛpaṃ jahi satyāṃ tvaṅkuru vācaṃ tataḥ kuru |
ityukto bahudhā'nindat krodhādevārjuno bhṛśam | 27.117 |
tvaṃ nṛśaṃ so'kṛtajñaśca nirvīryaḥ paruṣaṃ vadaḥ |
tvattaḥ sukhaṃ nāsti kiñcinna māṃ garhitumarhasi | 27.118 |
bhīmo māṃ garhituṃ yogyo yo hyasmākaṃ sadā gatiḥ |
yo yuddhyate sarvavīrairadyāpi tvaṃ tu nindakaḥ | 27.119 |
ityādyuktvā'tmanāṇsāya vikośaṃ cakṛvānasim |
punaḥ kṛṣṇena puṣṭaḥ san svābhiprāyamuvāca saḥ |
tacchrutvā garhayitvainaṃ punarāha janārdanaḥ | 27.120 |
matipūrvaṃ dehahānāt pāpaṃ mahadavāpyate |
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ sādhanaṃ dehato'sti yat | 27.121 |
cd.ato mā tyaja dehaṃ tu kuru cā'tmapraśaṃ sanam |
vadho gurūṇāṃ tvaṅkāraḥ svapraśaṃ saiva cātmanaḥ |
ityuktaḥ sa tvahaṅkārācchaśaṃ sa svaguṇānalam | 27.122 |
gurunindā'tmapūjā ca na dharmāya bhavet kvacit |
tathā'pyarjunahārdaṃ tat samprakāṇsya janārdanaḥ | 27.123 |
tasya lajjāṃ samutpādya nāṇsayitvā ca taṃ madam |
nāhaṃ veda paraṃ dharmaṃ kṛṣṇa eva gatirmama | 27.124 |
iti bhāvaṃ samutpādya doṣān nāṇsayituṃ hariḥ |
kārayāmāsa tat sarvamarjunena jagatpatiḥ | 27.125 |
tata evadavijñānāt kupito nṛpatirbhṛśam |

āhāstu rājā bhīmastvaṃ yuvā māṃ jahi ca svayam |
vanaṃ vā viphalo yāmītyuktvottasthau svatalpataḥ | 27.126 |
taṃ vāsudevaḥ pratigṛhya hetumuktvā sarvaṃ śamayāmāsa netā |
pārthaśca bhūpasya papāta pādayoḥ kṣamāpayan so'pi suprītimāpa | 27.127 |
tau bhrātarau vāsudevaprasādānmahāpado muktimāpyātihṛṣṭau |
bhaktyā samastādhipatiṃ śaśaṃ satustvayā samaḥ ko nu hare hito naḥ | 27.128 |
tataḥ praṇamya bībhatsuragrajaṃ parirambhitaḥ |
tenābhinanditaḥ prītyā cā'śīrbhiḥ prayayau yudhe | 27.129 |
taṃ śaṅkitaṃ karṇajaye svinnagātraṃ haristadā |
saṅkīrtya pūrvakarmāṇi narāveśaṃ viśeṣataḥ |
vyañjayāmāsa dhairyaṃ ca tasyā'sīt tena susthiram | 27.130 |
bhīmastadā ṇsatrubalaṃ samastaṃ vidrāvayāmāsa jaghāna cā'jau |
vīrān raṇāyābhimukhān svayantrā kurvaṃ śca vārtā ramamāṇa eva| 27.131 |
tadā'sadat taṃ śakuniḥ sasainyo duryodhanasyāvarajairupetaḥ |
cdi.taṃ bhīmaseno virathaṃ nirāyudhaṃ vidhāya bāṇairbhuvi ca nyapātayat | 27.132 |
na jaghnivāṃ staṃ sahadevabhāgaṃ prakalpitaṃ svena tadā'kṣagoṣṭhyām |
taṃ mūrcchitaṃ śvāsamātrāvaśeṣaṃ duryodhanaḥ svarathenāpaninye | 27.133 |
duryodhanasyāvarajā daśātra pradudruvurbhīmasenaṃ vihāya |
tadā'rjunaṃ vāsudevaṃ ca dṛṣṭvā prītaḥ śrutvā dharmarājapravṛttim | 27.134 |
punaśca nighnantamaripravīrān vidrāvayantaṃ ca nijāṃ varūthinīm |
sasāra duḥ śāsana āttadhanvā bhīmo'pi taṃ siṃ ha ivābhipetivān | 27.135 |
taṃ rūkṣavāco muhurarpayantaṃ vidhāya bhīmo virathaṃ kṣaṇena |
pragṛhya bhūmau vinipātya vakṣo vidārayāmāsa gadāprahārataḥ | 27.136 |
ākramya kaṇṭhaṃ ca padodare'sya niviśya paśyan mukhamāttaroṣaḥ |
vikośamākāṇsanibhaṃ vidhāya mahāsimasyorasi sañcakhāna | 27.137 |
kṛtvā'sya vakṣasyurusattaṭākaṃ papau nikāmaṃ tṛṣito'mṛtopamam |
