महाभारततात्पर्यनिर्णय · भाग 241260

प्रख्यापिते वासुदेवेन धर्मे सतां सर्वेषां हृद्यमासीत् समस्तम् ।
हतं च धर्मेण नृपं व्यजानन् पापोऽयमित्येव च निश्चितार्थाः । 28.106 ।
युधिष्ठिरोऽपायदर्शी सदैव ससं शयोऽभूत् सुमनोऽभिवृष्ट्यॣअ ।
स्नेहाद् द्रौणिः सञ्जयो रौहिणेयो दौर्योधनात् पापमित्येव चोचुः । 28.107 ।
ततः कृष्णः पॣअण्डुपाञ्चालकैस्तैर्भृशं नदद्भिर्हृषितैः समेतः ।
ययौ विरिञ्चेशसुरेन्द्रमुख्यैः सम्पूजितस्तैश्च रणाङ्गणात् स्मयन् । 28.108 ।
ततः श्रुत्वा सञ्जयाद् दुःखतप्तं सम्बोधयिष्यन् पितरं युयुत्सुः ।
कृष्णस्य राज्ञश्च मतेन यातो जगाम चान्वेव जनार्दनश्च । 28.109 ।
धर्मयुक्तैश्च तत्त्वार्थैर्लोकवृत्तानुदर्शकैः ।
वॣअक्यै राजानमाण्स्वास्य प्रायात् पार्थान् पुनर्हरिः । 28.110 ।
कॣअलानुसारतो दैवां श्चोपसं हर्तुमच्युतः ।
ययौ सपार्थशैनेयः कुरूणां शिबिरं निशि । 28.111 ।
तदैव हार्दिक्यकृपॣअन्वितोऽयात् सुयोधनं द्रौणिरमुं शयानम् ।
प्रभग्नसक्थिं च सृगॣअलभूतैः सम्भक्ष्यमाणं ददृशे श्वसन्तम् । 28.112 ।
स दुःखशोकाभिहतो विनिन्द्य पार्थान् मया भूप किमत्र कार्यम् ।
इत्याह निष्पॣअण्डवतां कुरुष्वेत्यमुं व्यधात् पां स्वभिषेकिणं नृपः । 28.113 ।
उच्छिद्य सन्ततिं पॣअण्डोः कृत्वा स्वक्षेत्रसन्ततिम् ।
तया भूरक्षणहृदॣअ सोऽभिषिक्तस्तथेत्यगात् । 28.114 ।
स कृष्णभीमपार्थानां भयादेव पुनर्वनम् ।
कृपसात्वतसं युक्तो विवेश गहनं रथी । 28.115 ।
तस्य चिन्तयतो द्रोणवधं दुर्योधनस्य च ।
नॣअऽगान्निद्रा निशीथे च ध्वाक्षान् न्यग्रोधवासिनः । 28.116 ।
हतान् सुबहुसाहस्रानेकेनातिबलेन तु ।
कौशिकेन निरीक्ष्यैव प्राह तौ कृपसात्वतौ । 28.117 ।
च्द्xवि.निदर्शनेन ह्येनेन प्रेरितः परमात्मना ।
यॣअमि पाण्डुसुतान् हन्तुमित्युक्त्वाऽरुरुहे रथम् । 28.118 ।
निवारितोऽपि ताभ्यां स प्राद्रवच्छिबिरं प्रति ।
अनुजग्मतुस्तावपि तं शिबिरद्वारि चैक्षत । 28.119 ।
उग्ररूपधरं रुद्रं स्वकीयां तन्वमेव सः ।
परीतं वॣअसुदेवं च बहुकोटिस्वरूपिणा । 28.120 ।
दृष्ट्वैव वासुदेवं तमत्रसद् गौतमीसुतः ।
वॣअसुदेवाज्ञयैवात्र स्वात्मनाऽपि सदाण्सिवः । 28.121 ।
अयुद्ध्यदग्रसच्चाऽशु द्रौणेः सर्वायुधान्यपि ।
अचिन्त्या हरिशक्तिर्यद् दृश्यन्ते त्महनोऽपि हि । 28.122 ।
अतस्तया प्रेरितेन स्वात्मनैवाखिलेष्वपि ।
आयुधेषु निगीर्णेषु द्रौणिर्यज्ञं तु मानसम् ।
चक्रेऽत्मानं पशुं कृत्वा स्वात्मस्थायैव विष्णवे । 28.123 ।
यज्ञतुष्टेन हरिणा प्रेरितः शङ्करः स्वयम् ।
आत्मने द्रोणपुत्राय ददौ सर्वायुधानि च । 28.124 ।
उवाच चाहमादिष्टो विष्णुना प्रभविष्णुना ।

अरक्षं पॣअर्थशिबिरमियन्तं कॣअलमेव तु । 28.125 ।
तदिच्छयैव निर्दिष्टो दास्ये मार्गं तवाद्य च ।
आयुधानि च सर्वाणि हन्तुं सर्वानिमान् जनान् । 28.126 ।
इत्युदीर्य प्रदायाऽशु सर्वा हेतीर्वृषध्वजः ।
तत्रैवान्तर्दधे सोऽपि प्रोवाच कृपसात्वतौ । 28.127 ।
ये निर्यास्यन्ति शिबिराज्जहितं तां स्तु सर्वशः ।
इत्युक्त्वा प्रविवेशान्तर्धन्वी खड्गी कृतान्तवत् । 28.128 ।
पॣअरावताण्स्वं स तदा ण्सयानमुपेत्य पद्भ्यां समताडयच्च ।
वक्षस्यसाववदद् वीतनिद्रो जाने भवन्तं हि गुरोस्तनूजम् । 28.129 ।
समुत्थितं मॣअं जहि शस्त्रपाणिं शस्त्रेण वीरोऽसि स वीरधर्मः ।
लोकाण्स्च मे सन्त्वथ शस्त्रपूता इति ब्रुवाणं स रुषा जगाद । 28.130 ।
न सन्ति हि ब्रह्महणां सुलोका विशेषतश्चैव गुरुद्रुहां पुनः ।
च्द्xविइ.न धर्मयुद्धेन वधार्हकाण्स्च ये त्वद्विधाः पॣअपतमाः सुपाप । 28.131 ।
अवश्यभाविनं मृत्युं धृष्टद्युम्नो विचिन्त्य तम् ।
तूष्णीं बभूव स्वप्नेऽपि नित्यं पश्यति तां मृतिम् । 28.132 ।
द्रौणिं च काल् . अरात्रिं च द्रोणपातादनन्तरम् ।
विशसन्तं कृषन्तीं च स्वप्नेऽपश्यद्धि पार्षतः । 28.133 ।
समाक्षिपद् द्रोणसुतोऽस्य कण्ठे निबद्ध्य मौर्वीं धनुषोप्युरस्थः ।
ममन्थ कृच्छ्रेण विहाय देहं ययौ निजं स्थानमसौ च वह्निः । 28.134 ।
ततः शिखण्डिनं हत्वा युधामन्यूत्तमोजसौ ।
जनमेजयं च पाञ्चालीसुतानभिययौ ज्वलन् । 28.135 ।
तैरुत्थितैरस्यमानः शरैः खड्गेन जघ्निवान् ।
सर्वान् सव्यापसव्येन तथाऽन्यान् पाण्डवात्मजान् ।
ऋत एकं भैमसेनिं कॣअण्सिराजात्मजात्मजम् । 28.136 ।
तं तदाऽन्तर्हितः शर्वः कैलासमनयत् क्षणात् ।
स शर्वत्रातनामाऽसीदतस्तत्रैव सोऽवसत् । 28.137 ।
पुराऽर्थितः स्वदौहित्रस्यामरत्वाय शङ्करः ।
कॣअण्सिराजेन तेनासौ जुगोपैनं कृपॣअयुतः । 28.138 ।
वॣअसुदेवमतं ज्ञॣअत्वा साम्राज्याय परीक्षितः ।
वॣअरयामास भूलोकं नैव याहीत्यमुं शिवः । 28.139 ।
सामान्यतोऽपाण्डवाय द्रौणिनाऽप्यभिसन्धितम् ।
तद्रूपेणैव रुद्रेण विनैनमिति चिन्तितम् । 28.140 ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैनं न जघानैक्यतस्तयोः ।
चेकितानादिकां श्चैव जघानान्यान् स सर्वशः । 28.141 ।
स चेदिपाञ्चालकरूण्सकाण्सीनन्यां श्च सर्वान् विनिहत्य वीरः ।
शिशून् स्त्रियश्चैव निहन्तुमुग्रः प्राज्वालयत् तच्छिबिरं समन्तात् । 28.142 ।
जिजीविषूं स्तत्र पलायमानान् द्वारि स्थितौ गौतमः सात्वतश्च ।
निजघ्नतुः सर्वतः पॣअर्षतस्य सूतस्त्वेकः शेषितो दैवयोगात् । 28.143 ।
खड्गेन प्रहृतं दृष्ट्वॣअ हार्दिक्येन पपात ह ।
भूमौ प्रागेव सं स्पर्शान्न ज् ञॣअतस्तमसाऽमुना ।

अन्यासक्ते समुत्थाय प्राद्रवद् यत्र पार्षती । 28.144 ।
च्द्xविइइ.तस्या अकथयत् सर्वं सा भीमायाऽह दुःखिता ।
प्राद्रवद् रथमारुह्य स धन्वी गौतमीसुतम् । 28.145 ।
तदन्तरे द्रौणिरपि प्रयातः कृष्णासुतानां मुदितः शिरां सि ।
आदाय हार्दिक्यकृपॣअनुयातो दुर्योधनं सन्निकृष्टप्रयाणम् । 28.146 ।
दृष्ट्वॣअ तदुक्तं च निशम्य पापस्तुष्टोऽत्यजत् साध्विति देहमाण्सु ।
भीमार्जुनाभ्यामथ केशवाच्च भीताः पृथग् द्रौणिमुखाः प्रयाताः । 28.147 ।
तत्रैकलं द्रोणसुतं रथेन यान्तं रथी मारुतिरन्वधावत् ।
तमाद्रवन्तं प्रसमीक्ष्य भीतः पराद्रवद् द्रौणिरतिद्रुताण्स्वैः । 28.148 ।
आद्रवन्तं पुनर्दृष्ट्वॣअ भीमं द्रोणात्मजो रुषा ।
आवृत्य युद्ध्यन् विजितोऽस्त्रं ब्रह्मशिर आददे । 28.149 ।
एतस्मिन्नन्तरे कृष्णो धर्मजेनार्जुनेन च ।
तत्राऽगमत् तदस्त्रं च भीमं चॣअव्यर्थतां नयन् ।
अवध्यो भीमसेनस्तदस्त्रं चॣअमोघमेव यत् । 28.150 ।
विष्णुनैवोभयं यस्मात् क्लृप्तं भीमोऽस्त्रमेव तत् ।
गॣअयत्री तत्र मन्त्रो यद् ब्रह्मा तद्ध्यानदेवता ।
ध्येयो नारायणो देवो जगत्प्रसविता स्वयम् । 28.151 ।
ऊचे च पार्थयोः कृष्णो यत् कृतं द्रौणिना पुरा ।
स्वायुधानां यॣअचनं चॣअप्यशक्तेन तदुद्धृतौ । 28.152 ।
पृष्टेनोक्तं त्वया हीनां कृत्वा दुर्योधनाय गाम् ।
दॣअतुं त्वदायुधं मेऽद्येत्येवमुक्ते त्मनोदितम् ।
मैवं कॣअर्षीः पुनरिति द्ध्यायताऽब्धेस्तटे स्वमु । 28.153 ।
तदस्त्रं प्रज्वलद् दृष्ट्वॣअऽपाण्डवत्वविधित्सया ।
धरायां द्रौणिना मुक्तं कृष्णेन प्रेरितोऽर्जुनः । 28.154 ।
स्वस्त्यस्तु द्रोणपुत्राय भूतेभ्यो मह्यमेव च ।
इति ब्रुवं स्तदेवास्त्रमस्त्रशान्त्यै व्यसर्जयत् । 28.155 ।
अनस्त्रज्ञेषु मुक्तं तद्धन्यादस्त्रमुचं यतः ।
गुरुभक्त्या ततो द्रौणेः स्वस्त्यस्त्वित्याह वासविः । 28.156 ।
तदाऽस्त्रयोस्तु सं योगे भूतानां सं हृतिर्भवेत् ।
भूतानां स्वस्तिरप्यत्र काङ्क्षिता करुणात्मना । 28.157 ।
च्द्xइx.श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये
तथाऽप्यस्त्रद्वयं युक्तं भूतानां नॣअण्सकृद् ध्रुवम् ।
तस्मान्निवारयन् योगं तयोर्मध्येऽभवत् क्षणात् ।
निस्सीमशक्तिः परमः कृष्णः सत्यवतीसुतः । 28.158 ।
सं स्थाप्यास्त्रद्वयं दॣउरे तावाह पुरुषोत्तमः ।
सन्ति ह्यस्त्रविदः पॣउर्वं प्रायश्चैतन्न तैः कृतम् ।
लोकोपद्रवकृत् कर्म सन्तः कुर्युः कथं क्वचित् । 28.159 ।
इत्युक्ते फल्गुनः प्राह मया मुक्तं महापदि ।
शान्त्यर्थमेव च विभो क्षन्तव्यं भवता ततः । 28.160 ।
द्रौणिरप्येवमेवाऽह तौ वेदपतिरब्रवीत् ।

निवर्त्यतामस्त्रमिति शक्रसूनुस्तथाऽकरोत् ।
निवर्तनाप्रभुं द्रौणिं वॣअसुदेवोऽभ्यभाषत । 28.161 ।
क्षत्रतेजा ब्रह्मचारी कौमारादपि पाण्डवः ।
निवर्तने ततः शक्तो नायं द्रोणात्मजोऽपि सन् ।
अब्रह्मचर्यादित्युक्ते व्यासो द्रौणिमभाषत । 28.162 ।
निवर्तनासमर्थस्त्वं देहि नैसर्गिकं मणिम् ।
जितः प्रागेव भीमेन भीमायैव महाप्रभम् ।
अपि केवलया वाचा पार्थेभ्योऽस्त्रं निवर्तय । 28.163 ।
इत्युक्तो मूर्धजं रत्नं जरामरणनाण्सनम् ।
क्षुत्तृट्श्रमापहं दिव्यगन्धं ध्वान्तहरं शुभम् । 28.164 ।
उत्कृत्य भीमाय ददौ मुक्ताः पञ्चैव पाण्डवाः ।
अस्त्रादिति ततो वेदभर्ता वासविमब्रवीत् । 28.165 ।
तात मुक्तं द्रौणिनाऽपि त्वमेवास्त्रं निवर्तय ।
इत्युक्तस्तं प्रणम्याऽशु सञ्जहारार्जुनोऽपि तत् । 28.166 ।
यॣअदवेशोऽथ गौतम्याः सुतमाहैकसन्ततेः ।
वॣअचा निवर्तयास्त्रं ते इत्युक्तो द्रौणिरब्रवीत् । 28.167 ।
पक्षपातादिच्छसि त्वं भागिनेयस्य सन्ततिम् ।
तत्रैव पातयाम्यस्त्रमुत्तरागर्भकृन्तने । 28.168 ।
वॣअसुदेवः पुनः प्राह यदि हन्तव्य एव ते ।
गर्भस्तथाऽपि नैवास्त्रं पॣअतयास्मिन् कथञ्चन । 28.169 ।
च्द्xx.अभिमन्योर्मृतस्यैव देहे पातय मानद ।
एवं त्वदस्त्रनिहतं गर्भमुज्जीवयाम्यहम् । 28.170 ।
पॣअतये गर्भ एवाहमित्यूचे गौतमीसुतः ।
अथाऽह वासुदेवस्तमीषत्क्रुद्ध इव प्रभुः । 28.171 ।
दुर्मते पश्य मे वीर्यं यत् ते शक्यं कुरुष्व तत् ।
उज्जीवयाम्यहं गर्भं यततः शक्तितोऽपि ते । 28.172 ।
सन्ततिर्वर्षसाहस्रं पॣअण्डवानां भवेद् भुवि ।
मत्पालितां न कश्चित् तां तावद्धन्तुं क्षमः क्वचित् । 28.173 ।
जानामि ते मतिं दुष्टां जिघां सोः पॣअर्थसन्ततिम् ।
चिकीर्षोर्धार्तराष्ट्रस्य तन्तुं भूयः सुदुष्करम् । 28.174 ।
मदाज्ञया सा विफला भवित्री वाञ्छा मुमुक्षा विमुखस्य विष्णोः ।
यथैव तेनैव नराधिरूढो गम्यस्तव स्यान्नच भूमिभागः । 28.175 ।
दुर्गन्धयुक्तो व्रणसञ्चिताङ्गः सदा चरः स्या विपिनेषु मन्द ।
यॣअवद् भुवि स्यादिह पार्थतन्तुर्व्यासोऽपि तं प्राह तथेति देवः । 28.176 ।
रूपद्वयेनापि हरेस्तथोक्तो जगाद काल् . ईतनयं स कृष्णम् ।
त्वया सह स्यान्मम सङ्गमो विभो यथेष्टतः स्यान्नच मेऽत्र विघ्नः । 28.177 ।
इत्युक्त ओं इति प्राह भगवान् बादरायणः ।
तं प्रणम्य ययौ सोऽपि स्वप्नदृष्टमनुस्मरन् । 28.178 ।
स्वप्ने हि द्रौपदेयानां वधो दृष्टो त्मना निशि ।
अर्जुनेन प्रतिज्ञॣअनं द्रौपद्यै स्ववधं प्रति । 28.179 ।

निबध्याऽनयनं चैव तेनैव शिबिरं प्रति ।
मुञ्चेति द्रौपदीवाक्यं नेति भीमवचस्तथा ।
कृष्णवाक्यान्मणिं हृत्वा देशान्निर्यातनं तथा । 28.180 ।
इत्यादि स्वप्नदृष्टं यत् प्रायः सत्यमभूदिति ।
चिन्तयन् प्रययौ दावं द्रौणिः शस्त्रभृतां वरः । 28.181 ।
स कृष्णोक्तमपि प्राप्य बादरायणण्सिष्यताम् ।
प्राप्योत्तरद्वापरे च वेदान् सं विभजिष्यति । 28.182 ।
ततः सप्तर्षिर्भूत्वा पाराण्सर्यप्रसादतः ।
एकीभावं स्वरूपेण यास्यत्यच्युतनिष्ठया । 28.183 ।
च्द्xxइ.पाण्डवराज्यलाभो नाम अष्टाविं शोऽध्यायः
कृपोऽथ पाण्डवान् प्राप्य गौरवात् पूजितश्च तैः ।
अभूदाचार्य एवासौ राज्ञॣअं तत्तन्तुभाविनाम् । 28.184 ।
बॣअदरायणण्सिष्यत्वं पुनः प्राप्य भजन्नमुम् ।
साकं स्वभागिनेयेन भाव्येको मुनिसप्तके ।
कृतवर्मा द्वारवतॣ ऌं ययौ कृष्णानुमोदितः । 28.185 ।
कृष्णायै तं मणिं दत्वा भीमस्तां पर्यसान्त्वयत् ।
विकोपा भीमवाक्येन राज्ञे सा च मणिं ददौ । 28.186 ।
राजार्हे हि मणौ दत्ते मह्यं भीमेन लौकिकाः ।
स्त्रीपक्षपातं राजा चशङ्केयुर्मारुतेरिति । 28.187 ।
मणिं राज्ञे ददौ कृष्णा भर्तृप्रियहिते रता ।
सोऽप्याबध्य मणिं मॣउर्ध्नि रेजे राजा गवामिव । 28.188 ।
वेदेश्वरेणापि यदूत्तमेन कृष्णेन युक्तास्तत आण्सु पार्थाः ।
ययुः सभार्या निजराजधानीं हत्वैव सन्तोऽन्तररीन् स्वराज्यम् । 28.189 ।
युधिष्ठिरस्यानु विचित्रवीर्यसुतस्य पादावभिवन्दमानम् ।
आकृष्य भीमं परमेश्वरोऽयो मयाकृतिं धात् पुरतो नृपस्य । 28.190 ।
भीमाकृतिं तां स सुयोधनेन कारापितामभ्यसने गदायाः ।
आण्स्लिष्य चूर्णीकृतवानसृग् वमन् हा तात भीमेति वदन् पपात । 28.191 ।
तमाह कृष्णो न हतोऽद्य भीमो नच त्वयाऽन्यैरपि शक्यतेऽसौ ।
हन्तुं स्वबुद्धिः प्रथिता त्वयाऽद्य पापा हि ते बुद्धिरद्यापि राजन् । 28.192 ।
स्वबुद्धिदोषादतिपापशीलपुत्राख्यपापानि विवर्द्धयित्वा ।
नीतो वशं तैः फलमद्य भुञ्जन् न क्रोधितुं चॣअर्हसि भीमसेने । 28.193 ।
इत्युक्ते शान्तबुद्ध्यैव राज्ञॣअऽहूतो वृकोदरः ।
अभ्यवन्दत तत्पादावनुजाद्याण्स्च तस्य ये । 28.194 ।
वज्राच्च दृढदेहत्वादविकारे वृकोदरे ।
न दोषो विवृतोऽस्य स्यादिति कृष्णेन वञ्चितः ।
सर्वानाण्स्लिष्य च प्रेम्णा युयोज नृप आण्सिषः । 28.195 ।
कुलनाण्सकरः पॣअपः शापयोग्यस्तव ह्यहम् ।
इत्युक्त्वैव प्रणमतो गान्धारी सुपदाङ्गुलीः । 28.196 ।
च्द्xxइइ.ददर्श धर्मराजस्य पट्टान्तेन प्रकोपिता ।
तस्याः क्रोधाग्निनिर्दग्धनखः स कुनखोऽभवत् । 28.197 ।

वन्दमानं पुनर्भीममाह सा क्रोधविह्वला ।
अधर्मतः कथं भीम सुतं मे त्वं निजघ्निवान् । 28.198 ।
इत्युक्तोऽस्याः शमयितुं क्रोधमग्रे वृकोदरः ।
प्राह न प्राणसन्देहे पापं स्यात् पापिनो वधे । 28.199 ।
इत्युक्त्वा तां पुनः प्राह प्रतिज्ञॣअहानिमन्तरा ।
न मेऽस्ति प्राणसन्देह इति जानन् वृकोदरः । 28.200 ।
यथाप्रतिज्ञं भ्रातृव्यान् रणे मम निजघ्नुषः ।
क्वाधर्मः क्षत्रजातेस्तु तद्धानौ जीवितं नहि । 28.201 ।
"पापा नशुद्धधर्मेण हन्तव्या" इति च श्रुतिः ।
"अन्यवत् पापहननं पॣअपयेत्याह" इति श्रुतिः ।
अतोऽसुरान् नैकृतिकान् निकृत्या घ्नन्ति देवताः । 28.202 ।
"निकृत्या निकृतिं हन्यान्निकृत्या नैव धार्मिकम्" ।
इति श्रुतिर्हि परमा पठ्यते पैङ्गिभिः सदा । 28.203 ।
इत्युक्ता तं पुनः प्राह कथं ते नरशोणितम् ।
पीतं नरेणैव सता नपीतमिति सोऽब्रवीत् । 28.204 ।
दन्तान्तरं न मे प्राप शोणितं तत् सुतस्य ते ।
प्रतिज्ञॣअपालनायापि प्रतिकर्तुं च तत् कृतम् । 28.205 ।
भीषणाय च शत्रूणां पीतवच्च प्रदर्शितम् ।
वेददृष्टण्स्च धर्मोऽयमतिपापजनं प्रति । 28.206 ।
इत्युक्तोवाच नैवान्धद्वयस्यास्य वृकोदर ।
घ्नता पुत्रशतं यष्टिमात्रं चोर्वरितं त्वया । 28.207 ।
तामाह भीमः पॣअपिष्ठॣअ वधयोग्यापराधिनः ।
सर्वे हता इति पुनः साऽह येनाकृतस्तव ।
अपराधः स एकोऽपि किं नॣअस्तीत्यवदत् स ताम् । 28.208 ।
सर्वैः समेतैः कृष्णस्य बन्धनाय विनिश्चितम् ।
अन्यानि च सुपापानि कृतान्यत्र पुराऽपिच । 28.209 ।
वॣअसुदेवं सभासं स्थं ब्रुवाणं धर्मसं हितम् ।
च्द्xxइइइ.(समस्तधर्मसङ्ग्रहः )
पुनः पुनरवज् ञॣअय यान्तं दुर्योधनं बहिः ।
सर्वेऽन्वगच्छन्नित्यादीन्यभिप्रेत्य वृकोदरः । 28.210 ।
नैकोऽप्यनपराधी मे स्वयं ताननुशिक्षितुम् ।
असमर्था मयि क्रोधं किं करोषि निरर्थकम् । 28.211 ।
इत्युक्ता साऽभवत् त् ऊष्णीं क्रमात् सर्वैश्च पाण्डवैः ।
वन्दिता व्यासवाक्याच्च किञ्चिच्छान्ताऽथ साऽभवत् । 28.212 ।
तस्या याण्स्च स्नुषाः सर्वास्ताभिः सह पुरस्कृताम् ।
कृत्वा तं धृतराष्ट्रं च विदुरादीं श्च सर्वशः । 28.213 ।
पॣअण्डवाः प्रधनस्थानं सभार्याः पृथया सह ।
कृष्णाभ्यां च ययुस्तत्र गान्धार्यास्तपसो बलम् । 28.214 ।
जानन् पाण्डवरक्षार्थं चिकीर्षुस्तत्तपोव्ययम् ।
वेदेश्वरो ददौ दिव्यं चक्षुः सत्यवतीसुतः । 28.215 ।

तेन दृष्ट्वॣअ प्रेतदेहान् सर्वां स्तत्र समाकुला ।
शशाप यादवेशानं त्वयाऽस्मत्कुलनाण्सनम् ।
यत् कृतं तत् तव कुलं गच्छत्वन्योन्यतः क्षयम् । 28.216 ।
इत्युक्तो भगवान् कृष्णः स्वचिकीर्षितमेव तत् ।
अस्त्वेवमित्याह विभुरीश्वरोऽप्यन्यथा कृतौ । 28.217 ।
तेन तस्यास्तपो नष्टं हीना साऽतो हि भर्तृतः ।
नॣअण्सयेद्धि सदा विष्णुः स्वयोग्यादधिकान् गुणान् । 28.218 ।
तत आण्स्लिष्य भर्तॣऋणां देहान् प्ररुदतीः स्त्रियः ।
सर्वा दुर्योधनादीनां दर्शयामास केशवः ।
कृष्णायै सा च तं देवमस्तुवत् पूर्णसद्गुणम् । 28.219 ।
ततो देहान् प्रसिद्धानां पॣअर्थाः समदहन् सताम् ।
अन्येषां धृतराष्ट्रादीन् पुरस्कृत्यैव कां श्चन ।
सूतैः पञ्चभिरेव स्वैः सरस्वत्यां प्रचिक्षिपुः । 28.220 ।
स्नेहान्नृपो यमौ च स्वान् नाऽजौ तस्मिन् ह्ययोजयन् ।
शवाः प्रायो बहुत्वेन तत्रतत्रैव सं स्थिताः । 28.221 ।
ततो ददत्सु पानीयं गङ्गायां स्वजनस्य तु ।
पृथा कर्णाय दत्तेति पार्थानाहाग्रजं च तम् । 28.222 ।
च्द्xxइव्.अथ एकोनत्रिं शोऽध्यायः
ओं । यदैव कृष्णौ सकलाधिराज्ये युधिष्ठिरं यौवराज्ये च भीमम् ।
विप्रैर्युतावभिषिच्याऽशिषण्स्च युक्ता दत्वा हर्षयामासतुस्तौ । 29.1 ।
तदैव चार्वाक इति प्रसिद्धं रक्षस्त्रिदण्डी यतिरेव भूत्वा ।
युधिष्ठिरं गर्हयामास विप्रास्त्वां गर्हयन्तीति सुपापशीलम् । 29.2 ।
श्रुत्वैव तद् दुःखितमाण्सु धर्मजं दृष्ट्वॣअ विप्राः शेपुरमुं भृशार्ताः ।
अगर्हितं नित्यमस्माभिरेनं यतोऽवोचो गर्हितमद्य पाप ।
भस्मीभवाऽश्वेव ततस्त्वितीरिते क्षणादभूत् पापतमः स भस्मसात् । 29.3 ।
भस्मीकृतेऽस्मिन् यतिवेषधारिणि युधिष्ठिरं दुःखितं वृष्णिसिं हः ।
प्रोवाच नायं यतिरुग्रकर्मा सुयोधनस्यैव सखा सुपापः । 29.4 ।
रक्षोऽधमोऽयं निहतोऽद्य विप्रैस्तन्मा ण्सुचः कृतकार्योऽसि राजन् ।
इतीरितः शान्तमनाः स विप्रान् सन्तर्पयामास धनैश्च भक्त्या । 29.5 ।
असान्त्वयच्च बान्धवान् स पौरसं श्रितादिकान् ।
ददौ यथेष्टतो धनं ररक्ष चानु पुत्रवत् । 29.6 ।
स भीष्मद्रोणकर्णानां वधाद् दुर्योधनस्य च ।
पॣअपाण्सङ्की तप्यमानो राज्यत्यागे मनो दधे । 29.7 ।
सोऽनुजैः कृष्णया विप्रैरप्युक्तो धर्मशासनम् ।
ततो हाहेति विलपन् राजा परमदुःखितः ।
शशाप सर्वनारीणां गुह्यं हृदि न तिष्ठतु । 28.223 ।
हॣअ मातस्तव धृत्यैव वयं सर्वे भृशं हताः ।
ज्येष्ठं पितृसमं हत्वा प्रतिपत्स्याम कां गतिम् । 28.224 ।
एवं वदन्तं कौन्तेयं वॣअसुदेवः सनारदः ।
शमयामास सद्वाक्यैर्गुणान् कर्णस्य चाब्रवीत् । 28.225 ।

ततस्ते प्रेतकार्याणि चक्रुः सर्वेऽपि सर्वशः ।
सर्वेषामाधिराज्ये च स्थितोऽभूत् पाण्डवाग्रजः । 28.226 ।
च्द्xxव्.भीमं सम्प्रार्थयित्वैव न वेत्थ्सीत्याह फल्गुनम् । 29.8 ।
तस्मिन् क्रुद्धे नृपं प्राहुर्विप्रास्त्वत्तोऽपि तत्त्ववित् ।
शक्रोऽर्जुन इति श्रुत्वाऽप्येतद्धर्मे ससं शयम् । 29.9 ।
मत्स्नेहादेव सर्वेऽपि धर्मोऽयमिति वादिनः ।
इत्येवं शङ्कमानं तमूचतुर्विप्रयादवौ ।
कृष्णो धर्मोऽयमित्येव शास्त्रयुक्त्या पुनः पुनः । 29.10 ।
नॣअतिनिश्चितबुद्धिं तं तदाऽपि पुरुषोत्तमौ ।
हतपक्षगतत्वेन तच्छङ्काया अगोचरः ।
यतो भीष्मस्ततो याहि तमित्यूचतुरव्ययौ । 29.11 ।
स ताभ्यां भ्रातृभिश्चैव मुनिभिश्च समन्वितः ।
भीष्मं ययौ लज्जितेऽस्मिन्स्तं भीष्मॣअयाऽह केशवः । 29.12 ।
पृच्छेत्युक्तः स भीष्मेण पप्रच्छाखिलमञ्जसा ।
तत्रोवाचाखिलान् धर्मान् कृष्णो भीष्मशरीरगः । 29.13 ।
भीष्मो ह्याह हरिं पॣअर्था बोधनीयास्त्वयैव हि ।
कॣअ ण्सक्तिर्मम देवेश पार्थान् बोधयितुं प्रभो । 29.14 ।
इत्युक्तो भगवानाह त्वत्कीर्त्यै त्वयि सं स्थितः ।
प्रवक्ष्यॣअम्यखिलान् धर्मान् सूक्ष्मं तत्त्वमपीति ह । 29.15 ।
राज्ञः प्रथमतो धर्मो भगवद्धर्मपालनम् ।
तदर्थं कण्टकोद्धारो धर्मा भागवत् आ अपि ।
मनोवाक्कर्मभिर्विष्णोरच्छिद्रत्वेन चार्चनम् । 29.16 ।
पूर्णाण्सेषगुणो विष्णुः स्वतन्त्रश्चैक एव तु ।
तद्वशं सर्वमन्यच्च सर्वदेति विनिश्चयः । 29.17 ।
देवत् आक्रमविज्ञॣअनमपूजाऽन्यस्य वै हरेः ।
पूजा भागवतत्वेन देवादीनां च सर्वशः । 29.18 ।
च्द्xxवि.वृथा कर्माकृतिः क्वापि निराण्सीस्त्वं सदैव च ।
विष्णोर्भागवत् आनां च प्रतीपस्याकृतिः सदा ।
परस्परविरोधे तु विशिष्टस्यानुकूलता । 29.19 ।
प्रियं विष्णोस्तदीयानामपि सर्वं समाचरेत् ।
धर्ममप्यप्रियं तेषां नैव किञ्चित् समाचरेत् । 29.20 ।
साम्ये विरोधे च बहूननुवर्तेत वैष्णवान् ।
एते साधारणा धर्मा ज्ञेया भागवत् आ इति । 29.21 ।
तत्त्वविज्ञॣअपनं धर्मो विप्रस्य तु विशेषतः ।
शारीरदण्डसन्त्यागः पुत्रभार्यादिकानृते ।
तत्रापि नाङ्गहानिः स्याद् वेदना वा चिरं नतु । 29.22 ।
नचार्थदण्डः कर्तव्यो विप्रवैश्यादिभिः क्वचित् ।
शारीरदण्डविषये वैश्यादीनां च विप्रवत् । 29.23 ।
यथालब्धेन वर्तेत भिक्षया वा द्विजोत्तमः ।
शिष्ययाज्योपलब्धैर्वा क्षत्रधर्मेण वाऽपदि । 29.24 ।

महापदि विशां धर्मैः क्षत्रियः सुरविप्रयोः ।
अन्यत्र सर्ववित्तेन वर्तेतैतां श्च पालयन् । 29.25 ।
विरोधिनः क्षत्रियाच्च प्रसह्यैव हरेद् धनम् ।
सामादिक्रमतो धर्मान् वर्तयेद् दण्डतोऽन्ततः ।
अपलायी सदा युद्धे सतां कॣअर्यमृते भवेत् । 29.26 ।
कृषिवाणिज्य गोरक्षा कुसीदं वैश्यजीवनम् ।
परिचर्यैव शूद्रस्य वृत्तिरन्ये स्वपूर्ववत् ।
वर्तेयुर्ब्राह्मणाद्याण्स्च क्रमात् पूज्या हरिप्रियाः । 29.27 ।
हरिभक्तावनुच्चस्तु वर्णोच्चो नातिपूज्यते ।
विना प्रणामं पूज्यस्तु वर्णहीनो हरिप्रियः ।
आदरस्तत्र कर्तव्यो यत्र भक्तिर्हरेर्वरा । 29.28 ।
च्द्xxविइ.ज्ञॣअपनं क्षत्रियाणां च धर्मो विप्राभ्यनुज्ञया ।
तदभावे तु वैश्यानां शूद्रस्य परमापदि । 29.29 ।
"वर्णेष्वज् ञेष्ववर्णस्तु न ज् ञॣअनी स्यात् कथञ्चन" ।
इति श्रुतेरवर्णस्य ज् ञॣअपनप्राप्तिरेव न । 29.30 ।
ज्ञेयं सर्वत्रिवर्णस्थस्त्रीभिर्वेदान् विनाऽखिलम् ।
स्वीयपुन्नियतिः स्त्रीणां स्वदारनियतिर्नृणाम् । 29.31 ।
धर्मो गुणोत्तमानां तु स्मृत्यैवान्धं तमो व्रजेत् ।
गुणसर्वस्वहानिः स्यादुत्तरोत्तरतोऽत्र च । 29.32 ।
अधोऽधोऽधिकदोषः स्यात् स्त्रीणामन्यत्र मध्यतः ।
वेदा अप्युत्तमस्त्रीभिः कृष्णाद्याभिरिवाखिलाः । 29.33 ।
देव्यो मुनिस्त्रियश्चैव नरादिकुलजा अपि ।
उत्तमा इति विज्ञेयास्तच्छूद्रैरप्यवैदिकम् ।
ज्ञेयमन्यैर्हरेर्नाम निजकर्तव्यमेव च । 29.34 ।
सर्वथाऽन्धं तमो याति वरं सदृशमेव वा ।
यो विष्णोर्मन्यते किञ्चिद् गुणैः कैश्चिदपि क्वचित् । 29.35 ।
ब्रह्मेशानादिकमपि भेदं यो वा न मन्यते ।
भेददृक् तद्गुणादौ च प्रादुर्भावगतेऽपि यः । 29.36 ।
प्राकृतं देहमथवा दुःखाज्ञॣअनश्रमादिकम् ।
मन्यते तारतम्यं वॣअ तद्भक्तेष्वन्यथैव यः । 29.37 ।
मनोवाक्तनुभिर्यो वा तस्मिन्स्तद्भक्त एव वा ।
विरोधकृद् विष्ण्वधीनादन्यत् किञ्चिदपि स्मरन् । 29.38 ।
अन्याधीनत्वविच्चास्य सर्वपूर्त्यविदेव च ।
भक्तिहीनश्च ते सर्वे तमोऽन्धं यॣअन्त्यसं शयम् । 29.39 ।
तत्त्वे सं शययुक्ता ये सर्वे ते निरयोपगाः ।
च्द्xxविइइ.दोषेभ्यस्ते गुणाधिक्ये नैव यान्त्यधमां गतिम् ।
गुणदोषसाम्ये मानुष्यं सर्वदैव पुनः पुनः । 29.40 ।
यॣअवद् दोषक्षयश्चोर्ध्वा गतिः क्रमश एव तु ।
सर्वदोषक्षये मुक्तिरात्मयोग्यानुसारतः । 29.41 ।
भक्तिज्ञॣअनोन्नतावेव स्वर्गश्च शुभकर्मणः ।

विष्णुवैष्णववाक्येन हानिः पॣअपस्य कर्मणः । 29.42 ।
इत्यादि धर्मसर्वस्वं भीष्मस्थेनैव विष्णुना ।
पॣअर्थानां गदितं तच्च श्रुत्वा धर्मसुतोऽनुजान् ।
पप्रच्छ विदुरं चैव सारं धर्मादिषु त्रिषु । 29.43 ।
आह क्षत्ता धर्ममेव सारमर्थं च मध्यमम् ।
नीचं कॣअमं निष्फलत्वादर्थमेवार्जुनोऽब्रवीत् । 29.44 ।
सारं स द्विविधो ज् ञेयो दैवो मानुष एव च ।
दैवो विद्या हिरण्यॣअदिर्मानुषः परिकीर्तितः । 29.45 ।
मध्यमो धर्म एवात्र साध्यं साधनमेव च ।
विद्याह्वयोऽर्थो धर्मस्य विद्ययैव च मुच्यते । 29.46 ।
मॣअनुषोऽर्थोऽपि विद्यायाः कॣअरणं सुप्रयोजितः ।
तुष्टोऽर्थेन गुरुर्यस्मात् कैवल्यं दॣअतुमप्यलम् । 29.47 ।
धर्मार्थतां विनाऽप्यर्थैस्तुष्येयुर्गुरुदेवताः ।
यद्यनुद्देशितो धर्मोऽप्यर्थमेवानुसं व्रजेत् । 29.48 ।
गुरुताऽर्थगतैव स्यात् कामोऽवस्ताद्धि निष्फलः ।
यमावत्र विदां श्रेष्ठॣअवर्जुनोक्तमनूचतुः । 29.49 ।
अथाह भीमः प्रवरः सुतत्त्वदृशां समस्तानभिभाष्य हर्षात् ।
स्मयन् न कामादतिरिक्तमस्ति किञ्चिच्छुभं क्कावरतां स यायात् । 29.50 ।
कॣअम्यं हि कामाभिधमाहुरार्याः कॣअम्याः पुमर्थाः सह साधनैर्यत् ।
च्द्xxइx.अकाम्यतां यॣअत्यपुमर्थ एव पुमर्थितत्वाद्धि पुमर्थ उक्तः । 29.51 ।
विज्ञॣअनभक्त्यादिकमप्यतीव सत्साधनं कॣअमबहिष्कृतं चेत् ।
न साधनं स्यात् परमोऽपि मोक्षो न साध्यतां यॣअति विना हिकामात् । 29.52 ।
परात् परोऽप्यादिपुमान् हरिश्च स्वस्येतरेषामपि काम्य एव ।
अकामितोऽवाग्गतिमेव दद्यात् कामः पुमर्थोऽखिल एव तेन । 29.53 ।
इच्छैव कामोऽस्तु तथाऽपि नैतामृते हि चित्त्वं घटकुड्यवत् स्यात् ।
सारस्ततः सैव चिदात्मकाऽपि सा चेतना गूढतनुः सदैव । 29.54 ।
न प्रश्नयोग्यः पृथगेव कामस्तेनैष राजन् यदि तारतम्यम् ।
इच्छस्ययं ते त्रिविधो हि वेद्यो धर्मार्थयुक्तः परमो मतोऽत्र ।
एकाविरोधी यदि मध्यमोऽसौ द्वयोर्विरोधी तु स एव नीचः । 29.55 ।
तस्मात् स्वबुद्धिप्रमदाभिरेव कामं रमेथा अनुरूपकामः ।
राजन् न कामादपरं शुभं हि परो हि कामो हरिरेव येन । 29.56 ।
प्राज्ञः सुहृच्चन्दनसारलिप्तो विचित्रमाल्याभरणैरुपेतः ।
इदं वचो व्याससमासयुक्तं सम्प्रोच्य भीमो वरराम वीरः । 29.57 ।
प्रशस्य भीममन्यां श्च राजा मोक्षमथास्तुवत् ।
स्वयुक्तेरप्रतीपत्वान्निराचक्रे न मारुतिः । 29.58 ।
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते
श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये
(समस्तधर्मसङ्ग्रहो नम) एकोनत्रिं शोऽध्यायः
च्द्xxx.(यागसमाप्तिः )
अथ त्रिं शोऽध्यायः

ओं । अथ कृष्णमनुस्मृत्य भीष्मे स्वां वसुतां गते ।
कृत्वा कार्याणि सर्वाणि गङ्गामाण्स्वास्य दुःखिताम् । 30.1 ।
आण्स्वासितश्च कृष्णाभ्यां धर्मजो दुःखितः पुनः ।
पराण्सरसुतेनोक्तः कृष्णेनानन्तराधसा । 30.2 ।
अपापे पापशङ्कित्वादश्वमेधैर्यजाच्युतम् ।
कुरु राज्यं च धर्मेण पालयापालकाः प्रजाः । 30.3 ।
इत्युक्तः स तथा चक्रे त्यक्त्वा भोगां श्च कृत्स्नशः ।
गोव्रतादिव्रतैर्युक्तः पॣअलयामास मेदिनीम् । 30.4 ।
ददौ देयानि मुख्यानि यथाकाममखण्डितम् ।
नैवार्थी विमुखः कश्चिदभूद् योग्यः कदाचन । 30.5 ।
प्रष्टा च दाताऽखिलराजनम्यो यष्टा च धर्मात्मज एव तत्र ।
बभूव पाण्डोर्गृहमावसं श्च राजाधिराजो वनितानिवृत्तः । 30.6 ।
भीमस्तु दौर्योधनमेव सद्म प्रपेदिवानूर्जितवीर्यलब्धम् ।
कृष्णासहायः सुरराजयोग्यानभुङ्क्त भोगान् युवराज एव । 30.7 ।
कृष्णा च पार्थां श्चतुरो विहाय सुव्यक्तसारस्वतशुद्धभावा ।
रराज राजावरजेन नित्यमनन्ययोगेन शिखेव वह्नेः । 30.8 ।
प्रीत्यैव विज्ञॣअनयुजाऽन्यपार्थैः सं वॣअदतः परिहृता गतभाविकाले ।
अपि स्वकीयं पतिमेव भीममवाप्य सा पर्यचरन्मुदैव । 30.9 ।
रराज राजावरजस्तया स द्विरूपया सोमककाण्सिजातया ।
श्रिया भुवा चैव यथाऽब्जनाभो निहत्य सर्वान् दितिजान् महाब्धौ । 30.10 ।
सर्वोत्तुङ्गो नामतः प्राणवायोरं शो निशायां गुरुपुत्रसूदितः ।
मॣअताऽस्य देवीति च रौहिणेयी भीमप्रियाऽसीद् या पुराऽस्यैव राका । 30.11 ।
च्द्xxxइ.अन्याण्स्चाऽसुर्वासुदेव्यो दिशो या ॡअपश्च पूर्वं विं शतिरग्र्यरूपाः ।
ताभिर्युतो दैवतैरप्यलभ्यानभुङ्क्त भोगान् विबुधानुगार्चितः । 30.12 ।
ररक्ष धर्मानखिलान् हरेः स निधाय विप्राननुशास्य युक्तान् ।
सद्वैष्णवान् विदुषः पञ्चपञ्च सवेतनान् ग्राममनु स्वकीयान् । 30.13 ।
दधार दण्डं तदवर्तिषु स्वयं जग्राह चान्वेव मुदाऽथ तद्गतान् ।
तद्धृत्तमन्यैरपि विप्रवर्यैः सं शोधयन् सर्वमसौ यथा व्यधात् । 30.14 ।
नॣअवैष्णवः कश्चिदभूत् कुतश्चिन्नैवान्यनिष्ठो नच धर्महन्ता ।
न विध्यवर्ती नच दुःखितोऽभून्नापूर्णवित्तश्च तदीयराष्ट्रे । 30.15 ।
वॣअसिष्ठवृष्णिप्रवरौ प्रपश्यतां ताभ्यां च भीमेन मुनीश्वरैश्च ।
सं शिक्षितानां प्रथमाद् युगाच्च गुणाधिकः कलिरासीत् प्रजानाम् । 30.16 ।
शुभं महत् स्वल्पफलं कृते हि विपर्ययेणाण्सुभमेष दोषः ।
तद्धीनमप्युच्चशुभं कृताद् युगाच्चक्रे कलिं मॣअरुतिरच्युताण्स्रयात् । 30.17 ।
धनञ्जयः प्रोद्यतदण्ड ॡअसीत् सदाऽन्यचक्रेषु निजाग्रजेरितः ।
विभीषयित्वा नृपतीन् सरत्नान् पदोर्नृपस्याग्रभुवो न्यपातयत् । 30.18 ।
सदैव कृष्णस्य मुखारविन्दाद् विनिस्सृतं तत्त्वविनिर्णयामृतम् ।
पिबन् सुताद्याधिमसौ क्रमेण त्यजं श्च रेमेऽविरतातिभोगः । 30.19 ।
दुः शासनस्याऽवसथं सुभद्राचित्राङ्गदासहितोऽध्यावसं श्च ।
सचन्द्रिकाकान्तिरनूनबिम्बो नभस्थितश्चन्द्र इवात्यरोचत । 30.20 ।

समस्तभृत्याण्स्रितवेतनानां मॣअद्रेय आसीत् प्रथमः प्रदाता ।
स दुर्मुखस्याऽवसथेऽवसच्च स मद्रराजात्मजयाऽग्र्यवर्ती । 30.21 ।
सन्धानभेदानुगतप्रवृत्तिस्तिष्ठं श्च दुर्मर्षण्सुभ्रसद्मनि ।
नृप्-अङ्गरक्षः प्रगृहीतखड्गस्तस्यानुजो मागधकन्ययाऽसीत् । 30.22 ।
सेनापतिः कृप आसीद् युयुत्सुः ससञ्जयो विदुरश्चाऽम्बिकेयम् ।
च्द्xxxइइ.पॣअर्थेरिताः पर्यचरन् स्वयं च सर्वे यथा दैवतमादरेण । 30.23 ।
द्विरूपकृष्णप्रहितेषु पाण्डुषु क्षितिं प्रशासत्सु न कश्चनाऽतुरः ।
नचाक्रमान्मृत्युरभून्न नार्यो विभर्तृकॣअ नो विधुरा नराण्स्च । 30.24 ।
शब्दादयश्चाऽसुरतीव हृद्या निकामवर्षी च सुरेश्वरोऽभूत् ।
प्रजा अनास्पृष्टसमस्ततापा अनन्यभक्त्याऽच्युतमर्चयन्ति । 30.25 ।
पृथ्वी च गावः ससरस्वतीका निकामदोहा अभवन् सदैव ।
अब्दाब्धिनद्यो गिरिवृक्षजङ्गमाः सर्वेऽपि रत्नप्रसवा बभूवुः । 30.26 ।
कृष्णाण्स्रयात् सर्वमिदं वशे ते विधाय सम्यक् परिपालयन्तः ।
दिवीव देवा मुमुदुः सदैव मुनीन्द्रगन्धर्वनृपॣअदिभिर्वृताः । 30.27 ।
समुज्ज्वला पाण्डवकीर्तिनारी पदं विधायासुरपक्षमूर्धसु ।
वराभये चैव सतां कराभ्यां कृष्णप्रसूता जगदण्डमावृणोत् । 30.28 ।
पॣअताल् . अपादां पृथिवीनितम्बामाकाण्समध्यां करसन्तताण्साम् ।
ग्रहर्क्षताराभरणद्युवक्षसं विरि ञ्चलोकस्थलसन्मुखाम्बुजम् । 30.29 ।
विकुण्ठनाथाभयहस्तमादरान्मूर्ध्ना वहन्तीं वरभारताख्याम् ।
निशम्य तामीक्ष्य समस्तलोकाः पवित्रिता वेदिभवामिवान्याम् । 30.30 ।
प्रपालयत्स्वेव धरां सकृष्णेष्वद्धैव पार्थेषु कलिर्बलिश्च ।
सुपापदैत्यौ क्वच राष्ट्रविप्लवं सञ्चक्रतुस्तच्छ्रुतमाण्सु पार्थैः । 30.31 ।
नृपेण कृष्णेन च साधु चोदितो भीमस्तदा तौ सगणौ विजित्य ।
बलिं प्रविद्राव्य कलिं निबद्ध्य समानयत् कृष्णनृपेन्द्रयोः पुरः । 30.32 ।
पप्रच्छ तं कृष्णपुरो युधिष्ठिर उदारधीः ।
कले किमिति मे राष्ट्रं विप्लावयसि दुर्मते । 30.33 ।
इत्युक्त आह कालोऽयं दुर्योधननिपातनम् ।
आरभ्य मम तत्र त्वं बलादाक्रम्य तिष्ठसि ।
ततो मया कृतो राष्ट्रविप्लवस्ते नराधिप । 30.34 ।
च्द्xxxइइइ.तमाह राजा राज्ञॣअं हि बलाद् राज्यं प्रवर्तते ।
अपि कालभवं राष्ट्रं त्वदीयं मॣअदृशैर्नृपैः ।
ह्रियते बलवद्भिर्हि राज्याण्सा ते कुतस्तदा । 30.35 ।
"कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् ।
इति ते सं शयो मा भूद् राजा कालस्य कारणम्" 83 । 30.36 ।
तमुवाच कलिः कॣअले मदीये त्वादृशः कुतः ।
राजानं पूर्वमाविश्य विप्रां श्च स्यामहं नृप । 30.37 ।
वॣअसुदेवसहायेषु तेजो युष्मॣअसु मे नहि ।
क्व राजाऽसावृते युष्मॣअन् यो मया नाभिभूयते । 30.38 ।
मदीयकाले भूपाल विप्रवेदविरोधिनि ।
मद्दृष्टिपाते क्व गुणाः क्व वेदाः क्व सुयुक्तयः । 30.39 ।

जगाद नृपतिः सत्यं कले वक्ष्यनृतोऽपि सन् ।
मोचये त्वर्तवचनाद् यदाऽस्मत्सन्ततेः परम् ।
विलुम्पस्यखिलान् धर्मान् करं तत्रापि नोऽर्पय । 30.40 ।
सीमाधिर्बहुवाक्यं च तुलामाने च मे करः ।
नैवातिक्रममेतेषां कुरु सर्वात्मना क्वचित् । 30.41 ।
तमाह भगवान् कृष्णो यावत् पाण्डवसन्ततिः ।
तावन्न ते भवेच्छक्तिः प्रवृत्तस्यापि भूतल् . ए । 30.42 ।
पॣअण्डवेभ्यः परं यॣअवत् क्षेमकः क्रमवर्द्धिता ।
क्षेमकात् परतः पूर्तिं शक्तिस्ते यास्यति ध्रुवम् । 30.43 ।
न द्रष्टव्यं भूतल् . अं ते कुत एव स्पृशेर्भुवम् ।
यॣअवत् पार्था अहं चॣअत्र ततो भुवि पदं कुरु । 30.44 ।
83 महा. 12.70.6
च्द्xxxइव्.इत्युक्तो वासुदेवेन मोचितो धर्मजेन च ।
तान् प्रणम्य ययौ पारे समुद्रस्याऽश्रयद् गुहाम् ।
पॣअर्थाण्स्च कृष्णसहिता रक्षन्तः क्ष्मॣअं मुदं ययुः । 30.45 ।
एवं पॣअर्थान् प्रतिष्ठॣअप्य शक्रप्रस्थे तु सार्जुनः ।
क्रीडन् दिव्याः कथाः प्राह पुत्रशोकापनुत्तये ।
गीतोक्तं विस्मृतं चॣअस्मै पुनर्विस्तरतोऽवदत् । 30.46 ।
वॣअणी प्राणो वासुदेव इत्येतैरखिलं ततम् ।
सर्वोत्तमत्वमेतेषां सर्वमेतद्वशे जगत् ।
उत्तरोत्तरमेतेऽपि गुणोच्चास्तद्वशेऽपरे । 30.47 ।
इत्थं हरेर्वशे सर्वगुणपूर्णण्स्च स प्रभुः ।
एक एव नचान्योऽस्ति प्राणोच्चा तदधो रमा । 30.48 ।
स हुताण्स इति प्रोक्तो हुतमत्त्यखिलं यतः ।
वॣअक्प्राणमध्यगो नित्यं धारयत्यखिलं जगत् ।
स ईशो ब्रह्मरुद्राद्या जीवा एव प्रकीर्तिताः । 30.49 ।
ये तस्यानादिसद्भक्ता मुक्तियोग्या हि ते स्मृताः ।
अनादिद्वेषिणो येऽस्मिन्स्तमोयोग्याः सुपापिनः । 30.50 ।
मिश्रा मध्या इति ज् ञेयाः सं सारपरिवर्तिनः ।
एवं जीवास्त्रिधा प्रोक्ता भवन्त्येते नचान्यथा । 30.51 ।
तारतम्यं च विज्ञेयं लि ङ्गैर्दैहिकमानसैः ।
विष्णोर्लि ङ्गानुसारित्वतारतम्यात् तदीक्षणम् । 30.52 ।
विष्णोस्तदनुगानां च प्रीतिकृद् धर्म ईरितः ।
अधर्मोऽन्य इयं निष्ठॣअ प्रलापः किं करिष्यति । 30.53 ।
एवमाद्यनुशास्याजः पॣअर्थं पॣअर्थैः सुसत्कृतः ।
कथञ्चित् तानवस्थाप्य सुदूरानुगतान् प्रभुः ।
सुभद्रासहितः प्रायाद् यानेन द्वारकापुरीम् । 30.54 ।
च्द्xxxव्.समाधिविरतोदङ्कपरिपृष्टः पथि प्रभुः ।
हतं दुर्योधनं प्राह सभ्रातृसुतसैनिकम् । 30.55 ।
तं शिष्यवधकोपेन शप्तुमात्मानमुद्यतम् ।

केशवोऽशमयद् वाक्यैर्विश्वरूपं प्रदर्श्य च । 30.56 ।
मद्भक्तो नितरामेष मदाराधनतत्परः ।
मॣअमवज् ञॣअय निरयं मॣअऽनुत्थानं व्रजेदिति । 30.57 ।
कृपया वासुदेवेन बोधितः शान्तमानसः ।
पश्चात्तापाभितप्तात्मा तमेव शरणं ययौ । 30.58 ।
तस्मै देवोऽभयं दत्त्वा प्रेषयिष्येऽमृतं तव ।
दॣअतुं शक्रमिति प्रोक्त्वा ययौ द्वारवतीं प्रभुः । 30.59 ।
अथाऽदिदेश देवेशं वॣअसुदेवोऽमृतं मुनेः ।
देहीति वञ्चयिष्यॣअमीत्याह सोऽपि क्षमापयन् । 30.60 ।
ओं इत्युक्तो भगवता तत्स्नेहात् स शचीपतिः ।
सुजुगुप्सितमातङ्गवेषो भूत्वा मुनिं ययौ । 30.61 ।
मॣउत्रस्रोतसि सोऽधश्च निधाय कलशं वशी ।
मॣउत्रयन्निव तं प्राह वासुदेवः सुधामिमाम् ।
महर्षे प्रेषयामास तवार्थे तत् पिबेति च । 30.62 ।
स मूत्रमिति मत्वा तं यॣअहीत्येवाऽह भत्सयन् ।
वञ्चयित्वैव तं शक्रो ययौ प्रीतः स्वमालयम् । 30.63 ।
असाधारणमन्नं हि देवानाममृतं सदा ।
अन्यपीतिस्ततस्तस्य देवानां परमाप्रिया । 30.64 ।
आत्मदत्तप्रसादाच्च स्वापराधात् प्रचालिते ।
उदङ्के वासुदेवस्तु युक्तमित्येव मन्यते । 30.65 ।
स्वपुरीं प्राप्य यदुभिः पूजितः शूरसूनवे ।
च्द्xxxवि.वृत्तान्तं कथयामास केशवो यदुसं सदि । 30.66 ।
वधमन्तरितं सूनोः सात्वतेशेन सात्वती ।
प्रणम्य कथयेत्यूचे तत आह जनार्दनः । 30.67 ।
ततः सुदुःखिताः शूरपुत्राद्या अभिमन्यवे ।
श्राद्धदानानि बहुशश्चक्रुः केशवसं युताः । 30.68 ।
निवसत्यत्र विश्वेशे धर्मपुत्रः क्रतूत्तमम् ।
अण्स्वमेधमनुष्ठॣअतुं नॣअविन्दद् वित्तमञ्जसा । 30.69 ।
हतशेषात् क्षत्रसङ्घात् करं नैच्छद् दयापरः ।
नच मध्यमकल्पेन यष्टुं तस्य मनो गतम् । 30.70 ।
विज्ञॣअय नित्यविज्ञॣअतनिखिलो बादरायणः ।
आविर्भूतो हिमवतः शृङ्गं यत्राभिसङ्गतम् । 30.71 ।
मेरुशृङ्गेण यत्रैव विष्णुः स्वात्मानमव्ययम् ।
लोकस्य सङ्ग्रहायेजे कर्मबन्धोज्झितोऽपि सन् । 30.72 ।
शङ्कराद्याः सुरा यत्र मरुत्तश्चेजिरे हरिम् ।
दॣअनवो वृषपर्वा च तत्रास्ति धनमक्षयम् । 30.73 ।
तच्छङ्करशरीरस्थं जामदग्न्यं हरिं परम् ।
इष्ट्वैवानुज्ञया तस्य स्वीकृत्य यज तेन च ।
इत्याह व्यासवाक्यानु भीमोऽप्याह नृपोत्तमम् । 30.74 ।
धनस्य देवता विष्णुर्जामदग्न्योऽखिलेश्वरः ।

स शङ्करशरीरस्थो यज्ञोच्छिष्टधनाधिपः । 30.75 ।
तेनैव विष्णुना दत्तमर्जुनायास्त्रमुत्तमम् ।
कॣअर्याण्यन्यानि चास्माकं कृतान्येतेन विष्णुना । 30.76 ।
स ब्रह्मरुद्रशक्रादिपददाताऽखिलप्रदः ।
स्वतन्त्रः परतन्त्रां स्तानावर्तयति चेच्छया । 30.77 ।
च्द्xxxविइ.प्रियोऽस्माकं प्रियास्तस्य सर्वदैव वयं नृप ।
अतस्तदभ्यनुज्ञॣअतधनेनैव यजामहे । 30.78 ।
सोऽयं पितामहोऽस्माकं व्यासस्तन्नः प्रदास्यति ।
इत्युक्त्वा तं पुरस्कृत्य कृष्णद्वैपायनं ययुः । 30.79 ।
धनं कृष्णः समादाय समन्ताच्छतयोजनम् ।
ददौ तेषां तेऽपि चोहुर्हस्त्युष्ट्राण्स्वनरादिभिः । 30.80 ।
युधिष्ठिरमृते सर्वे भीमसेनपुरोगमाः ।
यज्ञॣअर्थमूहिरे भूरि स्वर्णमुद्यद्रविप्रभम् । 30.81 ।
तदैव वासुदेवोऽपि सभार्यः सह भद्रया ।
आगच्छन् हस्तिनपुरं पथ्युदङ्केन पूजितः । 30.82 ।
तत्कामवर्षिणो मेघां स्तस्य दत्वोदकार्थिनः ।
सफलं स्ववरं कृत्वा जगाम गजसाह्वयम् । 30.83 ।
आसन्नेष्वेव पार्थेषु व्यासे च पुरुषोत्तमे ।
प्रविवेश पुरं कृष्णस्तदाऽसूतोत्तरा मृतम् । 30.84 ।
द्रौण्यस्त्रसूदितं बॣअलं दृष्ट्वॣअ कुन्त्यादिकाः स्त्रियः ।
शरण्यं शरणं जग्मुर्वासुदेवं जगत्पतिम् । 30.85 ।
प्रत्यक्षमात्मना गर्भे रक्षितं प्रसवे हतम् ।
पुनरुज्जीवयामास केशवः पॣअर्थतन्तवे । 30.86 ।
तदैव विविशुः पॣअर्था सकृष्णाः सधनोच्चयाः ।
सर्वे मुमुदिरे दृष्ट्वॣअ पौत्रं केशवरक्षितम् । 30.87 ।
ददौ दानानि बहुशो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
पौत्रजन्मनि हृष्टात्मा वासुदेवं ननाम च । 30.88 ।
कुन्तीकृष्णासुभद्राभिर्वैराट्यॣअऽन्याभिरेव च ।
च्द्xxxविइइ.पॣअण्डवैः पुरुषैश्चान्यैः सं स्तुतः प्रणतो हरिः । 30.89 ।
ततः कृष्णाभ्यनुज्ञॣअताः पॣअराण्सर्यसदस्यकाः ।
आरेभिरेऽश्वमेधं ते मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः । 30.90 ।
सर्वयज्ञॣअत्मकं तेषामश्वमेधं जगत्पतिः ।
कॣअरयामास भगवान् कृष्णद्वैपायनः स्वयम् । 30.91 ।
साधनानि तु सर्वाणि शालां चैव हिरण्मयीम् ।
पवमानसुतश्चक्रे कृष्णद्वैपायनेरितः । 30.92 ।
अथानुमन्त्रितोत्सृष्टं पुरोहितपुरस्कृतम् ।
तुरगं कृष्णसारङ्गमनुवव्राज वासविः । 30.93 ।
स जित्वा रुन्धतः सर्वान् नृपतीञ्छस्त्रतेजसा ।
चॣअरयामास सर्वेषु राष्ट्रेष्वविजितोऽरिभिः । 30.94 ।
युधिष्ठिराज्ञया तेन न कश्चिन्निहतस्तदा ।

आहूताण्स्च नृपॣअस्तेन यज्ञॣअर्थं प्रीयताऽखिलाः । 30.95 ।
मणलूरं क्रमात् प्राप्तस्तत्रैनं बभ्रुवाहनः ।
अभ्ययादर्घ्यपाद्याद्यैस्तमाह विजयः सुतम् । 30.96 ।
योद्धुकामोऽर्घ्यमादाय त्वयाऽद्याभिगतो ह्यहम् ।
न प्रीये पौरुषं धिक् ते यन्मेध्याण्स्वो न वारितः । 30.97 ।
तदाऽपि पितृभक्त्यैनमयुद्ध्यन्तमुल् ऊपिका ।
प्राह युद्ध्यस्व यत् प्रीत्यै गुरोः कॣअर्यमसं शयम् ।
प्रीणनायैव युद्ध्यस्व पित्रे सन्दर्शयन् बलम् । 30.98 ।
इत्युक्तो युयुधे पित्रा बलं सर्वं प्रदर्शयन् ।
अर्जुनस्तु सुतस्नेहान्मन्दं योधयति स्मयन् । 30.99 ।
स तु सर्वायुधक्षेपेऽप्यविकारं धनञ्जयम् ।
दृष्ट्वॣअ बाल्यात् परीक्षायै मन्त्रपूतं महाण्सरम् ।
च्द्xxxइx.चिक्षेप पित्रे दैवेन तेनैनं मोह आविशत् । 30.100 ।
मॣउर्च्छितं तं गुरुं दृष्ट्वॣअ तद्भक्त्या भृशदुःखितः ।
प्रायोपविष्टस्तन्माता विललापातिदुःखिता । 30.101 ।
विजगर्ह तदोलूपीं धिग् जगत्त्रयपूजितम् ।
अजीघनो मे भर्तारं पुत्रेणैवाविजानता । 30.102 ।
लोकवीरं पतिं हित्वा न मेकार्यं सुतेन च ।
पतिलोकमहं यॣअस्ये तृप्ता भव कलिप्रिये । 30.103 ।
इत्युक्त्वा मरणायैव तां विनिश्चितमानसाम् ।
धरायां विलुठन्तीं च दृष्ट्वॣअ भुजगनन्दिनी । 30.104 ।
नॣअगलोकात् समादाय विशल्यकरणीं क्षणात् ।
उत्थापयामास पतिं त्रिलोकातिरथं तया । 30.105 ।
प्रहस्योवाच च तदा ण्स्रुतं वॣअक्यं पुरा मया ।
सुरलोके सुरैः प्रोक्तं भीष्मॣअद्या नातिधर्मतः । 30.106 ।
यद्धतास्तेन दोषेण पार्थस्तेनातिवेदनाम् ।
रणे व्रजेदिति न तत् परतः स्यादिति ह्यहम् ।
वचनादेव देवानां युद्ध्येत्यात्मजमब्रुवम् । 30.107 ।
देवानामेव सङ्कल्पान्मूर्च्छितश्चार्जुनोऽभवत् ।
भुक्तदोषफलश्चायं पुनर्भोक्ष्यति नान्यतः । 30.108 ।
अन्येन पातितस्यास्य यशो नश्येत् त्रिलोकगम् ।
नॣअर्जुनस्य यशो नश्येदिति दैवैरिदं कृतम् । 30.109 ।
इत्युक्तः प्रीतिमापेदे पुत्रभार्यायुतोऽर्जुनः ।
यज्ञॣअर्थं तावथाऽहूय पूजितः प्रययौ ततः । 30.110 ।
द्वारकायाः समीपस्थं प्रद्युम्नाद्याः सुता हरेः ।
प्रसह्याण्स्वमपाजह्रुराह्वयन्तोऽर्जुनं युधे । 30.111 ।
च्द्xल्.सुभद्राहरणं मॣअर्ष्टुं नीतेऽश्वे तैर्धनञ्जयः ।
गौरवाद् वासुदेवस्य मातुलस्य च केवलम् । 30.112 ।
मॣअतुलायाब्रवीदश्वं हृतं पौत्रैरबन्धुवत् ।
स निर्भत्स्य कुमारां स्तान् मेध्यमश्वममोचयत् । 30.113 ।

मॣअतुलं स प्रणम्याथ यज्ञॣअर्थं तान् निमन्त्र्य च ।
गच्छन् गजाह्वयं दूतमग्रतोऽयापयन्नृपे । 30.114 ।
सकृष्णः सहसोदर्यः श्रुत्वाऽसौ प्राप्तमर्जुनम् ।
प्रीतो बाष्पॣअभिपूर्णाक्षो भ्रातृस्नेहादभाषत । 30.115 ।
वॣअसुदेव न पश्यामि दुर्लक्षणमजार्जुने ।
केन दुर्लक्षणेनायं बहुदुःखी प्रवासगः । 30.116 ।
पृष्टस्तं केशवः प्राह भ्राता ते दीर्घपिण्डिकः ।
तेनायं दुःखबहुल इत्युक्त्वा पुनरेव च ।
वदन्तमेव पाञ्चाली कटाक्षेण न्यवारयत् । 30.117 ।
समस्तलक्षणाभिज्ञॣअः कृष्णः सत्या वृकोदरः ।
कृष्णा च पञ्चमो नास्ति विद्या ण्सुद्धेयमञ्जसा । 30.118 ।
प्रसङ्गात् प्राप्तुमिच्छेत् तां विद्याण्सीलो युधिष्ठिरः ।
इति लोभात् तु पाञ्चाली वासुदेवं न्यवारयत् । 30.119 ।
तद्गौरवाद् वासुदेवो नोत्तरं प्रत्यभाषत ।
विस्मारयामास च तं प्रब्रुवाणः कथान्तरम् । 30.120 ।
उदरस्य किञ्चिदाधिक्यं वृषणाधिक्यमेव च ।
सव्यबाहोस्तथाऽधिक्यं दुर्लक्षणमतोऽर्जुने । 30.121 ।
नैवोक्तं वॣअसुदेवेन दृश्यमानमपि स्फुटम् ।
ज्ञॣअनानन्दह्रासकरा ह्येते दोषाः सदातनाः । 30.122 ।
च्द्xलि.समस्तजीवराण्सौ तद् दुष्टलक्षणवर्जितौ ।
पूर्णचित्सुखशक्त्यादेर्योग्यौ कृष्णा चमारुतिः । 30.123 ।
अनादिदुःखहीनत्वे सुखाधिक्ये च लक्षणम् ।
रुग्मिणीसत्यभामादिरूपायाः श्रिय एव तु । 30.124 ।
मुख्यं ततोऽपि मुख्यं तु स्वान्तन्त्र्यादेरशेषतः ।
गुणराण्सेः परं लि ङ्गं नित्यं व्यासादिरूपिणः ।
विष्णोरेव नचान्यस्य स ह्येकः पूर्णसद्गुणः । 30.125 ।
साण्स्वेऽर्जुने यज्ञवाटं प्रविष्टेऽस्य सहोदराः ।
पूजिताः पूजयामासुर्मुदिताः सहकेशवाः । 30.126 ।
ततः स यज्ञो यदुवीररक्षितो व्यासोपदिष्टो मुनिभिः प्रवर्तितः ।
अण्सोभतालं सकलैर्नृपैश्च समागतैर्विप्रवरैश्च जुष्टः । 30.127 ।
स कृष्णयुग्मेन च भार्गवेण त्रिधा विभक्तेन परेण पुं सा ।
अधिष्ठितोऽशोभत विश्वमेतद् विश्वादिरूपेण यथैव तेन । 30.128 ।
यथा विरि ञ्चस्य पुराऽस यज्ञो यथैव शक्रस्य शतक्रतुत्वे ।
तथैव सोऽभूद् विधिशर्वशक्रपूर्वैः सुरैराविरलङ्कृतोऽधिकम् । 30.129 ।
न देवगन्धर्वमुनिस्वधर्ममर्त्यादिकेष्वॣअस स योऽत्र नाऽस ।
स्वलङ्कृतैर्नाकिजनैः सकान्तैररूरुचन्नाकवदेतदोकः । 30.130 ।
तत्रैव तत्त्वानि ससं शयानि निस्सं शयान्यासुरलं विवादे ।
परस्परोत्थे हरिणा त्रिर् ऊपिणा सं स्थापितान्यग्र्यवचोभिरुच्चैः । 30.131 ।
प्रगीतगन्धर्ववरः प्रनृत्तसदप्सराः सन्ततवादिविप्रः ।
विवेचयद्देवनृपौघ एको रराज राजाऽखिलसत्क्रतूनाम् । 30.132 ।

समस्तदेव्यः सहवासुदेव्यः स्वलङ्कृताः फुल्लमुखारविन्दाः ।
विचेरुरत्रैव सहाप्सरोभिर्निषेदुरप्यच्युतसत्कथारमाः । 30.133 ।
न वै मुमुक्षुर्न बभूषुरत्र न वै प्रपित्सुश्च कुतो बुभुक्षुः ।
च्द्xलिइ.असत्यकामा अभवन् कुतश्चित् प्रदातरि प्राज्ञवरेऽनिलात्मजे । 30.134 ।
दिनेदिने तत्र महान्नपर्वताः सभक्षसारा रसवन्त ऊर्जिताः ।
नद्यः पयः सर्पिरजस्रपूर्णाः समाक्षिकाद्या अपि पायसह्रदाः । 30.135 ।
ह्रदा महान्तस्त्रिदशादियोग्याः सुयोगयुक्ता हरिचन्दनादेः ।
तथाऽञ्जनालक्तकमुख्यमण्डनद्रव्याग्र्यवाप्यो मणिकाञ्चनोद्भवाः । 30.136 ।
यथेष्टपानाण्सनभोगशिष्टाः सहस्रशो मारुतिना तुकारिताः ।
गन्धा रसाद्याण्स्च समस्तभोगा दिवीव तत्राऽसुरतीव हृद्याः । 30.137 ।
नैतादृशः कश्चन भूतपूर्वो मखो विना रामविरि ञ्चवज्रिणाम् ।
मखानिति प्रोचुरशेषलोका दृष्ट्वॣअ मखं तं पुरुषोत्तमेरितम् । 30.138 ।
स एवमद्धा हरिदैवतः क्रतुः पञ्चाण्स्वमेधात्मक उच्चकल्पः ।
दिनेदिने स्वृद्धगुणो बभूव मुदावहो वत्सरपञ्चकत्रयम् । 30.139 ।
यज्ञॣअवसाने निखिलाण्स्च पाण्डवाः कृष्णा चपृथ्वीमखिलां सवित्ताम् ।
मङ्गल्यमात्रं दयिताण्सरीरे निधाय सर्वाभरणानि चैव ।
समर्पयामासुरजे वरेण्ये व्यासे विभागाय यथोक्तमृत्विजाम् । 30.140 ।
प्रियो विभागो यदमुष्य विष्णोरतो विभागार्थमिवाऽर्पयं स्ते ।
हृदॣअ समस्तं हरयेऽर्पितं तैः स हि द्विजस्थोऽपि समस्तकर्ता । 30.141 ।
देहेन्द्रियप्राणमनां सि चेतनैः सहैव तस्मा अतिसृज्य नेमुः ।
त्वदीयमेतन्निखिलं वयं च नास्त्यस्मदीयं क्वच किञ्चनेश ।
स्वतन्त्र एकोऽसि न कश्चिदन्यः सर्वत्र पूर्णोऽसि सदेति हृष्टाः । 30.142 ।
ततो विभक्ते मुनयोऽवदं स्ते प्रत्यर्पयामो वयमेषु राज्यम् ।
पूर्णा हिरण्येन वयं धरायाः प्रपालने योग्यतमा इमे हि । 30.143 ।
पॣअर्थाः सभार्या द्विजवाक्यमेतन्निशम्य कृष्णाय पुनः प्रणम्य ।
ऊचुस्तपो नोऽस्तु वनेऽर्पयित्वा राज्यं मखान्ते त्वयि धर्मलब्धम् । 30.144 ।
इतीरितः प्राह स बादरायणो मुनीश्वरैरप्यनुयाचितः प्रभुः ।
च्द्xलिइइ.हिरण्यमेव स्वमिदं मुनीनां मदाज्ञया भुङ्ग्ध्वमशेषराज्यम् । 30.145 ।
समर्पितं मे फलवच्च तत् स्यात् पुनर्ग्रहो नैव च दोषकारी ।
पितामहोऽहं भवत् आं विशेषतो गुरुः पतिश्चैव ततो मदर्हथ । 30.146 ।
इतीरितास्ते प्रतिपद्य राज्यं ददुर्हिरण्यं निखिलं च तस्मै ।
विभज्य विप्रान् स निजं तु भागमदात् पृथायै निखिलं प्रसन्नः । 30.147 ।
सभार्यकाणां वररत्नभूषणान्यशेषतः पुत्रभुवां प्रदाय ।
पृथक्पृथग् योग्यवरानथैभ्यः प्रादात् प्रभुस्ते मुदिताः प्रणेमुः । 30.148 ।
तद् यज्ञपञ्चकमजस्त्रिगुणां स एभ्यः सद्दक्षिणां क्रतुपतिर्निखिलामवाप्य ।
चक्रेऽश्वमेधत्रयमेकमेकं तेषां हरिर्बहुसुवर्णकनामधेयम् । 30.149 ।
सकृष्णेष्वथ पार्थेषु सुस्नातावभृथेष्वलम् ।
पञ्चेन्द्रवद् विराजत्सु स्त् ऊयमानेष्वृषीश्वरैः । 30.150 ।
स्त् ऊयमाने च तद्यज्ञे क्रोधो नकुलतां गतः ।
कृत्वोग्रगर्जनं यज्ञं तां श्च यज्ञकृतोऽखिलान् । 30.151 ।

