Mahābhāratatātparyanirṇaya · Part 261277
vimucya dveṣakāmau tvaṃ vane tīrthaniṣevakaḥ |
tapasā'rādhaya hariṃ tataḥ pūto bhaviṣyasi | 31.17 |
ityukto dveṣamutsṛjya bhīme nirvedamāgataḥ |
anujñḸaṃ tapase prāptumupavāsaparo'bhavat | 31.18 |
anaśnantaṃ caturthe'hni dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ |
jñḸatvā samprārthayāmāsa bhojanārthaṃ punaḥ punaḥ | 31.19 |
anujñḸaṃ vanavāsāya tvattaḥ prāpyaiva sarvathā |
bhokṣye'nyathā neti vadan dhṛtarāṣṭraḥ śramānvitaḥ |
upavāsakṛśo bhāryāṃ śiśriye mūrcchitaḥ kṣaṇāt | 31.20 |
śantamena kareṇātha dharmajastaṃ mṛdu spṛśan |
śanaiḥ sañjñḸamagamayadabravīcca suduḥkhitaḥ | 31.21 |
puraskṛtya yuyutsuṃ tvaṃ kuru rājyamakaṇṭakam |
cdxlviii.vayameva tvadarthāya kurmaḥ sarve tapo vane | 31.22 |
netyāha dhṛtarāṣṭrastaṃ kuladharmo hi no vane |
ante dehaparityāgastanmā'nuj ñḸatumarhasi | 31.23 |
tayorvivadatorevaṃ kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ |
sarvajñaḥ sarvakarteśa āvirbhūto'bravīnnṛpam | 31.24 |
tapasā'śeṣadoṣāṇāṃ kṣayakāmamimaṃ nṛpam |
anujānīhi naivāsya dharmavighnakaro bhava | 31.25 |
kḸale nirvedamāpannastapasā dagdhakilbiṣaḥ |
śubhrāṃ gatimayaṃ yḸayādanyathā na kathañcana | 31.26 |
ityukto dharmarājastamanujajñe sa cāṇsitaḥ |
śikṣayāmāsa saddharmān nītiṃ ca viduṣe'pyalam |
kevalasnehato rājñe śuśrāva vinayāya saḥ | 31.27 |
anujñḸaya gṛhaṃ prāpte dharmaje viduraṃ punaḥ |
śrāddhāya vittamākāṅkṣan preṣayāmāsa tadvacaḥ | 31.28 |
śrutvā yudhiṣṭhiro bhīmamāha dātavyamadya naḥ |
putrapautrāptabandhūnāṃ śrāddhecchorvittamañjasā | 31.29 |
tamāha bhīmaḥ pḸapānāṃ vimukhānāṃ madhudviṣaḥ |
pḸaralaukikasāhāyyaṃ na kāryamitarārthataḥ |
dattenāpi hi vittena putraśrāddhaṃ kariṣyati | 31.30 |
tajj ñḸatvā dadatāṃ doṣo bhavediti vicintayan |
kaṣṭāt kaṣṭataraṃ yḸantu sarve duryodhanādayaḥ | 31.31 |
bhīṣmḸadīnāṃ vayaṃ śrāddhakartārastena kiṃ tataḥ |
kḸanīnatvāttu karṇasya sahāsmābhiḥ pṛthaiva hi |
śrāddhakarmaṇyadhikṛtā kiṃ tasmai dīyate dhanam | 31.32 |
cdxlix.ityuktavantaṃ nṛpatirarjunaścocatuḥ punaḥ |
yiyāsoryācamānāya nijabāhubalārjitam |
dehi vittaṃ paramataḥ kiṃ tvāmeṣo'bhiyācate | 31.33 |
ityuktamapi netyeva bruvāṇaṃ śuddhadhārmikam |
aprītyā joṣamāsveti procyovāca yudhiṣṭhiraḥ | 31.34 |
kośato yad bahirvittaṃ dḸanabhogādikāraṇam |
mama sannihitaṃ sarvaṃ tat pitre'dyārpitaṃ mayā | 31.35 |
evamevārjuno'pyāha viduraṃ punarūcatuḥ |
mukhyadharmarate bhīme na pitā kroddhumarhati |
ityukto vittamādāya gatvā kṣattā'graje'bravīt | 31.36 |
yudhiṣṭhirārjunau bhaktiṃ nitarāṃ tvayi cakratuḥ |
nḸatihṛṣṭastvadājñḸayāṃ bhīmastanmā krudho'tra ca | 31.37 |
śuddhe kṣatriyadharme hi nitaro'yaṃ vṛkodaraḥ |
nṛpḸarjunau dharmaratāvapi lokakṛpḸaparau | 31.38 |
ajātakopastacchrutvā dhṛtarāṣṭraḥ praśāntadhīḥ |
kṛtvā ṇsrāddhāni sarveṣāṃ mahādānānyanāratam |
daśarātraṃ dadau śuddhamanasā nirṛṇatvadhīḥ | 31.39 |
sarvaṃ samarpya govinde pārthebhyo'nyebhya eva ca |
svajanebhyaḥ samādāya sravannetrebhya uccadhīḥ |
anujñḸaṃ nirgataḥ prāha paurajānapadān nṛpaḥ | 31.40 |
dharmato rakṣitā yūyamasmatpūrvairmahātmabhiḥ |
nacāhaṃ paramasnehād yuṣmḸabhiḥ sukṛpḸalubhiḥ |
arakṣiteti kathitaḥ pramādādapi sajjanāḥ | 31.41 |
iṣṭaṃ ca yajñaiḥ pūrtaiśca caritaṃ yuṣmadāṇsrayāt |
putrastu mama pāpātmā sarvakṣatravināṇsakaḥ |
sarvātiśaṅkī mūḍhaśca vṛddhānāṃ śāsanātigaḥ | 31.42 |
cdl.saubhrātraṃ yena santyajya pāṇḍaveṣu mahātmasu |
kṛtaṃ virūpaṃ sumahat kuryād yannāparaḥ kvacit | 31.43 |
apriyāṇi ca kṛṣṇasya subahūnyācarat kudhīḥ |
prāyastenāpi mandena na yuṣmḸasvaśivaṃ kṛtam | 31.44 |
bhrātaro'sya ca sarve'pi tacchīlamanuvartinaḥ |
hatāṇsca svena pāpena sasutāmātyabāndhavāḥ | 31.45 |
so'haṃ vayogataścaiva putrādhibhirabhiplutaḥ |
tatsambandhakṛtaṃ pḸapaṃ svakṛtaṃ cḸatyapeśalam |
pḸaṇḍaveṣu sakṛṣṇeṣu tapasā mārṣṭumudyataḥ | 31.46 |
tatra māmanujānīdhvaṃ kṛpayā mitravatsalāḥ |
matpriyārthamapi snehaḥ pḸaṇḍaveṣu mahātmasu | 31.47 |
kriyamāṇo'pi kartavyo bhūya eva sadā'calaḥ |
te hi me putrakāḥ santa ihāmutra ca saukhyadāḥ | 31.48 |
ityuktaiḥ svaguṇānuccaiḥ kīrtayadbhiḥ suduḥkhitaiḥ |
paryaśrunayanaiḥ kṛcchrāt paurajānapadaiścirāt |
anujñḸato yayau pārthairanuyātaḥ sudūrataḥ | 31.49 |
sañjayo viduraścainaṃ sabhāryamanujagmatuḥ |
anuvavrāja taṃ kuntī vanāya kṛtaniścayā | 31.50 |
vḸaryamāṇā'pi tanayaiḥ sabhāryairbhṛśaduḥkhitaiḥ |
saṃ sthāpya tān sukṛcchreṇa yayau sā'nveva taṃ nṛpam | 31.51 |
saṃ ndarśitapatho rājā kuntīvidurasañjayaiḥ |
gḸandhārīsahitaḥ prāpa kurukṣetre jagadguroḥ |
krameṇaivā'śramaṃ vyāsadevasya surapūjitam | 31.52 |
trivatsarādasya nijasya lokasyā'ptiṃ sabhāryasya jagāda tatra |
cdli.brahmāṅkajastena bhṛśaṃ pratīto vyāsopadiṣṭaṃ vyacarat tapo'gryam | 31.53 |
sakṣattṛgḸandhāripṛthe sasañjaye tapobhirārādhayati prabhuṃ harim |
vaicitravīrye'tra sadārabandhubhṛtyāstu pārthā dṛśaye samāyayuḥ | 31.54 |
kṣattaikatāmatra yudhiṣṭhireṇa prāpto'tha bhāryāsahitaṃ sasañjayam |
upāsamāneṣu vicitravīryaputraṃ pṛthāṃ caiva pṛthāsuteṣu | 31.55 |
prādurbabhūvāmitaśaktitejojñḸanādbhutaiśvaryasukhādir ūpaḥ |