tacchoṇit āmbho bhramadakṣamenaṃ saṃ smārayāmāsa purākṛt āni | 27.138 |
vāksāyakāṃ ścāsya purā samarpitān saṃ smārayāmāsa punaḥ punarbhṛśam |
dantāntaraṃ na praviveśa tasya raktaṃ hyapeyaṃ puruṣasya jānataḥ | 27.139 |
tathā'pi śatrupratibhīṣaṇāya papāvivā'svādya punaḥ punarbhṛśam |
smaran nṛsiṃ haṃ bhagavantamīśvaraṃ sa manyusūktaṃ ca dadarśa bhaktyā | 27.140 |
"yaste manyo" 81 ityato nārasiṃ haṃ somaṃ tasmai cā'rpayacchoṇit ākhyam |
yuddhākhyayajñe somabuddhyā'rivakṣa iheti sāmnā gadayā vibhindan | 27.141 |
uvāca vācaṃ puruṣapravīraḥ satyāṃ pratijñāṃ lokamadhye vidhāya |
yāḥ sapatayastā apatayo hi jātā yāsā'patiḥ sā sapatiśca jātā | 27.142 |
paśyantu citrāṃ paramasya śaktiṃ ye vai tilāḥ ṣaṇḍhatilā babhūvuḥ |
81 Ṛgveda 10.83.1
cdii.enaṃ gṛhītaṃ ca mayā yadīha kaścit pumān mocayatu svavīryāt | 27.143 |
iti bruvāṇaḥ punareva raktaṃ papau sudhāṃ devavaro yathā divi |
punaśca saprāṇamamuṃ visṛjya nadan nanartāribale nirāyudhaḥ | 27.144 |

pratyanṛtyan ye'smān punargauriti gauriti |
t ān vayaṃ pratinṛtyāmaḥ punargauriti gauriti | 27.145 |
iti bruvan nṛtyamāno'rimadhya āsphoṭayañchatrugaṇānajohavīt |
śaśāka ca draṣṭumamuṃ na kaścid vaikartanadrauṇisuyodhanādiṣu | 27.146 |
bhayācca karṇasya papāta kārmukaṃ nimīlayāmāsa tadā'kṣiṇī ca|
sambodhito madrarājena yuddhe sthitaḥ kathañcit sa tu pārthabhāgaḥ | 27.147 |
drauṇirvihāyainamapājagāma dūraṃ tadā bhīmaseno jagāda |
pītaḥ somo yuddhayajñe mayā'dya vadhyaḥ paśurme haraye suyodhanaḥ | 27.148 |
iti bruvan mṛtamutsṛjya śatruṃ duryodhanaṃ cā'śu ruṣā'bhidudruve |
āyāntamīkṣyaiva tamugrapauruṣaṃ dudrāva bhītaḥ sa suyodhano bhṛśam | 27.149 |
baladvayaṃ cāpayayau vihāya bhayād bhīmaṃ kṛṣṇapārthau vinaiva |
āyodhanaṃ śūnyamabhūnmuhūrtaṃ nanarta bhīmo vyāghrapadena harṣāt | 27.150 |
saṅkalpya śatrūn govadevā'jimadhye śārdūlavat taccaritaṃ niśāmya |
jahāsa kṛṣṇaṇsca dhanañjayaśca śaśaṃ satuścainamatiprahṛṣṭau | 27.151 |
yadā saraṅgaḥ pavamānasūnunā ṇsūnyaḥ kṛtastatra mahūrtamātrāt |
duryodhanasyāvarajāḥ śaraughairavīvṛṣan bhīmamudārasattvam | 27.152 |
t ān mārutirbāṇavarairnikṛttaśīrṣān yamāyānayadāṇsu vīraḥ |
tasmin dine viṃ śatidhārtarāṣṭra hatāstadanye samarāt pradudruvuḥ | 27.153 |
karmāṇyananyaupayikāni bhīme kurvatyevaṃ bhītabhīte'risa' nghe |
nimīlitākṣe ca bhayena karṇe karṇātmajo nakulaṃ pratyadhāvat | 27.154 |
cdiii.mādrīsuto vṛṣasenaṃ śaraughairavārayat taṃ virathaṃ cakāra |
karṇātmajaḥ so'pyasicarmapāṇistasyānugāṃ strisahasraṃ jaghāna | 27.155 |
karṇātmajastasya sañchidya carma bhīmārjunādīnapi bāṇasaṅghaiḥ |
avīvṛṣat tasya pārthaḥ śareṇa grīvābāhūrūn yugapaccakarta | 27.156 |
ekena bāṇena sute hate sve vaikartano vāsavimabhyadhāvat |
tayorabhūd dvairathayuddhamadbhutaṃ sarvāstravidvarayorugrarūpam | 27.157 |
pakṣagrahāstatra surāsurāstayoranye ca jīvā gaganaṃ samāsthitāḥ |
