મહાભારતતાત્પર્યનિર્ણય · ભાગ 241260

પ્રખ્યાપિતે વાસુદેવેન ધર્મે સતાં સર્વેષાં હૃદ્યમાસીત્ સમસ્તમ્ ।
હતં ચ ધર્મેણ નૃપં વ્યજાનન્ પાપોઽયમિત્યેવ ચ નિશ્ચિતાર્થાઃ । 28.106 ।
યુધિષ્ઠિરોઽપાયદર્શી સદૈવ સસં શયોઽભૂત્ સુમનોઽભિવૃષ્ટ્યૣઅ ।
સ્નેહાદ્ દ્રૌણિઃ સઞ્જયો રૌહિણેયો દૌર્યોધનાત્ પાપમિત્યેવ ચોચુઃ । 28.107 ।
તતઃ કૃષ્ણઃ પૣઅણ્ડુપાઞ્ચાલકૈસ્તૈર્ભૃશં નદદ્ભિર્હૃષિતૈઃ સમેતઃ ।
યયૌ વિરિઞ્ચેશસુરેન્દ્રમુખ્યૈઃ સમ્પૂજિતસ્તૈશ્ચ રણાઙ્ગણાત્ સ્મયન્ । 28.108 ।
તતઃ શ્રુત્વા સઞ્જયાદ્ દુઃખતપ્તં સમ્બોધયિષ્યન્ પિતરં યુયુત્સુઃ ।
કૃષ્ણસ્ય રાજ્ઞશ્ચ મતેન યાતો જગામ ચાન્વેવ જનાર્દનશ્ચ । 28.109 ।
ધર્મયુક્તૈશ્ચ તત્ત્વાર્થૈર્લોકવૃત્તાનુદર્શકૈઃ ।
વૣઅક્યૈ રાજાનમાણ્સ્વાસ્ય પ્રાયાત્ પાર્થાન્ પુનર્હરિઃ । 28.110 ।
કૣઅલાનુસારતો દૈવાં શ્ચોપસં હર્તુમચ્યુતઃ ।
યયૌ સપાર્થશૈનેયઃ કુરૂણાં શિબિરં નિશિ । 28.111 ।
તદૈવ હાર્દિક્યકૃપૣઅન્વિતોઽયાત્ સુયોધનં દ્રૌણિરમું શયાનમ્ ।
પ્રભગ્નસક્થિં ચ સૃગૣઅલભૂતૈઃ સમ્ભક્ષ્યમાણં દદૃશે શ્વસન્તમ્ । 28.112 ।
સ દુઃખશોકાભિહતો વિનિન્દ્ય પાર્થાન્ મયા ભૂપ કિમત્ર કાર્યમ્ ।
ઇત્યાહ નિષ્પૣઅણ્ડવતાં કુરુષ્વેત્યમું વ્યધાત્ પાં સ્વભિષેકિણં નૃપઃ । 28.113 ।
ઉચ્છિદ્ય સન્તતિં પૣઅણ્ડોઃ કૃત્વા સ્વક્ષેત્રસન્તતિમ્ ।
તયા ભૂરક્ષણહૃદૣઅ સોઽભિષિક્તસ્તથેત્યગાત્ । 28.114 ।
સ કૃષ્ણભીમપાર્થાનાં ભયાદેવ પુનર્વનમ્ ।
કૃપસાત્વતસં યુક્તો વિવેશ ગહનં રથી । 28.115 ।
તસ્ય ચિન્તયતો દ્રોણવધં દુર્યોધનસ્ય ચ ।
નૣઅઽગાન્નિદ્રા નિશીથે ચ ધ્વાક્ષાન્ ન્યગ્રોધવાસિનઃ । 28.116 ।
હતાન્ સુબહુસાહસ્રાનેકેનાતિબલેન તુ ।
કૌશિકેન નિરીક્ષ્યૈવ પ્રાહ તૌ કૃપસાત્વતૌ । 28.117 ।
ચ્દ્xવિ.નિદર્શનેન હ્યેનેન પ્રેરિતઃ પરમાત્મના ।
યૣઅમિ પાણ્ડુસુતાન્ હન્તુમિત્યુક્ત્વાઽરુરુહે રથમ્ । 28.118 ।
નિવારિતોઽપિ તાભ્યાં સ પ્રાદ્રવચ્છિબિરં પ્રતિ ।
અનુજગ્મતુસ્તાવપિ તં શિબિરદ્વારિ ચૈક્ષત । 28.119 ।
ઉગ્રરૂપધરં રુદ્રં સ્વકીયાં તન્વમેવ સઃ ।
પરીતં વૣઅસુદેવં ચ બહુકોટિસ્વરૂપિણા । 28.120 ।
દૃષ્ટ્વૈવ વાસુદેવં તમત્રસદ્ ગૌતમીસુતઃ ।
વૣઅસુદેવાજ્ઞયૈવાત્ર સ્વાત્મનાઽપિ સદાણ્સિવઃ । 28.121 ।
અયુદ્ધ્યદગ્રસચ્ચાઽશુ દ્રૌણેઃ સર્વાયુધાન્યપિ ।
અચિન્ત્યા હરિશક્તિર્યદ્ દૃશ્યન્તે ત્મહનોઽપિ હિ । 28.122 ।
અતસ્તયા પ્રેરિતેન સ્વાત્મનૈવાખિલેષ્વપિ ।
આયુધેષુ નિગીર્ણેષુ દ્રૌણિર્યજ્ઞં તુ માનસમ્ ।
ચક્રેઽત્માનં પશું કૃત્વા સ્વાત્મસ્થાયૈવ વિષ્ણવે । 28.123 ।
યજ્ઞતુષ્ટેન હરિણા પ્રેરિતઃ શઙ્કરઃ સ્વયમ્ ।
આત્મને દ્રોણપુત્રાય દદૌ સર્વાયુધાનિ ચ । 28.124 ।
ઉવાચ ચાહમાદિષ્ટો વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ।

અરક્ષં પૣઅર્થશિબિરમિયન્તં કૣઅલમેવ તુ । 28.125 ।
તદિચ્છયૈવ નિર્દિષ્ટો દાસ્યે માર્ગં તવાદ્ય ચ ।
આયુધાનિ ચ સર્વાણિ હન્તું સર્વાનિમાન્ જનાન્ । 28.126 ।
ઇત્યુદીર્ય પ્રદાયાઽશુ સર્વા હેતીર્વૃષધ્વજઃ ।
તત્રૈવાન્તર્દધે સોઽપિ પ્રોવાચ કૃપસાત્વતૌ । 28.127 ।
યે નિર્યાસ્યન્તિ શિબિરાજ્જહિતં તાં સ્તુ સર્વશઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રવિવેશાન્તર્ધન્વી ખડ્ગી કૃતાન્તવત્ । 28.128 ।
પૣઅરાવતાણ્સ્વં સ તદા ણ્સયાનમુપેત્ય પદ્ભ્યાં સમતાડયચ્ચ ।
વક્ષસ્યસાવવદદ્ વીતનિદ્રો જાને ભવન્તં હિ ગુરોસ્તનૂજમ્ । 28.129 ।
સમુત્થિતં મૣઅં જહિ શસ્ત્રપાણિં શસ્ત્રેણ વીરોઽસિ સ વીરધર્મઃ ।
લોકાણ્સ્ચ મે સન્ત્વથ શસ્ત્રપૂતા ઇતિ બ્રુવાણં સ રુષા જગાદ । 28.130 ।
ન સન્તિ હિ બ્રહ્મહણાં સુલોકા વિશેષતશ્ચૈવ ગુરુદ્રુહાં પુનઃ ।
ચ્દ્xવિઇ.ન ધર્મયુદ્ધેન વધાર્હકાણ્સ્ચ યે ત્વદ્વિધાઃ પૣઅપતમાઃ સુપાપ । 28.131 ।
અવશ્યભાવિનં મૃત્યું ધૃષ્ટદ્યુમ્નો વિચિન્ત્ય તમ્ ।
તૂષ્ણીં બભૂવ સ્વપ્નેઽપિ નિત્યં પશ્યતિ તાં મૃતિમ્ । 28.132 ।
દ્રૌણિં ચ કાલ્ . અરાત્રિં ચ દ્રોણપાતાદનન્તરમ્ ।
વિશસન્તં કૃષન્તીં ચ સ્વપ્નેઽપશ્યદ્ધિ પાર્ષતઃ । 28.133 ।
સમાક્ષિપદ્ દ્રોણસુતોઽસ્ય કણ્ઠે નિબદ્ધ્ય મૌર્વીં ધનુષોપ્યુરસ્થઃ ।
મમન્થ કૃચ્છ્રેણ વિહાય દેહં યયૌ નિજં સ્થાનમસૌ ચ વહ્નિઃ । 28.134 ।
તતઃ શિખણ્ડિનં હત્વા યુધામન્યૂત્તમોજસૌ ।
જનમેજયં ચ પાઞ્ચાલીસુતાનભિયયૌ જ્વલન્ । 28.135 ।
તૈરુત્થિતૈરસ્યમાનઃ શરૈઃ ખડ્ગેન જઘ્નિવાન્ ।
સર્વાન્ સવ્યાપસવ્યેન તથાઽન્યાન્ પાણ્ડવાત્મજાન્ ।
ઋત એકં ભૈમસેનિં કૣઅણ્સિરાજાત્મજાત્મજમ્ । 28.136 ।
તં તદાઽન્તર્હિતઃ શર્વઃ કૈલાસમનયત્ ક્ષણાત્ ।
સ શર્વત્રાતનામાઽસીદતસ્તત્રૈવ સોઽવસત્ । 28.137 ।
પુરાઽર્થિતઃ સ્વદૌહિત્રસ્યામરત્વાય શઙ્કરઃ ।
કૣઅણ્સિરાજેન તેનાસૌ જુગોપૈનં કૃપૣઅયુતઃ । 28.138 ।
વૣઅસુદેવમતં જ્ઞૣઅત્વા સામ્રાજ્યાય પરીક્ષિતઃ ।
વૣઅરયામાસ ભૂલોકં નૈવ યાહીત્યમું શિવઃ । 28.139 ।
સામાન્યતોઽપાણ્ડવાય દ્રૌણિનાઽપ્યભિસન્ધિતમ્ ।
તદ્રૂપેણૈવ રુદ્રેણ વિનૈનમિતિ ચિન્તિતમ્ । 28.140 ।
અસ્ત્રં બ્રહ્મશિરશ્ચૈનં ન જઘાનૈક્યતસ્તયોઃ ।
ચેકિતાનાદિકાં શ્ચૈવ જઘાનાન્યાન્ સ સર્વશઃ । 28.141 ।
સ ચેદિપાઞ્ચાલકરૂણ્સકાણ્સીનન્યાં શ્ચ સર્વાન્ વિનિહત્ય વીરઃ ।
શિશૂન્ સ્ત્રિયશ્ચૈવ નિહન્તુમુગ્રઃ પ્રાજ્વાલયત્ તચ્છિબિરં સમન્તાત્ । 28.142 ।
જિજીવિષૂં સ્તત્ર પલાયમાનાન્ દ્વારિ સ્થિતૌ ગૌતમઃ સાત્વતશ્ચ ।
નિજઘ્નતુઃ સર્વતઃ પૣઅર્ષતસ્ય સૂતસ્ત્વેકઃ શેષિતો દૈવયોગાત્ । 28.143 ।
ખડ્ગેન પ્રહૃતં દૃષ્ટ્વૣઅ હાર્દિક્યેન પપાત હ ।
ભૂમૌ પ્રાગેવ સં સ્પર્શાન્ન જ્ ઞૣઅતસ્તમસાઽમુના ।