vyāso haristatra samīkṣya sarve sampūjayāmāsurudagrabhaktyā | 31.56 |
taiḥ pūjitastatra niṣaṇṇa āha yadyad yadiṣṭaṃ pravadantu tattat |
dḸasyāmi tasyādya tadityamuṣmin bhaktyucchrayaḥ pḸaṇḍusutaiḥ sadāraiḥ |
vṛto'tra kuntī ravisūnujanmamṛtyūtthadoṣāpagamaṃ yayāce | 31.57 |
teṣāṃ pradatteṣvabhivāñchiteṣu vaicitravīryaḥ saha bhāryayaiva |
sammantrya niḥ śeṣaraṇehatānāṃ sandarśanaṃ prārthitavāṃ stamīśam | 31.58 |
tatastu te satyavatīsutasya sarveśvarasyā'j ñayā sarva eva |
samāgatāḥ svargalokāt kṣaṇena dattā cadivyā dṛgamuṣya rājñaḥ | 31.59 |
ūṣuṇsca rātriṃ paramājñayaiva sarve svabhāryāsahitā yathā purā |
tṛptaḥ sadāro nṛpatiśca tatra sarve'pi dṛṣṭvḸa mahadadbhutaṃ tat | 31.60 |
athā'j ñayaivāsya parasya sarvāḥ striyo nijeśaiḥ sahitā yayuḥ svam |
vinottarāṃ tāṃ tu kathāṃ niśamya pārīkṣito'yācata tātadṛṣṭim | 31.61 |
taṃ cḸa'nayāmāsa tadaiva kṛṣṇo hyacintyaśaktiḥ sa vikuṇṭhalokāt |
dṛṣṭvḸa sapārīkṣita āpa tuṣṭiṃ svatātamīśena samāhṛtaṃ punaḥ | 31.62 |
sampūjya taṃ kṛṣṇamapīśavandyaṃ kṣamāpayāmāsa parīkṣidātmajaḥ |
cakre ca visrambhamatīva bhārate punaśca tatratyajanaiḥ sametaḥ | 31.63 |
pḸarthāḥ punaḥ prāpya puraṃ svakīyaṃ dharmeṇa pṛthvīṃ paripālayantaḥ |
bhogānarāgā ajuṣanta yogyān yuktā jagaddhātari vāsudeve | 31.64 |
cdlii.varṣatrayānte tmasamāhitāgniṃ tyaktāgnibhistairvanamālihadbhiḥ |
te śuśruvurdhṛtarāṣṭraṃ sabhāryaṃ sahaiva kuntyā paridagdhadeham | 31.65 |
vrīl . āmukhā dhyānaparā niśamya svaryātamātmīyapitṛvyamāṇsu |
sametya bhartrā pratipūjyamānāṃ kuntīṃ ca taptā vidadhuḥ kriyāṇsca | 31.66 |
te viṣṇubhaktyā paripūtakarmabhirjñḸanena cānte tamanusmarantaḥ |
pḸarthaiḥ suputraiḥ sukṛtordhvakarmabhirvṛddhiṃ sukhasyā'puranapyayāṃ śubhām | 31.67 |
gḸavadgaṇirvyāsasakāṇsametya śuśrūṣayā tasya punarnijāṃ gatim |
prapedivān pāṇḍusutāṇsca kṛṣṇaṃ pratīkṣamāṇāḥ pṛthivīmaśāsan | 31.68 |
aṣṭādaśābdāḥ pṛthivīṃ samastāṃ praśāsatāmevamagurmahātmanām |
ariktadharmārthasukhottamānāmanujjhitānantapadasmṛtīnām | 31.69 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
(dhṛtarāṣṭrādisvargaprāptirnāma) ekatriṃ śo'dhyāyaḥ
cdliii.(pāṇḍavasvargārohaṇam)
atha dvātriṃ śo'dhyāyaḥ
Oṃ | tataḥ kurukṣetramavāpya kṛṣṇo dīkṣāṃ prapede dviṣaḍabdasatre |
sa eva ca vyāsabhṛgūdvahātmā cakre'tra sādasyamajo'prameyaḥ | 32.1 |
tatrartvijo dakṣabhṛgupradhānāḥ pḸarthā yadūnāṃ pravaraiḥ sametāḥ |
brahmeśaśakrapramukhāḥ surāṇsca cakruḥ susācivyamanantadāsāḥ | 32.2 |
sarve ca jīvā vasudhātal . asthā ye'nye'ntarikṣadyumukhottareṣu |
vasanti nārāyaṇapādasaṃ śrayāste cātra sarve mumuduḥ sanāgāḥ | 32.3 |
sunirṇayastattvavinirṇayārthināṃ tattvasya cābhūdiha vādaśīlinām |
mitho vivādāt surabhūsurāṇāṃ vḸakyāddharervyāsabhṛgūdvahātmanaḥ | 32.4 |
dharmārthakāmānakhilānavāpustadarthino muktimapīha kṛṣṇāt |
yatheṣṭapānāṇsanavāsaso janā viceruratrāmaramānavādayaḥ | 32.5 |
kṣetraṃ tadāsīddharilokasammitaṃ yadīyuratrākhilasajjanā yutim |
nḸanāptakāmāṇsca tato babhūvurniryatnadṛśyaśca yato'tra keśavaḥ | 32.6 |
dvādaśābdaṃ mahāsatramevametādṛśaṃ hariḥ |
samāpyāvabhṛthasnātaḥ pūjayitvā'khilān janān | 32.7 |
anujajñe krameṇaiva vatsareṇa samāgatān |
svakulaṃ sañjihīrṣuḥ sa vipraśāpamajījanat | 32.8 |
upadiśya paraṃ jñḸanamuddhavāyāmumāṇsramam |
badaryākhyaṃ prāpayitvā saptamābdaṃ śatottaram |
pratīkṣan pālayāmāsa pārthaiḥ saha bhuvaṃ prabhuḥ | 32.9 |
samārabdhaṃ kaliyugaṃ yadā duryodhano'patat |
ṣaṭtriṃ śābdaṃ punaḥ kṛṣṇaḥ kṛtamevānvavartayat | 32.10 |
kṛtādapi viśeṣo'yaṃ yat puṇyasyādhikaṃ phalam |
cdliv.alpameva ca pāpasya kālāt kṛṣṇājñayā tathā | 32.11 |
evaṃ sudhārmike loke haribhaktiparāyaṇe |
naṣṭeṣu kalili ṅgeṣu yugavṛttimabhīpsavaḥ | 32.12 |
brahmarudrādayo devāḥ stutvā keśavamavyayam |
vyajñḸapayan svalokāptiṃ Oṃ ityāha sa cācyutaḥ | 32.13 |
prācurye sajjanasya syānna kalervṛddhirañjasā |
iti svakulasaṃ hṛtyai prabhāsamanayat prabhuḥ | 32.14 |
puṇyakṣetre'pi na mṛtiḥ svagṛhe tvatidharmadā |
gatyaivālpamapi kṣetraṃ syānmahatphalamityajaḥ | 32.15 |
prakāṇsayitumevainān prabhāsāya kuśasthalāt |
nītvā dānādisaddharmāṃ stairakārayadacyutaḥ | 32.16 |
te tataḥ śāpadoṣeṇa kṛṣṇenaiva vimohitāḥ |
maireyamattā anyonyaṃ nipātya svāṃ tanuṃ gatāḥ |
tad dṛṣṭvḸa baladevo'pi yogena svatanuṃ yayau | 32.17 |
tataḥ pareśo'gaṇitānubhāvaḥ svasārathiṃ pḸaṇḍavānāṃ sakāṇsam |
svalokayānaprativedanāya svasyānu caiṣāṃ tvarayā'bhyayātayat | 32.18 |
athā'sataḥ pippalamūla īśiturūrusthitaṃ pḸadatal . aṃ sutāmram |
dṛṣṭvḸa jarā nāma sasarja śalyaṃ bhakto'pyalaṃ rohitaṃ śaṅkamānaḥ | 32.19 |
acchedyābhedyadehasya śalye pādamupasthite |
samīpamāgato vyādho dṛṣṭvḸa bhīto'patad bhuvi | 32.20 |
vipravākyaṃ mḸanayānaḥ kḸarayitvā'munā hariḥ |
pḸapaṃ mḸaṃ jahi deveti yācantamanayad divam | 32.21 |
pḸadaprahāradoṣeṇa taṃ bhṛguṃ vyādhatāṃ gatam |
paścāttāpena bhaktyā ca suprītastaccharīriṇam |
cdlv.svājñḸaprāptavimānena divaṃ ninye janārdanaḥ | 32.22 |
nīcā yonirnīcanīca karmā'ptaṃ nīcakarmataḥ |
aduṣṭatvāttu manaso bhaktilopo nacāpyabhūt |
bhṛgoratrābuddhipūrvaṃ nḸatidoṣakṛdapyabhūt | 32.23 |