mahān vivādo'pyabhavat tayoḥ kṛte tadā girīśo'vadadabjayonim | 27.158 |
surāsurāṇāṃ bhīmaduryodhanau dvau samāṇsrayau tatpriyau karṇapārthau |
prāṇopamau tena caitatkṛte te surāsurāḥ kartumicchanti yuddham |
tadā vināṇso jagatāṃ mahān syāt tenānayoḥ samamevāstu yuddham | 27.159 |
itīrite vāsavaḥ padmayoniṃ jagāda kṛṣṇo yatra jayaśca tatra |
kāmo na kṛṣṇasya mṛṣā bhaveddhi kāmo'sya pārthasya jayaṃ pradātum | 27.160 |
ityūcivān vāsavaḥ phalgunasya jayo'stu karṇasya vadhastatheti |
uktvā'namat kañjabhavastatheti prāhāsurān devatāṇscā'babhāṣe | 27.161 |
na karṇārjunayorarthe virodhaṃ kuruta kvacit |
bhīmaduryodhanārthe vā paśyantveva ca saṃ yugam |
ityukte śāntimāpannā dadṛśuḥ saṃ yugaṃ tayoḥ | 27.162 |
vavarṣatustau ca mahāstraśastrairbhīmo rathastho'varajaṃ jugopa |
śaineyapāñcālamukhāṇsca pārthamāvārya tasthuḥ prasabhaṃ nadantaḥ | 27.163 |

duryodhano drauṇimukhāṇsca karṇaṃ rarakṣurāvārya tadā'sa yuddham |
tatrārjunaṃ bāṇavaraiḥ sa karṇaḥ samardayāmāsa viśeṣayan raṇe | 27.164 |
tadā nadan bhīmaseno jagāda gadāṃ samādāya samāttaroṣaḥ |
ahaṃ vainaṃ gadayā pothayāmi tvaṃ vā jahīmaṃ samupāttavīryaḥ |
kṛṣṇo'pi taṃ bodhayāmāsa samyaṅ narāveśaṃ vyañjayan bhūya eva | 27.165 |
cdiv.samṛddhavīryaḥ sa tadā dhanañjayaḥ suyodhanadrauṇikṛpān sabhojān |
sākaṃ ca bāṇairvirathāṃ ścakāra vivyādha tānapyarihā supuṅkhaiḥ | 27.166 |
te kiñcid dūratastasthuḥ paśyanto yuddhamuttamam |
amānuṣaṃ tat pārthasya dṛṣṭvā karma guroḥ sutaḥ |
gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ duryodhanamabhāṣata | 27.167 |
dṛṣṭaṃ hi bhīmasya balaṃ tvayā'dya tathaiva pārthasya yathā jitā vayam |
alaṃ virodhena sametya pāṇḍavaiḥ praśādhi rājyaṃ ca mayā sametaḥ | 27.168 |
dhanañjayastiṣṭhati vārito mayā janārdano naiva virodhamicchati |
vṛkodarastadvacane sthitaḥ sadā yudhiṣṭhiraḥ śāntamanāstathā yamau | 27.169 |
hitārthametat tava vākyamīritaṃ gṛhāṇa me naiva bhayādudīritam |
ahaṃ hyavadhyo mama caiva mātulo na śaṅkituṃ me vacanaṃ tvamarhasi | 27.170 |
itīritaḥ prāha suyodhanastaṃ duḥ śāsanasyādya papau hi śoṇitam |
śārdūlaceṣṭāmakarocca bhīmo na me kathañcit tadanena sandhiḥ | 27.171 |
ityukto drauṇirāsīt sa tūṣṇīṃ karṇadhanañjayau |
mahāstraśastravarṣeṇa cakratuḥ khamanantaram | 27.172 |
āgneyavāruṇaindrādīnyetānyanyonyamṛtyave |
brahmāstramapyubhau tatra prayujyā'nadatāṃ raṇe |
anyonyāstrapratīghātaṃ kṛtvobhau ca virejatuḥ | 27.173 |
krameṇa vṛddhorubalena tatra surendraputreṇa virocanātmajaḥ |
nirākṛto nāgamayaṃ śarottamaṃ brahmāstrayuktaṃ visasarja vāsavau | 27.174 |
taṃ vāsudevo rathamānamayya moghaṃ cakārārjunataḥ kirīṭam |
cūrṇīkṛtaṃ tena surendrasūnordivyaṃ yayau bāṇagataśca nāgaḥ | 27.175 |
namite vāsudevena rathe pañcāṅgulaṃ bhuvi |
apāṅgadeśamuddiśya mukte nāge kirīṭinaḥ | 27.176 |
cdv.bhaṅktvā kirīṭaṃ viyati gacchati prabhuṇoditaḥ |
bāṇaistakṣakaputraṃ taṃ vāsaviḥ pūrvavairiṇam | 27.177 |