અન્યાસક્તે સમુત્થાય પ્રાદ્રવદ્ યત્ર પાર્ષતી । 28.144 ।
ચ્દ્xવિઇઇ.તસ્યા અકથયત્ સર્વં સા ભીમાયાઽહ દુઃખિતા ।
પ્રાદ્રવદ્ રથમારુહ્ય સ ધન્વી ગૌતમીસુતમ્ । 28.145 ।
તદન્તરે દ્રૌણિરપિ પ્રયાતઃ કૃષ્ણાસુતાનાં મુદિતઃ શિરાં સિ ।
આદાય હાર્દિક્યકૃપૣઅનુયાતો દુર્યોધનં સન્નિકૃષ્ટપ્રયાણમ્ । 28.146 ।
દૃષ્ટ્વૣઅ તદુક્તં ચ નિશમ્ય પાપસ્તુષ્ટોઽત્યજત્ સાધ્વિતિ દેહમાણ્સુ ।
ભીમાર્જુનાભ્યામથ કેશવાચ્ચ ભીતાઃ પૃથગ્ દ્રૌણિમુખાઃ પ્રયાતાઃ । 28.147 ।
તત્રૈકલં દ્રોણસુતં રથેન યાન્તં રથી મારુતિરન્વધાવત્ ।
તમાદ્રવન્તં પ્રસમીક્ષ્ય ભીતઃ પરાદ્રવદ્ દ્રૌણિરતિદ્રુતાણ્સ્વૈઃ । 28.148 ।
આદ્રવન્તં પુનર્દૃષ્ટ્વૣઅ ભીમં દ્રોણાત્મજો રુષા ।
આવૃત્ય યુદ્ધ્યન્ વિજિતોઽસ્ત્રં બ્રહ્મશિર આદદે । 28.149 ।
એતસ્મિન્નન્તરે કૃષ્ણો ધર્મજેનાર્જુનેન ચ ।
તત્રાઽગમત્ તદસ્ત્રં ચ ભીમં ચૣઅવ્યર્થતાં નયન્ ।
અવધ્યો ભીમસેનસ્તદસ્ત્રં ચૣઅમોઘમેવ યત્ । 28.150 ।
વિષ્ણુનૈવોભયં યસ્માત્ ક્લૃપ્તં ભીમોઽસ્ત્રમેવ તત્ ।
ગૣઅયત્રી તત્ર મન્ત્રો યદ્ બ્રહ્મા તદ્ધ્યાનદેવતા ।
ધ્યેયો નારાયણો દેવો જગત્પ્રસવિતા સ્વયમ્ । 28.151 ।
ઊચે ચ પાર્થયોઃ કૃષ્ણો યત્ કૃતં દ્રૌણિના પુરા ।
સ્વાયુધાનાં યૣઅચનં ચૣઅપ્યશક્તેન તદુદ્ધૃતૌ । 28.152 ।
પૃષ્ટેનોક્તં ત્વયા હીનાં કૃત્વા દુર્યોધનાય ગામ્ ।
દૣઅતું ત્વદાયુધં મેઽદ્યેત્યેવમુક્તે ત્મનોદિતમ્ ।
મૈવં કૣઅર્ષીઃ પુનરિતિ દ્ધ્યાયતાઽબ્ધેસ્તટે સ્વમુ । 28.153 ।
તદસ્ત્રં પ્રજ્વલદ્ દૃષ્ટ્વૣઅઽપાણ્ડવત્વવિધિત્સયા ।
ધરાયાં દ્રૌણિના મુક્તં કૃષ્ણેન પ્રેરિતોઽર્જુનઃ । 28.154 ।
સ્વસ્ત્યસ્તુ દ્રોણપુત્રાય ભૂતેભ્યો મહ્યમેવ ચ ।
ઇતિ બ્રુવં સ્તદેવાસ્ત્રમસ્ત્રશાન્ત્યૈ વ્યસર્જયત્ । 28.155 ।
અનસ્ત્રજ્ઞેષુ મુક્તં તદ્ધન્યાદસ્ત્રમુચં યતઃ ।
ગુરુભક્ત્યા તતો દ્રૌણેઃ સ્વસ્ત્યસ્ત્વિત્યાહ વાસવિઃ । 28.156 ।
તદાઽસ્ત્રયોસ્તુ સં યોગે ભૂતાનાં સં હૃતિર્ભવેત્ ।
ભૂતાનાં સ્વસ્તિરપ્યત્ર કાઙ્ક્ષિતા કરુણાત્મના । 28.157 ।
ચ્દ્xઇx.શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
તથાઽપ્યસ્ત્રદ્વયં યુક્તં ભૂતાનાં નૣઅણ્સકૃદ્ ધ્રુવમ્ ।
તસ્માન્નિવારયન્ યોગં તયોર્મધ્યેઽભવત્ ક્ષણાત્ ।
નિસ્સીમશક્તિઃ પરમઃ કૃષ્ણઃ સત્યવતીસુતઃ । 28.158 ।
સં સ્થાપ્યાસ્ત્રદ્વયં દૣઉરે તાવાહ પુરુષોત્તમઃ ।
સન્તિ હ્યસ્ત્રવિદઃ પૣઉર્વં પ્રાયશ્ચૈતન્ન તૈઃ કૃતમ્ ।
લોકોપદ્રવકૃત્ કર્મ સન્તઃ કુર્યુઃ કથં ક્વચિત્ । 28.159 ।
ઇત્યુક્તે ફલ્ગુનઃ પ્રાહ મયા મુક્તં મહાપદિ ।
શાન્ત્યર્થમેવ ચ વિભો ક્ષન્તવ્યં ભવતા તતઃ । 28.160 ।
દ્રૌણિરપ્યેવમેવાઽહ તૌ વેદપતિરબ્રવીત્ ।

નિવર્ત્યતામસ્ત્રમિતિ શક્રસૂનુસ્તથાઽકરોત્ ।
નિવર્તનાપ્રભું દ્રૌણિં વૣઅસુદેવોઽભ્યભાષત । 28.161 ।
ક્ષત્રતેજા બ્રહ્મચારી કૌમારાદપિ પાણ્ડવઃ ।
નિવર્તને તતઃ શક્તો નાયં દ્રોણાત્મજોઽપિ સન્ ।
અબ્રહ્મચર્યાદિત્યુક્તે વ્યાસો દ્રૌણિમભાષત । 28.162 ।
નિવર્તનાસમર્થસ્ત્વં દેહિ નૈસર્ગિકં મણિમ્ ।
જિતઃ પ્રાગેવ ભીમેન ભીમાયૈવ મહાપ્રભમ્ ।
અપિ કેવલયા વાચા પાર્થેભ્યોઽસ્ત્રં નિવર્તય । 28.163 ।
ઇત્યુક્તો મૂર્ધજં રત્નં જરામરણનાણ્સનમ્ ।
ક્ષુત્તૃટ્શ્રમાપહં દિવ્યગન્ધં ધ્વાન્તહરં શુભમ્ । 28.164 ।
ઉત્કૃત્ય ભીમાય દદૌ મુક્તાઃ પઞ્ચૈવ પાણ્ડવાઃ ।
અસ્ત્રાદિતિ તતો વેદભર્તા વાસવિમબ્રવીત્ । 28.165 ।
તાત મુક્તં દ્રૌણિનાઽપિ ત્વમેવાસ્ત્રં નિવર્તય ।
ઇત્યુક્તસ્તં પ્રણમ્યાઽશુ સઞ્જહારાર્જુનોઽપિ તત્ । 28.166 ।
યૣઅદવેશોઽથ ગૌતમ્યાઃ સુતમાહૈકસન્તતેઃ ।
વૣઅચા નિવર્તયાસ્ત્રં તે ઇત્યુક્તો દ્રૌણિરબ્રવીત્ । 28.167 ।
પક્ષપાતાદિચ્છસિ ત્વં ભાગિનેયસ્ય સન્તતિમ્ ।
તત્રૈવ પાતયામ્યસ્ત્રમુત્તરાગર્ભકૃન્તને । 28.168 ।
વૣઅસુદેવઃ પુનઃ પ્રાહ યદિ હન્તવ્ય એવ તે ।
ગર્ભસ્તથાઽપિ નૈવાસ્ત્રં પૣઅતયાસ્મિન્ કથઞ્ચન । 28.169 ।
ચ્દ્xx.અભિમન્યોર્મૃતસ્યૈવ દેહે પાતય માનદ ।
એવં ત્વદસ્ત્રનિહતં ગર્ભમુજ્જીવયામ્યહમ્ । 28.170 ।
પૣઅતયે ગર્ભ એવાહમિત્યૂચે ગૌતમીસુતઃ ।
અથાઽહ વાસુદેવસ્તમીષત્ક્રુદ્ધ ઇવ પ્રભુઃ । 28.171 ।
દુર્મતે પશ્ય મે વીર્યં યત્ તે શક્યં કુરુષ્વ તત્ ।
ઉજ્જીવયામ્યહં ગર્ભં યતતઃ શક્તિતોઽપિ તે । 28.172 ।
સન્તતિર્વર્ષસાહસ્રં પૣઅણ્ડવાનાં ભવેદ્ ભુવિ ।
મત્પાલિતાં ન કશ્ચિત્ તાં તાવદ્ધન્તું ક્ષમઃ ક્વચિત્ । 28.173 ।
જાનામિ તે મતિં દુષ્ટાં જિઘાં સોઃ પૣઅર્થસન્તતિમ્ ।
ચિકીર્ષોર્ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય તન્તું ભૂયઃ સુદુષ્કરમ્ । 28.174 ।
મદાજ્ઞયા સા વિફલા ભવિત્રી વાઞ્છા મુમુક્ષા વિમુખસ્ય વિષ્ણોઃ ।
યથૈવ તેનૈવ નરાધિરૂઢો ગમ્યસ્તવ સ્યાન્નચ ભૂમિભાગઃ । 28.175 ।
દુર્ગન્ધયુક્તો વ્રણસઞ્ચિતાઙ્ગઃ સદા ચરઃ સ્યા વિપિનેષુ મન્દ ।
યૣઅવદ્ ભુવિ સ્યાદિહ પાર્થતન્તુર્વ્યાસોઽપિ તં પ્રાહ તથેતિ દેવઃ । 28.176 ।
રૂપદ્વયેનાપિ હરેસ્તથોક્તો જગાદ કાલ્ . ઈતનયં સ કૃષ્ણમ્ ।
ત્વયા સહ સ્યાન્મમ સઙ્ગમો વિભો યથેષ્ટતઃ સ્યાન્નચ મેઽત્ર વિઘ્નઃ । 28.177 ।
ઇત્યુક્ત ઓં ઇતિ પ્રાહ ભગવાન્ બાદરાયણઃ ।
તં પ્રણમ્ય યયૌ સોઽપિ સ્વપ્નદૃષ્ટમનુસ્મરન્ । 28.178 ।
સ્વપ્ને હિ દ્રૌપદેયાનાં વધો દૃષ્ટો ત્મના નિશિ ।
અર્જુનેન પ્રતિજ્ઞૣઅનં દ્રૌપદ્યૈ સ્વવધં પ્રતિ । 28.179 ।

નિબધ્યાઽનયનં ચૈવ તેનૈવ શિબિરં પ્રતિ ।
મુઞ્ચેતિ દ્રૌપદીવાક્યં નેતિ ભીમવચસ્તથા ।
કૃષ્ણવાક્યાન્મણિં હૃત્વા દેશાન્નિર્યાતનં તથા । 28.180 ।
ઇત્યાદિ સ્વપ્નદૃષ્ટં યત્ પ્રાયઃ સત્યમભૂદિતિ ।
ચિન્તયન્ પ્રયયૌ દાવં દ્રૌણિઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ । 28.181 ।
સ કૃષ્ણોક્તમપિ પ્રાપ્ય બાદરાયણણ્સિષ્યતામ્ ।
પ્રાપ્યોત્તરદ્વાપરે ચ વેદાન્ સં વિભજિષ્યતિ । 28.182 ।
તતઃ સપ્તર્ષિર્ભૂત્વા પારાણ્સર્યપ્રસાદતઃ ।
એકીભાવં સ્વરૂપેણ યાસ્યત્યચ્યુતનિષ્ઠયા । 28.183 ।
ચ્દ્xxઇ.પાણ્ડવરાજ્યલાભો નામ અષ્ટાવિં શોઽધ્યાયઃ
કૃપોઽથ પાણ્ડવાન્ પ્રાપ્ય ગૌરવાત્ પૂજિતશ્ચ તૈઃ ।
અભૂદાચાર્ય એવાસૌ રાજ્ઞૣઅં તત્તન્તુભાવિનામ્ । 28.184 ।
બૣઅદરાયણણ્સિષ્યત્વં પુનઃ પ્રાપ્ય ભજન્નમુમ્ ।
સાકં સ્વભાગિનેયેન ભાવ્યેકો મુનિસપ્તકે ।
કૃતવર્મા દ્વારવતૣ ઌં યયૌ કૃષ્ણાનુમોદિતઃ । 28.185 ।
કૃષ્ણાયૈ તં મણિં દત્વા ભીમસ્તાં પર્યસાન્ત્વયત્ ।
વિકોપા ભીમવાક્યેન રાજ્ઞે સા ચ મણિં દદૌ । 28.186 ।
રાજાર્હે હિ મણૌ દત્તે મહ્યં ભીમેન લૌકિકાઃ ।
સ્ત્રીપક્ષપાતં રાજા ચશઙ્કેયુર્મારુતેરિતિ । 28.187 ।
મણિં રાજ્ઞે દદૌ કૃષ્ણા ભર્તૃપ્રિયહિતે રતા ।
સોઽપ્યાબધ્ય મણિં મૣઉર્ધ્નિ રેજે રાજા ગવામિવ । 28.188 ।
વેદેશ્વરેણાપિ યદૂત્તમેન કૃષ્ણેન યુક્તાસ્તત આણ્સુ પાર્થાઃ ।
યયુઃ સભાર્યા નિજરાજધાનીં હત્વૈવ સન્તોઽન્તરરીન્ સ્વરાજ્યમ્ । 28.189 ।
યુધિષ્ઠિરસ્યાનુ વિચિત્રવીર્યસુતસ્ય પાદાવભિવન્દમાનમ્ ।
આકૃષ્ય ભીમં પરમેશ્વરોઽયો મયાકૃતિં ધાત્ પુરતો નૃપસ્ય । 28.190 ।
ભીમાકૃતિં તાં સ સુયોધનેન કારાપિતામભ્યસને ગદાયાઃ ।
આણ્સ્લિષ્ય ચૂર્ણીકૃતવાનસૃગ્ વમન્ હા તાત ભીમેતિ વદન્ પપાત । 28.191 ।
તમાહ કૃષ્ણો ન હતોઽદ્ય ભીમો નચ ત્વયાઽન્યૈરપિ શક્યતેઽસૌ ।
હન્તું સ્વબુદ્ધિઃ પ્રથિતા ત્વયાઽદ્ય પાપા હિ તે બુદ્ધિરદ્યાપિ રાજન્ । 28.192 ।
સ્વબુદ્ધિદોષાદતિપાપશીલપુત્રાખ્યપાપાનિ વિવર્દ્ધયિત્વા ।
નીતો વશં તૈઃ ફલમદ્ય ભુઞ્જન્ ન ક્રોધિતું ચૣઅર્હસિ ભીમસેને । 28.193 ।
ઇત્યુક્તે શાન્તબુદ્ધ્યૈવ રાજ્ઞૣઅઽહૂતો વૃકોદરઃ ।
અભ્યવન્દત તત્પાદાવનુજાદ્યાણ્સ્ચ તસ્ય યે । 28.194 ।
વજ્રાચ્ચ દૃઢદેહત્વાદવિકારે વૃકોદરે ।
ન દોષો વિવૃતોઽસ્ય સ્યાદિતિ કૃષ્ણેન વઞ્ચિતઃ ।
સર્વાનાણ્સ્લિષ્ય ચ પ્રેમ્ણા યુયોજ નૃપ આણ્સિષઃ । 28.195 ।
કુલનાણ્સકરઃ પૣઅપઃ શાપયોગ્યસ્તવ હ્યહમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વૈવ પ્રણમતો ગાન્ધારી સુપદાઙ્ગુલીઃ । 28.196 ।
ચ્દ્xxઇઇ.દદર્શ ધર્મરાજસ્ય પટ્ટાન્તેન પ્રકોપિતા ।
તસ્યાઃ ક્રોધાગ્નિનિર્દગ્ધનખઃ સ કુનખોઽભવત્ । 28.197 ।