tato viri ñceśapurandarādyāḥ punaḥ stuvanto'bhiyayuḥ praṇamya |
kṛṣṇaṃ sa cā'śveva yayau svalokaṃ svatejasā sarvamidaṃ prakāṇsayan | 32.24 |
gopālamantraṃ bhajatāṃ phalaprada ekena r ūpeṇa sa bhuvyadṛśyaḥ |
tasthau dvitīyena ca sūryamaṇḍale tṛtīyamāsīcchivapūjitaṃ vapuḥ | 32.25 |
sampūjitaṃ brahmaloke caturthaṃ kañjodbhavenātha paraṃ svadhāma |
samāpnuvānaṃ vapurasya pañcamaṃ bhaktyā'nvayurdevavarāḥ svaśaktyā | 32.26 |
tattejasā te pratimuṣṭadṛṣṭayaḥ puruṣṭutādyā amitorudīdhiteḥ |
yḸavat svagamyaṃ tvanugamya tasthurnimīlitākṣā vihatordhvacārāḥ | 32.27 |
vīndreśaśeṣānugataḥ svayambhūrdhāma praviṣṭaṃ tamajaṃ praṇamya |
vīndrādikairapyayutaḥ svapitrā'śliṣṭo rahaścākathayat tathā'staut | 32.28 |
sa pūrvarūpeṇa samāpya caikyaṃ vibhajya cecchānusṛto'tha reme |
hariḥ śriyā brahmamukhaiśca muktaiḥ sampūjyamāno'mitasadguṇātmā | 32.29 |
brahmā'pi śarvādiyutaḥ svalokaṃ prāptaḥ punastatra gataṃ ca kṛṣṇam |
reme'bhipaśyan pratipūjayaṃ staṃ surāṇsca sarve ravibimbasaṃ stham | 32.30 |
yato na darśitā bhrāntiḥ prādurbhāveṣvapi kvacit |
dehatyāgānukāreṇa hariṇā tadihācyutaḥ | 32.31 |
mohayitvā'surānandhaṃ tamaḥ prāpayituṃ prabhuḥ |
cidānandaikadeho'pi tyaktaṃ dehamivāparam |
sṛṣṭvḸa svadehopamitaṃ śayānaṃ bhuvyagād divam | 32.32 |
dḸarukoktyā samāyātaḥ pḸarthastamadahat tadā |
cdlvi.rauhiṇeyādikānāṃ ca śarīrāṇi pradhānataḥ |
dḸaruko viṣṇulokaṃ tu punarāpa yathāgatam | 32.33 |
tathaiva janamohāya prāpya vahnāvadṛśyatām |
rugmiṇyagāddhareḥ pḸarśvaṃ satyā kṛtvā tapastathā | 32.34 |
cidānandaikadehe hi dvirūpe iva te yataḥ |
ekaivātaḥ kṛṣṇavat te duṣṭān mohayatastathā | 32.35 |
anyā mahāmahiṣyastu tyaktvā dehaṃ hutāṇsane |
kḸaṇscit kāṇscittu tapasā tyaktadehā hariṃ yayuḥ | 32.36 |
rauhiṇeyādikānāṃ ca bhāryā vahnimukhe tanum |
tyaktvā svabhartḸṛnevā'puḥ sarvā eva pativratāḥ | 32.37 |
vasudevaḥ pḸarthamukhācchrutvaitad yogamāsthitaḥ |
tyaktvā dehaṃ kaśyapatvaṃ prāpa kṛṣṇānurāgataḥ | 32.38 |
tasyārjuno'śvamedhāgnāvantyakarmākarot tadā |
tyaktadehāstasya bhāryā vahnau prāpustameva ca | 32.39 |
striyo bālāṃ stathā'dāya dhanaṃ caiva dhanañjayaḥ |
viniryayau dvāravatyāstāṃ jagrāsa ca sāgaraḥ | 32.40 |
strībālasahite pārtha ekasmin pathi gacchati |
śāpāt supāpā Ḹabhīrāḥ strījanān jahruruddhatāḥ | 32.41 |
yḸastāḥ ṣoḍaṇsasāhasravanitāḥ śatasaṃ yutāḥ |
kṛṣṇaṇsāpānmlecchavaśaṃ yayurdarpanimittataḥ | 32.42 |
hriyamāṇe dhane caiva vanitāsu ca vāsaviḥ |
yuyutsurgāṇḍivaṃ sajyaṃ kṛcchreṇaiva cakāra ha | 32.43 |
kṣīṇāstasya śarā daivānnāstrāṇi smṛtimāyayuḥ |
sa tad daivakṛtaṃ jñḸatvā saṃ smaran puruṣottamam |
cdlvii.nighnañchatrūn gāṇḍivena śeṣaṃ rakṣan kurūnagāt | 32.44 |
tadā kurukṣetragataṃ jagadguruṃ supūrṇavijñḸanabalarddhisatsukham |
tameva vāsiṣṭhakulodvahaṃ hariṃ nirīkṣya duḥkhena papāta pādayoḥ | 32.45 |
sa tena puṃ sāṃ pravareṇa hetubhiḥ sambodhito'jñḸanatamoṃ śumālinā |
saṃ sthāpya cetaḥ punareva tasmin jahau śucaḥ prāyaśa eva dhairyāt | 32.46 |
striyo mlecchahṛtāḥ kṛṣṇapreṣitād dālbhyataḥ punaḥ |
govindaikādaśīṃ śrutvā kṛtvā sārasvate jale |
nimajjya vāyorvacanāt tyaktadehā divaṃ yayuḥ | 32.47 |
arjunastu kurukṣetre hārdikyayuyudhānayoḥ |
sutau sārasvate caiva deśe rājye'bhyaṣecayat | 32.48 |
aniruddhasutaṃ vajraṃ priyaṃ kṛṣṇasya sadguṇam |
saśūrasenendraprastharājānamakarod vaśī | 32.49 |
strībālāṃ śca dhanaṃ caiva tasmin saṃ sthāpya phalgunaḥ |
yayau bhrātḸṛnaśeṣaṃ ca vṛttaṃ teṣāmavarṇayat | 32.50 |
te cāviyogasamayaṃ smaranto muravairiṇā |
abhyaṣiñcan bhāgavataṃ mḸahārājye parīkṣitam | 32.51 |
strīhāriṇāṃ ca mlecchānāṃ vadhāyainamayojayan |
kṛtaṃ ca tena tat karma voḍhrā paitāmahaṃ dhuram |
samayaṃ parirakṣadbhirna pārthaireva yat kṛtam | 32.52 |
vḸasudevapadā spṛṣṭabhūkaṇṭakasamuddhṛtiḥ |
samayaḥ pḸaṇḍavānāṃ hi tasyaivānugatiḥ param | 32.53 |
anuvrajadbhirviśveśaṃ nḸasmābhirbhūstadujjhitā |
bhojyā rakṣyḸa'pi vā teṣāmityeva samayaḥ purā | 32.54 |
tatra kāl . ī bhīmabhāryā vaiṣṇavaṃ yogamāsthitā |
cdlviii.kṛṣṇayaikatvamāpannā tyaktvā dehaṃ tu mānuṣam | 32.55 |
subhadrādyāstu yā bhāryāḥ pḸarthānāṃ tu tadājñayā |
yuyutsuścātra śikṣārthaṃ pautrasyaivāvasan pure | 32.56 |
santyajya rājyacihnāni vaiṣṇavaṃ yogamāsthitāḥ |
vīrādhvānaṃ yayuḥ sarve kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ | 32.57 |
prāgudīcīṃ diśaṃ pūrvaṃ yayustatrārjuno dhanuḥ |
nḸatyajallobhatastaṃ tu samudramupa pāvakaḥ |
dṛṣṭvḸa yayāce rājānaṃ taduktaḥ prāsyadambudhau | 32.58 |
prātibhāvyaṃ tu varuṇe nistīryāgniradṛśyatām |
yayau te'pi yayuḥ kṣipraṃ plavantaḥ saptavāridhīn | 32.59 |
ahobhiḥ saptabhiryogaṃ samārūḍhḸaḥ pradakṣiṇam |
kṛtvā kvacidasajjanta āsedurgandhamādanam |
atra nārāyaṇakṣetre teṣāṃ tanvo'patan kramāt | 32.60 |
draupadīsahadevādipañcānāṃ tatra mārutiḥ |
sadehanākānicchutvād dehaprapatanaṃ hi tat | 32.61 |
teṣāmiheti yāthārthyaṃ jānan papraccha dharmajam |
kenakenāpatad deho doṣeṇa na iti kramāt | 32.62 |
mṛtikāle hi yo yasya doṣaṃ vaktyṛṇamocanam |
tasmāt syāduktadoṣasyetyāha yacchrutireva tat |
ṛṇamokṣāya sarveṣāṃ bhīmo doṣānavādayat | 32.63 |