hatvā nipātayāmāsa bhūmau karṇasya paśyataḥ |
brahmāstrasyātivegitvaṃ prāptaṃ karṇena bhārgavāt | 27.178 |
punaśca pārthena mahāstrayuddhaṃ prakurvataḥ sūryasutasya cakram |
rathasya bhūmirgrasati sma śāpādastrāṇi divyāni ca vismṛtiṃ yayuḥ | 27.179 |
uddhartukāmo rathacakrameva pārthaṃ yayāce'vasaraṃ pradātum |
netyāha kṛṣṇo'ñjalikaṃ sughoraṃ trinetradattaṃ jagṛhe ca pārthaḥ | 27.180 |
satyena dharmeṇa ca sanniyojya mumoca karṇasya vadhāya bāṇam |
ciccheda tenaiva ca tasya śīrṣaṃ sandhitsato bāṇavaraṃ sughoram | 27.181 |
aparāhṇe'parāhṇasya sūtajasyendrasūnunā |

chinnamañjalikenā'jau sotsedhamapatacchiraḥ | 27.182 |
tasmin hate dīnamukhaḥ suyodhano yayau samāhṛtya balaṃ saśalyaḥ |
yudhiṣṭhiraḥ karṇavadhaṃ niśamya tadā samāgatya dadarśa tattanum | 27.183 |
śaśaṃ sa kṛṣṇaṃ ca dhanañjayaṃ ca bhīmaṃ ca ye'nye'pi yudhi pravīrāḥ |
gatvā cateśibiraṃ modamānā ūṣuḥ sakṛṣṇāstadanuvratāḥ sadā | 27.184 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
karṇavadho nāma saptaviṃ śo'dhyāyaḥ
cdvi.(pāṇḍavarājyalābhaḥ )
atha aṣṭāviṃ śo'dhyāyaḥ
Oṃ | prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ guruputrānumoditaḥ |
śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā yoddhuṃ duryodhano'bhyayāt | 28.1 |
tamabhyayuḥ pāṇḍavāṇsca hṛṣṭā yuddhāya daṃ sitāḥ |
tatrā'sīt sumahad yuddhaṃ pāṇḍavānāṃ paraiḥ saha | 28.2 |
agre bhīmaḥ pāṇḍavānāṃ madhye rājā yudhiṣṭhiraḥ |
pṛṣṭhe gāṇḍīvadhanvā'sīd vāsudevābhirakṣitaḥ | 28.3 |
cakrarakṣau yamau rājño dhṛṣṭadyumnaśca sātyakiḥ |
nṛpasya pārśvayorāstāmagre'nyeṣāṃ guroḥ sutaḥ | 28.4 |
madhye śalyaḥ pṛṣṭhato'bhūd bhrātṛbhiśca suyodhanaḥ |
cakrarakṣau tu śalyasya śakunistatsutastathā |
kṛpaśca kṛtavarmā capārśvayoḥ samavasthitau | 28.5 |
tatrabhavanmahad yuddhaṃ bhīmasya drauṇinā saha |
rājñaḥ śalyena ca tathā ghorarūpaṃ bhayānakam | 28.6 |
tatra nātiprayatnena drauṇirbhīmena sāyakaiḥ |
virathīkṛtastathā dharmasūnuḥ śalyena tatkṣaṇāt | 28.7 |
āsasāda tadā ṇsalyaṃ kapipravaraketanaḥ |
tayorāsīnmahad yuddhamadbhutaṃ romaharṣaṇam | 28.8 |
rathamanyaṃ samāsthāya drauṇirbhīmaṃ samabhyayāt |
duryodhanaśca bhīmasya śarairāvārayad diśaḥ | 28.9 |
t āvubhau śaravarṣeṇa vārayāmāsa mārutiḥ |
t ābhyāṃ tasyābhavad yuddhaṃ sughoramatimānuṣam | 28.10 |
duryodhanasyāvarajān draupadeyā yuyutsunā |
cdvii.śikhaṇḍyādyairmātulaiśca saha sarvān nyavārayan | 28.11 |
sahadevastu śakunimulūkaṃ nakulastadā |
dhṛṣṭadyumnaśca hārdikyaṃ sātyakiḥ kṛpameva ca |
teṣāṃ tadabhavad yuddhaṃ citraṃ laghu ca suṣṭhu ya | 28.12 |
śalyastu śarasaṅghātaiḥ pārthasyāvārayad diśaḥ |
so'pi vivyādha viśikhaiḥ śalyamāhavaśobhinam |
tayoḥ susamamevā'sīcciraṃ devāsuropamam | 28.13 |
tataḥ śaraṃ vajranibhaṃ madrarājaḥ samādade |

tena vivyādha bībhatsuṃ hṛdaye sa mumoha ca | 28.14 |
upalabhya punaḥ sañjñāṃ vāsaviḥ śatrutāpanaḥ |
ciccheda kārmukaṃ saṅkhe madrarājasya dhīmataḥ | 28.15 |