વન્દમાનં પુનર્ભીમમાહ સા ક્રોધવિહ્વલા ।
અધર્મતઃ કથં ભીમ સુતં મે ત્વં નિજઘ્નિવાન્ । 28.198 ।
ઇત્યુક્તોઽસ્યાઃ શમયિતું ક્રોધમગ્રે વૃકોદરઃ ।
પ્રાહ ન પ્રાણસન્દેહે પાપં સ્યાત્ પાપિનો વધે । 28.199 ।
ઇત્યુક્ત્વા તાં પુનઃ પ્રાહ પ્રતિજ્ઞૣઅહાનિમન્તરા ।
ન મેઽસ્તિ પ્રાણસન્દેહ ઇતિ જાનન્ વૃકોદરઃ । 28.200 ।
યથાપ્રતિજ્ઞં ભ્રાતૃવ્યાન્ રણે મમ નિજઘ્નુષઃ ।
ક્વાધર્મઃ ક્ષત્રજાતેસ્તુ તદ્ધાનૌ જીવિતં નહિ । 28.201 ।
"પાપા નશુદ્ધધર્મેણ હન્તવ્યા" ઇતિ ચ શ્રુતિઃ ।
"અન્યવત્ પાપહનનં પૣઅપયેત્યાહ" ઇતિ શ્રુતિઃ ।
અતોઽસુરાન્ નૈકૃતિકાન્ નિકૃત્યા ઘ્નન્તિ દેવતાઃ । 28.202 ।
"નિકૃત્યા નિકૃતિં હન્યાન્નિકૃત્યા નૈવ ધાર્મિકમ્" ।
ઇતિ શ્રુતિર્હિ પરમા પઠ્યતે પૈઙ્ગિભિઃ સદા । 28.203 ।
ઇત્યુક્તા તં પુનઃ પ્રાહ કથં તે નરશોણિતમ્ ।
પીતં નરેણૈવ સતા નપીતમિતિ સોઽબ્રવીત્ । 28.204 ।
દન્તાન્તરં ન મે પ્રાપ શોણિતં તત્ સુતસ્ય તે ।
પ્રતિજ્ઞૣઅપાલનાયાપિ પ્રતિકર્તું ચ તત્ કૃતમ્ । 28.205 ।
ભીષણાય ચ શત્રૂણાં પીતવચ્ચ પ્રદર્શિતમ્ ।
વેદદૃષ્ટણ્સ્ચ ધર્મોઽયમતિપાપજનં પ્રતિ । 28.206 ।
ઇત્યુક્તોવાચ નૈવાન્ધદ્વયસ્યાસ્ય વૃકોદર ।
ઘ્નતા પુત્રશતં યષ્ટિમાત્રં ચોર્વરિતં ત્વયા । 28.207 ।
તામાહ ભીમઃ પૣઅપિષ્ઠૣઅ વધયોગ્યાપરાધિનઃ ।
સર્વે હતા ઇતિ પુનઃ સાઽહ યેનાકૃતસ્તવ ।
અપરાધઃ સ એકોઽપિ કિં નૣઅસ્તીત્યવદત્ સ તામ્ । 28.208 ।
સર્વૈઃ સમેતૈઃ કૃષ્ણસ્ય બન્ધનાય વિનિશ્ચિતમ્ ।
અન્યાનિ ચ સુપાપાનિ કૃતાન્યત્ર પુરાઽપિચ । 28.209 ।
વૣઅસુદેવં સભાસં સ્થં બ્રુવાણં ધર્મસં હિતમ્ ।
ચ્દ્xxઇઇઇ.(સમસ્તધર્મસઙ્ગ્રહઃ )
પુનઃ પુનરવજ્ ઞૣઅય યાન્તં દુર્યોધનં બહિઃ ।
સર્વેઽન્વગચ્છન્નિત્યાદીન્યભિપ્રેત્ય વૃકોદરઃ । 28.210 ।
નૈકોઽપ્યનપરાધી મે સ્વયં તાનનુશિક્ષિતુમ્ ।
અસમર્થા મયિ ક્રોધં કિં કરોષિ નિરર્થકમ્ । 28.211 ।
ઇત્યુક્તા સાઽભવત્ ત્ ઊષ્ણીં ક્રમાત્ સર્વૈશ્ચ પાણ્ડવૈઃ ।
વન્દિતા વ્યાસવાક્યાચ્ચ કિઞ્ચિચ્છાન્તાઽથ સાઽભવત્ । 28.212 ।
તસ્યા યાણ્સ્ચ સ્નુષાઃ સર્વાસ્તાભિઃ સહ પુરસ્કૃતામ્ ।
કૃત્વા તં ધૃતરાષ્ટ્રં ચ વિદુરાદીં શ્ચ સર્વશઃ । 28.213 ।
પૣઅણ્ડવાઃ પ્રધનસ્થાનં સભાર્યાઃ પૃથયા સહ ।
કૃષ્ણાભ્યાં ચ યયુસ્તત્ર ગાન્ધાર્યાસ્તપસો બલમ્ । 28.214 ।
જાનન્ પાણ્ડવરક્ષાર્થં ચિકીર્ષુસ્તત્તપોવ્યયમ્ ।
વેદેશ્વરો દદૌ દિવ્યં ચક્ષુઃ સત્યવતીસુતઃ । 28.215 ।

તેન દૃષ્ટ્વૣઅ પ્રેતદેહાન્ સર્વાં સ્તત્ર સમાકુલા ।
શશાપ યાદવેશાનં ત્વયાઽસ્મત્કુલનાણ્સનમ્ ।
યત્ કૃતં તત્ તવ કુલં ગચ્છત્વન્યોન્યતઃ ક્ષયમ્ । 28.216 ।
ઇત્યુક્તો ભગવાન્ કૃષ્ણઃ સ્વચિકીર્ષિતમેવ તત્ ।
અસ્ત્વેવમિત્યાહ વિભુરીશ્વરોઽપ્યન્યથા કૃતૌ । 28.217 ।
તેન તસ્યાસ્તપો નષ્ટં હીના સાઽતો હિ ભર્તૃતઃ ।
નૣઅણ્સયેદ્ધિ સદા વિષ્ણુઃ સ્વયોગ્યાદધિકાન્ ગુણાન્ । 28.218 ।
તત આણ્સ્લિષ્ય ભર્તૣઋણાં દેહાન્ પ્રરુદતીઃ સ્ત્રિયઃ ।
સર્વા દુર્યોધનાદીનાં દર્શયામાસ કેશવઃ ।
કૃષ્ણાયૈ સા ચ તં દેવમસ્તુવત્ પૂર્ણસદ્ગુણમ્ । 28.219 ।
તતો દેહાન્ પ્રસિદ્ધાનાં પૣઅર્થાઃ સમદહન્ સતામ્ ।
અન્યેષાં ધૃતરાષ્ટ્રાદીન્ પુરસ્કૃત્યૈવ કાં શ્ચન ।
સૂતૈઃ પઞ્ચભિરેવ સ્વૈઃ સરસ્વત્યાં પ્રચિક્ષિપુઃ । 28.220 ।
સ્નેહાન્નૃપો યમૌ ચ સ્વાન્ નાઽજૌ તસ્મિન્ હ્યયોજયન્ ।
શવાઃ પ્રાયો બહુત્વેન તત્રતત્રૈવ સં સ્થિતાઃ । 28.221 ।
તતો દદત્સુ પાનીયં ગઙ્ગાયાં સ્વજનસ્ય તુ ।
પૃથા કર્ણાય દત્તેતિ પાર્થાનાહાગ્રજં ચ તમ્ । 28.222 ।
ચ્દ્xxઇવ્.અથ એકોનત્રિં શોઽધ્યાયઃ
ઓં । યદૈવ કૃષ્ણૌ સકલાધિરાજ્યે યુધિષ્ઠિરં યૌવરાજ્યે ચ ભીમમ્ ।
વિપ્રૈર્યુતાવભિષિચ્યાઽશિષણ્સ્ચ યુક્તા દત્વા હર્ષયામાસતુસ્તૌ । 29.1 ।
તદૈવ ચાર્વાક ઇતિ પ્રસિદ્ધં રક્ષસ્ત્રિદણ્ડી યતિરેવ ભૂત્વા ।
યુધિષ્ઠિરં ગર્હયામાસ વિપ્રાસ્ત્વાં ગર્હયન્તીતિ સુપાપશીલમ્ । 29.2 ।
શ્રુત્વૈવ તદ્ દુઃખિતમાણ્સુ ધર્મજં દૃષ્ટ્વૣઅ વિપ્રાઃ શેપુરમું ભૃશાર્તાઃ ।
અગર્હિતં નિત્યમસ્માભિરેનં યતોઽવોચો ગર્હિતમદ્ય પાપ ।
ભસ્મીભવાઽશ્વેવ તતસ્ત્વિતીરિતે ક્ષણાદભૂત્ પાપતમઃ સ ભસ્મસાત્ । 29.3 ।
ભસ્મીકૃતેઽસ્મિન્ યતિવેષધારિણિ યુધિષ્ઠિરં દુઃખિતં વૃષ્ણિસિં હઃ ।
પ્રોવાચ નાયં યતિરુગ્રકર્મા સુયોધનસ્યૈવ સખા સુપાપઃ । 29.4 ।
રક્ષોઽધમોઽયં નિહતોઽદ્ય વિપ્રૈસ્તન્મા ણ્સુચઃ કૃતકાર્યોઽસિ રાજન્ ।
ઇતીરિતઃ શાન્તમનાઃ સ વિપ્રાન્ સન્તર્પયામાસ ધનૈશ્ચ ભક્ત્યા । 29.5 ।
અસાન્ત્વયચ્ચ બાન્ધવાન્ સ પૌરસં શ્રિતાદિકાન્ ।
દદૌ યથેષ્ટતો ધનં રરક્ષ ચાનુ પુત્રવત્ । 29.6 ।
સ ભીષ્મદ્રોણકર્ણાનાં વધાદ્ દુર્યોધનસ્ય ચ ।
પૣઅપાણ્સઙ્કી તપ્યમાનો રાજ્યત્યાગે મનો દધે । 29.7 ।
સોઽનુજૈઃ કૃષ્ણયા વિપ્રૈરપ્યુક્તો ધર્મશાસનમ્ ।
તતો હાહેતિ વિલપન્ રાજા પરમદુઃખિતઃ ।
શશાપ સર્વનારીણાં ગુહ્યં હૃદિ ન તિષ્ઠતુ । 28.223 ।
હૣઅ માતસ્તવ ધૃત્યૈવ વયં સર્વે ભૃશં હતાઃ ।
જ્યેષ્ઠં પિતૃસમં હત્વા પ્રતિપત્સ્યામ કાં ગતિમ્ । 28.224 ।
એવં વદન્તં કૌન્તેયં વૣઅસુદેવઃ સનારદઃ ।
શમયામાસ સદ્વાક્યૈર્ગુણાન્ કર્ણસ્ય ચાબ્રવીત્ । 28.225 ।

તતસ્તે પ્રેતકાર્યાણિ ચક્રુઃ સર્વેઽપિ સર્વશઃ ।
સર્વેષામાધિરાજ્યે ચ સ્થિતોઽભૂત્ પાણ્ડવાગ્રજઃ । 28.226 ।
ચ્દ્xxવ્.ભીમં સમ્પ્રાર્થયિત્વૈવ ન વેત્થ્સીત્યાહ ફલ્ગુનમ્ । 29.8 ।
તસ્મિન્ ક્રુદ્ધે નૃપં પ્રાહુર્વિપ્રાસ્ત્વત્તોઽપિ તત્ત્વવિત્ ।
શક્રોઽર્જુન ઇતિ શ્રુત્વાઽપ્યેતદ્ધર્મે સસં શયમ્ । 29.9 ।
મત્સ્નેહાદેવ સર્વેઽપિ ધર્મોઽયમિતિ વાદિનઃ ।
ઇત્યેવં શઙ્કમાનં તમૂચતુર્વિપ્રયાદવૌ ।
કૃષ્ણો ધર્મોઽયમિત્યેવ શાસ્ત્રયુક્ત્યા પુનઃ પુનઃ । 29.10 ।
નૣઅતિનિશ્ચિતબુદ્ધિં તં તદાઽપિ પુરુષોત્તમૌ ।
હતપક્ષગતત્વેન તચ્છઙ્કાયા અગોચરઃ ।
યતો ભીષ્મસ્તતો યાહિ તમિત્યૂચતુરવ્યયૌ । 29.11 ।
સ તાભ્યાં ભ્રાતૃભિશ્ચૈવ મુનિભિશ્ચ સમન્વિતઃ ।
ભીષ્મં યયૌ લજ્જિતેઽસ્મિન્સ્તં ભીષ્મૣઅયાઽહ કેશવઃ । 29.12 ।
પૃચ્છેત્યુક્તઃ સ ભીષ્મેણ પપ્રચ્છાખિલમઞ્જસા ।
તત્રોવાચાખિલાન્ ધર્માન્ કૃષ્ણો ભીષ્મશરીરગઃ । 29.13 ।
ભીષ્મો હ્યાહ હરિં પૣઅર્થા બોધનીયાસ્ત્વયૈવ હિ ।
કૣઅ ણ્સક્તિર્મમ દેવેશ પાર્થાન્ બોધયિતું પ્રભો । 29.14 ।
ઇત્યુક્તો ભગવાનાહ ત્વત્કીર્ત્યૈ ત્વયિ સં સ્થિતઃ ।
પ્રવક્ષ્યૣઅમ્યખિલાન્ ધર્માન્ સૂક્ષ્મં તત્ત્વમપીતિ હ । 29.15 ।
રાજ્ઞઃ પ્રથમતો ધર્મો ભગવદ્ધર્મપાલનમ્ ।
તદર્થં કણ્ટકોદ્ધારો ધર્મા ભાગવત્ આ અપિ ।
મનોવાક્કર્મભિર્વિષ્ણોરચ્છિદ્રત્વેન ચાર્ચનમ્ । 29.16 ।
પૂર્ણાણ્સેષગુણો વિષ્ણુઃ સ્વતન્ત્રશ્ચૈક એવ તુ ।
તદ્વશં સર્વમન્યચ્ચ સર્વદેતિ વિનિશ્ચયઃ । 29.17 ।
દેવત્ આક્રમવિજ્ઞૣઅનમપૂજાઽન્યસ્ય વૈ હરેઃ ।
પૂજા ભાગવતત્વેન દેવાદીનાં ચ સર્વશઃ । 29.18 ।
ચ્દ્xxવિ.વૃથા કર્માકૃતિઃ ક્વાપિ નિરાણ્સીસ્ત્વં સદૈવ ચ ।
વિષ્ણોર્ભાગવત્ આનાં ચ પ્રતીપસ્યાકૃતિઃ સદા ।
પરસ્પરવિરોધે તુ વિશિષ્ટસ્યાનુકૂલતા । 29.19 ।
પ્રિયં વિષ્ણોસ્તદીયાનામપિ સર્વં સમાચરેત્ ।
ધર્મમપ્યપ્રિયં તેષાં નૈવ કિઞ્ચિત્ સમાચરેત્ । 29.20 ।
સામ્યે વિરોધે ચ બહૂનનુવર્તેત વૈષ્ણવાન્ ।
એતે સાધારણા ધર્મા જ્ઞેયા ભાગવત્ આ ઇતિ । 29.21 ।
તત્ત્વવિજ્ઞૣઅપનં ધર્મો વિપ્રસ્ય તુ વિશેષતઃ ।
શારીરદણ્ડસન્ત્યાગઃ પુત્રભાર્યાદિકાનૃતે ।
તત્રાપિ નાઙ્ગહાનિઃ સ્યાદ્ વેદના વા ચિરં નતુ । 29.22 ।
નચાર્થદણ્ડઃ કર્તવ્યો વિપ્રવૈશ્યાદિભિઃ ક્વચિત્ ।
શારીરદણ્ડવિષયે વૈશ્યાદીનાં ચ વિપ્રવત્ । 29.23 ।
યથાલબ્ધેન વર્તેત ભિક્ષયા વા દ્વિજોત્તમઃ ।
શિષ્યયાજ્યોપલબ્ધૈર્વા ક્ષત્રધર્મેણ વાઽપદિ । 29.24 ।