so'pīcchāpatitān dehānajānañchuddhakarmaṇām |
apaśyan kāraṇaṃ prāha doṣān syādevamityapi |
rājā sambhāvanāmātraṃ nahi kāryamakāraṇam | 32.64 |
"svacchandamṛtyavo yogād dehānutsṛjya pāṇḍavāḥ |
kṛṣṇā cā'puḥ paraṃ sthānaṃ yanna yāntyapi devatāḥ " |
cdlix.iti śruterna te pāpād dehāṃ statyajurūrjitāḥ | 32.65 |
"ṛṇānyunmucya doṣoktyā svānāṃ bhīmaḥ svakāṃ tanum |
tatyāja paramaṃ dhyāyannāpa ca sthānamuttamam" |
iti skāndapurāṇoktaṃ vyāsavākyamṛṣīn prati | 32.66 |
bhīmādṛte hi caturṣu pakṣapātastu vāsavau |
yogya eveti kṛṣṇāyā na doṣaḥ syāt kathañcana | 32.67 |
nītir ūpe vīryabale mahāntyeṣāṃ yataḥ kramāt |
prāṇatvād bhogaśaktiśca nahi doṣāya māruteḥ | 32.68 |
"yathāsvarūpavijñḸanamātmanyapi na doṣakṛt" |
iti vyāsasmṛtereṣāmuktadoṣodbhavaḥ katham | 32.69 |
kadācidatimāno'pi trayāṇāmeṣu jāyate |
tathā'pi tatphalaṃ naitat tāratamyaṃ hi muktigam |
guṇadoṣādhikālpatvādatrasthamapi hi śrutam | 32.70 |
ārabdhakarmanāṇse hi pated deho'pyapāpinaḥ |
yudhiṣṭhiro'pi hi svargaṃ bubhuje naiva tattanuḥ | 32.71 |
atimānādayo doṣāḥ kuta eva hi māruteḥ |
anādikālataḥ sarvadoṣahīnā guṇādhikāḥ | 32.72 |
sarvajīvagaṇebhyo ye te hi vāyutvamāpnuyuḥ |
ṛjavo nāma ye devā devānāmapi devatāḥ | 32.73 |
abhāvaṃ hyatimānāderbhīmasyā'ha ca keśavaḥ |
"yatkiñcā'tmani kalyāṇaṃ sambhāvayasi pāṇḍava |
sahasraguṇamapyetat tvayi sambhāvayāmyaham" | 32.74 |
iti tasmād yathā yuddhe dharmahānimamanyata |
evamatrāpyadharmeṇa dehapātaṃ nṛpo'bravīt | 32.75 |
cdlx.pūjyebhyaḥ pūrvamevaiṣāṃ dehapātamabhīpsatām |
tatkāmād dehapāto'bhūnna pāpānmucyatāṃ yathā | 32.76 |
nahi pāpaphalānmuktau dehapātaḥ kathañcana |
kintu karmakṣayādeva tathā sarvatra niścitaḥ | 32.77 |
teṣu svalokān prāpteṣu dharmajaścā'tmanā saha |
yayau puro devarathastadā'syāvatatāra ha | 32.78 |
rathamāruheti kathito rathinā purataḥ śunaḥ |
ārohamabravīnnaitad yuktamityāha so'pi tu | 32.79 |
nḸa'ruheyaṃ vinā ṇsvānamiti tena sthirodite |
svarūpaṃ darśayāmāsa dharmo hyāptaḥ śvarūpatām | 32.80 |
ānṛśaṃ syaparatvena kīrtimevā'tmano vṛṣaḥ |
khyāpayāmāsa kaunteyarūpiṇo dharmasūktibhiḥ | 32.81 |
tataḥ sa rathamāruhya lokānāmuttarottaram |
atikramyākhilān rājño jagāma śrīpatipriyaḥ | 32.82 |
sarveṣāmuttaraṃ lokamaindraṃ prāpyedameva te |
sthānamityudito devairduryodhanamavaikṣata |
sabhrātṛkaṃ jvalantaṃ ca sarveṣāmupari sthitam | 32.83 |
taṃ dṛṣṭvḸa paramakruddho nimīlya nayane śubhe |
bhrātaro me kva kṛṣṇā ca sakarṇāḥ kva ca bāndhavāḥ |
dhṛṣṭadyumnādayaḥ putrā haiḍimbādyāṇsca sarvaśaḥ | 32.84 |
yḸadavaśceti papraccha devāṃ ste ca tamabruvan |
kiṃ te taiḥ svakṛtaṃ karma bhujyate'tra nacāparaiḥ | 32.85 |
ityukta āha pāpo'yaṃ pṛthivīkṣayakārakaḥ |
sarvātiśaṅkī mitradhruṅ nārāyaṇaparāṅmukhaḥ | 32.86 |
cdlxi.nḸastiko'tiśaṭhaḥ krūro dveṣṭā viṣṇoṇsca tadbhuvām |
kathaṃ duryodhanaḥ sthānaṃ sarvottamamavāptavān | 32.87 |
kathaṃ ca sarvadharmajñḸa nārāyaṇaparāyaṇāḥ |
saṃ sthitāḥ parame dharme dṛśyante'tra na matpriyāḥ | 32.88 |
yatra santastu te santi tatra sthātavyameva me |
niraye'pi nacātrāpi nānena saha pāpinā |
asya vīratamasyedaṃ dhārtarāṣṭrasya yujyate | 32.89 |
ityuktā devat ā dūtaṃ svānāṃ sandarśanārthinaḥ |
rājñaḥ sampreṣayāmāsustatsandarśitavartmanā | 32.90 |
durgandhena sukṛcchreṇa tamasā prāvṛtena ca |
gatvaiva kiyatīṃ bhūmiṃ taddurgandhāsaho nṛpaḥ |
icchan nivartanaṃ tatra svānāṃ vḸaca ivāṇsṛṇot | 32.91 |
kṣaṇaṃ tiṣṭha mahārāja sannidhānabalāt tava |
vedanā no na mahatītyecchrutvā yudhiṣṭhiraḥ | 32.92 |
ke yūyamiti papraccha dīnadhvaniviśaṅkitaḥ |
bhīmo'hamarjunaḥ karṇa ityādyuktamivāṇsṛṇot | 32.93 |
śrutvā tat kṛpayā'viṣṭaḥ śokāmarṣasamanvitaḥ |
āha dūtaṃ yatheṣṭaṃ tvaṃ gaccha nāhamito vraje | 32.94 |
naca svargeṇa me kāryaṃ tyaktvā svajanamīdṛśam |
ityuktaḥ prayayau dūtastasthāveva yudhiṣṭhiraḥ | 32.95 |
tato'tra devāḥ puruhūtapūrvakāḥ samāyayuḥ snehavaśād yudhiṣṭhire |
teṣvḸagateṣveva na tatra vāco dīnā na durgandhatamo'pyapaśyat |
svargottamaṃ deśamapaśyadetamabhrāntacetāḥ sa yudhiṣṭhirastadā | 32.96 |
āhātra dharmaḥ punarātmasadyaśaḥ prakāṇsayan pāṇḍusutābhidhaṃ svam |
dharmād viśiṣṭā hi sadā'nṛśaṃ satā dṛṣṭā casā tvayyadhikā triśo mayā | 32.97 |
cdlxii.śakro'pyuvācainamidaṃ mṛṣā te pradarśitaṃ droṇakṛte mṛṣāgiraḥ |
kṛcchrādidaṃ te kathitaṃ nacātivisrambha āsīt tava kṛṣṇavākye | 32.98 |
nahyājñayā vāsudevasya kiñcit pāpaṃ bhavet sarvavidharmiṇo'pi |
brahmāparākṣye'pi vikarma sūcakaṃ prārabdhapāpasya viṣāṇsanaṃ yathā | 32.99 |
paśyātra bhīmapramukhān sukhasthān sampūjyamānāṃ stridaśaiḥ surūpān |
kutaḥ parabrahmadṛśāṃ suśuddhasatkarmaṇāṃ kṛṣṇaparāyaṇānām |
pareṇa yogena visṛṣṭatanvāṃ duḥkhaṃ bhaved devavarādhipānām | 32.100 |
ete hi devapravarāḥ pṛthivyāṃ jātā bhuvo bhārajihīrṣumīśam |
pratoṣya tadbhāvitabuddhikarmabhiḥ punaśca tenaiva sahā'pire divam | 32.101 |
na te nṛpḸadyāpi hi mānuṣo gato bhāvastato dveṣṭi suyodhanādīn |
nimajjya tad viṣṇupadodake'tra visṛjya dehaṃ bhaja devabhāvam | 32.102 |
suyodhanādyā yadime supāpā Ḹarabdhakarmakṣayamāpya nitye |
niḥ śeṣasaukhyojjhitanityaduḥkhe'vaśāḥ patiṣyantyapunarnivṛttāḥ | 32.103 |