so'nyat kārmukamādāya mumocāstrāṇi phalgune |
sauraṃ yāmyaṃ ca pārjanyaṃ t ānyaindreṇa jaghāna saḥ | 28.16 |
punarnyakṛntat taccāpamindrasūnuramarṣitaḥ |
śalyo gadāṃ samāvidhya cikṣepārjunavakṣasi |
tadā mumoha bībhatsustata uccukruśuḥ pare | 28.17 |
prāpya sañjñāṃ punaḥ pārthaḥ śalyaṃ vivyādha vakṣasi |
sa vihvalitasarvāṅgaḥ śiśraye dhvajamuttamam | 28.18 |
samāṇsvastaḥ punarbāṇaṃ yamadaṇḍanibhaṃ raṇe |
mumoca pārthasya sa ca nirbibheda stanāntaram | 28.19 |
tena vihvalitaḥ pārtho dhvajayaṣṭiṃ samāṇsritaḥ |
samāṇsvastaḥ praciccheda madrarājasya kārmukam |
chatraṃ dhvajaṃ ca tarasā sārathiṃ ca nyapātayat | 28.20 |
tadā'nyaṃ rathamāsthāya dharmarājaḥ śarottamaiḥ |
caturbhiścaturo vāhāñchalyasya nijaghāna ha | 28.21 |
cdviii.śalyo'nyaṃ rathamāsthāya sarvāṃ stāñcharavṛṣṭibhiḥ |
chādayāmāsa rājānaṃ virathaṃ ca cakāra ha | 28.22 |
nihatyāṇsvān sātyakeśca dhṛṣṭadyumnasya cābhibhūḥ |
cāpe cchittvā ca yamayordadhmau śaṅkhaṃ mahāsvanam | 28.23 |
tatastu śalyaṃ samudīryamāṇaṃ dṛṣṭvā raṇe bhīmasenastarasvī |
nyavārayad bāṇavarairanekaiścakāra cainaṃ virathaṃ kṣaṇena | 28.24 |
āsthāya cānyaṃ rathamāpatantaṃ punaśca śalyaṃ bhṛśameva marmasu |
nirbhidya bāṇaurvirathaṃ cakāra punastṛtīyaṃ ca rathaṃ ruroja | 28.25 |
āttānyāttānyāyudhānyasya bhīmaḥ sarvāṇi ciccheda bibheda cāsya |
marmāṇi bāṇairnitarāṃ punaśca sa muṣṭimudyamya jagāma dharmajam | 28.26 |
taṃ bhīmabhinnamarmāṇaṃ vivarmāṇaṃ nirāyudham |
śvāsamātrāvaśiṣṭaṃ ca maraṇāyaiva kevalam | 28.27 |
ātmānamabhigacchantaṃ dṛṣṭvā'nyaṃ rathamāsthitaḥ |
hantukāmo raṇe vīramamoghāṃ śaktimādade | 28.28 |
divyāstrairapi saṃ yojya tāṃ tadā dharmanandanaḥ |
satyadharmaphalaiścaiva cikṣepāsya hṛdi tvaran | 28.29 |
sa bhinnahṛdayo bhūmau papātābhimukho nṛpam |
satyadharmarataḥ śalya indrasyātithitāmagāt | 28.30 |
madrarāje hate vīre suśarmā'rjunamabhyayāt |
saṃ śaptakāvaśiṣṭaistamanayanmṛtyave'rjunaḥ | 28.31 |
duryodhanasyāvarajānavaśiṣṭān vṛkodaraḥ |
sarvān jaghāna senāṃ ca niśśeṣamakarod raṇe | 28.32 |
ulūkaṃ sahadevo'tha śakuniṃ cātipāpinam |

cdix.jaghāna drauṇihārdikyakṛpān bhīmārjunau tataḥ | 28.33 |
bahuśo virathīkṛtya pīḍayitvā punaḥ punaḥ |
drāvayāmāsatuste tu bhīṣit ā viviśurvanam | 28.34 |
śaineyena gṛhīto'tha sañjayo'nantaśaktinā |
vyāsena mocito'thaikaḥ pārthān duryodhano'bhyayāt | 28.35 |
teṣāmabhūt tasya ca ghorarūpaṃ yuddhaṃ sa bāṇairbahuśo'rjunaṃ ca |
cakāra mūrcchābhigataṃ yudhiṣṭhiraṃ yamāvayatnād virathāṃ ścakāra | 28.36 |
taṃ bhīmaseno virathaṃ cakāra gajaṃ samāruhya punaḥ samabhyayāt |
punaśca śaineyaśikhaṇḍipārṣatān yamau nṛpaṃ ca vyadadhānnirāyudhān | 28.37 |
gaje ca bhīmena śarairnipātite samāruhad vājivaraṃ sunirbhayaḥ |
sa tena ca prāsakaro raṇe'rihā cacāra śainaiyamatāḍayacca | 28.38 |
mumoha tenābhihataḥ sa sātyakiryamāvapi prāsanipīḍitau rathe |