गर्हयन्नूचिवानित्थं भार्यापुत्रस्नुषायुतः ।
सक्तुप्रस्थमदाद् विप्र उञ्छवृत्तिः सुभक्तितः । 30.152 ।
धर्मायातिथये तस्य कलां नॣअर्हति षोडण्सीम् ।
यज्ञोऽयमिति हेतुं च विप्रैः पृष्टोऽभ्यभाषत । 30.153 ।
अतिथेस्तस्य पादोदक्लिन्नः पॣअर्श्वो हिरण्मयः ।
एको ममाभूदपरः सर्वतीर्थादिकेष्वपि । 30.154 ।
मज्जतोऽवभृथेष्वद्धा यज्ञॣअनामत्र चाऽदरात् ।
नॣअभूदित्यथ तत्तत्त्ववेदिभिर्मुनिपुङ्गवैः । 30.155 ।
कृष्णेन च तमोऽन्धं तं प्रापयद्भिः स्मिते कृते ।
अदर्शनं जगामाऽशु तमः प्राप च कालतः ।
तदर्थमेव हैरण्यः पॣअर्श्वस्तस्याभवत् पुरा । 30.156 ।
च्द्xलिव्.कृष्णस्य पाण्डवानां च मखादेश्च गुणान् बहून् ।
वदन्तो भत्सयाञ्चक्रुस्तन्मतज्ञॣअ मधुद्विषः । 30.157 ।
श्राद्धार्थं हि पयः पूर्वं जमदग्नेरदूषयत् ।
नॣअकुलेनैव र् ऊपेण क्रोधस्तं पितरोऽशपन् । 30.158 ।
भव त्वं नकुलस्तावद् यावद् धर्मादिकान् सुरान् ।
क्षेप्स्यसीति तमो घोरं भूयः पॣअपेन यात्वयम् ।
इत्यभिप्रेत्यः तैः शप्तस्तथा कृत्वा तमोऽभ्ययात् । 30.159 ।
यद्यप्यल्पधनत्यक्तं वित्तं बहुफलं भवेत् ।
तथाऽप्यनन्तफलदाः कर्तुरेव महागुणाः । 30.160 ।
सतां प्रीतिश्च तत्रापि सद्वरो हरिरेव हि ।
पॣअर्थेभ्योऽभ्यधिकः कर्ता समो वा को गुणैर्भवेत् । 30.161 ।
सतां च प्रवरो विष्णुः सद्भिर्मुनिवरैर्युतः ।
प्रत्यक्षतः कॣअरयति पार्थैः प्रियतमैश्च तैः ।
यं मखप्रवरं तस्य समं किं शुभसाधनम् । 30.162 ।
पठन्ति पैङ्गिनश्चैतान् मन्त्रानन्वर्थकानिह ।
"अवैष्णवकृतं कर्म सर्वमन्तवदुच्यते ।
अनन्तं वैष्णवकृतं तत्र वर्णक्रमात् परम् । 30.163 ।
वैष्णवेष्वपि मर्त्यैर्यत् कृतं शतगुणं ततः ।
गॣअन्धर्वं कर्म तस्माच्च मुनिभिः पितृभिस्ततः । 30.164 ।
देवशक्रशिवब्रह्मकृतं तस्मात् क्रमेण च।
शतोत्तरमिति ज् ञेयं नॣअन्यद् ब्रह्मकृतोपमम् । 30.165 ।
वैष्णवत्वं क्रमोद्वृद्धं ब्रह्मान्तं जीवराण्सिषु ।
फलाधिक्यं कर्मणां हि विष्णोः प्रीत्यैव नान्यथा" । 30.166 ।
च्द्xल्व्.इति तेन न पार्थानां कर्मणाऽन्यत् समं क्वचित् ।
गुणैर्ज् ञॣअनादिभिर्वाऽपि तस्मात् क्रोधः स तामसः ।
विनिन्द्य तान् सुसत्त्वस्थां स्तमोऽन्धमुपजग्मिवान् । 30.167 ।
अथ पृष्टो वासुदेवः सुरविप्रादिसं सदि ।
युधिष्ठिरेण सं हृष्टो जगादाण्सेषतः प्रभुः । 30.168 ।
ते च श्रुत्वाऽखिलान् धर्मान् भक्त्या परमया युताः ।

पूजयन्तो जगन्नाथमापुश्च परमां मुदम् । 30.169 ।
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते
श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये
(यागसमाप्तिर्नाम) त्रिं शोऽध्यायः
च्द्xल्वि.(धृतराष्ट्रादिस्वर्गप्राप्तिः )
अथ एकत्रिं शोऽध्यायः
ओं । यज्ञेश्वरेणाभियुतेषु युक्त्या महीं प्रशासत्सु पृथासुतेषु ।
यियक्षुरागान्निशि विप्रवर्यो युधिष्ठिरं वित्तमभीप्समानः । 31.1 ।
प्रातर्ददानीति नृपस्य वाक्यं निशम्य विप्रस्त्वरितो मखार्थे ।
भीमं ययाचे स नृपोक्तमाण्सु निशम्य चादान्निजहस्तभूषणम् । 31.2 ।
अनर्घमग्निप्रतिमं विचित्ररत्नाञ्चितं विप्रवरस्तदाप्य ।
ययौ कृतार्थोऽथ च नन्दिघोषमकारयद् वायुसुतस्तदैव । 31.3 ।
अकालजं तं तु निशम्य राजा पप्रच्छ दूतैस्तमुवाच भीमः ।
यन्मर्त्यदेहोऽपि विनिश्चितायुरभून्नृपस्तेन ममाऽस हर्षः । 31.4 ।
इतीरितोऽसौ नृपतिस्त्वरेत धर्मार्थमित्यस्य मतं प्रपूजयन् ।
जगाद साध्वित्यथ भूय एव धर्मे त्वरावानपि सम्बभूव । 31.5 ।
अथाम्बिकेयं विषयेषु सक्तं दुस्सङ्गदुष्टं कृतभूरिदोषम् ।
समस्तराजाप्ययहेतुभूतं निचाय्य तं मॣअरुतिरन्वकम्पत । 31.6 ।
अकुर्वतस्तीक्ष्णतपः कुतश्चिन्नैवास्य लोकाप्तिरमुष्य भूयात् ।
रागाधिकोऽयं न तपश्च कुर्यादित्यस्य वैराग्यकराणि चक्रे । 31.7 ।
आज्ञॣअं परैरस्य निहन्ति सोदरैर्वधूजनैरप्यतिपूजितेऽस्मिन् ।
स निष्टनत्येवमपीतरैः स सुपूजितो नाऽस तदा विरागः । 31.8 ।
सर्वे हि पार्थास्तमृते सभार्या वैचित्रवीर्यं परमादरेण ।
पर्येव चक्रुः सततं सभार्यं कृष्णा च नस्यात् तनयार्तिमानिति । 31.9 ।
स प्रीयमाणो नितरां च तेषु नैवाधिकं प्रीयते भीमसेने ।
स्मरन् सुतां स्तेन हतान् समस्तानपि प्रभावं परमस्य जानन् । 31.10 ।
तस्यापनेतुं विषयेषु सक्तिं द्वेषं तथैवाऽत्मनि भीमसेनः ।
जगाद माद्रीसुतयोः समक्षमास्फोट्य सं शृण्वत एव तस्य । 31.11 ।
च्द्xल्विइ.ताविमौ मे भुजौ वृत्तौ पीनौ चन्दनरूषितौ ।
ययोरन्तरमासाद्य जरढस्य सुता हताः । 31.12 ।
यमौ तदन्वमोदेतां तत्स्नेहाद् गौरवादपि ।
नैव तत् कृष्णया ज्ञॣअतं पृथया च सपुत्रया । 31.13 ।
तच्छ्रुत्वोत्पन्ननिर्वेदं क्षत्ता ज्येष्ठस्य वर्द्धयन् ।
उवाच जीविताण्सा ते ननु राजन् महीयसी ।
भीमापवर्जितं पिण्डमादत्से गृहपालवत् । 31.14 ।
नचापराधो भीमस्य ब्रुवतस्त्वामिदं वचः ।
अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराण्स्च दूषिताः ।
हृतं क्षेत्रं धनं यस्य किं भीमेन कृतं त्वयि । 31.15 ।
अलमासज्जतस्तेऽद्य निर्वेदकरमीरितम् ।
उपकाराय भीमेन तव द्वेषं त्यजात्र तत् । 31.16 ।