devāṃ śajā ye tu samastaśaste svamūlarūpaṃ samavāpya kāle |
svatāratamyānusṛtāṃ vimuktiṃ prāpsyanti nātrāpi vicāryamasti | 32.104 |
ityukta āṇsveva nimajjya gaṅgāṃ dharmātmajastaṃ pravisṛjya deham |
sadyo babhau daivamavāpya kāyaṃ visṛṣṭaroṣādisamastadoṣaḥ | 32.105 |
sa tu prapaśyan svajanaṃ samastaṃ svamūlarūpātisamīpasaṃ stham |
dadarśa bhīmaṃ ca marutsamīpe madhye jvalantaṃ marutāṃ gaṇasya | 32.106 |
dadarśa kṛṣṇāmapi tatsamīpe śriyā jvalantīṃ samatītya cānyāḥ |
spraṣṭuṃ ca saṃ skāravaśādiyeṣa niṣidhya taṃ prāha surādhirājaḥ | 32.107 |
eṣā hi sākṣājjagatāṃ priyasya prāṇātmano jīvavareśvarasya |
prāṇapriyā ṇsrīriti nāma yasyāḥ śamātmake'smin ramate yadeṣā | 32.108 |
cdlxiii.yuṣmaccaturdehagatasya vāyorvāyupriyā bhīmatanostathaiva |
bhogāya sṛṣṭā puruṣottamena yuṣmatpriyārthaṃ bhavat āṃ ca dāraiḥ | 32.109 |
prītistato hyabhyadhikā babhūva bhīmasya cāsyāstadanu sma pārthe |
tato bhavatsveva yathākrameṇa guṇānusāreṇa samīraṇasya | 32.110 |
idā hisā ṇsuddhatanuḥ prajātā ṇsacyādiyogāpagatāgryadehā |
yūyaṃ ca sarve maruto viśeṣasaṃ yogahīnāḥ svaśarīrasaṃ sthāḥ | 32.111 |
sparśe'pi nāsyāḥ pavamānapatnyāḥ supūtatā'laṃ bhavat āmidānīm |
nacottaratrāpi bhavet kathañcid divaukasāṃ mḸanuṣadehino yathā | 32.112 |
itīritaṃ taṃ pratisannivṛttaṃ vināṇsayan mānuṣavāsanāṃ svayam |
samāṇsliṣacchuddhatanuḥ stanottho dharmo hareḥ so'bhavadāṇsu tatsamaḥ | 32.113 |
tatastu pārthā akhilāḥ svamūlarūpaiḥ sahaivā'viviśurmudā'nvitāḥ |
svīyāni dhāmāni tato'pyanūnabhogāḥ sadā sannyavasaṃ śca tatra | 32.114 |
tatrāpi kṛṣṇena samāgamo'bhūt pureva teṣāmatitatparāṇām |
cikrīḍa ebhiḥ sahitastathaiva kṛṣṇo'pi tadvat saratho'rjunena | 32.115 |
anye ca devāṃ śabhavāḥ samastāḥ svamūlarūpaikyamavāpurāṇsu |
karmakṣayādeva suretarāstu puṇyakṣayaṃ prāpya bhuvi prajātāḥ | 32.116 |
catuḥ sahasraṃ triśatottaraṃ te saṃ vatsarāṇāmanubhūya divyān |
bhogān naratve'pi sadeśvaro'hamasajjagacceti dhiyā'pnuvaṃ stamaḥ | 32.117 |
duḥkhe'pi teṣāmiha tāratamyaṃ kaleḥ paraṃ duḥkhamihākhilācca |
yathā viri ñcasya sukhaṃ paraṃ syānmuktau haridveṣakṛto viśeṣaḥ | 32.118 |
kecit piśācāsurarākṣasatvamavāpya viṣṇorapi tatparāṇām |
dveṣāt tamo'ndhaṃ tvarayā samāpnuyurdevāḥ svakāle nijayogyamuktim | 32.119 |
catuḥ sahasre triśatottare gate saṃ vatsarāṇāṃ tu kalau pṛthivyām |
jātaḥ punarvipratanuḥ sa bhīmo daityairnigūḍhaṃ haritattvamāha | 32.120 |
cdlxiv.tadaiva kṛṣṇā'pi bhuvi prajātā prītyai harerandhatamasyapātayat |
mahāsurān viṣṇuparārjunādyā kṛte prajātā haritoṣaṇāya |
punaśca te sthānamavāpya sarve svīyaṃ parānte tu vimuktimāpnuyuḥ | 32.121 |
vḸayutvamāptaḥ sa hanūmadaṃ śo brāhmaṃ padaṃ prāpya vṛkodaraśca |
vḸagīśvaratvaṃ gatayaiva kṛṣṇayā sahaiva muktiṃ gamitā'khilottamām | 32.122 |
bhuvi dyuloke ca viri ñcatāyāṃ muktau ca tābhyāmadhikaṃ samastāt |
santoṣyate pūrṇaguṇo rameśaḥ sadaiva nityorjitatadratibhyām | 32.123 |
"bhūṣan na yo'dhi babhrūṣu namnate" "bal . itthā tad vapuṣe dhāyi darśatam" |
"tāṃ su te kīrtim maghavan mahitvā" 84 ityādisūktāni ca tatpramāṇam | 32.124 |
anyāni vākyāni ca vaidikāni sapañcarātroktipurāṇakāni |
pṛṣṭaṇsca bhīṣmo'tra yudhiṣṭhireṇaitanmokṣadharmeṣvapi kiñcidāha | 32.125 |
evaṃ prayāteṣu sukeśaveṣu svāneva lokān yadupāṇḍaveṣu |
parīkṣidādyāstu tadanvayotthā vyāsānuśiṣṭāḥ pṛthivīmarakṣan | 32.126 |
tai kṣemakāntairiha bhāratādiśāstrāṇi śṛṇvadbhiraśeṣavidbhiḥ |
vyāsaprabhāvācca kalau ca dharmo j ñḸanaṃ ca sutrātamagānna nāṇsam | 32.127 |
saṃ vatsarāṇāṃ tu sahasrake gate prāpteṣu cadyāmakhileṣu satsu |
dagdhā purā ye tripuraṃ ghnataiva rudreṇa jātāḥ pṛthivītal . e te| 32.128 |
adarśanaṃ sarvamunīndravṛndaiḥ sahaiva sajj ñḸanamahānidāne |
vyāse prayāte'pi sutattvavidyā tatsampradāyādapi tairavāptā | 32.129 |
utsāditatvāttu durāgamānāṃ tatsampradāyasya ca nāṇsitatvāt |
prasāritatvācca sadāgamānāṃ pḸapā api j ñḸanamavāpuretat | 32.130 |
śunā puroḍāṇsamivāvalīḍhaṃ vedaśrutiṃ vḸa'ntyajanairavāptām |
84 Ṛgveda 1.140.6, 1.141.1, 10.54.1
cdlxv.anantaduḥkhāptisuyogyadaityairvidyāmavāptāṃ tu na sehire surāḥ | 32.131 |
nḸavāggatiḥ kvāpi suvedināṃ bhavet prāpyaṃ sukhaṃ nityamavaśyamebhiḥ |
prāpyaṃ tamo'ndhaṃ tvasurairna muktiḥ kadācidāpyā tadacintayan surāḥ | 32.132 |
jñḸanapradānāya satāṃ tadanyajñḸanapraṇāṇsāya ca viṣṇunaite |
klṛptāstataste saviri ñcaśarvā vijñḸapayāmāsurupetya viṣṇum | 32.133 |
kṣīrodadheruttaratīraviṣṭhitairabhiṣṭutaḥ suṣṭutibhiḥ puruṣṭutaḥ |
pradāya teṣāmabhayaṃ ramāpatiḥ kṣaṇādabhūccārutamākṛtiḥ śiśuḥ | 32.134 |
yastraipurāṇāṃ prathamo'tra jātaḥ śuddhodanetyeva jineti coktaḥ |
kṣetre gayākhye'sya śiśuṃ prajātaṃ samprāsya dūre'tra babhūva viṣṇuḥ |
ajānamānāḥ svaśiśuṃ gataṃ taṃ śiśuṃ hariṃ vīkṣya nijaṃ sma menire | 32.135 |
teṣāṃ tadā vaidikakarma vīkṣya samprāhasat tadvapuṣaiva keśavaḥ |
taṃ jātamātraṃ prahasantamīkṣya suvismitaiḥ pṛṣṭa uvāca viṣṇuḥ |
buddho'hamityeva sunityabodhājjagāda caiṣāmatha buddhadarśanam | 32.136 |
tathā'pyaviśvāsamavekṣya teṣāṃ sasmāra devānakhilān janārdanaḥ |
vijñḸaya te tasya manogataṃ nijān pracikṣipurhetigaṇānamuṣmin | 32.137 |
sa jātamātraḥ śivapūrvakāṇāṃ śūlādihetīrakhilā nigīrya |
daityātimohāya nijaṃ ca cakraṃ svamuktamāṇsveva vaśī samagrahīt | 32.138 |
tadāsanatvena vidhāya tasmin samāsthitaṃ devagaṇāḥ praṇamya |
jagmuḥ svadhāmāni vacāṃ si cāsya svīcakrurāṇsveva jinādidaityāḥ | 32.139 |
te j ñḸanadharmāvapahāya pāpā vimohitā devavareṇa sarve |
jagmustamo'ndhaṃ kṣaṇikaṃ samastaṃ jñḸanaṃ nasacceti dṛḍhaṃ smarantaḥ | 32.140 |
nḸarāyaṇo'pyāpya surendravṛndaṃ vṛttaṃ ca teṣāmakhilaṃ nigadya |
pṛṣṭaṇsca tairāha nijaṃ hṛdisthaṃ bauddhāgamārthaṃ sṛtibandhamocanam | 32.141 |
kṣaṇādayaṃ kṣaṇikāstadviśeṣā yataḥ prayāntyeva nisargato'khilāḥ |
cdlxvi.tataḥ sthiratve'pi viśeṣasaṃ śrayāduktaṃ kṣaṇasthāyi mayā samastam | 32.142 |
tadvān viśeṣaṇsca yato na bhinno sadā svanirvāhakaśaktiyuktau |
ataḥ kṣaṇasthāyi samastametat sthirātmakaṃ ceti hi nāsti bhedaḥ | 32.143 |
jño'haṃ sadaikaḥ paramo mayaitat sadā'nanīyaṃ hi yato'svatantram |
jñḸanātmakaṃ viśvamato mayoktaṃ jaḍasvarūpaṃ ca kimu sma cetanam | 32.144 |
śaṃ śīlako'haṃ yata eva coccaḥ śūnāmakastaddhi mayā nidheyam |
śūnyābhidhaṃ doṣaviruddharūpo doṣojjhito'nyastvakhilādanāmā |
enaiva sādyaṃ tvasadeva nāmatastvabhāva enaiva bhaved yatastat | 32.145 |
ityādi boddhavyamidaṃ samastaṃ mayoditaṃ kvāpi na heyamasti |
ityādi devān pratibodhayaṃ śca devaiḥ sahovāsa sa buddhadevaḥ |
gatvā svadhāmāpyapareṇa rūpeṇā'ste pṛthak caikatanuryatheṣṭam | 32.146 |
tatastu buddhoditapakṣasaṃ stho jino'pi cakre matamanyadeva |
bauddhena jainena matena caiva daityāṃ śakāḥ prītimaguḥ samastāḥ | 32.147 |
praśāntavidyetyabhidhaṃ tathā'nyad buddhoktaśāstraṃ tridaśā avāpya |
toṣaṃ yayurvedasamastasāraṃ yḸamāsthitānāmacireṇa muktiḥ | 32.148 |
anye manuṣyḸa api bhāratādyaṃ satsampradāyaṃ parigṛhya viṣṇum |
yajanta āpuḥ paramāṃ gatiṃ tanna sehire krodhavaśādidaityāḥ | 32.149 |
śaivaṃ tapaste vipulaṃ vidhāya jagadvimohorjitaśaktimasmāt |
prāpya prajātā bhuvi mohanaṃ ca cakruḥ kutarkairabhidāṃ vadantaḥ | 32.150 |
teṣāṃ prapātāya satāṃ ca muktyai janmā'sa bhīmasya yaduktamatra |
durgā punarviprakule'vatīrṇā haniṣyati vrātamathāsurāṇām | 32.151 |
tataḥ kalerantamavāpya dharmajñḸanādikalyāṇaguṇaprahīne |
loke viri ñcatripuraghnaśakrapūrvāḥ payobdhiṃ tridaśāḥ prajagmuḥ | 32.152 |
nḸarāyaṇastaiḥ stutipūrvamarthito bhavāya lokasya sa śambhal . ākhye |
cdlxvii.grāme munerviṣṇuyaśo'bhidhasya gṛhe babhūvā'viracintyaśaktiḥ | 32.153 |
kalestu kātkārata eṣa kalkī jñḸanaṃ kalaṃ kaṃ sukhameva tadvān |
kalkīti vā tena samastadasyuvināṇsanaṃ tena dinād vyadhāyi | 32.154 |
adharmavṛttaṃ vimukhaṃ hareśca nihatya niḥ śeṣajanaṃ turaṅgī |
saṃ sthāpayāmāsa sa dharmasetuṃ jñḸanaṃ svabhaktiṃ ca nijaprajāsu | 32.155 |
ityādyanantāni harerudārakarmāṇi rūpāṇi ca sadguṇāṇsca |
nityavyapetākhiladoṣakasya brahmetyananteti ca nāma yena | 32.156 |
ānandatīrthākhyamuniḥ supūrṇaprajñḸabhidho granthamimaṃ cakāra |
nḸarāyaṇenābhihito badaryāṃ tasyaiva śiṣyo jagadekabhartuḥ | 32.157 |
yastatprasādādakhilāṃ śca vedān sapañcarātrān sarahasyasaṅgrahān |
vedetihāsāṃ śca purāṇayuktān yathāvadanyā api sarvavidyāḥ | 32.158 |
samastaśāstrārthavinirṇayo'yaṃ viśeṣato bhāratavartmacārī |
granthaḥ kṛto'yaṃ jagatāṃ janitraṃ hariṃ guruṃ prīṇayatā'munaiva |
vinirṇayo nāstyamunā vinā yad viprasthitānāmiva sarvavācām | 32.159 |
tad brahmasūtrāṇi cakāra kṛṣṇo vyākhyā'tha teṣāmayathā kṛtā'nyaiḥ |
nigūhitaṃ yat puruṣottamatvaṃ sūtroktamapyatra mahāsurendraiḥ |
jīveśvaraikyaṃ pravadadbhirugrairvyākhyāya sūtrāṇi cakāra cā'viḥ | 32.160 |
vyāsājñayā bhāṣyavaraṃ vidhāya pṛthakpṛthak copaniṣatsubhāṣyam |
kṛtvā'khilānyaṃ puruṣottamaṃ ca hariṃ vadantīti samarthayitvā | 32.161 |
tanustṛtīyā pavanasya seyaṃ sadbhāratārthapratidīpanāya |
granthaṃ cakāremamudīrṇavidyā yasmin ramante haripādabhaktāḥ | 32.162 |
"tṛtīyamasya vṛṣabhasya dohase daśapramatiṃ janayanta yoṣaṇaḥ |
niryadīṃ budhnān mahiṣasya varpasa īśānāsaḥ śavasā kranta sūrayaḥ |
cdlxviii.yadīṃ anu pradivo madhva ādhave guhāsantaṃ mḸatariśvā mathāyati"85 | 32.163 |
ityādivākyoktamidaṃ samastaṃ tathā purāṇeṣu ca pañcarātre |
atroditā yāṇsca kathāḥ samastā vedetihāsādivinirṇayoktāḥ | 32.164 |
tasmādayaṃ granthavaro'khilorudharmādimokṣāntapumarthahetuḥ |
kiṃ voditairasya guṇaistato'nyairnārāyaṇaḥ prītimupaityato'lam | 32.165 |
yasya trīṇyuditāni vedavacane r ūpāṇi divyānyalaṃ
baṭtaddarśatamitthameva nihitaṃ devasya bhargo mahat |
vḸayo rāmavaconayaṃ prathamakaṃ pṛkṣo dvitīyaṃ vapuḥ
madhvo yattu tṛtīyametadamunā granthaḥ kṛtaḥ keśave | 32.166 |
yaḥ sarvaguṇasampūrṇaḥ sarvadoṣavivarjitaḥ |
prīyatāṃ prīta evālaṃ viṣṇurme paramaḥ suhṛt | 32.167 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
(pāṇḍavasvargārohaṇaṃ nāma) dvātriṃ śo'dhyāyaḥ
samāpto'yaṃ granthaḥ
85 Ṛgveda 1.141.2-3
cdlxix.Oṃ Śrīmadānandatīrthabhagavatpādācārya viracitam
Śrī Yamakabhāratam
(Mahābhārata-tātparyam)
Oṃ dhyāyet paramānandaṃ yanmātā patimayadaparamānandam |
ujjhitaparamānaṃ dampatyādyādyāṇsramaiḥ sadaiva paramānandam | 1 |
yasya karāl . ol . aṃ cakraṃ kḸal . aḥ paraḥ sa hi karāl . ol . am |
yasya gadā pavamānaḥ san yo vyāso'bhavat sadāpavamānaḥ | 2 |
yasya ramā na manogaṃ jagṛhe viśvambharā'pi na mano'gam |
yasya pumānānandaṃ bhuṅkte yad dhāma kapatimānānandam | 3 |
parameṣu yadā tejaḥ parameṣu cakāra vāsudevo'jaḥ |
mḸanadhi bibhratsu mano mā'nadhimā'sīnna vāsudevo jaḥ | 4 |
so'jani devakyante yasmādanukampanāvadeva kyante |
avadan devakyaṃ te bhuvanaṃ hi surāḥ sadaivade'va kyante | 5 |
nīto vasudevena svatatena sa gokul . aṃ suvasude've na |
tatra yaśodā tanayaṃ mene kṛṣṇaṃ svakīyamavadātanayam | 6 |
vavṛdhe gokul . amadhyādyo devo viśvamadbhutākulamadhyāt |
tatra ca pūtanikāyā vadhamakarod yannijāḥ supūtanikāyāḥ | 7 |
adhunocchakaṭaṃ l . o l . ī pādāṅguṣṭhena vātapeśaśakaṭaṃ l . ol . ī |
atanod rakṣāmasya svājñḸanād gopikā saderakṣāmasya | 8 |
mukhalāl . analol . ā tanmukhagaṃ jagadacaṣṭa sāl . analol . ātat |
nḸadhyainmāyāmasya jagatprabhoḥ svadhikatatatamāyāmasya | 9 |
tasya suśarmāṇyakaro dariṇo gargaḥ saduktikarmāṇyakarot |
avadannāmānamayaṃ jagadādiṃ vḸasudevanāmānamayam | 10 |
tasya sakhā balanāmā jyeṣṭho bhrātā'tha yannijābalanā mā |
cdlxx.yasya ca paryaṅko'yaṃ pūrvatano viṣṇumajasaparyaṃ ko'yam | 11 |
tena hato vātarayastṛṇacakro nāma ditisuto'vātarayaḥ |
haramāṇo vālatamaṃ svātmānaṃ kaṇṭharodhinā'vālatamam | 12 |
so'vanimadhye raṅgan aridarayug bālarūpamadhyeraṃ gan |
amuṣannavanītamadaḥ svagokul . e gopikāsu navanītamadaḥ | 13 |
tanmātā kopamitā tamanusasārā'tmavādavākopamitā |
jagṛhe sā namanaṃ taṃ devaṃ taccintayaiva sānamanantam | 14 |
atha sā'ntaritā'mānaṃ viṣṇuṃ viśvodbhavaṃ tadā'ntaritāmānam |
anayad dāmodaratāṃ yo'ramayat sundarīṃ nijāmodaratām | 15 |
cakre so'rjunanāṇsaṃ prāpnoti ca yatsmṛtiḥ sadā'rjunanā ṇsam |
tau ca gatau nijamokastenaiva nutena yannijo nijamokaḥ | 16 |
atha vṛndāvanavāsaṃ gopāṇscakrurjagatkṣitā'vanavāsam |
tatra bakāsuramāraḥ śaurirabhūnnityasaṃ śritāsuramāraḥ | 17 |
ahanad vatsatanūkaṃ yo'pāllokaṃ svayatnavatsatanūkam |
so'pād vatsānamaraḥ sahāgrajo gopavatsavatsānamaraḥ | 18 |
sa vibhuḥ śrīmānahike nanarta yasya śramānamā mā na hike|
akaronnadyudakāntaṃ kḸantaṃ nītvoragaṃ sa nā'dyudakāntam | 19 |
hatvā dhenukamūḍhaṃ balāt pralambaṃ ca kheṭsadhenukamūḍham |
vrajamāvīdamṛtāṇsaḥ pītvā vahniṃ carasthirādamṛtāṇsaḥ | 20 |
giriṇā rakṣā'pi kṛtā vrajasya tena svarakṣarakṣā'pi kṛtā |
śakrāya vyañjayatā svāṃ śaktiṃ viśvamātmanā'vyaṃ jayatā | 21 |
reme gopīṣvarihā sa manmathākrāntasundarīpīṣvarihā |
pūrṇā'nandaikatanuḥ sa viśvarukpāvano'pyanandaikatanuḥ | 22 |
cdlxxi.atha hatayorgal . ikeśyoḥ śvaphalkajaprāpitaḥ purīṃ gal . ikeśyoḥ |
bhaṅktvā dhanurājavaraṃ jaghāna tenaiva ca svayaṃ rājavaram | 23 |
mṛdgan gajamugrabalaṃ sabalo raṅgaṃ viveśa sṛtimugrabalam |
hatvā mallau balinau kaṃ saṃ ca vimokṣitau tatau lau balinau | 24 |
prādāt sāndīpanaye mṛtaputraṃ jñḸanadīpasandīpanaye |
gurvarthe'jñḸanatamaḥ prabheditā nityasambhṛtājñḸanatamaḥ | 25 |
jitvā māgadharājaṃ toṣitamakarot sadā'tmayogadharājam |
anu kurvan nijasadanaṃ cakre ramyāṃ puraṃ subodhanujasadanam | 26 |
prasabhaṃ sagajabalasya kṣatrasyoccaiḥ samabadharājabalasya |
mḸanaṃ śiśupālavaraṃ hatvā bhaiṣmīmavāpa śiśupālavaram | 27 |
haṃ so ḍibhakaścapalāvamunā saṃ sūditau yavanakaśca palā |
kīrtirvimalā viratā pratatā viśvadhipāvanīlāviratā | 28 |
satyājāmbavatīryā bhāryā vindādyā bhānusāmbavatīryāḥ |
pradyumnaṃ modarataḥ prāpa jyeṣṭhaṃ hariḥ sutaṃ modarataḥ | 29 |
yatparivāratayeśā jātā devā nṛpḸatmanā ratayeśāḥ |
yadbharitaṃ viṣasarpaprabhṛti dhvāntaṃ na mārutiṃ viṣasarpa | 30 |
yena hiḍimbabakādyā rakṣodhīśā nipātitā babakādyāḥ |
bhīme prītimameyāṃ vyañjayatā tena śeṣapāti mame yām | 31 |
atha kṛṣṇāvaraṇe tān prāptān rājño'śṛṇot sadāvaraṇetān |
draṣṭuṃ yḸataḥ sabalastāṃ cḸanaiṣīt pṛthāsutāṃ stataḥ sabalaḥ | 32 |
tānindrasthal . avāsāṃ ścakre kṛṣṇaḥ paro nijasthal . avāsān |
svabalodrecitamānairjugopa dharmaṃ ca taiḥ parācitamānaiḥ | 33 |
vḸalivadhānunayāya praṇayī sakhyaṃ susandadhe nu nayāya |
vḸasavajena viśeṣāt tenaiva punarnṛjanmajena viśeṣāt | 34 |
cdlxxii.mḸatuḥ paribhavahānyai rājñḸa dyusadāmitaśca paribhavahā'nyaiḥ |
abhavannarakamurāriryo'vāsīdat samastanarakamurāriḥ | 35 |
nīto divi devavarai reme satyāsamanvito'devavaraiḥ |
sarvartuvane śaśinā niśi satyāṃ vḸasare vane'śaśinā | 36 |
suratarumāpā'l . imatāt prakāṇsayacchaktimātmanaḥ pḸal . imatāt |
suravaravīreṣu darī pradhānajīveśvaraḥ pareṣudarī | 37 |
puramabhiyāyāridarī datvā bhadrāṃ pṛthāsutāyāridarī |
śakrapurīmabhiyātaḥ prādād vahnervanaṃ satāmabhiyā'taḥ | 38 |
śivabhaktapravarādyaṃ pumān na sehe girīśa vipravarādyam |
taṃ svātmendravareṇa vyadhunod bhīmena dhūtarudravareṇa | 39 |
yasyā'j ñḸabalasāraiḥ pḸarthairdigbhyo hṛtaṃ dhanaṃ balasāraiḥ |
jitvā kṣmḸamaviśeṣāṃ prasahya bhūpān samastakāmaviśeṣām | 40 |
atha pārthān kraturājaṃ prāpayadamareṭsarudraśakraturājam |
pūjā tenāvāpi cchinnaścaidyaḥ sṛtiṃ gate nāvā'pi | 41 |
nihatau saubhakarūṇsau śīto bhātaśca yena tau bhakarūṇsau |
ajayad rudraṃ ca raṇe bāṇārthe'vanatipatitakacandraṃ caraṇe | 42 |
asṛjajjvaramugratamaḥ kṣayaprado līlayā'dhivaramugratamaḥ |
krīḍāmātraṃ viśvaṃ prakāṇsayannātmanaḥ sa viharakamātraṃ viśvam | 43 |
yasyā'veśorubalānnyahanat pārtho'surān prajeśorubalāt |
varadānādasyaiva jagatprabhorīraṇāt samanugatanādasyaiva | 44 |
yasyā'veśāt sa balaḥ pracakarṣa puraṃ prasahya veśāt sabalaḥ |
kurupatināma nu yamunā kṛṣṇā yenā'hurarhyamatanu yamunā | 45 |
yadbalavān krodhavaśānnināya nāṇsaṃ vṛkodaraḥ krodhavaśān |
cdlxxiii.lebhe'cānyā gamyaṃ sthānaṃ puṣpḸaṇi dhāma cānyāgamyam | 46 |
yadbalabhāravahatvānnācaladuragādibhiḥ subhāravahatvāt |
dharmādarihā'pi padaṃ bhīmo yenaiva sāhasaṃ lihā'pi padam | 47 |
na hi nahuṣo'laṃ nahituṃ dharmo drauṇistathetare'laṃ nahitum |
no rāṭkarṇau brahmavarī yena dhvasto'stramagrahīt subrahma varī | 48 |
kṣātraṃ dharmaṃ svavat ā guruvṛttyai keśavājñayā ca maṃ svavat ā |
sarvaṃ sehe manasā bhīmeneśaikamāninā hemanasā | 49 |
yadbhaktapravareṇa protaḥ svasmin sa kīcakaḥ pravareṇa |
patitāstasya sahāyāḥ kṛṣṇārthe māninaḥ samasya sahāyāḥ | 50 |
yadbhaktyā'nugṛhītau pārtho bhīmaśca gonṛpau nu gṛhītau |
ṛṇamuktyai suvyatyastyai kramaśo vīrāvamuñcatāṃ suvyatyastyai | 51 |
yadbhaktyā'mitayā'laṃ kṛṣṇā kārye viveśa kṛṣṇākārye |
yḸamīrārddhatanutvānnā'pā'd bhīmādṛte'pi nā'pād bhīmāt | 52 |
yḸaṃ spraṣṭumicchantamajātaśatruṃ nyavārayat svasthamajātaśatrum |
śaṃ rūpāne nityarateriyaṃ śrīriti sma deveḍyaditeriyaṃ śrīḥ | 53 |
manasāmanasā'manasā manasā yamanantamajasravedanuyā |
vilayaṃ vilayaṃ vilayaṃ vilayannikhilaṃ tvaśubhaṃ pracakāra ca yaḥ | 54 |
so'gād dūtamukhena prabhuṇedaṃ vartate yadūtamukhena |
pḸarthārthe bahutanutāṃ yatra prākāṇsayat svayaṃ savahutanutām | 55 |
gurukarṇanadījādīnavadhīccakṣurbalena janadījādī |
śaktyā nijayā paravān svajanānudrecayannanantayā'paravān | 56 |
yasya sunīta sahāyānna ripūn mene'rjunaḥ sametasahā yān |
akaroccā'su parāsupratatiṃ senāsu dhāvanāsuparāsu | 57 |
cdlxxiv.yena jayadrathamāraḥ pḸarthaḥ śatrūnavāpatadrathamāraḥ |
yadvirahādapi dehe sa rathaḥ śaśvat sthiteḥ sadādapi dehe | 58 |
yadbharito bharatābhaḥ prabhurambhābhāvito'bhibharatābhaḥ |
bhīmo rabhasā'bhibhavī prasabhaṃ bhā bhābhibhūrbhasā bhibhavī | 59 |
yadanugrahi pūrṇatvād bhīmaḥ sarvānarīnanahipūrṇatvā't |
adahad bāhubalena krodhāgnāvāhitān nijāhubalena | 60 |
kṛṣṇābhīmāptatamaḥ śīrṇaṃ yena svakīyahṛdayamāptatamaḥ |
dhṛtarāṣṭrasutānavadhīd bhīmena sthāpito manasi susutānavadhīt | 61 |
bhīmavipāṭita dehānadarśayat svānarīn vipāṭitadehān |
kṛṣṇāyā hitakārī samyagdhīrapriyaḥ sadā'hitakārī | 62 |
atha hariṇā pītabalaṃ drauṇerastraṃ mahāriṇā'pītabalam |
dadhatā vāsomaraṇaṃ nītaṃ cakre'bhimanyujaṃ somaraṇam | 63 |
tasya ca rakṣā sukṛtā janārdaneneśaśeṣakekṣāsukṛtā |
pḸartheṣu premavatā nityaṃ bhartrā'sutāsuvipremavatā | 64 |
jñḸanaṃ paramaṃ prādād bhīṣmagataḥ sṛtivimokṣacaramaṃ prādāt |
pḸaṇḍusutānāmadhikaṃ cakre vedaṃ guṇottaraṃ svanāmadhikam | 65 |
tenāvāpi sujātairharimedhasturagavartane'pi sujātaiḥ |
pḸaṇḍusutaiḥ savas ūkairāptairvyāsā'tmanā ca susavasūkaiḥ | 66 |
tadanu sa pāṇḍutanūjai reme kṣmḸaṃ pḸalayan supāṇḍutanujaiḥ |
anupamasukharūpo'jaḥ paramaḥ śrīvallabhaḥ sati kharūpo jaḥ | 67 |
sugatiṃ caramāmadadānnijayogyāṃ jñḸanisutati paramāmadadāt |
pḸarthānāṃ sadadūnāṃ sa pitṛpreṣyḸadināmināṃ sayadūnām | 68 |
reme tatrā'pisukhī paramo'nanto nananda tatrā'pi sukhī |
prāṇenendirayā ca prayuto nityaṃ mahāguṇendirayā ca| 69 |
evaṃ sarvāṇi hare r ūpāṇi śrīpateḥ suparvāṇihareḥ |
pūrṇasukhāni subhānti pratatāni nirantarāṇi nisubhānti | 70 |
rāma rāma mahābāho māyā te sudurāsadā |
vḸada sādada ko loke pādāveva tavā'sajet | 71 |
(jet savātava vedāpā'ke lokodada sādavā |
dḸasarādusuteyāmāhovāhā mama rāma rā |)
devānāṃ patayo nityaṃ no mataṃ yasya jānate |
tasmai deva namasye'haṃ bhavate'suramāraye | 72 |
samastadevajanakavāsudevaparāmṛta |
vḸasudeva parāmṛta j ñḸanamūrte namo'stu te | 73 |
devāde devalokapa pūrṇānandamahodadhe |
sarvajñeśa ramānātha devā'de'de'va lokapa | 74 |
yo nirmame'śeṣapurāṇavidyām |
yo nirmameśe ṣapurāṇavidyām |
yonirmameśeṣapurā'ṇavid yām |
yo'nirmame'śeṣapurāṇavid yām | 75 |
anantapārāmitavikrameśa prabho ramāpāramanantapāra |
mahāguṇāḍhyāparimeyasattva ramālayāṇseṣamahā'guṇāḍhya | 76 |
bhā bhā bhā bhā bhā bhā bhā
bhā bhā bhā bhā bhā bhā bhā
bhā bhā bhā bhā bhā bhā bhā
bhā bhā bhā bhā bhā bhā bhā | 77 |
naiva paraḥ keśavataḥ paramādasmāt samaśca sukhakeśavataḥ |
so'yaṃ śapathavaro naḥ śaśvat sandhāritaḥ suśapathavaro'naḥ | 78 |
kṛṣṇakatheyaṃ yamitā suśatīrthenoditā'nane yaṃ yamitā |
bhaktimatā parameśe sarvodrekā sadānutā'pa rameśe | 79 |
iti nārāyaṇanāmā'va katīrthe pūjitaḥ surāyaṇanā mā |
pūrṇa guṇairdhika pūrṇajñḸanecchābhaktibhiḥ svadhikapūrṇaḥ | 80 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracitam
śrīmadyamakabhārataṃ sampūrṇam
bhāratīramaṇamukhyaprāṇāntargata śrīkṛṣṇārpaṇamastu
Original text: Mahābhāratatātparyanirṇaya · Data entry Dvaita.net · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0