niṣīdaturdharmasutaṃ prayāntaṃ samīkṣya bhīmo'sya jaghāna vājinam | 28.39 |
prāse nikṛtte ca vṛkodareṇa vivāhanaḥ so'payayau suyodhanaḥ |
ādāya gurvīṃ ca gadāṃ prayāto dvaipāyanasyorusaro viveśa | 28.40 |
evamakṣohiṇīṣaṭkaṃ bhīmena nihataṃ raṇe |
pañca pārthena nihatā arddhaṃ kāliṅgakānṛte |
ekādaśākṣohiṇībhyaḥ śiṣṭamanyairnisūditam | 28.41 |
akṣohiṇīcatuṣkaṃ ca pārthānāṃ drauṇinā hatam |
anyairanyāḥ samastaiśca droṇakarṇamahābratāḥ |
duryodhano bhaumasūnuḥ prāyaḥ senāhanaḥ kramāt | 28.42 |
jayaṃ labdhvā tadatsūccaiḥ pāṇḍaveṣu mahātmasu |
duryodhano jalastambhaṃ kṛtvā mantrān jajāpa ha | 28.43 |
mantrā durvāsasā dattā mṛtasañjīvanapradāḥ |
cdx.jale sthitvā japan saptadinaiḥ sarvān mṛt ānapi |
uddhared dhārtarāṣṭro'yaṃ syuravadhyāṇsca te punaḥ | 28.44 |
iti vidyābalaṃ tasya jñātvā pāṇḍusutāstataḥ |
anveṣantaḥ śuśruvuśca vyādhebhyastaṃ jale sthitam |
agacchaṃ śca tatastatra puraskṛtya janārdanam | 28.45 |
tadā jalāt samunmajjya tribhirdrauṇipurassaraiḥ |
mantrayantaṃ sma dadṛśustān dṛṣṭvā te pradudruvuḥ | 28.46 |
duryodhano'viśat toyaṃ dṛṣṭvā taṃ keśavājñayā |
yudhiṣṭhiraḥ supuruṣairvākyairenamathā'hvayat | 28.47 |
amarṣito'sau dhṛtarāṣṭraputraḥ śvasaṃ stadā daṇḍahato yathā'hiḥ |
uvāca śāṭhyāt tapase vanāya yāyāṃ bhavāñchāsatu sarvapṛthvīm | 28.48 |
tamāha dharmajo rājā yastvaṃ kṛṣṇe samāgate |
sūcyagravedhyāṃ pṛthivīṃ dātuṃ naicchaḥ kathaṃ punaḥ | 28.49 |
ghātayitvā sarvapṛthvīṃ bhīṣmadroṇamukhānapi |
dātumicchasi sarvāṃ ca pṛthvīṃ nādya vayaṃ punaḥ | 28.50 |
ahatvā pratigṛhṇīṃ ehi yuddhe sthiro bhava |

na kurūṇāṃ kule jātastvaṃ yo bhīto hyapo'viśaḥ | 28.51 |
ityādi rūkṣavacanaṃ śrutvā duryodhano ruṣā |
jalastambhāt samuttasthau śvasannāṇsīviṣo yathā | 28.52 |
uvāca caika evāhamakirīṭo vivarmakaḥ |
bhavanto bahavo varmaśirastrāṇayutā api | 28.53 |
yadyevamapi me yuddhaṃ bhavadbhirmanyase samam |
sarvairekena vāyuddhaṃ kariṣye naca bhīrmama | 28.54 |
ityukta āha dharmātmā varmādyaṃ ca dadāmi te |
cdxi.vṛṇīṣva prativīraṃ ca pañcānāṃ yaṃ tvamicchasi | 28.55 |
hatvaikaṃ tvaṃ bhuṅkṣva rājyamanye yāma vayaṃ vanam |
hate vā tvayi tenaiva bhuñjīmaścākhilāṃ bhuvam |
ādatsva cā'yudhaṃ yena jetumicchasi śātravān | 28.56 |
ityukta ūce nahi durbalairahaṃ yotsye caturbhirbhavadarjunādibhiḥ |
bhīmena yotsye gadayā sadā hi me priyā gadā nānyadathā'yudhaṃ spṛśe | 28.57 |
śrutvā'sya vākyaṃ rabhaso vṛkodaro gadāṃ tadā'dhyarddhabharādhikāṃ mudā |
rājño gadāyāḥ parigṛhya vīraḥ samutthito yuddhamanāḥ samunnadan | 28.58 |
athā'ha nārāyaṇa ādidevo yudhiṣṭhiraṃ kaṣṭamidaṃ kṛtaṃ tvayā |
nahyeṣa rājā gadayā raṇe caran śakyo vijetuṃ nikhilaiḥ surāsuraiḥ | 28.59 |
sa niścayād vaścaturo nihanyāt sahārjunān bhīmasenaḥ kathañcit |
hantainamājau nahi bhīmatulyo bale kvacid dhārtarāṣṭraḥ kṛtī ca| 28.60 |
ūrū bhīmena bhettavyau pratijñāṃ rakṣatā ripoḥ |
nābheradhastāddhananaṃ janā āhurgadāmṛdhe | 28.61 |