મહાપદિ વિશાં ધર્મૈઃ ક્ષત્રિયઃ સુરવિપ્રયોઃ ।
અન્યત્ર સર્વવિત્તેન વર્તેતૈતાં શ્ચ પાલયન્ । 29.25 ।
વિરોધિનઃ ક્ષત્રિયાચ્ચ પ્રસહ્યૈવ હરેદ્ ધનમ્ ।
સામાદિક્રમતો ધર્માન્ વર્તયેદ્ દણ્ડતોઽન્તતઃ ।
અપલાયી સદા યુદ્ધે સતાં કૣઅર્યમૃતે ભવેત્ । 29.26 ।
કૃષિવાણિજ્ય ગોરક્ષા કુસીદં વૈશ્યજીવનમ્ ।
પરિચર્યૈવ શૂદ્રસ્ય વૃત્તિરન્યે સ્વપૂર્વવત્ ।
વર્તેયુર્બ્રાહ્મણાદ્યાણ્સ્ચ ક્રમાત્ પૂજ્યા હરિપ્રિયાઃ । 29.27 ।
હરિભક્તાવનુચ્ચસ્તુ વર્ણોચ્ચો નાતિપૂજ્યતે ।
વિના પ્રણામં પૂજ્યસ્તુ વર્ણહીનો હરિપ્રિયઃ ।
આદરસ્તત્ર કર્તવ્યો યત્ર ભક્તિર્હરેર્વરા । 29.28 ।
ચ્દ્xxવિઇ.જ્ઞૣઅપનં ક્ષત્રિયાણાં ચ ધર્મો વિપ્રાભ્યનુજ્ઞયા ।
તદભાવે તુ વૈશ્યાનાં શૂદ્રસ્ય પરમાપદિ । 29.29 ।
"વર્ણેષ્વજ્ ઞેષ્વવર્ણસ્તુ ન જ્ ઞૣઅની સ્યાત્ કથઞ્ચન" ।
ઇતિ શ્રુતેરવર્ણસ્ય જ્ ઞૣઅપનપ્રાપ્તિરેવ ન । 29.30 ।
જ્ઞેયં સર્વત્રિવર્ણસ્થસ્ત્રીભિર્વેદાન્ વિનાઽખિલમ્ ।
સ્વીયપુન્નિયતિઃ સ્ત્રીણાં સ્વદારનિયતિર્નૃણામ્ । 29.31 ।
ધર્મો ગુણોત્તમાનાં તુ સ્મૃત્યૈવાન્ધં તમો વ્રજેત્ ।
ગુણસર્વસ્વહાનિઃ સ્યાદુત્તરોત્તરતોઽત્ર ચ । 29.32 ।
અધોઽધોઽધિકદોષઃ સ્યાત્ સ્ત્રીણામન્યત્ર મધ્યતઃ ।
વેદા અપ્યુત્તમસ્ત્રીભિઃ કૃષ્ણાદ્યાભિરિવાખિલાઃ । 29.33 ।
દેવ્યો મુનિસ્ત્રિયશ્ચૈવ નરાદિકુલજા અપિ ।
ઉત્તમા ઇતિ વિજ્ઞેયાસ્તચ્છૂદ્રૈરપ્યવૈદિકમ્ ।
જ્ઞેયમન્યૈર્હરેર્નામ નિજકર્તવ્યમેવ ચ । 29.34 ।
સર્વથાઽન્ધં તમો યાતિ વરં સદૃશમેવ વા ।
યો વિષ્ણોર્મન્યતે કિઞ્ચિદ્ ગુણૈઃ કૈશ્ચિદપિ ક્વચિત્ । 29.35 ।
બ્રહ્મેશાનાદિકમપિ ભેદં યો વા ન મન્યતે ।
ભેદદૃક્ તદ્ગુણાદૌ ચ પ્રાદુર્ભાવગતેઽપિ યઃ । 29.36 ।
પ્રાકૃતં દેહમથવા દુઃખાજ્ઞૣઅનશ્રમાદિકમ્ ।
મન્યતે તારતમ્યં વૣઅ તદ્ભક્તેષ્વન્યથૈવ યઃ । 29.37 ।
મનોવાક્તનુભિર્યો વા તસ્મિન્સ્તદ્ભક્ત એવ વા ।
વિરોધકૃદ્ વિષ્ણ્વધીનાદન્યત્ કિઞ્ચિદપિ સ્મરન્ । 29.38 ।
અન્યાધીનત્વવિચ્ચાસ્ય સર્વપૂર્ત્યવિદેવ ચ ।
ભક્તિહીનશ્ચ તે સર્વે તમોઽન્ધં યૣઅન્ત્યસં શયમ્ । 29.39 ।
તત્ત્વે સં શયયુક્તા યે સર્વે તે નિરયોપગાઃ ।
ચ્દ્xxવિઇઇ.દોષેભ્યસ્તે ગુણાધિક્યે નૈવ યાન્ત્યધમાં ગતિમ્ ।
ગુણદોષસામ્યે માનુષ્યં સર્વદૈવ પુનઃ પુનઃ । 29.40 ।
યૣઅવદ્ દોષક્ષયશ્ચોર્ધ્વા ગતિઃ ક્રમશ એવ તુ ।
સર્વદોષક્ષયે મુક્તિરાત્મયોગ્યાનુસારતઃ । 29.41 ।
ભક્તિજ્ઞૣઅનોન્નતાવેવ સ્વર્ગશ્ચ શુભકર્મણઃ ।

વિષ્ણુવૈષ્ણવવાક્યેન હાનિઃ પૣઅપસ્ય કર્મણઃ । 29.42 ।
ઇત્યાદિ ધર્મસર્વસ્વં ભીષ્મસ્થેનૈવ વિષ્ણુના ।
પૣઅર્થાનાં ગદિતં તચ્ચ શ્રુત્વા ધર્મસુતોઽનુજાન્ ।
પપ્રચ્છ વિદુરં ચૈવ સારં ધર્માદિષુ ત્રિષુ । 29.43 ।
આહ ક્ષત્તા ધર્મમેવ સારમર્થં ચ મધ્યમમ્ ।
નીચં કૣઅમં નિષ્ફલત્વાદર્થમેવાર્જુનોઽબ્રવીત્ । 29.44 ।
સારં સ દ્વિવિધો જ્ ઞેયો દૈવો માનુષ એવ ચ ।
દૈવો વિદ્યા હિરણ્યૣઅદિર્માનુષઃ પરિકીર્તિતઃ । 29.45 ।
મધ્યમો ધર્મ એવાત્ર સાધ્યં સાધનમેવ ચ ।
વિદ્યાહ્વયોઽર્થો ધર્મસ્ય વિદ્યયૈવ ચ મુચ્યતે । 29.46 ।
મૣઅનુષોઽર્થોઽપિ વિદ્યાયાઃ કૣઅરણં સુપ્રયોજિતઃ ।
તુષ્ટોઽર્થેન ગુરુર્યસ્માત્ કૈવલ્યં દૣઅતુમપ્યલમ્ । 29.47 ।
ધર્માર્થતાં વિનાઽપ્યર્થૈસ્તુષ્યેયુર્ગુરુદેવતાઃ ।
યદ્યનુદ્દેશિતો ધર્મોઽપ્યર્થમેવાનુસં વ્રજેત્ । 29.48 ।
ગુરુતાઽર્થગતૈવ સ્યાત્ કામોઽવસ્તાદ્ધિ નિષ્ફલઃ ।
યમાવત્ર વિદાં શ્રેષ્ઠૣઅવર્જુનોક્તમનૂચતુઃ । 29.49 ।
અથાહ ભીમઃ પ્રવરઃ સુતત્ત્વદૃશાં સમસ્તાનભિભાષ્ય હર્ષાત્ ।
સ્મયન્ ન કામાદતિરિક્તમસ્તિ કિઞ્ચિચ્છુભં ક્કાવરતાં સ યાયાત્ । 29.50 ।
કૣઅમ્યં હિ કામાભિધમાહુરાર્યાઃ કૣઅમ્યાઃ પુમર્થાઃ સહ સાધનૈર્યત્ ।
ચ્દ્xxઇx.અકામ્યતાં યૣઅત્યપુમર્થ એવ પુમર્થિતત્વાદ્ધિ પુમર્થ ઉક્તઃ । 29.51 ।
વિજ્ઞૣઅનભક્ત્યાદિકમપ્યતીવ સત્સાધનં કૣઅમબહિષ્કૃતં ચેત્ ।
ન સાધનં સ્યાત્ પરમોઽપિ મોક્ષો ન સાધ્યતાં યૣઅતિ વિના હિકામાત્ । 29.52 ।
પરાત્ પરોઽપ્યાદિપુમાન્ હરિશ્ચ સ્વસ્યેતરેષામપિ કામ્ય એવ ।
અકામિતોઽવાગ્ગતિમેવ દદ્યાત્ કામઃ પુમર્થોઽખિલ એવ તેન । 29.53 ।
ઇચ્છૈવ કામોઽસ્તુ તથાઽપિ નૈતામૃતે હિ ચિત્ત્વં ઘટકુડ્યવત્ સ્યાત્ ।
સારસ્તતઃ સૈવ ચિદાત્મકાઽપિ સા ચેતના ગૂઢતનુઃ સદૈવ । 29.54 ।
ન પ્રશ્નયોગ્યઃ પૃથગેવ કામસ્તેનૈષ રાજન્ યદિ તારતમ્યમ્ ।
ઇચ્છસ્યયં તે ત્રિવિધો હિ વેદ્યો ધર્માર્થયુક્તઃ પરમો મતોઽત્ર ।
એકાવિરોધી યદિ મધ્યમોઽસૌ દ્વયોર્વિરોધી તુ સ એવ નીચઃ । 29.55 ।
તસ્માત્ સ્વબુદ્ધિપ્રમદાભિરેવ કામં રમેથા અનુરૂપકામઃ ।
રાજન્ ન કામાદપરં શુભં હિ પરો હિ કામો હરિરેવ યેન । 29.56 ।
પ્રાજ્ઞઃ સુહૃચ્ચન્દનસારલિપ્તો વિચિત્રમાલ્યાભરણૈરુપેતઃ ।
ઇદં વચો વ્યાસસમાસયુક્તં સમ્પ્રોચ્ય ભીમો વરરામ વીરઃ । 29.57 ।
પ્રશસ્ય ભીમમન્યાં શ્ચ રાજા મોક્ષમથાસ્તુવત્ ।
સ્વયુક્તેરપ્રતીપત્વાન્નિરાચક્રે ન મારુતિઃ । 29.58 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
(સમસ્તધર્મસઙ્ગ્રહો નમ) એકોનત્રિં શોઽધ્યાયઃ
ચ્દ્xxx.(યાગસમાપ્તિઃ )
અથ ત્રિં શોઽધ્યાયઃ

ઓં । અથ કૃષ્ણમનુસ્મૃત્ય ભીષ્મે સ્વાં વસુતાં ગતે ।
કૃત્વા કાર્યાણિ સર્વાણિ ગઙ્ગામાણ્સ્વાસ્ય દુઃખિતામ્ । 30.1 ।
આણ્સ્વાસિતશ્ચ કૃષ્ણાભ્યાં ધર્મજો દુઃખિતઃ પુનઃ ।
પરાણ્સરસુતેનોક્તઃ કૃષ્ણેનાનન્તરાધસા । 30.2 ।
અપાપે પાપશઙ્કિત્વાદશ્વમેધૈર્યજાચ્યુતમ્ ।
કુરુ રાજ્યં ચ ધર્મેણ પાલયાપાલકાઃ પ્રજાઃ । 30.3 ।
ઇત્યુક્તઃ સ તથા ચક્રે ત્યક્ત્વા ભોગાં શ્ચ કૃત્સ્નશઃ ।
ગોવ્રતાદિવ્રતૈર્યુક્તઃ પૣઅલયામાસ મેદિનીમ્ । 30.4 ।
દદૌ દેયાનિ મુખ્યાનિ યથાકામમખણ્ડિતમ્ ।
નૈવાર્થી વિમુખઃ કશ્ચિદભૂદ્ યોગ્યઃ કદાચન । 30.5 ।
પ્રષ્ટા ચ દાતાઽખિલરાજનમ્યો યષ્ટા ચ ધર્માત્મજ એવ તત્ર ।
બભૂવ પાણ્ડોર્ગૃહમાવસં શ્ચ રાજાધિરાજો વનિતાનિવૃત્તઃ । 30.6 ।
ભીમસ્તુ દૌર્યોધનમેવ સદ્મ પ્રપેદિવાનૂર્જિતવીર્યલબ્ધમ્ ।
કૃષ્ણાસહાયઃ સુરરાજયોગ્યાનભુઙ્ક્ત ભોગાન્ યુવરાજ એવ । 30.7 ।
કૃષ્ણા ચ પાર્થાં શ્ચતુરો વિહાય સુવ્યક્તસારસ્વતશુદ્ધભાવા ।
રરાજ રાજાવરજેન નિત્યમનન્યયોગેન શિખેવ વહ્નેઃ । 30.8 ।
પ્રીત્યૈવ વિજ્ઞૣઅનયુજાઽન્યપાર્થૈઃ સં વૣઅદતઃ પરિહૃતા ગતભાવિકાલે ।
અપિ સ્વકીયં પતિમેવ ભીમમવાપ્ય સા પર્યચરન્મુદૈવ । 30.9 ।
રરાજ રાજાવરજસ્તયા સ દ્વિરૂપયા સોમકકાણ્સિજાતયા ।
શ્રિયા ભુવા ચૈવ યથાઽબ્જનાભો નિહત્ય સર્વાન્ દિતિજાન્ મહાબ્ધૌ । 30.10 ।
સર્વોત્તુઙ્ગો નામતઃ પ્રાણવાયોરં શો નિશાયાં ગુરુપુત્રસૂદિતઃ ।
મૣઅતાઽસ્ય દેવીતિ ચ રૌહિણેયી ભીમપ્રિયાઽસીદ્ યા પુરાઽસ્યૈવ રાકા । 30.11 ।
ચ્દ્xxxઇ.અન્યાણ્સ્ચાઽસુર્વાસુદેવ્યો દિશો યા ૡઅપશ્ચ પૂર્વં વિં શતિરગ્ર્યરૂપાઃ ।
તાભિર્યુતો દૈવતૈરપ્યલભ્યાનભુઙ્ક્ત ભોગાન્ વિબુધાનુગાર્ચિતઃ । 30.12 ।
રરક્ષ ધર્માનખિલાન્ હરેઃ સ નિધાય વિપ્રાનનુશાસ્ય યુક્તાન્ ।
સદ્વૈષ્ણવાન્ વિદુષઃ પઞ્ચપઞ્ચ સવેતનાન્ ગ્રામમનુ સ્વકીયાન્ । 30.13 ।
દધાર દણ્ડં તદવર્તિષુ સ્વયં જગ્રાહ ચાન્વેવ મુદાઽથ તદ્ગતાન્ ।
તદ્ધૃત્તમન્યૈરપિ વિપ્રવર્યૈઃ સં શોધયન્ સર્વમસૌ યથા વ્યધાત્ । 30.14 ।
નૣઅવૈષ્ણવઃ કશ્ચિદભૂત્ કુતશ્ચિન્નૈવાન્યનિષ્ઠો નચ ધર્મહન્તા ।
ન વિધ્યવર્તી નચ દુઃખિતોઽભૂન્નાપૂર્ણવિત્તશ્ચ તદીયરાષ્ટ્રે । 30.15 ।
વૣઅસિષ્ઠવૃષ્ણિપ્રવરૌ પ્રપશ્યતાં તાભ્યાં ચ ભીમેન મુનીશ્વરૈશ્ચ ।
સં શિક્ષિતાનાં પ્રથમાદ્ યુગાચ્ચ ગુણાધિકઃ કલિરાસીત્ પ્રજાનામ્ । 30.16 ।
શુભં મહત્ સ્વલ્પફલં કૃતે હિ વિપર્યયેણાણ્સુભમેષ દોષઃ ।
તદ્ધીનમપ્યુચ્ચશુભં કૃતાદ્ યુગાચ્ચક્રે કલિં મૣઅરુતિરચ્યુતાણ્સ્રયાત્ । 30.17 ।
ધનઞ્જયઃ પ્રોદ્યતદણ્ડ ૡઅસીત્ સદાઽન્યચક્રેષુ નિજાગ્રજેરિતઃ ।
વિભીષયિત્વા નૃપતીન્ સરત્નાન્ પદોર્નૃપસ્યાગ્રભુવો ન્યપાતયત્ । 30.18 ।
સદૈવ કૃષ્ણસ્ય મુખારવિન્દાદ્ વિનિસ્સૃતં તત્ત્વવિનિર્ણયામૃતમ્ ।
પિબન્ સુતાદ્યાધિમસૌ ક્રમેણ ત્યજં શ્ચ રેમેઽવિરતાતિભોગઃ । 30.19 ।
દુઃ શાસનસ્યાઽવસથં સુભદ્રાચિત્રાઙ્ગદાસહિતોઽધ્યાવસં શ્ચ ।
સચન્દ્રિકાકાન્તિરનૂનબિમ્બો નભસ્થિતશ્ચન્દ્ર ઇવાત્યરોચત । 30.20 ।

સમસ્તભૃત્યાણ્સ્રિતવેતનાનાં મૣઅદ્રેય આસીત્ પ્રથમઃ પ્રદાતા ।
સ દુર્મુખસ્યાઽવસથેઽવસચ્ચ સ મદ્રરાજાત્મજયાઽગ્ર્યવર્તી । 30.21 ।
સન્ધાનભેદાનુગતપ્રવૃત્તિસ્તિષ્ઠં શ્ચ દુર્મર્ષણ્સુભ્રસદ્મનિ ।
નૃપ્-અઙ્ગરક્ષઃ પ્રગૃહીતખડ્ગસ્તસ્યાનુજો માગધકન્યયાઽસીત્ । 30.22 ।
સેનાપતિઃ કૃપ આસીદ્ યુયુત્સુઃ સસઞ્જયો વિદુરશ્ચાઽમ્બિકેયમ્ ।
ચ્દ્xxxઇઇ.પૣઅર્થેરિતાઃ પર્યચરન્ સ્વયં ચ સર્વે યથા દૈવતમાદરેણ । 30.23 ।
દ્વિરૂપકૃષ્ણપ્રહિતેષુ પાણ્ડુષુ ક્ષિતિં પ્રશાસત્સુ ન કશ્ચનાઽતુરઃ ।
નચાક્રમાન્મૃત્યુરભૂન્ન નાર્યો વિભર્તૃકૣઅ નો વિધુરા નરાણ્સ્ચ । 30.24 ।
શબ્દાદયશ્ચાઽસુરતીવ હૃદ્યા નિકામવર્ષી ચ સુરેશ્વરોઽભૂત્ ।
પ્રજા અનાસ્પૃષ્ટસમસ્તતાપા અનન્યભક્ત્યાઽચ્યુતમર્ચયન્તિ । 30.25 ।
પૃથ્વી ચ ગાવઃ સસરસ્વતીકા નિકામદોહા અભવન્ સદૈવ ।
અબ્દાબ્ધિનદ્યો ગિરિવૃક્ષજઙ્ગમાઃ સર્વેઽપિ રત્નપ્રસવા બભૂવુઃ । 30.26 ।
કૃષ્ણાણ્સ્રયાત્ સર્વમિદં વશે તે વિધાય સમ્યક્ પરિપાલયન્તઃ ।
દિવીવ દેવા મુમુદુઃ સદૈવ મુનીન્દ્રગન્ધર્વનૃપૣઅદિભિર્વૃતાઃ । 30.27 ।
સમુજ્જ્વલા પાણ્ડવકીર્તિનારી પદં વિધાયાસુરપક્ષમૂર્ધસુ ।
વરાભયે ચૈવ સતાં કરાભ્યાં કૃષ્ણપ્રસૂતા જગદણ્ડમાવૃણોત્ । 30.28 ।
પૣઅતાલ્ . અપાદાં પૃથિવીનિતમ્બામાકાણ્સમધ્યાં કરસન્તતાણ્સામ્ ।
ગ્રહર્ક્ષતારાભરણદ્યુવક્ષસં વિરિ ઞ્ચલોકસ્થલસન્મુખામ્બુજમ્ । 30.29 ।
વિકુણ્ઠનાથાભયહસ્તમાદરાન્મૂર્ધ્ના વહન્તીં વરભારતાખ્યામ્ ।
નિશમ્ય તામીક્ષ્ય સમસ્તલોકાઃ પવિત્રિતા વેદિભવામિવાન્યામ્ । 30.30 ।
પ્રપાલયત્સ્વેવ ધરાં સકૃષ્ણેષ્વદ્ધૈવ પાર્થેષુ કલિર્બલિશ્ચ ।
સુપાપદૈત્યૌ ક્વચ રાષ્ટ્રવિપ્લવં સઞ્ચક્રતુસ્તચ્છ્રુતમાણ્સુ પાર્થૈઃ । 30.31 ।
નૃપેણ કૃષ્ણેન ચ સાધુ ચોદિતો ભીમસ્તદા તૌ સગણૌ વિજિત્ય ।
બલિં પ્રવિદ્રાવ્ય કલિં નિબદ્ધ્ય સમાનયત્ કૃષ્ણનૃપેન્દ્રયોઃ પુરઃ । 30.32 ।
પપ્રચ્છ તં કૃષ્ણપુરો યુધિષ્ઠિર ઉદારધીઃ ।
કલે કિમિતિ મે રાષ્ટ્રં વિપ્લાવયસિ દુર્મતે । 30.33 ।
ઇત્યુક્ત આહ કાલોઽયં દુર્યોધનનિપાતનમ્ ।
આરભ્ય મમ તત્ર ત્વં બલાદાક્રમ્ય તિષ્ઠસિ ।
તતો મયા કૃતો રાષ્ટ્રવિપ્લવસ્તે નરાધિપ । 30.34 ।
ચ્દ્xxxઇઇઇ.તમાહ રાજા રાજ્ઞૣઅં હિ બલાદ્ રાજ્યં પ્રવર્તતે ।
અપિ કાલભવં રાષ્ટ્રં ત્વદીયં મૣઅદૃશૈર્નૃપૈઃ ।
હ્રિયતે બલવદ્ભિર્હિ રાજ્યાણ્સા તે કુતસ્તદા । 30.35 ।
"કાલો વા કારણં રાજ્ઞો રાજા વા કાલકારણમ્ ।
ઇતિ તે સં શયો મા ભૂદ્ રાજા કાલસ્ય કારણમ્" 83 । 30.36 ।
તમુવાચ કલિઃ કૣઅલે મદીયે ત્વાદૃશઃ કુતઃ ।
રાજાનં પૂર્વમાવિશ્ય વિપ્રાં શ્ચ સ્યામહં નૃપ । 30.37 ।
વૣઅસુદેવસહાયેષુ તેજો યુષ્મૣઅસુ મે નહિ ।
ક્વ રાજાઽસાવૃતે યુષ્મૣઅન્ યો મયા નાભિભૂયતે । 30.38 ।
મદીયકાલે ભૂપાલ વિપ્રવેદવિરોધિનિ ।
મદ્દૃષ્ટિપાતે ક્વ ગુણાઃ ક્વ વેદાઃ ક્વ સુયુક્તયઃ । 30.39 ।

જગાદ નૃપતિઃ સત્યં કલે વક્ષ્યનૃતોઽપિ સન્ ।
મોચયે ત્વર્તવચનાદ્ યદાઽસ્મત્સન્તતેઃ પરમ્ ।
વિલુમ્પસ્યખિલાન્ ધર્માન્ કરં તત્રાપિ નોઽર્પય । 30.40 ।
સીમાધિર્બહુવાક્યં ચ તુલામાને ચ મે કરઃ ।
નૈવાતિક્રમમેતેષાં કુરુ સર્વાત્મના ક્વચિત્ । 30.41 ।
તમાહ ભગવાન્ કૃષ્ણો યાવત્ પાણ્ડવસન્તતિઃ ।
તાવન્ન તે ભવેચ્છક્તિઃ પ્રવૃત્તસ્યાપિ ભૂતલ્ . એ । 30.42 ।
પૣઅણ્ડવેભ્યઃ પરં યૣઅવત્ ક્ષેમકઃ ક્રમવર્દ્ધિતા ।
ક્ષેમકાત્ પરતઃ પૂર્તિં શક્તિસ્તે યાસ્યતિ ધ્રુવમ્ । 30.43 ।
ન દ્રષ્ટવ્યં ભૂતલ્ . અં તે કુત એવ સ્પૃશેર્ભુવમ્ ।
યૣઅવત્ પાર્થા અહં ચૣઅત્ર તતો ભુવિ પદં કુરુ । 30.44 ।
83 મહા. 12.70.6
ચ્દ્xxxઇવ્.ઇત્યુક્તો વાસુદેવેન મોચિતો ધર્મજેન ચ ।
તાન્ પ્રણમ્ય યયૌ પારે સમુદ્રસ્યાઽશ્રયદ્ ગુહામ્ ।
પૣઅર્થાણ્સ્ચ કૃષ્ણસહિતા રક્ષન્તઃ ક્ષ્મૣઅં મુદં યયુઃ । 30.45 ।
એવં પૣઅર્થાન્ પ્રતિષ્ઠૣઅપ્ય શક્રપ્રસ્થે તુ સાર્જુનઃ ।
ક્રીડન્ દિવ્યાઃ કથાઃ પ્રાહ પુત્રશોકાપનુત્તયે ।
ગીતોક્તં વિસ્મૃતં ચૣઅસ્મૈ પુનર્વિસ્તરતોઽવદત્ । 30.46 ।
વૣઅણી પ્રાણો વાસુદેવ ઇત્યેતૈરખિલં તતમ્ ।
સર્વોત્તમત્વમેતેષાં સર્વમેતદ્વશે જગત્ ।
ઉત્તરોત્તરમેતેઽપિ ગુણોચ્ચાસ્તદ્વશેઽપરે । 30.47 ।
ઇત્થં હરેર્વશે સર્વગુણપૂર્ણણ્સ્ચ સ પ્રભુઃ ।
એક એવ નચાન્યોઽસ્તિ પ્રાણોચ્ચા તદધો રમા । 30.48 ।
સ હુતાણ્સ ઇતિ પ્રોક્તો હુતમત્ત્યખિલં યતઃ ।
વૣઅક્પ્રાણમધ્યગો નિત્યં ધારયત્યખિલં જગત્ ।
સ ઈશો બ્રહ્મરુદ્રાદ્યા જીવા એવ પ્રકીર્તિતાઃ । 30.49 ।
યે તસ્યાનાદિસદ્ભક્તા મુક્તિયોગ્યા હિ તે સ્મૃતાઃ ।
અનાદિદ્વેષિણો યેઽસ્મિન્સ્તમોયોગ્યાઃ સુપાપિનઃ । 30.50 ।
મિશ્રા મધ્યા ઇતિ જ્ ઞેયાઃ સં સારપરિવર્તિનઃ ।
એવં જીવાસ્ત્રિધા પ્રોક્તા ભવન્ત્યેતે નચાન્યથા । 30.51 ।
તારતમ્યં ચ વિજ્ઞેયં લિ ઙ્ગૈર્દૈહિકમાનસૈઃ ।
વિષ્ણોર્લિ ઙ્ગાનુસારિત્વતારતમ્યાત્ તદીક્ષણમ્ । 30.52 ।
વિષ્ણોસ્તદનુગાનાં ચ પ્રીતિકૃદ્ ધર્મ ઈરિતઃ ।
અધર્મોઽન્ય ઇયં નિષ્ઠૣઅ પ્રલાપઃ કિં કરિષ્યતિ । 30.53 ।
એવમાદ્યનુશાસ્યાજઃ પૣઅર્થં પૣઅર્થૈઃ સુસત્કૃતઃ ।
કથઞ્ચિત્ તાનવસ્થાપ્ય સુદૂરાનુગતાન્ પ્રભુઃ ।
સુભદ્રાસહિતઃ પ્રાયાદ્ યાનેન દ્વારકાપુરીમ્ । 30.54 ।
ચ્દ્xxxવ્.સમાધિવિરતોદઙ્કપરિપૃષ્ટઃ પથિ પ્રભુઃ ।
હતં દુર્યોધનં પ્રાહ સભ્રાતૃસુતસૈનિકમ્ । 30.55 ।
તં શિષ્યવધકોપેન શપ્તુમાત્માનમુદ્યતમ્ ।

કેશવોઽશમયદ્ વાક્યૈર્વિશ્વરૂપં પ્રદર્શ્ય ચ । 30.56 ।
મદ્ભક્તો નિતરામેષ મદારાધનતત્પરઃ ।
મૣઅમવજ્ ઞૣઅય નિરયં મૣઅઽનુત્થાનં વ્રજેદિતિ । 30.57 ।
કૃપયા વાસુદેવેન બોધિતઃ શાન્તમાનસઃ ।
પશ્ચાત્તાપાભિતપ્તાત્મા તમેવ શરણં યયૌ । 30.58 ।
તસ્મૈ દેવોઽભયં દત્ત્વા પ્રેષયિષ્યેઽમૃતં તવ ।
દૣઅતું શક્રમિતિ પ્રોક્ત્વા યયૌ દ્વારવતીં પ્રભુઃ । 30.59 ।
અથાઽદિદેશ દેવેશં વૣઅસુદેવોઽમૃતં મુનેઃ ।
દેહીતિ વઞ્ચયિષ્યૣઅમીત્યાહ સોઽપિ ક્ષમાપયન્ । 30.60 ।
ઓં ઇત્યુક્તો ભગવતા તત્સ્નેહાત્ સ શચીપતિઃ ।
સુજુગુપ્સિતમાતઙ્ગવેષો ભૂત્વા મુનિં યયૌ । 30.61 ।
મૣઉત્રસ્રોતસિ સોઽધશ્ચ નિધાય કલશં વશી ।
મૣઉત્રયન્નિવ તં પ્રાહ વાસુદેવઃ સુધામિમામ્ ।
મહર્ષે પ્રેષયામાસ તવાર્થે તત્ પિબેતિ ચ । 30.62 ।
સ મૂત્રમિતિ મત્વા તં યૣઅહીત્યેવાઽહ ભત્સયન્ ।
વઞ્ચયિત્વૈવ તં શક્રો યયૌ પ્રીતઃ સ્વમાલયમ્ । 30.63 ।
અસાધારણમન્નં હિ દેવાનામમૃતં સદા ।
અન્યપીતિસ્તતસ્તસ્ય દેવાનાં પરમાપ્રિયા । 30.64 ।
આત્મદત્તપ્રસાદાચ્ચ સ્વાપરાધાત્ પ્રચાલિતે ।
ઉદઙ્કે વાસુદેવસ્તુ યુક્તમિત્યેવ મન્યતે । 30.65 ।
સ્વપુરીં પ્રાપ્ય યદુભિઃ પૂજિતઃ શૂરસૂનવે ।
ચ્દ્xxxવિ.વૃત્તાન્તં કથયામાસ કેશવો યદુસં સદિ । 30.66 ।
વધમન્તરિતં સૂનોઃ સાત્વતેશેન સાત્વતી ।
પ્રણમ્ય કથયેત્યૂચે તત આહ જનાર્દનઃ । 30.67 ।
તતઃ સુદુઃખિતાઃ શૂરપુત્રાદ્યા અભિમન્યવે ।
શ્રાદ્ધદાનાનિ બહુશશ્ચક્રુઃ કેશવસં યુતાઃ । 30.68 ।
નિવસત્યત્ર વિશ્વેશે ધર્મપુત્રઃ ક્રતૂત્તમમ્ ।
અણ્સ્વમેધમનુષ્ઠૣઅતું નૣઅવિન્દદ્ વિત્તમઞ્જસા । 30.69 ।
હતશેષાત્ ક્ષત્રસઙ્ઘાત્ કરં નૈચ્છદ્ દયાપરઃ ।
નચ મધ્યમકલ્પેન યષ્ટું તસ્ય મનો ગતમ્ । 30.70 ।
વિજ્ઞૣઅય નિત્યવિજ્ઞૣઅતનિખિલો બાદરાયણઃ ।
આવિર્ભૂતો હિમવતઃ શૃઙ્ગં યત્રાભિસઙ્ગતમ્ । 30.71 ।
મેરુશૃઙ્ગેણ યત્રૈવ વિષ્ણુઃ સ્વાત્માનમવ્યયમ્ ।
લોકસ્ય સઙ્ગ્રહાયેજે કર્મબન્ધોજ્ઝિતોઽપિ સન્ । 30.72 ।
શઙ્કરાદ્યાઃ સુરા યત્ર મરુત્તશ્ચેજિરે હરિમ્ ।
દૣઅનવો વૃષપર્વા ચ તત્રાસ્તિ ધનમક્ષયમ્ । 30.73 ।
તચ્છઙ્કરશરીરસ્થં જામદગ્ન્યં હરિં પરમ્ ।
ઇષ્ટ્વૈવાનુજ્ઞયા તસ્ય સ્વીકૃત્ય યજ તેન ચ ।
ઇત્યાહ વ્યાસવાક્યાનુ ભીમોઽપ્યાહ નૃપોત્તમમ્ । 30.74 ।
ધનસ્ય દેવતા વિષ્ણુર્જામદગ્ન્યોઽખિલેશ્વરઃ ।

સ શઙ્કરશરીરસ્થો યજ્ઞોચ્છિષ્ટધનાધિપઃ । 30.75 ।
તેનૈવ વિષ્ણુના દત્તમર્જુનાયાસ્ત્રમુત્તમમ્ ।
કૣઅર્યાણ્યન્યાનિ ચાસ્માકં કૃતાન્યેતેન વિષ્ણુના । 30.76 ।
સ બ્રહ્મરુદ્રશક્રાદિપદદાતાઽખિલપ્રદઃ ।
સ્વતન્ત્રઃ પરતન્ત્રાં સ્તાનાવર્તયતિ ચેચ્છયા । 30.77 ।
ચ્દ્xxxવિઇ.પ્રિયોઽસ્માકં પ્રિયાસ્તસ્ય સર્વદૈવ વયં નૃપ ।
અતસ્તદભ્યનુજ્ઞૣઅતધનેનૈવ યજામહે । 30.78 ।
સોઽયં પિતામહોઽસ્માકં વ્યાસસ્તન્નઃ પ્રદાસ્યતિ ।
ઇત્યુક્ત્વા તં પુરસ્કૃત્ય કૃષ્ણદ્વૈપાયનં યયુઃ । 30.79 ।
ધનં કૃષ્ણઃ સમાદાય સમન્તાચ્છતયોજનમ્ ।
દદૌ તેષાં તેઽપિ ચોહુર્હસ્ત્યુષ્ટ્રાણ્સ્વનરાદિભિઃ । 30.80 ।
યુધિષ્ઠિરમૃતે સર્વે ભીમસેનપુરોગમાઃ ।
યજ્ઞૣઅર્થમૂહિરે ભૂરિ સ્વર્ણમુદ્યદ્રવિપ્રભમ્ । 30.81 ।
તદૈવ વાસુદેવોઽપિ સભાર્યઃ સહ ભદ્રયા ।
આગચ્છન્ હસ્તિનપુરં પથ્યુદઙ્કેન પૂજિતઃ । 30.82 ।
તત્કામવર્ષિણો મેઘાં સ્તસ્ય દત્વોદકાર્થિનઃ ।
સફલં સ્વવરં કૃત્વા જગામ ગજસાહ્વયમ્ । 30.83 ।
આસન્નેષ્વેવ પાર્થેષુ વ્યાસે ચ પુરુષોત્તમે ।
પ્રવિવેશ પુરં કૃષ્ણસ્તદાઽસૂતોત્તરા મૃતમ્ । 30.84 ।
દ્રૌણ્યસ્ત્રસૂદિતં બૣઅલં દૃષ્ટ્વૣઅ કુન્ત્યાદિકાઃ સ્ત્રિયઃ ।
શરણ્યં શરણં જગ્મુર્વાસુદેવં જગત્પતિમ્ । 30.85 ।
પ્રત્યક્ષમાત્મના ગર્ભે રક્ષિતં પ્રસવે હતમ્ ।
પુનરુજ્જીવયામાસ કેશવઃ પૣઅર્થતન્તવે । 30.86 ।
તદૈવ વિવિશુઃ પૣઅર્થા સકૃષ્ણાઃ સધનોચ્ચયાઃ ।
સર્વે મુમુદિરે દૃષ્ટ્વૣઅ પૌત્રં કેશવરક્ષિતમ્ । 30.87 ।
દદૌ દાનાનિ બહુશો ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
પૌત્રજન્મનિ હૃષ્ટાત્મા વાસુદેવં નનામ ચ । 30.88 ।
કુન્તીકૃષ્ણાસુભદ્રાભિર્વૈરાટ્યૣઅઽન્યાભિરેવ ચ ।
ચ્દ્xxxવિઇઇ.પૣઅણ્ડવૈઃ પુરુષૈશ્ચાન્યૈઃ સં સ્તુતઃ પ્રણતો હરિઃ । 30.89 ।
તતઃ કૃષ્ણાભ્યનુજ્ઞૣઅતાઃ પૣઅરાણ્સર્યસદસ્યકાઃ ।
આરેભિરેઽશ્વમેધં તે મુનિભિર્બ્રહ્મવાદિભિઃ । 30.90 ।
સર્વયજ્ઞૣઅત્મકં તેષામશ્વમેધં જગત્પતિઃ ।
કૣઅરયામાસ ભગવાન્ કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ સ્વયમ્ । 30.91 ।
સાધનાનિ તુ સર્વાણિ શાલાં ચૈવ હિરણ્મયીમ્ ।
પવમાનસુતશ્ચક્રે કૃષ્ણદ્વૈપાયનેરિતઃ । 30.92 ।
અથાનુમન્ત્રિતોત્સૃષ્ટં પુરોહિતપુરસ્કૃતમ્ ।
તુરગં કૃષ્ણસારઙ્ગમનુવવ્રાજ વાસવિઃ । 30.93 ।
સ જિત્વા રુન્ધતઃ સર્વાન્ નૃપતીઞ્છસ્ત્રતેજસા ।
ચૣઅરયામાસ સર્વેષુ રાષ્ટ્રેષ્વવિજિતોઽરિભિઃ । 30.94 ।
યુધિષ્ઠિરાજ્ઞયા તેન ન કશ્ચિન્નિહતસ્તદા ।

આહૂતાણ્સ્ચ નૃપૣઅસ્તેન યજ્ઞૣઅર્થં પ્રીયતાઽખિલાઃ । 30.95 ।
મણલૂરં ક્રમાત્ પ્રાપ્તસ્તત્રૈનં બભ્રુવાહનઃ ।
અભ્યયાદર્ઘ્યપાદ્યાદ્યૈસ્તમાહ વિજયઃ સુતમ્ । 30.96 ।
યોદ્ધુકામોઽર્ઘ્યમાદાય ત્વયાઽદ્યાભિગતો હ્યહમ્ ।
ન પ્રીયે પૌરુષં ધિક્ તે યન્મેધ્યાણ્સ્વો ન વારિતઃ । 30.97 ।
તદાઽપિ પિતૃભક્ત્યૈનમયુદ્ધ્યન્તમુલ્ ઊપિકા ।
પ્રાહ યુદ્ધ્યસ્વ યત્ પ્રીત્યૈ ગુરોઃ કૣઅર્યમસં શયમ્ ।
પ્રીણનાયૈવ યુદ્ધ્યસ્વ પિત્રે સન્દર્શયન્ બલમ્ । 30.98 ।
ઇત્યુક્તો યુયુધે પિત્રા બલં સર્વં પ્રદર્શયન્ ।
અર્જુનસ્તુ સુતસ્નેહાન્મન્દં યોધયતિ સ્મયન્ । 30.99 ।
સ તુ સર્વાયુધક્ષેપેઽપ્યવિકારં ધનઞ્જયમ્ ।
દૃષ્ટ્વૣઅ બાલ્યાત્ પરીક્ષાયૈ મન્ત્રપૂતં મહાણ્સરમ્ ।
ચ્દ્xxxઇx.ચિક્ષેપ પિત્રે દૈવેન તેનૈનં મોહ આવિશત્ । 30.100 ।
મૣઉર્ચ્છિતં તં ગુરું દૃષ્ટ્વૣઅ તદ્ભક્ત્યા ભૃશદુઃખિતઃ ।
પ્રાયોપવિષ્ટસ્તન્માતા વિલલાપાતિદુઃખિતા । 30.101 ।
વિજગર્હ તદોલૂપીં ધિગ્ જગત્ત્રયપૂજિતમ્ ।
અજીઘનો મે ભર્તારં પુત્રેણૈવાવિજાનતા । 30.102 ।
લોકવીરં પતિં હિત્વા ન મેકાર્યં સુતેન ચ ।
પતિલોકમહં યૣઅસ્યે તૃપ્તા ભવ કલિપ્રિયે । 30.103 ।
ઇત્યુક્ત્વા મરણાયૈવ તાં વિનિશ્ચિતમાનસામ્ ।
ધરાયાં વિલુઠન્તીં ચ દૃષ્ટ્વૣઅ ભુજગનન્દિની । 30.104 ।
નૣઅગલોકાત્ સમાદાય વિશલ્યકરણીં ક્ષણાત્ ।
ઉત્થાપયામાસ પતિં ત્રિલોકાતિરથં તયા । 30.105 ।
પ્રહસ્યોવાચ ચ તદા ણ્સ્રુતં વૣઅક્યં પુરા મયા ।
સુરલોકે સુરૈઃ પ્રોક્તં ભીષ્મૣઅદ્યા નાતિધર્મતઃ । 30.106 ।
યદ્ધતાસ્તેન દોષેણ પાર્થસ્તેનાતિવેદનામ્ ।
રણે વ્રજેદિતિ ન તત્ પરતઃ સ્યાદિતિ હ્યહમ્ ।
વચનાદેવ દેવાનાં યુદ્ધ્યેત્યાત્મજમબ્રુવમ્ । 30.107 ।
દેવાનામેવ સઙ્કલ્પાન્મૂર્ચ્છિતશ્ચાર્જુનોઽભવત્ ।
ભુક્તદોષફલશ્ચાયં પુનર્ભોક્ષ્યતિ નાન્યતઃ । 30.108 ।
અન્યેન પાતિતસ્યાસ્ય યશો નશ્યેત્ ત્રિલોકગમ્ ।
નૣઅર્જુનસ્ય યશો નશ્યેદિતિ દૈવૈરિદં કૃતમ્ । 30.109 ।
ઇત્યુક્તઃ પ્રીતિમાપેદે પુત્રભાર્યાયુતોઽર્જુનઃ ।
યજ્ઞૣઅર્થં તાવથાઽહૂય પૂજિતઃ પ્રયયૌ તતઃ । 30.110 ।
દ્વારકાયાઃ સમીપસ્થં પ્રદ્યુમ્નાદ્યાઃ સુતા હરેઃ ।
પ્રસહ્યાણ્સ્વમપાજહ્રુરાહ્વયન્તોઽર્જુનં યુધે । 30.111 ।
ચ્દ્xલ્.સુભદ્રાહરણં મૣઅર્ષ્ટું નીતેઽશ્વે તૈર્ધનઞ્જયઃ ।
ગૌરવાદ્ વાસુદેવસ્ય માતુલસ્ય ચ કેવલમ્ । 30.112 ।
મૣઅતુલાયાબ્રવીદશ્વં હૃતં પૌત્રૈરબન્ધુવત્ ।
સ નિર્ભત્સ્ય કુમારાં સ્તાન્ મેધ્યમશ્વમમોચયત્ । 30.113 ।

મૣઅતુલં સ પ્રણમ્યાથ યજ્ઞૣઅર્થં તાન્ નિમન્ત્ર્ય ચ ।
ગચ્છન્ ગજાહ્વયં દૂતમગ્રતોઽયાપયન્નૃપે । 30.114 ।
સકૃષ્ણઃ સહસોદર્યઃ શ્રુત્વાઽસૌ પ્રાપ્તમર્જુનમ્ ।
પ્રીતો બાષ્પૣઅભિપૂર્ણાક્ષો ભ્રાતૃસ્નેહાદભાષત । 30.115 ।
વૣઅસુદેવ ન પશ્યામિ દુર્લક્ષણમજાર્જુને ।
કેન દુર્લક્ષણેનાયં બહુદુઃખી પ્રવાસગઃ । 30.116 ।
પૃષ્ટસ્તં કેશવઃ પ્રાહ ભ્રાતા તે દીર્ઘપિણ્ડિકઃ ।
તેનાયં દુઃખબહુલ ઇત્યુક્ત્વા પુનરેવ ચ ।
વદન્તમેવ પાઞ્ચાલી કટાક્ષેણ ન્યવારયત્ । 30.117 ।
સમસ્તલક્ષણાભિજ્ઞૣઅઃ કૃષ્ણઃ સત્યા વૃકોદરઃ ।
કૃષ્ણા ચ પઞ્ચમો નાસ્તિ વિદ્યા ણ્સુદ્ધેયમઞ્જસા । 30.118 ।
પ્રસઙ્ગાત્ પ્રાપ્તુમિચ્છેત્ તાં વિદ્યાણ્સીલો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ઇતિ લોભાત્ તુ પાઞ્ચાલી વાસુદેવં ન્યવારયત્ । 30.119 ।
તદ્ગૌરવાદ્ વાસુદેવો નોત્તરં પ્રત્યભાષત ।
વિસ્મારયામાસ ચ તં પ્રબ્રુવાણઃ કથાન્તરમ્ । 30.120 ।
ઉદરસ્ય કિઞ્ચિદાધિક્યં વૃષણાધિક્યમેવ ચ ।
સવ્યબાહોસ્તથાઽધિક્યં દુર્લક્ષણમતોઽર્જુને । 30.121 ।
નૈવોક્તં વૣઅસુદેવેન દૃશ્યમાનમપિ સ્ફુટમ્ ।
જ્ઞૣઅનાનન્દહ્રાસકરા હ્યેતે દોષાઃ સદાતનાઃ । 30.122 ।
ચ્દ્xલિ.સમસ્તજીવરાણ્સૌ તદ્ દુષ્ટલક્ષણવર્જિતૌ ।
પૂર્ણચિત્સુખશક્ત્યાદેર્યોગ્યૌ કૃષ્ણા ચમારુતિઃ । 30.123 ।
અનાદિદુઃખહીનત્વે સુખાધિક્યે ચ લક્ષણમ્ ।
રુગ્મિણીસત્યભામાદિરૂપાયાઃ શ્રિય એવ તુ । 30.124 ।
મુખ્યં તતોઽપિ મુખ્યં તુ સ્વાન્તન્ત્ર્યાદેરશેષતઃ ।
ગુણરાણ્સેઃ પરં લિ ઙ્ગં નિત્યં વ્યાસાદિરૂપિણઃ ।
વિષ્ણોરેવ નચાન્યસ્ય સ હ્યેકઃ પૂર્ણસદ્ગુણઃ । 30.125 ।
સાણ્સ્વેઽર્જુને યજ્ઞવાટં પ્રવિષ્ટેઽસ્ય સહોદરાઃ ।
પૂજિતાઃ પૂજયામાસુર્મુદિતાઃ સહકેશવાઃ । 30.126 ।
તતઃ સ યજ્ઞો યદુવીરરક્ષિતો વ્યાસોપદિષ્ટો મુનિભિઃ પ્રવર્તિતઃ ।
અણ્સોભતાલં સકલૈર્નૃપૈશ્ચ સમાગતૈર્વિપ્રવરૈશ્ચ જુષ્ટઃ । 30.127 ।
સ કૃષ્ણયુગ્મેન ચ ભાર્ગવેણ ત્રિધા વિભક્તેન પરેણ પું સા ।
અધિષ્ઠિતોઽશોભત વિશ્વમેતદ્ વિશ્વાદિરૂપેણ યથૈવ તેન । 30.128 ।
યથા વિરિ ઞ્ચસ્ય પુરાઽસ યજ્ઞો યથૈવ શક્રસ્ય શતક્રતુત્વે ।
તથૈવ સોઽભૂદ્ વિધિશર્વશક્રપૂર્વૈઃ સુરૈરાવિરલઙ્કૃતોઽધિકમ્ । 30.129 ।
ન દેવગન્ધર્વમુનિસ્વધર્મમર્ત્યાદિકેષ્વૣઅસ સ યોઽત્ર નાઽસ ।
સ્વલઙ્કૃતૈર્નાકિજનૈઃ સકાન્તૈરરૂરુચન્નાકવદેતદોકઃ । 30.130 ।
તત્રૈવ તત્ત્વાનિ સસં શયાનિ નિસ્સં શયાન્યાસુરલં વિવાદે ।
પરસ્પરોત્થે હરિણા ત્રિર્ ઊપિણા સં સ્થાપિતાન્યગ્ર્યવચોભિરુચ્ચૈઃ । 30.131 ।
પ્રગીતગન્ધર્વવરઃ પ્રનૃત્તસદપ્સરાઃ સન્તતવાદિવિપ્રઃ ।
વિવેચયદ્દેવનૃપૌઘ એકો રરાજ રાજાઽખિલસત્ક્રતૂનામ્ । 30.132 ।

સમસ્તદેવ્યઃ સહવાસુદેવ્યઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ ફુલ્લમુખારવિન્દાઃ ।
વિચેરુરત્રૈવ સહાપ્સરોભિર્નિષેદુરપ્યચ્યુતસત્કથારમાઃ । 30.133 ।
ન વૈ મુમુક્ષુર્ન બભૂષુરત્ર ન વૈ પ્રપિત્સુશ્ચ કુતો બુભુક્ષુઃ ।
ચ્દ્xલિઇ.અસત્યકામા અભવન્ કુતશ્ચિત્ પ્રદાતરિ પ્રાજ્ઞવરેઽનિલાત્મજે । 30.134 ।
દિનેદિને તત્ર મહાન્નપર્વતાઃ સભક્ષસારા રસવન્ત ઊર્જિતાઃ ।
નદ્યઃ પયઃ સર્પિરજસ્રપૂર્ણાઃ સમાક્ષિકાદ્યા અપિ પાયસહ્રદાઃ । 30.135 ।
હ્રદા મહાન્તસ્ત્રિદશાદિયોગ્યાઃ સુયોગયુક્તા હરિચન્દનાદેઃ ।
તથાઽઞ્જનાલક્તકમુખ્યમણ્ડનદ્રવ્યાગ્ર્યવાપ્યો મણિકાઞ્ચનોદ્ભવાઃ । 30.136 ।
યથેષ્ટપાનાણ્સનભોગશિષ્ટાઃ સહસ્રશો મારુતિના તુકારિતાઃ ।
ગન્ધા રસાદ્યાણ્સ્ચ સમસ્તભોગા દિવીવ તત્રાઽસુરતીવ હૃદ્યાઃ । 30.137 ।
નૈતાદૃશઃ કશ્ચન ભૂતપૂર્વો મખો વિના રામવિરિ ઞ્ચવજ્રિણામ્ ।
મખાનિતિ પ્રોચુરશેષલોકા દૃષ્ટ્વૣઅ મખં તં પુરુષોત્તમેરિતમ્ । 30.138 ।
સ એવમદ્ધા હરિદૈવતઃ ક્રતુઃ પઞ્ચાણ્સ્વમેધાત્મક ઉચ્ચકલ્પઃ ।
દિનેદિને સ્વૃદ્ધગુણો બભૂવ મુદાવહો વત્સરપઞ્ચકત્રયમ્ । 30.139 ।
યજ્ઞૣઅવસાને નિખિલાણ્સ્ચ પાણ્ડવાઃ કૃષ્ણા ચપૃથ્વીમખિલાં સવિત્તામ્ ।
મઙ્ગલ્યમાત્રં દયિતાણ્સરીરે નિધાય સર્વાભરણાનિ ચૈવ ।
સમર્પયામાસુરજે વરેણ્યે વ્યાસે વિભાગાય યથોક્તમૃત્વિજામ્ । 30.140 ।
પ્રિયો વિભાગો યદમુષ્ય વિષ્ણોરતો વિભાગાર્થમિવાઽર્પયં સ્તે ।
હૃદૣઅ સમસ્તં હરયેઽર્પિતં તૈઃ સ હિ દ્વિજસ્થોઽપિ સમસ્તકર્તા । 30.141 ।
દેહેન્દ્રિયપ્રાણમનાં સિ ચેતનૈઃ સહૈવ તસ્મા અતિસૃજ્ય નેમુઃ ।
ત્વદીયમેતન્નિખિલં વયં ચ નાસ્ત્યસ્મદીયં ક્વચ કિઞ્ચનેશ ।
સ્વતન્ત્ર એકોઽસિ ન કશ્ચિદન્યઃ સર્વત્ર પૂર્ણોઽસિ સદેતિ હૃષ્ટાઃ । 30.142 ।
તતો વિભક્તે મુનયોઽવદં સ્તે પ્રત્યર્પયામો વયમેષુ રાજ્યમ્ ।
પૂર્ણા હિરણ્યેન વયં ધરાયાઃ પ્રપાલને યોગ્યતમા ઇમે હિ । 30.143 ।
પૣઅર્થાઃ સભાર્યા દ્વિજવાક્યમેતન્નિશમ્ય કૃષ્ણાય પુનઃ પ્રણમ્ય ।
ઊચુસ્તપો નોઽસ્તુ વનેઽર્પયિત્વા રાજ્યં મખાન્તે ત્વયિ ધર્મલબ્ધમ્ । 30.144 ।
ઇતીરિતઃ પ્રાહ સ બાદરાયણો મુનીશ્વરૈરપ્યનુયાચિતઃ પ્રભુઃ ।
ચ્દ્xલિઇઇ.હિરણ્યમેવ સ્વમિદં મુનીનાં મદાજ્ઞયા ભુઙ્ગ્ધ્વમશેષરાજ્યમ્ । 30.145 ।
સમર્પિતં મે ફલવચ્ચ તત્ સ્યાત્ પુનર્ગ્રહો નૈવ ચ દોષકારી ।
પિતામહોઽહં ભવત્ આં વિશેષતો ગુરુઃ પતિશ્ચૈવ તતો મદર્હથ । 30.146 ।
ઇતીરિતાસ્તે પ્રતિપદ્ય રાજ્યં દદુર્હિરણ્યં નિખિલં ચ તસ્મૈ ।
વિભજ્ય વિપ્રાન્ સ નિજં તુ ભાગમદાત્ પૃથાયૈ નિખિલં પ્રસન્નઃ । 30.147 ।
સભાર્યકાણાં વરરત્નભૂષણાન્યશેષતઃ પુત્રભુવાં પ્રદાય ।
પૃથક્પૃથગ્ યોગ્યવરાનથૈભ્યઃ પ્રાદાત્ પ્રભુસ્તે મુદિતાઃ પ્રણેમુઃ । 30.148 ।
તદ્ યજ્ઞપઞ્ચકમજસ્ત્રિગુણાં સ એભ્યઃ સદ્દક્ષિણાં ક્રતુપતિર્નિખિલામવાપ્ય ।
ચક્રેઽશ્વમેધત્રયમેકમેકં તેષાં હરિર્બહુસુવર્ણકનામધેયમ્ । 30.149 ।
સકૃષ્ણેષ્વથ પાર્થેષુ સુસ્નાતાવભૃથેષ્વલમ્ ।
પઞ્ચેન્દ્રવદ્ વિરાજત્સુ સ્ત્ ઊયમાનેષ્વૃષીશ્વરૈઃ । 30.150 ।
સ્ત્ ઊયમાને ચ તદ્યજ્ઞે ક્રોધો નકુલતાં ગતઃ ।
કૃત્વોગ્રગર્જનં યજ્ઞં તાં શ્ચ યજ્ઞકૃતોઽખિલાન્ । 30.151 ।

ગર્હયન્નૂચિવાનિત્થં ભાર્યાપુત્રસ્નુષાયુતઃ ।
સક્તુપ્રસ્થમદાદ્ વિપ્ર ઉઞ્છવૃત્તિઃ સુભક્તિતઃ । 30.152 ।
ધર્માયાતિથયે તસ્ય કલાં નૣઅર્હતિ ષોડણ્સીમ્ ।
યજ્ઞોઽયમિતિ હેતું ચ વિપ્રૈઃ પૃષ્ટોઽભ્યભાષત । 30.153 ।
અતિથેસ્તસ્ય પાદોદક્લિન્નઃ પૣઅર્શ્વો હિરણ્મયઃ ।
એકો મમાભૂદપરઃ સર્વતીર્થાદિકેષ્વપિ । 30.154 ।
મજ્જતોઽવભૃથેષ્વદ્ધા યજ્ઞૣઅનામત્ર ચાઽદરાત્ ।
નૣઅભૂદિત્યથ તત્તત્ત્વવેદિભિર્મુનિપુઙ્ગવૈઃ । 30.155 ।
કૃષ્ણેન ચ તમોઽન્ધં તં પ્રાપયદ્ભિઃ સ્મિતે કૃતે ।
અદર્શનં જગામાઽશુ તમઃ પ્રાપ ચ કાલતઃ ।
તદર્થમેવ હૈરણ્યઃ પૣઅર્શ્વસ્તસ્યાભવત્ પુરા । 30.156 ।
ચ્દ્xલિવ્.કૃષ્ણસ્ય પાણ્ડવાનાં ચ મખાદેશ્ચ ગુણાન્ બહૂન્ ।
વદન્તો ભત્સયાઞ્ચક્રુસ્તન્મતજ્ઞૣઅ મધુદ્વિષઃ । 30.157 ।
શ્રાદ્ધાર્થં હિ પયઃ પૂર્વં જમદગ્નેરદૂષયત્ ।
નૣઅકુલેનૈવ ર્ ઊપેણ ક્રોધસ્તં પિતરોઽશપન્ । 30.158 ।
ભવ ત્વં નકુલસ્તાવદ્ યાવદ્ ધર્માદિકાન્ સુરાન્ ।
ક્ષેપ્સ્યસીતિ તમો ઘોરં ભૂયઃ પૣઅપેન યાત્વયમ્ ।
ઇત્યભિપ્રેત્યઃ તૈઃ શપ્તસ્તથા કૃત્વા તમોઽભ્યયાત્ । 30.159 ।
યદ્યપ્યલ્પધનત્યક્તં વિત્તં બહુફલં ભવેત્ ।
તથાઽપ્યનન્તફલદાઃ કર્તુરેવ મહાગુણાઃ । 30.160 ।
સતાં પ્રીતિશ્ચ તત્રાપિ સદ્વરો હરિરેવ હિ ।
પૣઅર્થેભ્યોઽભ્યધિકઃ કર્તા સમો વા કો ગુણૈર્ભવેત્ । 30.161 ।
સતાં ચ પ્રવરો વિષ્ણુઃ સદ્ભિર્મુનિવરૈર્યુતઃ ।
પ્રત્યક્ષતઃ કૣઅરયતિ પાર્થૈઃ પ્રિયતમૈશ્ચ તૈઃ ।
યં મખપ્રવરં તસ્ય સમં કિં શુભસાધનમ્ । 30.162 ।
પઠન્તિ પૈઙ્ગિનશ્ચૈતાન્ મન્ત્રાનન્વર્થકાનિહ ।
"અવૈષ્ણવકૃતં કર્મ સર્વમન્તવદુચ્યતે ।
અનન્તં વૈષ્ણવકૃતં તત્ર વર્ણક્રમાત્ પરમ્ । 30.163 ।
વૈષ્ણવેષ્વપિ મર્ત્યૈર્યત્ કૃતં શતગુણં તતઃ ।
ગૣઅન્ધર્વં કર્મ તસ્માચ્ચ મુનિભિઃ પિતૃભિસ્તતઃ । 30.164 ।
દેવશક્રશિવબ્રહ્મકૃતં તસ્માત્ ક્રમેણ ચ।
શતોત્તરમિતિ જ્ ઞેયં નૣઅન્યદ્ બ્રહ્મકૃતોપમમ્ । 30.165 ।
વૈષ્ણવત્વં ક્રમોદ્વૃદ્ધં બ્રહ્માન્તં જીવરાણ્સિષુ ।
ફલાધિક્યં કર્મણાં હિ વિષ્ણોઃ પ્રીત્યૈવ નાન્યથા" । 30.166 ।
ચ્દ્xલ્વ્.ઇતિ તેન ન પાર્થાનાં કર્મણાઽન્યત્ સમં ક્વચિત્ ।
ગુણૈર્જ્ ઞૣઅનાદિભિર્વાઽપિ તસ્માત્ ક્રોધઃ સ તામસઃ ।
વિનિન્દ્ય તાન્ સુસત્ત્વસ્થાં સ્તમોઽન્ધમુપજગ્મિવાન્ । 30.167 ।
અથ પૃષ્ટો વાસુદેવઃ સુરવિપ્રાદિસં સદિ ।
યુધિષ્ઠિરેણ સં હૃષ્ટો જગાદાણ્સેષતઃ પ્રભુઃ । 30.168 ।
તે ચ શ્રુત્વાઽખિલાન્ ધર્માન્ ભક્ત્યા પરમયા યુતાઃ ।

પૂજયન્તો જગન્નાથમાપુશ્ચ પરમાં મુદમ્ । 30.169 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
(યાગસમાપ્તિર્નામ) ત્રિં શોઽધ્યાયઃ
ચ્દ્xલ્વિ.(ધૃતરાષ્ટ્રાદિસ્વર્ગપ્રાપ્તિઃ )
અથ એકત્રિં શોઽધ્યાયઃ
ઓં । યજ્ઞેશ્વરેણાભિયુતેષુ યુક્ત્યા મહીં પ્રશાસત્સુ પૃથાસુતેષુ ।
યિયક્ષુરાગાન્નિશિ વિપ્રવર્યો યુધિષ્ઠિરં વિત્તમભીપ્સમાનઃ । 31.1 ।
પ્રાતર્દદાનીતિ નૃપસ્ય વાક્યં નિશમ્ય વિપ્રસ્ત્વરિતો મખાર્થે ।
ભીમં યયાચે સ નૃપોક્તમાણ્સુ નિશમ્ય ચાદાન્નિજહસ્તભૂષણમ્ । 31.2 ।
અનર્ઘમગ્નિપ્રતિમં વિચિત્રરત્નાઞ્ચિતં વિપ્રવરસ્તદાપ્ય ।
યયૌ કૃતાર્થોઽથ ચ નન્દિઘોષમકારયદ્ વાયુસુતસ્તદૈવ । 31.3 ।
અકાલજં તં તુ નિશમ્ય રાજા પપ્રચ્છ દૂતૈસ્તમુવાચ ભીમઃ ।
યન્મર્ત્યદેહોઽપિ વિનિશ્ચિતાયુરભૂન્નૃપસ્તેન મમાઽસ હર્ષઃ । 31.4 ।
ઇતીરિતોઽસૌ નૃપતિસ્ત્વરેત ધર્માર્થમિત્યસ્ય મતં પ્રપૂજયન્ ।
જગાદ સાધ્વિત્યથ ભૂય એવ ધર્મે ત્વરાવાનપિ સમ્બભૂવ । 31.5 ।
અથામ્બિકેયં વિષયેષુ સક્તં દુસ્સઙ્ગદુષ્ટં કૃતભૂરિદોષમ્ ।
સમસ્તરાજાપ્યયહેતુભૂતં નિચાય્ય તં મૣઅરુતિરન્વકમ્પત । 31.6 ।
અકુર્વતસ્તીક્ષ્ણતપઃ કુતશ્ચિન્નૈવાસ્ય લોકાપ્તિરમુષ્ય ભૂયાત્ ।
રાગાધિકોઽયં ન તપશ્ચ કુર્યાદિત્યસ્ય વૈરાગ્યકરાણિ ચક્રે । 31.7 ।
આજ્ઞૣઅં પરૈરસ્ય નિહન્તિ સોદરૈર્વધૂજનૈરપ્યતિપૂજિતેઽસ્મિન્ ।
સ નિષ્ટનત્યેવમપીતરૈઃ સ સુપૂજિતો નાઽસ તદા વિરાગઃ । 31.8 ।
સર્વે હિ પાર્થાસ્તમૃતે સભાર્યા વૈચિત્રવીર્યં પરમાદરેણ ।
પર્યેવ ચક્રુઃ સતતં સભાર્યં કૃષ્ણા ચ નસ્યાત્ તનયાર્તિમાનિતિ । 31.9 ।
સ પ્રીયમાણો નિતરાં ચ તેષુ નૈવાધિકં પ્રીયતે ભીમસેને ।
સ્મરન્ સુતાં સ્તેન હતાન્ સમસ્તાનપિ પ્રભાવં પરમસ્ય જાનન્ । 31.10 ।
તસ્યાપનેતું વિષયેષુ સક્તિં દ્વેષં તથૈવાઽત્મનિ ભીમસેનઃ ।
જગાદ માદ્રીસુતયોઃ સમક્ષમાસ્ફોટ્ય સં શૃણ્વત એવ તસ્ય । 31.11 ।
ચ્દ્xલ્વિઇ.તાવિમૌ મે ભુજૌ વૃત્તૌ પીનૌ ચન્દનરૂષિતૌ ।
યયોરન્તરમાસાદ્ય જરઢસ્ય સુતા હતાઃ । 31.12 ।
યમૌ તદન્વમોદેતાં તત્સ્નેહાદ્ ગૌરવાદપિ ।
નૈવ તત્ કૃષ્ણયા જ્ઞૣઅતં પૃથયા ચ સપુત્રયા । 31.13 ।
તચ્છ્રુત્વોત્પન્નનિર્વેદં ક્ષત્તા જ્યેષ્ઠસ્ય વર્દ્ધયન્ ।
ઉવાચ જીવિતાણ્સા તે નનુ રાજન્ મહીયસી ।
ભીમાપવર્જિતં પિણ્ડમાદત્સે ગૃહપાલવત્ । 31.14 ।
નચાપરાધો ભીમસ્ય બ્રુવતસ્ત્વામિદં વચઃ ।
અગ્નિર્નિસૃષ્ટો દત્તશ્ચ ગરો દારાણ્સ્ચ દૂષિતાઃ ।
હૃતં ક્ષેત્રં ધનં યસ્ય કિં ભીમેન કૃતં ત્વયિ । 31.15 ।
અલમાસજ્જતસ્તેઽદ્ય નિર્વેદકરમીરિતમ્ ।
ઉપકારાય ભીમેન તવ દ્વેષં ત્યજાત્ર તત્ । 31.16 ।