adharma iti tat kṛṣṇo lokanindānivṛttaye |
āpaddharmaṃ darśayituṃ kiñcidvyājena saṃ yutaḥ | 28.62 |
bhīmo hanyād dhārtarāṣṭramityūce yadyapi sphuṭam |
avyājenāpi śakto'sau balaṃ nissīmamāha ca | 28.63 |
āha śikṣāmapyanūnāṃ yatnaṃ duryodhane'dhikam |
nahi bhīmo'tiprayatnaṃ kuryāditi guṇo hyayam | 28.64 |
pratijñāpālanaṃ dharmo duṣṭeṣu tu viśeṣataḥ |
iti dharmarahasyaṃ tu vittaḥ kṛṣṇavṛkodarau | 28.65 |
nānyastato lokanindāṃ vyapanetumubhāvapi |
anāpadyāpadiva ca darśayetāṃ janasya tu | 28.66 |
cdxii.tato bhīmaḥ sarvalokasya dharmaṃ prakāṇsayan vākyamidaṃ jagāda |
ūrū tavāhaṃ hi yathāpratijñaṃ bhetsyāmi naivātra vicāraṇīyam | 28.67 |
ityuktavantaṃ prasasāra cā'jau duryodhanastatra babhūva yuddham |
bhīmastadā'gryaprakṛtiṃ vidhitsurmandaḥ sa ājau vyacarajjanārthe | 28.68 |
darśayantau gadāmārgaṃ citraṃ tau praviceratuḥ |
balabhadro'pyājagāma tadā tau prativāritum | 28.69 |
vāritāvapi tenobhau naiva yuddhaṃ pramuñcatām |
tato dadarśa tad yuddhaṃ mānitaḥ kṛṣṇapūrvakaiḥ |

tau śikṣābalasaṃ yuktau maṇḍalāni viceratuḥ | 28.70 |
tato bhīmaṃ vañcayituṃ dhārtarāṣṭraḥ śiraḥ kṣitau |
nyadhāducchritasakthīkastadā kṛṣṇābhyanujñayā |
pṛṣṭhamūle'hanad bhīmo bhinnasakthiśca so'patat | 28.71 |
pratijñāpālanārthāya nobhernoparyadhastadā |
gadāyuddhasya maryādāṃ yaśaścāpyabhirakṣitum | 28.72 |
nādhastānmadhya evāsau nijaghne taṃ vṛkodaraḥ |
evaṃ pratijñāyugmārthaṃ bhagnaṃ sakthiyugaṃ raṇe | 28.73 |
kṛṣṇaṃ dyūte nidhehīti yadavādīt suyodhanaḥ |
tatpratijñānusāreṇa bhīmo mūrddhānamakramīt |
"ṛṣabhām mā samānānāṃ " 82
82 ṛgveda 10.166.1) iti sūktaṃ dadarśa ca | 28.74 |
teṣāṃ puṇyḸani vidyāṇsca samādāyaiva sarvaśaḥ |
tāṃ ścakāra tamogantḸṛnstasya mūrdhni padā'kraman | 28.75 |
smārayāmāsa karmāṇi yāni tasya kṛtāni ca |
kṛṣṇabandhe kṛto mantra iti mūrdhni padā'hanat | 28.76 |
punaḥ punaśca tad vīkṣya cukrodha musalāyudhaḥ |
cdxiii.iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
cukrośa naiva dharmo'yamityasāvūrdhvabāhukaḥ | 28.77 |
punaḥ krodhābhitāmrākṣa Ḹadāya musalaṃ halam |
abhidudrāva bhīmaṃ taṃ na cacāla vṛkodaraḥ | 28.78 |
abhaye saṃ sthite bhīme rāmaṃ jagrāha keśavaḥ |
āha dharmeṇa nihato bhīmenāyaṃ suyodhanaḥ | 28.79 |
na maṇḍale'bhisāre vā nāpasāre ca nābhitaḥ |
adho hanyād vañcayantamadho hatvā na duṣyati | 28.80 |
kṛtā pratijñḸa ca vṛkodareṇa bhetsye tavorū iti yuktipūrvam |
saṃ śrāvayānena tadeṣa dharmato jaghāna duryodhanamagryakarmā | 28.81 |
vḸasudevavacaḥ śrutvā dharmacchalamiti bruvan |
rauhiṇeyo jagāmā'śu svapurīmeva sānugaḥ | 28.82 |
tasmin gate vāsudevaṃ samapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ |
dharmo'yamathavā'dharma iti taṃ prāha keśavaḥ | 28.83 |
na sākṣād dharmato vadhyā ye tupāpatamā narāḥ |
devairhi vañcayitvaiva hatāḥ pḸurvaṃ surārayaḥ |
ato'yamapyadharmeṇa hato nātrāsti dūṣaṇam | 28.84 |
bhīṣmadroṇau ca karṇaṇsca yadaivopadhinā hatāḥ |
ko nu duryodhane pāpe hate doṣaḥ kathañcana | 28.85 |
pratijñḸapālanāyāpi vibhedorū vṛkodaraḥ |
dharmataśca pratijñeyaṃ kṛtā tenānurūpataḥ | 28.86 |
lokato'pi na dharmasya hāniratra kathañcana |
ye bhīmasyāprabhāvajñḸa Ḹapaddharmaṃ ca manvate | 28.87 |

avadhyatve śivavar ād gadāṇsikṣābalādapi |
jarāsandhopamo yasmād dhārtarāṣṭraḥ suviśrutaḥ | 28.88 |
tasmāt saddharma evāyaṃ bhīmacīrṇa iti bruvan |
api saṃ śayinaṃ cakre dharmarājaṃ jagatpatiḥ | 28.89 |
bhūbhārakṣatijo dharmo macchuśrūṣātmakastu yaḥ |
bhīmasyaiva bhavet samyagiti buddhyā paraḥ prabhuḥ | 28.90 |
cdxiv.svenaiva balabhadrāya janāya ca punaḥ punaḥ |
śrutvā'pyuktaṃ na tatyāja saṃ śayaṃ dharmajo yataḥ |
tato'pyasaṃ śayaṃ kṛṣṇo na cakāra yudhiṣṭhiram | 28.91 |
mukhyaṃ dharmaṃ hi bhagavān balāyā'ha janāya ca |
dharmeṇaiva hato rājā dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ |
iti yad vakṣyati punarniścayārthe'rjunāya ca | 28.92 |
punaḥ punardharmata eva bhīmo jaghāna rājānamiti bruvantam |
jagāda kṛṣṇaṃ sphuritādharoṣṭhaḥ krodhāt supāpo dhṛtarāṣṭrasūnuḥ |
tvayaiva pāpe nihitā hi pārthāḥ pḸapādhikastvaṃ hi sadaika eva | 28.93 |
ityūcivāṃ saṃ prajagāda kṛṣṇo na tvatsamaḥ pḸapatamaḥ kadācit |
bhīṣmḸadihatyā'pi tavaiva pāpaṃ yadanvayustvāmatipāpaniścayam |
pḸapaṃ ca pāpānugataṃ ca hatvā kathañcanāpyasti nacaiva pāpam | 28.94 |
na pāṇḍaveṣvasti tato hi kiñcit pāpaṃ prayatnācca nisargato'pi |
guṇādhikāste madapāṇsrayācca ko nāma teṣvaṇvapi pāpamāha | 28.95 |
nisargataḥ pḸapatamastvamanyān dharmasthitān pāpapathe nidhāya |
svayaṃ ca pāpe nirataḥ sadaiva pāpāt supāpāṃ gatimeva yāsi | 28.96 |
iti bruvantaṃ punarāha kṛṣṇaṃ duryodhanaḥ pḸapakṛtāṃ pradhānaḥ |
svantottamo nāma ka eva mattaḥ ko nāma doṣo'sti mayā kṛto'tra | 28.97 |
iṣṭaṃ ca yajñaiścaritaṃ ca pūrtaiḥ padaṃ ripūṇāṃ nihitaṃ hi mūrdhni |
mṛtyuśca saṅgrāmaśirasyavāpto raṇonmukhenaiva mayā kimanyat | 28.98 |
iṣṭā bhogā mayā bhuktāḥ prāptā ca paramā gatiḥ |
duḥkhino duḥkhamāpsyanti pārthāste kūṭayodhinaḥ | 28.99 |
candrasūryanibhaiḥ śūrairdhārmikaiḥ sadbhirujjhitā |
keval ā ratnahīneyaṃ pḸaṇḍavairbhujyatāṃ mahī | 28.100 |
ityuktavatyeva nṛpe sureśaiḥ prasūnavṛṣṭirvihitā papāta |
tāmeva buddhiṃ dhṛtarāṣṭrasūnoḥ kṛtvā dṛḍhḸaṃ pḸatayituṃ tamo'ndhe | 28.101 |
sambhāvayata ātmānaṃ vḸasudevaṃ vinindataḥ |
tatparāṃ śca kathaṃ na syāt tamo'nte ca viśeṣataḥ | 28.102 |
yadaikaikamalaṃ tatra duḥkhādhikyaṃ samuccayāt |
iti tat kārayitveśa āha moghaṃ tavākhilam | 28.103 |
cdxv.nṛśaṃ sasya kṛtaghnasya guṇavaddveṣiṇaḥ sadā |
yadi dharmaphalaṃ dhvāntaṃ sūryavat syāt prakāṇsakam | 28.104 |
vadan punaḥ punaridaṃ dharmato hata ityapi |
khyāpayāmāsa bhagavān jane nijajaneṣṭadaḥ | 28.105 |

Original text: Mahābhāratatātparyanirṇaya · Data entry Dvaita.net · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc