Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahābhāratatātparyanirṇaya · Part 201220

cccxlvii.punaśca kuntīgṛhametya kṛṣṇastayodyogaṃ dharmasutasya śiṣṭam |
śrutvā yayau sūryajamātmayāne nidhāya tasyāvadadātmajanma | 24.76 |
āyāhi pāṇḍūniti tadvacaḥ sa naivākaronmānito dhārtarāṣṭraiḥ |
saṃ sthāpya taṃ bhagavān drauṇaye ca raho'vadanmitrabhāvaṃ pṛthājaiḥ | 24.77 |
yāvat piturmaraṇaṃ so'pi maitrīṃ vavre pārthaistaṃ ca visṛjya kṛṣṇaḥ |
yayau kurūn pūrvamevodvisṛjya pṛthāsutānāṃ sa sakāṇsamīśaḥ | 24.78 |
samprārthitaḥ pṛthayā caiva karṇaḥ pārthairyogaṃ yāhi sūnurmamāsi |
tenāpyuktā vāsavinā vinā'haṃ hanyāṃ sutāṃ ste na kathañcaneti | 24.79 |
tato yayuḥ kauravāḥ pāṇḍavāṇsca kurukṣetraṃ yoddhukāmāḥ sakṛṣṇāḥ |
cakruśca te śibirāṇyatra sarve śubhe deśe pāṇḍavāḥ kṛṣṇabuddhyā | 24.80 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
yuddhodyogo nāma caturviṃ śo'dhyāyaḥ
cccxlviii.(bhīṣmapātaḥ )
atha pañcaviṃ śo'dhyāyaḥ
Oṃ | te sene samarārambhe samete sāgaropame |
bhīmabhīṣmamukhe vīkṣya prāha vāsaviracyutam | 25.1 |
"senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta" 77 | ityuktaḥ sa tathā cakre pārthaḥ paśyaṃ śca
bāndhavān |
visasarja dhanuḥ pāpāṇsaṅkī tatrā'ha mādhavaḥ | 25.2 |
svadharmo duṣṭadamanaṃ dharmajñānānupālanam |
kṣatriyasya tamutsṛjya nindito yātyadho dhruvam | 25.3 |
"yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam |
svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ " 78 | 25.4 |
naca śokastvayā kāryo bandhūnāṃ nidhanekṣayā |
dehasya sarvathā nāṇsādanāṇsāccetanasya ca | 25.5 |
sṛṣṭisthityapyayājñānabandhamokṣapravṛttayaḥ |
prakāṇsaniyamau caiva brahmeśādikṣarasya ca |
akṣaraprakṛteḥ santo matta eva nacānyataḥ | 25.6 |
na me kutaścit sargādyāḥ svātantryād guṇapūrtitaḥ |
ataḥ samādhikābhāvānmama madvaśameva ca | 25.7 |
j ñātvaiṣāṃ nidhanādyaṃ ca jīvāderasvatantratām |
asvātantryānnivṛttau ca māmanusmara yuddhya ca | 25.8 |
"ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃ nyasya matparāḥ |
ananyenaiva yogena māṃ dhyāyanta upāsate | 25.9 |
teṣāmahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃ sārasāgarāt |
77 Bha. Gī. 1.21
78 Bha. Gī. 18.46
cccxlix.bhavāmi nacirāt pārtha mayyāveśitacetasām" 79 | 25.10 |
"mayā tatamidaṃ sarvaṃ jagadavyaktamūrtinā |

matsthāni sarvabhūtāni nacāhaṃ teṣvavasthitaḥ " 80 | 25.11 |
supūrṇasatsarvaguṇadeho'haṃ sarvadā prabhuḥ |
aspṛṣṭākhiladoṣaikanityasattanuravyayaḥ |
ityukto vāsaviḥ prāha vyāptaṃ te darśayeśa me | 25.12 |
atha divyadṛśaṃ tasya datvā vyāptaṃ nijaṃ vapuḥ |
deśataḥ kālataścaiva pūrṇaṃ sarvaguṇaiḥ sadā |
darśayāmāsa bhagavān yāvatyarjunayogyatā | 25.13 |
tatprārthitaḥ punaḥ kṛṣṇastad rūpaṃ lokamānataḥ |
pūrvavad darśayāmāsa punaścainamaśikṣayat | 25.14 |
j ñānajñeyaprakṛtyādi jñāpayan puruṣottamaḥ |
tenānuśiṣṭaḥ pārthastu saśaraṃ dhanurādade | 25.15 |
atha vyūḍheṣvanīkeṣu nadan vāyusuto'bhyayāt |
samitiṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ te taṃ sarve'bhyavārayan |
sasṛjuḥ śaravṛṣṭiṃ ca bhīmasenasya mūrddhani | 25.16 |
kṣipraṃ naiva prahartavyaṃ j ñātiṣu praharatsvapi |
ityevāpraharatyasmin śatrubhiḥ śaravikṣate | 25.17 |
amucan dhārtarāṣṭreṣu ṇsastravṛṣṭiṃ durāsadām |
saubhadrapramukhā vīrāḥ sarve pāṇḍusutātmajāḥ | 25.18 |
apīḍayaṃ stāñchastraughairdhārtarāṣṭrāḥ samantataḥ |
rarakṣa tān vāyusuto visṛjañcharasañcayān | 25.19 |
tatra bhīmaśarairnunnā dhārtarāṣṭrāḥ samantataḥ |
79 Bha. Gī. 12.6-7
80 Bha. Gī. 9.4
cccl.bhagnāstānatha gāṅgeyo divyāstravidadhārayat | 25.20 |
atha dvandvāni yuddhāni babhūvurvijigīṣatām |
droṇapārṣatayoścaiva śaineyakṛtavarmaṇoḥ | 25.21 |
duḥ śāsanena vīrasya mādreyasya yavīyasaḥ |
nakulasya vikarṇasya kārṣṇeyairdurmukhādinām | 25.22 |
vṛtte dvandvamahāyuddhe tatra dharmajapakṣagāḥ |
jitā vinaiva śaineyaṃ so'jayaddhṛdikātmajam | 25.23 |
atha bhīṣmadroṇamukhairbhagadattādibhistathā |
vidrāpyamāṇaṃ svabalaṃ sthāpayāmāsa mārutiḥ | 25.24 |
droṇaṃ ca bhagadattaṃ ca kṛpaṃ duryodhanaṃ tathā |
kevalaṃ bāhuvīryeṇa vyajayad bhīmavikramaḥ |
hatvottaraṃ madrarājo vyadrāvayadanīkinīm | 25.25 |
atha bhīṣmamudīrṇāstraṃ drāvayantaṃ varūthinīm |
sasaumadattiṃ saubhadrasahāyo'rjuna āsadat | 25.26 |
saubhadraṃ tatra vikrāntamatītya dyusaritsutaḥ |
drāvayāmāsa pāñcālān paśyataḥ savyasācinaḥ | 25.27 |
tasya vikramamālakṣya pārthaṃ tadgauravānugam |

dṛṣṭvā yudhiṣṭhiro rājā kruddhaḥ senāmapāharat | 25.28 |
rātrau yudhiṣṭhiraścintāmāpya pārthaṃ vyagarhayat |
sa kṛṣṇādyaiḥ sāntvitaśca punaryuddhāya niryayau | 25.29 |
evaṃ bhīṣmo daśāhāni senāpatyaṃ cakāra ha |
kṛtvā'pi pāṇḍavairyuddhaṃ tat kartumakṛtopamam | 25.30 |
karṇo'rddharatha ityuktvā tāvad yuddhāt prayāpitaḥ |
yāvat tvaṃ yotsyase tāvanna yotsyāmīti nirgate | 25.31 |
cccli.karṇe'yutarathānāṃ sa nityaśo vadhamāhave |
pratijajñe'karot tacca punaścāstravidāṃ varaḥ | 25.32 |
susamarthāvapi vadhe tasya bhīmadhanañjayau |
snehena yantritau tasya gauravāccānvavartatām | 25.33 |
babhūvustatra yuddhāni citrāṇi subahūni ca |
t ānyambare vimānasthā brahmarudrapurassarāḥ |
apaśyan devatāḥ sarvā gandharvāpsaraso'surāḥ | 25.34 |
dhṛṣṭadyumno maheṣvāsaḥ prativyūhyā'pagāsutam |
cakre yuddhāni subahūnyajeyaḥ śatrubhī raṇe | 25.35 |
tatroddadhāra kṛṣṇo'pi phalgunaṃ mṛduyodhinam |
dṛṣṭvā cakraṃ tathodyamya bāhuṃ bhīṣmāya jagmivān | 25.36 |
tena stuto gṛhītaśca phalgunena praṇamya ca |
prārthito rathamārūḍhaḥ punaḥ śaṅkhamapūrayat | 25.37 |
tato bhīṣmo'rjunaścaiva śastrāstrairabhyavarṣatām |
ayatnena jitaścaiva phalgunenā'pagāsutaḥ | 25.38 |
ayutāni bahūnyājau rathānāṃ nijaghāna ca |
jitāḥ senāpahāraṃ ca cakrurbhīṣmamukhāstataḥ | 25.39 |
kadācidagrago bhīmo bhīṣmadroṇau visārathī |
kṛtvā vidrāpya tānaśvān bhitvā vyūhaṃ viveśa ha | 25.40 |
punaḥ saṃ sthāpitarathau vijityāyatnato balī |
yatamānau maheṣvāsau dhārtarāṣṭrān jaghāna ha |
pañcaviṃ śaddhatāstatra dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ | 25.41 |
bhagadattadrauṇikṛpaśalyaduryodhanādayaḥ |
sarve jitā drāvitāṇsca senā ca bahulā hatā | 25.42 |
ccclii.viratho vyāyudhaścaiva dṛḍhavedhavimūrcchitaḥ |
kṛto duryodhanaḥ sarvarājñāṃ bhīmena paśyatām | 25.43 |
tato'pahāraṃ sainyasya jitāṇscakruśca kauravāḥ |
duryodhano niśāyāṃ ca yayau yatra nadīsutaḥ |
pīḍito bhīmabāṇaiśca kṣaradgātro nanāma tam | 25.44 |
uvāca hetunā kena vayaṃ kṣīyāma sarvadā |
pāṇḍavāṇsca jayaṃ nityaṃ labdhvā harṣamavāpnuvan | 25.45 |
tamāha bhīṣmaste'jeyā devāste dharaṇīṃ gatāḥ |
viśeṣataḥ keśavena pālitāstatpriyāḥ sadā | 25.46 |

mānasottaraśaile hi purā brahmapurassarāḥ |
sthitā devāstadā'paśyad brahmaiko harimambare | 25.47 |
stutvā sampūjya bhūmeḥ sa bhārāvataraṇāya tam |
prārthayāmāsa tenoktaṃ devānāmavadad vibhuḥ | 25.48 |
ayaṃ nārāyaṇo devaḥ purṇānantaguṇārṇavaḥ |
ājñāpayati vaḥ sarvān prādurbhāvāya bhūtal . e |
svayaṃ ca devakīputro bhaviṣyati jagatpatiḥ | 25.49 |
evaṃ tena samādiṣṭā dharmavāyvādayo'khilāḥ |
abhavan pāṇḍavādyāste sendrāḥ sahamarudgaṇāḥ | 25.50 |
sa ca nārāyaṇo devo devakīnandano'bhavat |
tenaite pālitāḥ pārthā ajeyā devasargiṇaḥ |
tasmāt taiḥ sandhimanviccha yadīcchasyaparābhavam | 25.51 |
ityukto ḍambhabuddhyaiva natvā viṣṇuṃ tato yayau |
prātarniryātayāmāsa senāṃ yuddhāya durmatiḥ | 25.52 |
divyauṣadhena bhīṣmasya bhūtvā ca nirujastataḥ |
cccliii.bhīṣmamagre nidhāyaiva yayau yuddhāya daṃ sitaḥ | 25.53 |
tatrā'sīd yuddhamatulaṃ bhīmabhīṣmānuyāyinām |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca śūrāṇāmanivartinām | 25.54 |
dhṛṣṭadyumnastatra bhīmānuyāyī duryodhanasyāvarajaiḥ prayuddhyan |
sammohanāstreṇa vimohayitvā vikarṇapūrvānahanacca senām | 25.55 |
tato droṇastān samutthāpya sarvān vijñānāstreṇā'sadat pārṣataṃ ca |
taṃ bhīmasenaḥ sūtahīnaṃ vidhāya vyadrāvayacchatrugaṇāñcharaughaiḥ | 25.56 |
athā'sadat kṛtavarmā rathena dhṛṣṭadyumnaṃ so'bhyayāt tāvubhau ca |
vavarṣatuḥ śaravarṣairathograistatrākarod virathaṃ draupadistam | 25.57 |
tasmin jite rathavīre svayaṃ taṃ duryodhanaḥ pārṣatamāsasāda |
taṃ bhīmaseno virathāyudhaṃ ca kṛtvā bāṇenāhanajjatrudeśe | 25.58 |
vimūrcchitaṃ taṃ rudhiraughamuccairvamantamāṇsu svarathe nidhāya |
kṛpo yayau mārutirdhārtarāṣṭrīṃ vyadrāvayat pṛtanāṃ bāṇapūgaiḥ | 25.59 |
athendrasūnuḥ keśavapreritena rathena śatrūn vidhamañcharaughaiḥ |
rathān raṇe pañcaviṃ śatsahasrān nināya vaivasvatasādanāya | 25.60 |
tamanvayād yuyudhānaḥ sudhanvā vidrāvayan dhārtarāṣṭrasya senām |
tamabhyayāt saumadattistayośca suyuddhamāsīdatibhairavāstram | 25.61 |
putrān daśāsyā'śu nihatya vīraḥ sa sātyakeḥ saumadattiḥ sakāṇse |
samarpayāmāsa śarīradāraṇaiḥ śarairubhau tau virathau ca cakratuḥ | 25.62 |
athāsipāṇiṃ yuyudhānamāṇsu mahāsihastena ca saumadattinā |
āsāditaṃ vīkṣya rathaṃ svakīyamāropayāmāsa suto'nilasya | 25.63 |
suyodhanaḥ saumadattiṃ svakīyarathe vyavasthāpya ca bhīmasenāt |
apādravad vāsavirbhīṣmamājau samāsasādā'śu mahendrakalpaḥ | 25.64 |
cccliv.ubhau ca tāvastravidāṃ prabarhau śarairmahāṇsīviṣasannikāṇsaiḥ |
tatakṣaturnākasadāṃ samakṣaṃ mahābalau saṃ yati jātadarpau | 25.65 |

svabāhuvīryeṇa jitaḥ sa bhīṣmaḥ kirīṭinā lokamahārathena |
senāmapāhṛtya yayau niśāyāmāsāditāyāmatha pāṇḍavāṇsca | 25.66 |
tataḥ paredyuḥ punareva bhīmabhīṣmau puraskṛtya samīyatuste |
sene tadā sārathihīnamāṇsu bhīṣmaṃ kṛtvā mārutirabhyagāt parān |
nipātitāstena rathebhavājinaḥ pradudruvuścāvaśiṣṭāḥ samastāḥ | 25.67 |
duryodhanādyeṣu parājiteṣu bhīṣmadroṇadrauṇipurassareṣu |
mahāgajastho bhagadatta āgādāyan bāṇaṃ bhīmasene'mucacca | 25.68 |
tenātividdhe bhīmasene'sya putra udyacchamānaṃ pitaraṃ nivārya |
ghaṭotkaco'bhyadravadāṇsu vīraḥ svamāyayā hasticatuṣṭayasthaḥ | 25.69 |
sa vaiṣṇavāstraṃ bhagadattasaṃ sthaṃ vijñāya viṣṇorvarato viśeṣataḥ |
amoghamanyatra harermarutsutaḥ putre yāte na svayamabhyadhāvat | 25.70 |
anugrahādabhyadhikādavadhyaṃ j ānannapi svaṃ vāsudevasya nityam |
tadbhaktivaiśeṣyata eva tasya satyaṃ vākyaṃ kartumariṃ nacāyāt |
yadā svaputreṇa jito bhavet sa kimvātmanetyeva tadā pravettum | 25.71 |
sa vismṛt āstrastu yadā bhavet tadā bhīmo bhagadattaṃ prayāti |
ṛte bhīmaṃ vā'rjunaṃ nāstrameṣa pramuñcatītyeva hi veda bhīmaḥ | 25.72 |
caturgajātmoparigātmakaśca ghaṭotkacaḥ supratīkaṃ ca taṃ ca |
nānāprahārairvitudaṃ ścakāra sandigdhajīvau jagatāṃ samakṣam | 25.73 |
gajārtanādaṃ tu niśamya bhīṣmamukhāḥ samāpeturamuṃ ca dṛṣṭvā |
mahākāyaṃ bhīmamamuṣya pṛṣṭhagopaṃ ca vāyvātmajamatrasan bhṛśam |
te bhītabhīt āḥ pṛtanāpahāraṃ kṛtvā'pajagmuḥ śibirāya śīghram | 25.74 |
dine pare caiva punaḥ sametāḥ parasparaṃ pāṇḍavakauravāste |
tatrā'sadannāgasutāsamudbhavaḥ pārthātmajaḥ śākuneyān ṣal . ekaḥ | 25.75 |
ccclv.taiḥ prāsahastaiḥ kṣatakāyo'tirūḍhakopaḥ sa khaḍgena cakarta teṣām |
śirāṃ si vīro balavānirāvān bhayaṃ dadhad dhārtarāṣṭreṣu cogram | 25.76 |
dṛṣṭvā tamugraṃ dhṛtarāṣṭraputro dideśa rakṣo'lambusanāmadheyam |
jahyārjuniṃ kṣipramiti sma tacca samāsadannāgasutātanūjam | 25.77 |
tayorabhūd yuddhamatīva dāruṇaṃ māyāyujorvīryavatormahādbhutam |
sasādino'śvān sa tu rākṣaso'sṛjat te pārthaputrasya ca sādino'hanan |
tatastvanantākṛtimāptamārjuniṃ suparṇarūpo'hanadāṇsu rākṣasaḥ | 25.78 |
hataṃ niśamyā'rjunimugrapauruṣo nanāda kopena vṛkodarātmajaḥ |
cacāla bhūrnānadato'sya rāvataḥ sasāgarāgendranagā bhṛśaṃ tadā | 25.79 |
alambusastaṃ prasamīkṣya māruteḥ sutaṃ balāḍhyaṃ bhayataḥ parādravat |
parādravan dhārtarāṣṭrasya senāḥ sarvāstamārātha suyodhano nṛpaḥ | 25.80 |
sa bhīmaputrasya jaghāna mantriṇo mahābalāṃ ścaturo'nyāṃ stathaiva |
hatāvaśeṣeṣu ca vidravatsu ghaṭotkaco'bhyāhanadāṇsu taṃ nṛpam | 25.81 |
sa pīḍyamāno yudhi tena rakṣasā praveśayāmāsa śaraṃ ghaṭotkace |
dṛḍhāhatastena tadā valīyasā ghaṭotkacaḥ pravyathitendriyo bhṛśam |
tasthau kathañcid bhuvi pātyamānaḥ punaḥ śarānapyasṛjat suyodhane | 25.82 |
ciraprayuddhau nṛparākṣasādhipau parasparājeyatamau raṇājire |

droṇādayo vīkṣya rirakṣiṣantaḥ suyodhanaṃ prāpuramitrasāhāḥ | 25.83 |
sa droṇaṇsalyau guruputragautamau bhūriśravaḥ kṛtavarmādikāṃ śca |
vavarṣa bāṇairgaganaṃ samāṇsrito ghaṭotkacaḥ sthūlatamai suvegaiḥ | 25.84 |
tamekagryai rathibhiḥ pariṣkṛtaṃ nirīkṣya bhīmo'bhyagamat samastān |
droṇo'tra bhīmaprahitaiḥ śarottamaiḥ supīḍitaḥ prāptamūrcchaḥ papāta | 25.85 |
drauṇiṃ kṛpādyān sasuyodhanāṃ śca cakāra bhīmo virathān kṣaṇena |
nivāryamāṇāṃ stu vṛkodareṇa ghaṭotkacastān pravavarṣa sāyakaiḥ | 25.86 |
ccclvi.tenāmbarasthena tarupramāṇairabhyarditāḥ kuravaḥ sāyakaughaiḥ |
bhūmau ca bhīmena śaraughapīḍit āḥ peturneduḥ prādravaṃ ścātibhīt āḥ | 25.87 |
sarvāṃ śca tāñchibiraṃ prāpayitvā vinā bhīṣmaṃ kauravān bhīmasenaḥ |
ghaṭotkacaścānadatāṃ mahāsvanau nādena lokānabhipūrayantau | 25.88 |
duryodhano'tha svajanaiḥ sametaḥ punaḥ prāyād raṇabhūmiṃ sa bhīṣmam |
jayopāyaṃ bhaimasenerapṛcchat svasyaiva sa prāha na taṃ vrajeti | 25.89 |
prāgjyotiṣaṃ caiva ghaṭotkacāya sampreṣayāmāsa surāpagāsutaḥ |
sa prāpya haiḍimbamayodhayad balī sacārdayāmāsa sakuñjaraṃ tam | 25.90 |
tenārditaḥ prāhiṇocchūlamasmai viyatyabhiplutya tadā ghaṭotkacaḥ |
pragṛhya śūlaṃ prababhañja jānumāropya devā jahṛṣustadīkṣya | 25.91 |
tadā sa tasyaiva padānugān nṛpo jaghāna taṃ mārutirabhyayād raṇe |
sa prāhiṇod bhīmasenāya vīro gajaṃ tamastambhayadāṇsu sāyakaiḥ | 25.92 |
saṃ stambhite bāṇavaraistu nāge bhīmasyāṇsvān sāyakairārdayat saḥ |
so'bhyarditāṇsvo'tha gadāṃ pragṛhya hantuṃ nṛpaṃ taṃ sagajaṃ samāsadat | 25.93 |
sa hantukāmena ruṣā'bhipanno bhīmena rājā purataḥ pṛṣṭhataśca |
kṛṣṇenāstraṃ vaiṣṇavaṃ tad gṛhītuṃ sahārjunenāpayayau subhītaḥ | 25.94 |
tasmin gate bhīmasenārjunābhyāṃ vidrāvite rājasaṅghe samaste |
bhīṣmaḥ senāmapahṛtyāpayāto duryodhanastaṃ niśi copajagmivān | 25.95 |
saṃ śrāvitaḥ krūravacaḥ sa tena cakre satyaṃ mṛtyubhayaṃ vihāya |
śaktyā haniṣyāmi parāniti sma cakre ca tat karma tathā paredyuḥ | 25.96 |
taṃ śaktito jugupurdhārtarāṣṭrāstenārditāṇscedipāñcālamatsyāḥ |
parādravan bhīṣmabāṇorubhīt āḥ siṃ hārditāḥ kṣudramṛgā ivā'rtāḥ | 25.97 |
saṃ sthāpya tān bhīṣmamabhiprayāntamalambuso'vārayat pārthasūnum |
ccclvii.vijitya taṃ keśavabhāgineyo yayau bhīṣmaṃ dhārtarāṣṭro'mumāra | 25.98 |
tad yuddhamāsīnnṛpapārthaputrayorvicitramatyadbhutamugrarūpam |
samaṃ ciraṃ tatra dhanuścakarta dhvajaṃ ca rājā sahasā'bhimanyoḥ | 25.99 |
athainamugraiśca śarairvavarṣa sūtaṃ ca tasyā'śu jaghāna vīraḥ |
tadā'sadad bhīmaseno nṛpaṃ taṃ jaghāna cāṇsvān dhṛtarāṣṭrajasya | 25.100 |
droṇo drauṇirbhagadattaḥ kṛpaśca sacitrasenā abhyayurbhīmasenam |
sarvāṃ śca tān vimukhīkṛtya bhīmaḥ sa citrasenāya gadāṃ samādade | 25.101 |
t āmudyatāṃ vīkṣya parādravaṃ ste sa citrasenaśca rathādavaplutaḥ |
sañcūrṇito gadayā tadrathaśca tajjīvanenoddhṛṣit āṇsca kauravāḥ | 25.102 |
bhīṣmastu pāñcālakarūṇsacediṣvahan sahasrāṇi caturdaśograḥ |

rathaprabarhānatitigmatejā vidrāvayāmāsa parānavīniva | 25.103 |
vidrāpya sarvāmapi pāṇḍusenāṃ viśrāvya lokeṣu ca kīrtimātmanaḥ |
senāṃ samāhṛtya yayau niśāgame sampūjyamāno dhṛtarāṣṭraputraiḥ | 25.104 |
droṇo virāṭasya puro nihatya śaṅkhaṃ sutaṃ tasya vijitya taṃ ca |
vidrāpya senāmapi pāṇḍavānāṃ yayau nadījena sahaiva hṛṣṭaḥ | 25.105 |
bhīmārjunāvapi śatrūn nihatya vidrāpya sarvāṃ śca yudhi pravīrān |
yudhiṣṭhireṇāpahṛte svasainye bhītena bhīṣmācchibiraṃ prajagmatuḥ | 25.106 |
yudhiṣṭhiro bhīṣmaparākrameṇa bhīto bhīṣmaṃ svavadhopāyameva |
praṣṭuṃ yayau niśi kṛṣṇo'nujāṇsca tasyānvayustaṃ sa pitāmaho yat | 25.107 |
bhīmārjunau śaknuvantāvapi sma narte'nujñāṃ hantumimaṃ tadaicchatām |
pūjyo yato bhīṣma udārakarmā kṛṣṇo'pyayāt tena hi pāṇḍavārthe | 25.108 |
prāpyānujñāṃ bhīṣmataste vadhāya śikhaṇḍinaṃ tadvacasā'grayāyinam |
kṛtvā paredyuryudhaye vinirgatā bhiṣmaṃ puraskṛtya tathā pare'pi | 25.109 |
ccclviii.śikhaṇḍino rakṣakaḥ phalguno'bhūd bhīṣmasya duḥ śāsana āsa cāgre |
anye ca sarve jugupurbhīṣmameva nyavārayan bhīmasenādayastān | 25.110 |
bhīṣmāya yāntaṃ yuyudhānamājau nyavārayad rākṣaso'lambuso'tha |
taṃ vajrakalpairatudad vṛṣṇivīraḥ śaraiḥ sa māyāmasṛjat tadogrām | 25.111 |
astreṇa māyāmapanudya vīro vyadrāvayad rākṣasaṃ sātyakistam |
tasmin gate yuyudhāno rathena yayau bhīṣmaṃ pārthamanveva dhanvī | 25.112 |
droṇo drauṇirdhārtarāṣṭraśca rājā bhūriśravā bhagadattaḥ kṛpaśca |
śalyo bāhlīkaḥ kṛtavarmā suśarmā sarvāṇsca senā vāritā vāyujena | 25.113 |
sa tān muhurvirathīkṛtya vīraḥ prāgjyotiṣaṃ sagajaṃ drāvayitvā |
nyavārayat phalgunaṃ roddhukāmaṃ pārthaśca devavratamāsasāda | 25.114 |
yudhiṣṭhiraṃ bhīṣmamabhiprayāntaṃ mādrīsutābhyāṃ sahitaṃ nṛvīram |
nyavārayacchakuniḥ sādināṃ ca yuto'yutenaiva varāṇsvagena | 25.115 |
t ān sādino'śvāṃ śca nihatya sarvān vijitya taṃ śakuniṃ pāṇḍavāste |
prāpurbhīṣmaṃ draupadeyāṇsca sarve tathā virāṭadrupadau kuntibhojaḥ | 25.116 |
dhṛṣṭadyumnaṃ bhīṣmamabhiprayāntaṃ nyavārayat saindhavastaṃ sa bāṇaiḥ |
hatāṇsvasūtaṃ sagaṇaṃ drāvayitvā samāsadad bhīṣmamevā'śu vīraḥ | 25.117 |
gupto'tha pārthena raṇe ṇsikhaṇḍī bhīṣmaṃ samāsādya śarairatāḍayat |
bhīṣmaḥ strītvaṃ tasya jānan na tasmai mumoca bāṇān sa tu taṃ tutoda | 25.118 |
śikhaṇḍinaṃ vārayāmāsa bāṇairdurmarṣaṇo'marṣaṇavihvalekṣaṇaḥ |
nātyetumenamaśakacchikhaṇḍī duḥ śāsanaḥ pārthamavārayat tadā | 25.119 |
sa lokavīro'pi durātmanā'munā ruddho'śakannainamatītya yātum |
bhīṣmaṃ pārthaḥ sāyakāṇscāsya tasmin sasajjire parvateṣvapyasaktāḥ | 25.120 |
amarṣayuktau cirameva vīrāvayuddhyatāmarjunadhārtarāṣṭrau |
samaṃ tadāsīnmahadadbhutaṃ ca divaukasāṃ paśyatāṃ bhūbhṛt āṃ ca | 25.121 |
ccclix.tadā virāṭadrupadau kuntibhojaṃ kṛṣṇāsutān kekayāṃ ścekitānam |
bhūriḥ śalaḥ somadatto vikarṇaḥ sakekayā vārayāmāsuruccaiḥ | 25.122 |
jitvaiva tāṃ ste'bhiyayuśca bhīṣmaṃ tato'rjuno'tītya duḥ śāsanaṃ ca |

bhīṣmaṃ śarairārcchadaripramāthibhiḥ śikhaṇḍinaṃ dhārtarāṣṭrād vimucya | 25.123 |
sa taiḥ samastairbahuśastrapūgairbhṛśaṃ marmasvarditaścāpamuktaiḥ |
śaraiḥ samastān virathāṃ ścakāra śainaiyapāñcālyayudhiṣṭhirādyān | 25.124 |
sa cedipāñcālakarūṇsamukhyān rathottamān pañcaviṃ śatsahasrān |
sampreṣayāmāsa yamāya bāṇairyugāntakāle'gniriva pravṛddhaḥ | 25.125 |
nirīkṣya taṃ sūryamivā'tapantaṃ sañcodito vāsudevena pārthaḥ |
ciccheda tatkārmukaṃ lokavīro raṇe'rddhacandreṇa sacānyadādade | 25.126 |
ciccheda taccaivamaṣṭau dhanūṃ ṣi śaktiṃ ca carmāsivaraṃ parāṇi ca|
dhanūṃ ṣi dattāni nṛbhirnṛpasya sarvāṇi ciccheda sa pākaśāsaniḥ | 25.127 |
tataḥ śaraiḥ sūryakaraprakāṇsairvivyādha sarve ca yudhiṣṭhirādyāḥ |
tairardito nyapatad bhūtel . e saprāṇān dadhārāpi tathottarāyaṇāt | 25.128 |
nipātite'smin mārutidroṇamukhyān vidrāpya tatrā'gamadāṇsu te'pi |
tadāyudhāni praṇidhāya vīrāḥ pārthāḥ pare cainamupāsadan sma | 25.129 |
praṇamyataṃ tadvacanāt samīyustasmin dine śibirāṇyeva sarve |
pare dine sarva evopatasthurbhīṣmaṃ yadūnāmpatinā sahaiva | 25.130 |
sa pūrvadivase pārthadattabāṇopabarhaṇaḥ |
tadā'pi tṛṭparīt ātmā yogyaṃ peyamayācata | 25.131 |
dhārtarāṣṭrairavijñātaṃ tadabhijñāya vāsaviḥ |
vāruṇāstreṇa bhittvā sabhūmiṃ vāri sugandhi ca |
ūrdhvadhāramadādāsye tarpito'nena so'vadat | 25.132 |
ccclx.yādṛśyastrajñatā pārthe dṛṣṭā'tra kurunandanāḥ |
yādṛg bāhvorbalaṃ bhīme saṃ yugeṣu punaḥ punaḥ | 25.133 |
yādṛśaṃ caiva māhātmyamanantamajaraṃ hareḥ |
vijñātaṃ sarvalokasya sabhāyāṃ dṛṣṭameva ca | 25.134 |
upāramata tad yuddhaṃ sukhinaḥ santu bhūmipāḥ |
yathocitavibhaktāṃ ca bhuṅgdhvaṃ bhūpāḥ sadā bhuvam |
ityuktaḥ prayayau tūṣṇīṃ dhārtarāṣṭraḥ svakaṃ gṛham | 25.135 |
vyāsadattoruvijñānāt sañjayādakhilaṃ pitā |
śrutvā tadā paryatapyat pāṇḍavāḥ kṛṣṇadevatāḥ |
mumuduḥ śibiraṃ prāpya sarve kṛṣṇānumoditāḥ | 25.136 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
bhīṣmapāto nāma pañcaviṃ śo'dhyāyaḥ
ccclxi.(nārāyaṇāstropaśamanam)
atha ṣaḍviṃ śo'dhyāyaḥ
Oṃ | athākhilānāṃ pṛthivīpatīnāmācāryamagryaṃ rathināṃ suvidyam |
rāmasya viśvādhipateḥ suśiṣyaṃ cakre camūpaṃ dhṛtarāṣṭraputraḥ | 26.1 |
karṇo'pi bhīṣmānumato dhanuṣmān yuddhodyato'bhūt tadasatkṛtaḥ purā |
tasmin sthite'nāttadhanustadaiva rathaṃ samāsthāya guruṃ samanvayāt | 26.2 |
droṇo vṛto dhārtarāṣṭreṇa dharmasutagrahe tena kṛte pratiśrave |

j ñātvā yattāḥ pāṇḍavāstaṃ samīyuryuddhāya tatrābhavadugrayuddham | 26.3 |
patatribhistatra dudhāva śātravān droṇo dhanurmaṇḍalamantranissṛtaiḥ |
tamāsasādā'śu vṛkodaro nadaṃ stamāsadan drauṇikṛpau ca madrarāṭ| 26.4 |
sa tān vidhūyābhyapatad raṇe'graṇīrdroṇaṃ tamanvārjunirabhyayāt parān |
vavāra taṃ madrapatistayorabhūd raṇo mahāṃ statra gadāṃ samādade |
śalyo'tha bhīmo'bhiyayau gadādharastametayoratra babhūva saṅgaraḥ | 26.5 |
ubhāvajeyau gadināmanuttamāvatulyavīryau pravarau balīyasām |
viceratuścitratamaṃ prapaśyatāṃ manoharaṃ t āvabhinardamānau |
gadāprapātāṅkitavajragātrau dadarśa loko'khila eva tau raṇe | 26.6 |
gadābhighātena vṛkodarasya vicetanaḥ prāpatadatra madrarāṭ|
bhīmo'pi kopāt pracalatpadaḥ kṣitau nidhāya jānuṃ sahasotthitaḥ kṣaṇāt | 26.7 |
vicetanaṃ patitaṃ madrarājaṃ vilokya bhīmaṃ ca tamāhvayantam |
rathaṃ samāropya janasya paśyataḥ puraśca bhīmasya kṛpo'pajagmivān | 26.8 |
vijitya madrādhipamojasā'rihā nadan rathaṃ prāpya nijaṃ sa mārutiḥ |
vyadrāvayad bāṇagaṇaiḥ pareṣāmanīkinīṃ droṇasamakṣameva | 26.9 |
vidrāvayatyāṇsu kurūn vṛkodare vidhūya saubhadramukhān sasātyakīn |
droṇo'bhipede nṛpatiṃ gṛhītuṃ tamāsasādā'śu dhanañjayo rathī | 26.10 |
ccclxii.sa vāsudevaprayate rathe sthitaḥ śaraiḥ śarīrāntakaraiḥ samantataḥ |
nihatya nāgāṇsvanarān pravartayannadṛśyatā'śveva ca śoṇit āpagāḥ | 26.11 |
nihanyamānāsu kirīṭinā camūṣvārakṣite dharmasute tathā'padaḥ |
camūṃ ca bhīmārjunabāṇabhagnāṃ droṇo'pahṛtyāpayayau niśāgame | 26.12 |
sa dhārtarāṣṭreṇa yudhiṣṭhirāgrahāt saṃ śrāvitaḥ krūravaco niśāyām |
jagāda dūraṃ samarād vinīyatāṃ pārthastato dharmasutaṃ grahīṣye | 26.13 |
tataḥ suśarmā sahito mahārathaiḥ saṃ śaptakairdūrataraṃ praṇetum |
yuddhāya bhīmānujamāṇsu klṛpto duryodhanenomiti so'pyavādīt | 26.14 |
samāhvayāmāsurathārjunaṃ te prātarhutāṇsasya diśaṃ raṇāya |
ayodhayat tān sa ca tatra gatvā bhīmo gajānīkamathātra cāvadhīt | 26.15 |
nihanyamāneṣu gajeṣu sarvaśo vidrāpyamāṇeṣvakhileṣu rājasu |
prāgjyotiṣo dhārtarāṣṭrārthitastaṃ samāsadat supratīkena dhanvī | 26.16 |
vibhīṣit āḥ supratīkena bhīmahayā na tasthustadanu sma sātyakiḥ |
saubhadramukhyāṇsca gajaṃ tamabhyayuścikṣepa teṣāṃ sa rathānathāmbare | 26.17 |
śaineyapūrveṣu rathojjhiteṣu bhūmāvavaplutya kathañcideva |
sthiteṣu bhīme ca vibhīṣit āṇsvān saṃ yamya yuddhyatyapi kṛṣṇa aikṣat | 26.18 |
saṅkleśito vaiṣṇavāstraṃ pramuñcet prāgjyotiṣo bhīmasene tato'ham |
yāmyārjunenaiva tadastramātmanaḥ svīkartumanyena varādadhāryam | 26.19 |
iti sma sañcintya sahārjunena tatrā'yayāvatha pārthaṃ trigartāḥ |
nyavārayaṃ stvāṣṭramastraṃ sa teṣu vyavāsṛjanmohanāyā'śu vīraḥ | 26.20 |
tadastravīryeṇa vimohitāste parasparaṃ kṛṣṇapārthāviti sma |
jaghnustadā vāsavistān visṛjya prāgjyotiṣaṃ hantumihābhyagād drutam | 26.21 |
visṛjya bhīmaṃ sa ca pārthameva yayau gajaskandhagato gajaṃ tam |

pracodayāmāsa rathāya tasya cakre'pasavyaṃ harirenamāṇsu | 26.22 |
ccclxiii.manojavenaiva rathe pareṇa sambhrāmyamāṇe natu taṃ gajaḥ saḥ |
prāptuṃ śaśākātha śaraiḥ sutīkṣṇairabhyarddayāmāsa nṛpaṃ sa vāsaviḥ | 26.23 |
astraiśca śastraiḥ suciraṃ nṛvīrāvayuddhyatāṃ tau balināṃ prabarhau |
atho cakartāsya dhanuḥ sa pārthaḥ sa vaiṣṇavāstraṃ ca tadā'ṅkuśe'karot | 26.24 |
tasminnastre tena tadā pramukte dadhāra tad vāsudevo'mitaujāḥ |
tadaṃ sadeśasya tu vaijayantī babhūva mālā'khilalokabhartuḥ | 26.25 |
dṛṣṭvaiva tad dhāritamacyutena pārthaḥ kimarthaṃ vidhṛtaṃ tvayeti |
ūce tamāhā'śu jagannivāso mayā'khilaṃ dhāryate sarvadaiva | 26.26 |
na mādṛśo'nyo'sti kutaḥ paro mat so'haṃ caturdhā jagato hitāya |
sthito'smi mokṣapral . ayasthitīnāṃ sṛṣṭeṇsca kartā kramaśaḥ svamūrtibhiḥ |
sa vāsudevādicatuḥ svarūpaḥ sthito'niruddho hṛdi cākhilasya | 26.27 |
sa eva ca kroḍatanuḥ parā'haṃ bhūmipriyārthaṃ narakāya cādām |
astraṃ madīyaṃ varamasya cādāmavadhyatāṃ yāvadastraṃ sasūnoḥ | 26.28 |
astrasya cānyo natu kaścidasti yo'vadhya etasya kutaśca mattaḥ |
iti sma tenaiva mayā dhṛtaṃ tadastraṃ tadenaṃ jahi cāstrahīnam | 26.29 |
ityuktamākarṇya sa keśavena sammantrya bāṇaṃ hṛdaye mumoca |
prāgjyotiṣasyāparamuttamaṃ śaraṃ gajendrakumbhasthala āṇsvamajjayat | 26.30 |
ubhau ca tau petaturadrisannibhau mahendravajrābhihatāvivā'śu |
nihatya tau vāsavirugrapauruṣo mumoda sādhu svajanābhipūjitaḥ | 26.31 |
athācalaṃ vṛṣakaṃ caiva hatvā kanīyasau śakunestaṃ ca bāṇaiḥ |
vivyādha māyāmasṛjat sa tāṃ ca vijñānāstreṇā'śu nāṇsāya cakre | 26.32 |
sa naṣṭamāyaḥ prādravat pāpakarmā tataḥ pārthaḥ śarapūgaiścamūṃ t ām |
vidrāvayāmāsa tadā guroḥ suto māhiṣmatīpatimājau jaghāna | 26.33 |
ccclxiv.tadā bhīmastasya nihatya vāhān vyadrāvayad dhārtarāṣṭrīṃ camūṃ ca |
bhīmārjunābhyāṃ hanyamānāṃ camūṃ t āṃ dṛṣṭvā droṇaḥ kṣipramapājahāra | 26.34 |
prāgjyotiṣe nihate'thāgrahācca yudhiṣṭhirasyātiviṣaṇṇarūpaḥ |
duryodhano'śrāvayad dīnavākyānyatra droṇaṃ so'pi nṛpaṃ jagāda | 26.35 |
pārthe gate śvo nṛpatiṃ grahīṣye nihanmi vā tatsadṛśaṃ tadīyam |
iti pratijñāṃ sa vidhāya bhūyaḥ prātaryayau yuddhamākāṅkṣamāṇaḥ | 26.36 |
padmavyūhaṃ vyūhya parairabhedyaṃ varād viṣṇostasya mantraṃ hyajaptvā |
pārthāṇsca taṃ prāpurṛte'rjunena saṃ śaptakairyuyudhe so'pi vīraḥ | 26.37 |
pārthā vyūhaṃ tu taṃ prāpya nāṇsakan bhettumudyatāḥ |
j ānaṃ śca pratibhāyogāt kāmyaṃ naivājapanmanum | 26.38 |
bhīmo yudhiṣṭhirastatra tajjñaṃ saubhadramabravīt |
bhindhi vyūhamimaṃ t āta vayaṃ tvāmanuyāmahe | 26.39 |
sa evamukto rathināṃ prabarho viveśa bhittvā dviṣatāṃ camūṃ t ām |
anveva taṃ vāyusutādayaśca vivikṣavaḥ saindhavenaiva ruddhāḥ | 26.40 |
vareṇa rudrasya niruddhyamāno jayadrathenātra vṛkodarastu |
viṣṇorabhīṣṭaṃ vadhamārjunestadā vijñāya śakto'pi nacātyavartata | 26.41 |

jayadrathasthena vṛṣadhvajena prayuddhyamāneṣu vṛkodarādiṣu |
praviśya vīraḥ sa dhanañjayātmajo vilol . ayāmāsa parorusenām | 26.42 |
sa droṇaduryodhanakarṇaṇsalyairdroṇyagraṇībhiḥ kṛtavarmayuktaiḥ |
ruddhaścacārāribaleṣvabhītaḥ śirāṃ si kṛntaṃ stadanubratānām | 26.43 |
sa lakṣaṇaṃ rājasutaṃ prasahya pituḥ samīpe'nayadāṇsu mṛtyave |
bṛhadbalaṃ cottamavīryakarmā varaṃ rathānāmayutaṃ ca patribhiḥ | 26.44 |
droṇādayastaṃ harikopabhīt āḥ pratyakṣato hantumaśaknuvantaḥ |
sammantrya karṇaṃ purato nidhāya cakrurvicāpāṇsvarathaṃ kṣaṇena | 26.45 |
ccclxv.karṇo dhanustasya kṛpaśca sārathī droṇo hayānāṇsu vidhamya sāyakaiḥ |
sacarmakhaḍgaṃ rathacakramasya praṇudya hastasthitameva tasthuḥ | 26.46 |
bhīteṣu kṛṣṇādatha tadvadhāya teṣvāsasādā'śu gadāyudhaṃ gadī |
dauḥ śāsanistau yugapacca mamraturgadābhighātena mitho'tipauruṣau | 26.47 |
tasmin hate śatruravaṃ niśamya harṣodbhavaṃ mārutirugravikramaḥ |
vijitya sarvānapi saindhavādīn yudhiṣṭhirasyānumate nyaṣīdat | 26.48 |
vyāsastadā tānamitātmavaibhavo yudhiṣṭhirādīn glapitānabodhayat |
vijitya saṃ śaptakapūgamugro niśāgame vāsavirāpa sācyutaḥ | 26.49 |
niśamya putrasya vadhaṃ bhṛśārtaḥ pratiśravaṃ so'tha cakāra vīraḥ |
jayadrathasyaiva vadhe niśāyāṃ svapne'nayat taṃ giriśāntikaṃ hariḥ | 26.50 |
svayamevākhilajagadrakṣādyamitaśaktimān |
apyacyuto gurudvārā prasādakṛdahaṃ tviti | 26.51 |
j ñāpayan phalgunasyāstraguruṃ giriśamañjasā |
prāpayitvainamevaitatprasādādastramudbaṇam |
cakre tadarthamevāsya rakṣāṃ cakre tadātmikām | 26.52 |
sāntvayitvā subhadrāṃ ca gatvopaplāvyamacyutaḥ |
yojayitvā rathaṃ prātaḥ sārjuno yuddhamabhyayāt | 26.53 |
śrutvā pratijñāṃ puruhūtasūnorduryodhanenārthitaḥ sindhurājam |
trātāsmyahaṃ sarvatheti pratijñāṃ kṛtvā droṇo vyūhamabhedyamātanot | 26.54 |
sa divyamagryaṃ śakaṭābjacakraṃ kṛtvā svayaṃ vyūhamukhe vyavasthitaḥ |
pṛṣṭhe karṇadrauṇikṛpaiḥ saśalyairjayadrathaṃ guptamadhāt paraiśca | 26.55 |
athārjuno divyarathoparisthitaḥ surakṣitaḥ keśavenāvyayena |
vijitya durmarṣaṇamagrato'bhyayād droṇaṃ sudhanvā gurumugrapauruṣaḥ | 26.56 |
ccclxvi.pradakṣiṇīkṛtya tamāṇsvagāt tataḥ kālātyayaṃ tveva viśaṅkamānaḥ |
rathaṃ manovegamathānayaddhariryathā ṇsarāḥ peturamuṣya pṛṣṭhataḥ | 26.57 |
vijitya hārdikyamathāprayatnaḥ sa indrasūnuḥ praviveśa tad balam |
vilol . ayāmāsa ca sāyakottamairyathā gajendro nal . inīṃ baloddhataḥ | 26.58 |
sa uccakāṇse'tiratho rathottame savāsudevo hariṇā yathendraḥ |
cakarta cogro dviṣatāṃ śirāṃ si śaraiḥ śarīrāntakaraiḥ samantataḥ | 26.59 |
dṛḍhāyumacyutāyuṃ ca hatvā vindānuvindakau |
śarābhyāṃ preṣayāmāsa yamāya vijayo yudhi | 26.60 |
sudakṣiṇaṃ ca kāmbojaṃ nihatyāmbaṣṭhameva ca |

śrutāyudhaṃ nadīj ātaṃ varuṇādāsasāda ha |
yasyādād varuṇo divyāmamoghāṃ mahatīṃ gadām | 26.61 |
sa tu tena śaraistīkṣṇairarpito virathaṃ kṣaṇāt |
cakāra pārthasya rathamāruhyāridharāya tām | 26.62 |
gadāṃ cikṣepa sā tasya vāruṇeḥ śira eva tu |
bibheda śatadhā ṇsīrṇamastiṣkaḥ so'patad bhuvi | 26.63 |
ayuddhyantaṃ svagadayā yadi tāḍayasi svayam |
tayā viśīrṇamastiṣko mariṣyasi na saṃ śayaḥ |
amoghā cānyathā seyaṃ gadā tava bhaviṣyati | 26.64 |
ityabravīt taṃ varuṇaḥ purā tena sa keśave |
ayuddhyati gadākṣepāt tayā ṇsīrṇaṇsirā abhūt | 26.65 |
hateṣu vīreṣu nijeṣu saṅghaśo vidrāviteṣvālul . ite ca sainye |
duryodhano droṇamupetya dīnamuvāca hā pārtha upekṣitastvayā | 26.66 |
itīrite'bhedyamamuṣya varma baddhvā mahāmantrabalāt sa vipraḥ |
jagāda yenaiva balena pārthairviruddhyase tena hi yāhi phalgunam | 26.67 |
ccclxvii.itīrito dhārtarāṣṭraḥ sa cāpamādāya sauvarṇarathoparisthaḥ |
jagāma pārthaṃ tamavārayacca śarairanekairanalaprakāṇsaiḥ | 26.68 |
vivyādha pārtho'pi tamugravegaiḥ śarairna te tasya ca varmabhedam |
cakrustato vāsavirdivyamastraṃ tadvarmabhedāya samādade ruṣā | 26.69 |
sandhīyamānaṃ tu guroḥ sutastacciccheda pārtho'tha suyodhanāṇsvān |
hatvā tal . e'viddhyadathainamugrairdrauṇiḥ śaraiḥ pārthamavārayad yudhi | 26.70 |
sa drauṇikarṇapramukhairdhanañjayo yuyodha te cainamavārayañcharaiḥ |
babhūva yuddhaṃ tadatulyamadbhutaṃ jayadrathārthe'dbhutavīryakarmaṇām | 26.71 |
pārthe praviṣṭe kurusainyamadhyaṃ droṇo'viśat pāṇḍavasainyamāṇsu |
sa tadrathānīkamudagravegaiḥ śarairvidhūya nyahanacca vīrān | 26.72 |
sa vīravaryaḥ sthaviro'pi yūnāṃ yuveva madhye pracacāra dhanvinām |
prapātayan vīraśirāṃ si bāṇairyudhiṣṭhiraṃ cā'sadadugravīryaḥ | 26.73 |
nṛpagrahecchuṃ tamavetya satyajinnyavārayad draupadirāṇsu vīryavān |
nivāritastena śiraḥ śareṇa cakarta pāñcālasutasya vipraḥ | 26.74 |
nihatya taṃ vīratamaṃ raṇotkaṭaṃ yudhiṣṭhiraṃ bāṇagaṇaiḥ samārdayat |
sa śaktistena vidhāya saṅgaraṃ nirāyudho vyaśvarathaḥ kṛtaḥ kṣaṇāt | 26.75 |
sa ūrdhvabāhurbhuvi saṃ sthito'pi gṛhītumājau guruṇā'bhipannaḥ |
mādrīsutasyāvarajasya yānamāruhya vegādapajagmivāṃ stataḥ | 26.76 |
droṇaṃ tataḥ śaiśupāliḥ saputro jārāsandhiḥ kāṇsirājaḥ saśaivyaḥ |
samāsadan kekayāṇscaiva pañca samārdayan bāṇagaṇaiśca sarvaśaḥ | 26.77 |
sa tān krameṇaiva nikṛttakandharāñcharottamairatra vidhāya vipraḥ |
nināya lokaṃ paramarkamaṇḍalaṃ vrajanti nirbhidya yamūrdhvaretasaḥ | 26.78 |
vidhūyamāne guruṇorusainye pṛthāsutānāṃ pṛtanāḥ pareṣām |
prāyo raṇe mārutasūnunaiva hatapravīrā mṛditāḥ parādravan | 26.79 |
ccclxviii.alambuso nāma tadaiva rākṣasaḥ samāsadanmārutimugrapauruṣam |

sa pīḍitastena śaraiḥ sutejanaiḥ kṣaṇādadṛśyatvamavāpa māyayā | 26.80 |
so'dṛśyarūpo'nucarānapīḍayad bhīmasya tad vīkṣya cukopa mārutiḥ |
astrajñatāmātmanikeśavājñayā sandarśayannāgatadharmasaṅkaṭaḥ | 26.81 |
tvāṣṭrāstramādatta sa kāmyakarmahīno'pi bhīmastata utthitāḥ śarāḥ |
te bāṇavaryāstadadṛśyavedhino rakṣo vidāryā'viviśurdharātal . am | 26.82 |
taddhanyamānaṃ pravihāya bhīmamapādravad dūrataraṃ subhītam |
tatastu bhīmo dviṣatāṃ varūthinīṃ vidrāvayāmāsa śaraiḥ sumuktaiḥ | 26.83 |
tadaiva kṛṣṇātanayāḥ sametā jaghnuḥ śalaṃ saṃ yati saumadattim |
alambusaṃ prāpa tadā ghaṭotkacaḥ parasparaṃ tau rathināvayuddhyatām | 26.84 |
ghaṭotkacastaṃ virathaṃ vidhāya khasthaṃ kha evābhiyuyodha saṃ sthitaḥ |
tatastu taṃ bhīmasuto nigṛhya nipātya bhūmau pradadau prahāram | 26.85 |
padā ṇsirasyeva sa piṣṭamastako mamāra madhye pṛthivīpatīnām |
tasmin hate bhaimaseniḥ kurūṇāṃ vyadrāvayad rathavṛndaṃ samantāt | 26.86 |
tadā'sadat kṛtavarmā rathena senāṃ pāṇḍūnāṃ śaravarṣaṃ pramuñcan |
dadau varaṃ tasya hi pūrvamacyutaḥ prītaḥ stutyā sarvajayaṃ muhūrte | 26.87 |
sa tena pāñcālagaṇān vijigye yamau ca bhīmasya puro'tha taṃ ca |
vivyādha bāṇena sa vāsudevavaraṃ vijānan na tadā samabhyayāt | 26.88 |
vinaiva vṛṣṇīn vijaye varo yadamuṣya tenāsya hayān sa sātyakiḥ |
nihatya bāṇairatudat sa yānamanyat samāsthāya tato'pajagmivān | 26.89 |
tadā hariḥ pāñcajanyaṃ sughoṣamāpūrayāmāsa jaye'bhiyuddhyati |
karṇādibhirdrauṇimukhai ripūṇāṃ balaprahāṇāya paraḥ parebhyaḥ | 26.90 |
sa pāñcajanyo'cyutavaktravāyunā bhṛśaṃ supūrṇodaranissṛtadhvaniḥ |
ccclxix.jagad viriñceśasurendrapūrvakaṃ prakampayāmāsa yugātyaye yathā | 26.91 |
gāṇḍīvaghoṣe ca tadā'bhibhūte yudhiṣṭhiro bhītabhītastadetya |
śaineyamūce parasainyamagne pārthe svayaṃ yuddhyati keśavaḥ sma | 26.92 |
na śrūyate gāṇḍīvasyādya ghoṣaḥ saṃ śrūyate pāñcajanyasya ghoṣaḥ |
tad yāhi jānīhi tamadya pārthaṃ yadi sma jīvatyasahāya eṣaḥ | 26.93 |
itīritaḥ sātyakiratra viprān sampūjya vittaiḥ paramāṇsiṣaṇsca |
jayāya tebhyaḥ pratigṛhya senāmukhaṃ yayau bhīmasenānuyātaḥ | 26.94 |
bhīmastu senāmukhamāṇsu bhittvā prāveśayad yuyudhānaṃ camūṃ t ām |
sa yuddhyamāno guruṇā'bhyupekṣitaḥ sūtaṃ nihatya drāvayāmāsa cāṇsvān | 26.95 |
balaṃ vivṛddhaṃ ca tadā'sya sātyakerviprāṇsīrbhiḥ kṛṣṇavarādapi sma |
balasya vṛddhirhi purā'sya dattā kṛṣṇena tuṣṭena dine hi tasmin | 26.96 |
tato vivṛddhorubalāt sa sātyakiḥ saṃ sthāpya bhīmaṃ prayayau rathena |
taṃ bāṇavarṣaiḥ pṛtanāṃ samantānnighnantamājau hṛdikātmajo'bhyayāt | 26.97 |
tayorabhūd yuddhamatīva dāruṇaṃ tatrākarot taṃ virathaṃ sa sātyakiḥ |
vijitya taṃ sātyakirugradhanvā yayāvatītyaiva śirāṃ si yūnām |
kṛntan śaraistaṃ jalasandha āgamad raṇe gajaskandhagato'bhiyoddhum | 26.98 |
nivārayantaṃ tamasaṃ hyavikramaṃ nihatya bāṇaiḥ samare sa sātyakiḥ |
vilol . ayāmāsa balaṃ kurūṇāṃ nighnan gajasyandanavājipattinaḥ | 26.99 |

sa pārvatīyāṃ śca śilāpravarṣiṇo nihatya vidrāpya ca sarvasainikān |
samāsadat keśavaphalgunau ca balī tamārā'śu ca yūpaketuḥ | 26.100 |
tayorabhūd yuddhamatīva ghoraṃ ciraṃ vicitraṃ ca mahad vibhīṣaṇam |
parasparaṃ tau turagān nihatya nipātya sūtau dhanuṣī nikṛtya |
samīyatuścarmamahāsidhāriṇau vicitramārgān yudhi sañcarantau | 26.101 |
sa saumadattirbhuvi sātyakiṃ raṇe nipātya keśeṣu ca sampragṛhya |
ccclxx.padā'sya vakṣasyadhiruhya khaḍgamudagrahīdāṇsu śiro'pahartum | 26.102 |
tad vāsudevastu nirīkṣya viśvataścakṣurjagādā'śu dhanañjayaṃ raṇe |
trāyasva śaineyamiti sma so'pi bhallena ciccheda bhujaṃ parasya | 26.103 |
sa tena cotkṛttasakhaḍgabāhurvinindya pārthaṃ niṣasāda bhūmau |
prāyopaviṣṭaḥ śarasaṃ stare hariṃ ddhyāyan vinindannasurapraveśāt | 26.104 |
gate'surāveśa utātibhaktyā dhyāyatyamuṣmin garuḍadhvajaṃ tam |
śaineya utthāya nivāryamāṇaḥ kṛṣṇārjunādyairaharacchiro'sya | 26.105 |
tadā svakīyaṃ rathametadarthaṃ klṛptaṃ dadau sātyakaye sasūtam |
kṛṣṇo'tha pārthasya hayāstṛṣā'rditāstadā'sṛjad vāruṇāstraṃ sa pārthaḥ | 26.106 |
tenaiva tīrthaṃ paramaṃ cakāra tathā'śvaśālāmapi bāṇarūpām |
tato vimucyātra hayānapāyayaddharistadā vāsavirārdayat parān | 26.107 |
yuyoja kṛṣṇasturagān rathe punargataśramānuddhṛtasāyakān prabhuḥ |
pracodite tena rathe sthitaḥ punastathaiva bībhatsurarīnayodhayat | 26.108 |
śinipravīre tu gate yudhiṣṭhiraḥ punaśca cintākulito babhūva ha |
jagāda bhīmaṃ ca na gāṇḍivadhvaniḥ saṃ śrūyate pāñcajanyasya rāvaḥ | 26.109 |
mayā niyuktaśca gataḥ sa sātyakirbhāraṃ ca tasyādhikameva manye |
tat pāhi pārthaṃ yuyudhānameva ca tvaṃ bhīma gatvā yadi jīvatastau | 26.110 |
itīritaḥ prāha vṛkodarastaṃ na rakṣitaṃ vāsudevena pārtham |
brahmeśānāvapi jetuṃ samarthau kiṃ drauṇikarṇādidhanurbhṛto'tra | 26.111 |
ato bhayaṃ nāsti dhanañjayasya na sātyakeścaiva hareḥ prasādāt |
rakṣyastvamevātra mato mamādya droṇo hyayaṃ yatate tvāṃ gṛhītum | 26.112 |
itīritaḥ prāha yudhiṣṭhirastaṃ na jīvamāne yudhi māṃ ghaṭotkace |
dhṛṣṭadyumne cāstravidāṃ variṣṭhe droṇo vaśaṃ netumiha prabhuḥ kvacit | 26.113 |
ccclxxi.yadi priyaṃ kartumihecchasi tvaṃ mama prayāhyāṇsu ca pārthasātyakī |
rakṣasva sañjñāmapi siṃ hanādāt kuruṣva me pārthaśaineyadṛṣṭau | 26.114 |
tathā hate caiva jayadrathe me kuruṣva sañjñāmiti tena bhīmaḥ |
uktastu haiḍimbamamuṣya rakṣaṇe vyadhācca senāpatimeva samyak | 26.115 |
sa cā'ha senāpatiratra bhīmaṃ prayāhi tau yatra ca keśavārjunau |
na jīvamāne mayi dharṣituṃ kṣamo droṇo nṛpaṃ mṛtyurahaṃ ca tasya | 26.116 |
iti bruvāṇe praṇidhāya bhīmaḥ punaḥ punastaṃ nṛpatiṃ gadādharaḥ |
yayau parānīkamadhijyadhanvā nirantaraṃ pravapan bāṇapūgān | 26.117 |
nyavārayat taṃ śaravarṣadhāro droṇo vacaścedamuvāca bhīmam |
śiṣyasnehād vāsaviḥ sātyakiśca mayā pramukto bhṛśamānatau mayi | 26.118 |
svīyā pratijñā'pi hi saindhavasya guptau mayā pārthakṛte visṛṣṭā |

dāsye na te mārgamahaṃ kathañcit paśyāstravīryaṃ mama divyamadbhutam | 26.119 |
ityuktavākyaḥ sa gadāṃ samādade cikṣepa tāṃ droṇarathāya bhīmaḥ |
uvāca cāhaṃ pitṛvanmānaye tvāṃ sadā mṛdustvāṃ prati nānyathā kvacit | 26.120 |
amārdave paśya ca yādṛśaṃ balaṃ mameti tasyā'śu vicūrṇito rathaḥ |
gadābhipātena vṛkodarasya sasūtavājidhvajayantrakūbaraḥ | 26.121 |
droṇo gadāmāpatatīṃ nirīkṣya tvavapluto lāghavato dharātal . e |
tadaiva duryodhanayāpitaṃ rathaṃ paraṃ samāsthāya śarān vavarṣa ha| 26.122 |
śaraistadīyaiḥ paramāstramantritaiḥ pravṛṣyamāṇo jagadīraṇātmajaḥ |
śiro nidhāyā'śu puro vṛṣo yathā tamabhyayādeva rathādavaplutaḥ | 26.123 |
manojavādeva tamāpya bhīmo rathaṃ gṛhītvā'mbara ākṣipat kṣaṇāt |
śakto'pyahaṃ tvāṃ na nihanmi gauravādityeva sujñāpayituṃ tadasya | 26.124 |
suvājisūtaḥ sa rathaḥ kṣitau patan vicūrṇito'smād gururapyavaplutaḥ |
tadā viśoko'sya rathaṃ samānayat tamāruhad bhīma udāravikramaḥ | 26.125 |
ccclxxii.droṇo'pi duryodhanadattamanyaṃ rathaṃ samāsthāya yudhiṣṭhiraṃ yayau |
gṛhītukāmaṃ nṛpatiṃ prayāntaṃ nyavārayat saṃ yati vāhinīpatiḥ | 26.126 |
vidāritāṃ droṇaṇsaraiḥ svasenāṃ saṃ sthāpya bhūyo drupadātmajaḥ śaraiḥ |
droṇaṃ nivāryaiva camūṃ pareṣāṃ vidrāvayāmāsa ca tasya paśyataḥ | 26.127 |
tayorabhūd yuddhamatīva raudraṃ jayaiṣiṇoḥ pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ |
atyadbhutaṃ santatabāṇavarṣamanārataṃ suciraṃ nirviśeṣam | 26.128 |
tataḥ prāyād bhīmaseno'mitaujā mṛdgañcharaiḥ kauravarājasenām |
vindānuvindapramukhā dhārtarāṣṭrāstamāsedurdvādaśa vīramukhyāḥ |
viddhaḥ śaraistairbahubhirvṛkodaraḥ śirāṃ si teṣāṃ yugapaccakarta | 26.129 |
hateṣu teṣu pravareṣu dhanvināṃ satyavrataḥ puramitro jayaśca |
vṛndārakaḥ pauravaścetyamātyāḥ samāsedurdhārtarāṣṭrasya bhīmam | 26.130 |
sa taiḥ pṛṣatkairavakīryamāṇaḥ śitān vipāṭhān yugapat samādade |
jahāra taireva śirāṃ si teṣāṃ hateṣu teṣveva pare pradudruvuḥ | 26.131 |
sa siṃ havat kṣudramṛgān samantato vidrāpya śatrūn hṛdikātmajaṃ raṇe |
abhyāgamat tena nivāritaḥ śaraiḥ kṣaṇena cakre virathāṇsvasūtam |
sa gāḍhaviddhastu vṛkodareṇa raṇaṃ visṛjyāpayayau kṣaṇena | 26.132 |
vijitya hārdikyamathā'śu bhīmo vidrāvayāmāsa varūthinīṃ t ām |
sampreṣayan sarvanarāṇsvakuñjarān yamāya yāto haripārthapārśvam | 26.133 |
dṛṣṭvaiva kṛṣṇavijayau paramaprahṛṣṭastābhyāṃ nirīkṣita uta pratibhāṣitaśca |
sañjñāṃ nṛpasya sa dadāvapi siṃ hanādān śrutvā parāṃ mudamavāpa sa cāgryabuddhiḥ | 26.134 |
bhīmasya nānadata eva mahāsvanena viṇmūtraśoṇitamatho mṛtimāpureke |
bhīteṣu sarvanṛpatiṣvamumāpa tūrṇaṃ karṇo vikarṇamukharā api dhārtarāṣṭrāḥ | 26.135 |
hatvā vikarṇamuta tatra ca citrasenaṃ sañcūrṇitaṃ ca vidadhe rathamarkasūnoḥ |
ghoraiḥ śaraiḥ punarapi sma samardyamānaḥ karṇo'payānamakarod drutameva bhīmāt | 26.136 |
ccclxxiii.āṇsvāsya caiva suciraṃ punareva bhīmaṃ yuddhāya yāti dhṛtarāṣṭrasutaistathā'nyaiḥ |
t āṃ ścaiva tatra vinihatya tathaiva karṇo vyaśvāyudhaḥ kṛta utāpayayau kṣaṇena | 26.137 |
vikarṇacitrasenādyā evaṃ vīratamāḥ sutāḥ |

karṇasya paśyato bhīmabāṇakṛttaśirodharāḥ | 26.138 |
nipeturdhṛtarāṣṭrasya rathebhyaḥ pṛthivītal . e |
trayoviṃ śatirevātra karṇasāhāyyakāṅkṣiṇaḥ | 26.139 |
ekavīṃ śativāraṃ ca vyaśvasūtarathadhvajaḥ |
gāḍhamabhyardditastīkṣṇaiḥ śarairbhīmena saṃ yuge | 26.140 |
prāṇasaṃ śayamāpannaḥ sarvalokasya paśyataḥ |
raṇaṃ tyaktvā pradudrāva rudan duḥkhāt punaḥ punaḥ | 26.141 |
dvāviṃ śatimayuddhe tu rāmadattaṃ subhāsvaram |
abhedyaṃ rathamāruhya vijayaṃ dhanureva ca | 26.142 |
taddattameva saṅgṛhya tūṇī cākṣayasāyakau |
āsasāda raṇe bhīmaṃ karṇo vaikartano vṛṣā | 26.143 |
sughora āsīt sa tayorvimardo bhīmasya karṇasya ca dīrghakālam |
ākāṇsamācchādayatoḥ śaraughaiḥ parasparaṃ caiva suraktanetrayoḥ | 26.144 |
tato bhīmo mahābāhuḥ sahajābhyāṃ ca saṃ yutam |
tvāṃ tu kuṇḍalavarmabhyāṃ śaknuyāṃ hantumañjasā | 26.145 |
iti jñāpayituṃ tasya kuṇḍale kavacaṃ tathā |
śarairutkṛtya samare pātayāmāsa bhūtal . e | 26.146 |
evaṃ t ānyapakṛṣyāhaṃ hanyāṃ tvāmiti vedayan |
punaśca bahubhistīkṣṇaiḥ śarairenaṃ samārdayat | 26.147 |
tatastu bhīmasya babhūva buddhiraspardhinaḥ sarvajayo hi dattaḥ |
ccclxxiv.amuṣya rāmeṇa naca spṛdhā'yaṃ karṇo mayā yuddhyati kṛcchrago hyayam | 26.148 |
tathā'pi me bhagavānatyanugrahājjayaṃ dadātyātmavaco'pahāya |
mayā tumānyaṃ vacanaṃ hareḥ sadā tasmād dāsye vivaraṃ tvadya śatroḥ | 26.149 |
evaṃ smṛtvā tena randhre pradatte karṇo'stravīryeṇa dhanurnyakṛntat |
raśmīn hayānāṃ ca tato rathaṃ sa tatyāja naijaṃ balameva vedayan | 26.150 |
na me rathādyairdhanuṣā'pi kāryamityeva sa khyāpayituṃ vṛkodaraḥ |
khamutpapātottamavīryatejā rathaṃ ca karṇasya samāsthitaḥ kṣaṇāt | 26.151 |
bhītastu karṇo rathakūbare tadā vyalīyatātaḥ sa vṛkodaro rathāt |
avapluto jñāpayituṃ svaśaktiṃ nirāyudhatve'pyarinigrahādau | 26.152 |
naicchad gṛhītuṃ vinihantumeva vā rathaṃ dhanurvā'sya raṇe'pahartum |
droṇasya yadvat pūrvamatīva śakto'pyamānayad rāmavaco'sya bhaktyā | 26.153 |
satyāṃ kartuṃ vāsaveśca pratijñāṃ sammānayan vaiṣṇavatvācca karṇam |
dātuṃ randhraṃ sūryajasya prayātaḥ śarakṣepārthaṃ duramatiṣṭhadatra | 26.154 |
tataḥ karṇo dūragataṃ vṛkodaraṃ sammānayantaṃ rāmavākyaṃ vijānan |
śarairavidhyat sa ca tānavārayad gajairmṛtaistāṃ śca cakarta karṇaḥ | 26.155 |
vyasūn gajān prakṣipantaṃ sametya saṃ spṛśya cāpena vacaśca duṣṭam |
saṃ śrāvayāmāsa suyodhanasya prītyai prajānannapi tasya vīryam | 26.156 |
saṃ śrāvayantaṃ vacanāni rūkṣāṇyapāhanad bāṇavaraistadā'rjunaḥ |
sa varmahīnaḥ pārthabāṇābhitapto vyapāgamad bhīma āpā'tmayānam | 26.157 |
karṇo bhīme vāsavīṃ naiva śaktiṃ vimoktumaicchannaiva bībhatsuto'nyān |

hanyāmiti prāha yataḥ sa kuntyai yadyapyavadhyaḥ sa tayā'pi bhīmaḥ | 26.158 |
nārāyaṇāstraṃ śirasi prapātitaṃ na yasya lomāpyadahaccirasthitam |
kiṃ tasya śaktiḥ prakaroti vāsavī tathā'nyadapyastraśastraṃ mahacca | 26.159 |
ccclxxv.bhīmaḥ karṇarathaṃ prāptaḥ śaktiṃ nā'dātumaicchata |
abhiprāyaṃ keśavasya jānan haiḍimbamṛtyave |
tataḥ karṇo'nyamāsthāya rathamarjunamabhyayāt | 26.160 |
divyaṃ rathaṃ dhanuścaiva kṛṣṇabuddhyo'rjuno haret |
iti bhītastu tāṃ śaktimādāyārjunamṛtyave |
yuddhāyāyād rathaṃ cāpaṃ śaktiṃ caikatra nākarot | 26.161 |
ekaṃ hṛtaṃ cedanyat syāditi matvā bhayākulaḥ |
bibheti sarvadā nīteḥ kṛṣṇasyāmitatejasaḥ | 26.162 |
niścito maraṇāyaiva mṛtikāle tu taṃ ratham |
āruhyāgāddhi pūrvaṃ tu na kālaṃ manyate mṛteḥ | 26.163 |
śaktiṃ tu tadrathagatāṃ prasamīkṣya kṛṣṇaḥ saṃ sthāpya pārthamapi sātyakimeva yoddhum |
dattvā svakīyarathameva virocanasya putreṇa so'diśadamuṣya balaṃ pradāya | 26.164 |
śiṣyaṃ tvaśaktamiha me pratiyodhanāya pārtho hyadāditi sa sātyakimīkṣamāṇaḥ |
saṃ spardhayaiva yuyudhe virathaṃ cakāra tenaiva sātyakiramuṃ hariyānasaṃ sthaḥ | 26.165 |
na keśavarathe kaścit sthito yāti parājayam |
ataśca sātyakirnāpa karṇenātra parājayam | 26.166 |
śastrasaṅgrahakāle tu kumārāṇāṃ vrataṃ bhavet |
ityuktaṃ j āmadagnyena dhanurvidyāpurākṛt ā | 26.167 |
tacchatruvadharūpaṃ ca pūrvāsiddhaṃ ca gūhitam |
aviruddhaṃ ca dharmasya kāryaṃ rāmasya tuṣṭidam | 26.168 |
anupadravaṃ ca lokasyetyato bhīmo vrataṃ tvidam |
cakāra tūbaretyukte hanyāmiti rahaḥ prabhuḥ | 26.169 |
anupadravāya lokasya suvyañjacśmaśrumaṇḍalaḥ |
suśmaśruṃ māṃ na kaściddhi tathā brūyāditi sphuṭam |
tadarjuno vijānāti snehād bhīmoditaṃ rahaḥ | 26.170 |
ccclxxvi.arjunasyāpi gāṇḍīvaṃ dehītyukto nihanmyaham |
iti tacca vijānāti bhīma eko nacāparaḥ |
gāṇḍīvasyā'gamaṃ pūrvaṃ j ānātyeva hi nāradāt | 26.171 |
pratijñāṃ bhīmasenasya bruvataḥ phalgune rahaḥ |
duryodhanastu śuśrāva tāṃ ca karṇāya so'bravīt | 26.172 |
atūbaro'pi tenāsau tasmāt tūbara ityalam |
uktaḥ prakopanāyaiva tasmādarjunamabravīt | 26.173 |
j ānāsi matpratijñāṃ tvaṃ tvatpratijñāmahaṃ tathā |
tatra hantavyatāṃ prāpto mama vaikartano'trahi | 26.174 |
pratijñāto vadhaścāsya tvayā'pi madanujñayā |
atastvayā mayā vā'yaṃ hantavyaḥ sūtanandanaḥ | 26.175 |
ityukto vāsaviḥ prāha hantavyo'yaṃ mayaiva hi |

tvadīyo'haṃ yatastena matkṛtaṃ tvatkṛtaṃ bhavet | 26.176 |
na tvatkṛtaṃ matkṛtaṃ syād gururmama yato bhavān |
ato mayaiva hantavya ityuktvā karṇamabravīt | 26.177 |
rūkṣā vācaḥ śrāvito'yaṃ bhīmaḥ kṛṣṇasya śṛṇvataḥ |
yaccābhimanyuryuṣmābhirekaḥ sambhūya pātitaḥ | 26.178 |
atastvāṃ nihaniṣyāmi tvatputraṃ ca tavāgrataḥ |
ityukto'nyarathaṃ prāpya karṇa āvījjayadratham | 26.179 |
drauṇikarṇābhiguptaṃ taṃ nāṇsakaddhantumarjunaḥ |
tatra vegaṃ paraṃ cakre drauṇiḥ pārthanivāraṇe | 26.180 |
nacainamaśakat tartuṃ yatnavānapi phalgunaḥ |
tayorāsīcciraṃ yuddhaṃ citraṃ laghu ca suṣṭhu ca | 26.181 |
ccclxxvii.tad dṛṣṭvā bhagavān kṛṣṇo lohitāyati bhāskare |
ajite droṇatanaye tvahate ca jayadrathe |
arjunasya jayākāṅkṣī sasarja tama ūrjitam | 26.182 |
tamovyāpte gagane sūryamastaṃ gataṃ matvā drauṇipūrvāḥ samastāḥ |
viśaśramuḥ saindhavaścārjunasya hatapratijñasya mukhaṃ samaikṣata | 26.183 |
tadā harerājñayā ṇsakrasūnuścakarta bāṇena jayadrathasya |
agniṃ vivikṣanniva darśitaḥ śirastadā vacaḥ prāha janārdanastam | 26.184 |
naitacchiraḥ pātaya bhūtal . e tvamitīritaḥ pāṇsupatāstratejasā |
dadhāra bāṇairanupuṅkhapuṅkhaiḥ punastamūce garuḍadhvajo vacaḥ | 26.185 |
idaṃ pitustasya kare nipātyatāṃ varo'sya datto hi purā'munā'yam |
śiro nikṛttaṃ bhuvi pātayed yastavāsya bhūyācca śiraḥ sahasradhā | 26.186 |
iti sma vadhyaḥ sa pitā'pi tenetyudīrite tasya sandhyākriyasya |
aṅke vyadhāt tacchira āṇsu vāsaviḥ sa sambhramāt tad bhuvi ca nyapātayat | 26.187 |
tato'bhavat tasya śiraḥ sahasradhā hariśca cakre tamaso layaṃ punaḥ |
tadaiva sūrye sakalaiśca dṛṣṭe hāheti vādaḥ sumahānathā'sīt | 26.188 |
bhīmastadā ṇsalyasuyodhanādīn kṛpaṃ ca jitvā vyanadat subhairavam |
kurvan sāhāyyaṃ phalgunasyaiva tuṣṭo babhūva śaineya uto hate ripau | 26.189 |
apūrayat pāñcajanyaṃ ca kṛṣṇo mudā tadā devadattaṃ ca pārthaḥ |
bhīmasya nādaṃ sahapāñcajanyaghoṣaṃ śrutvā nihataṃ sindhurājam |
j ñātvā rājā dharmasuto mumoda duryodhanaścā'sa suduḥkhitastadā | 26.190 |
tato drauṇimukhāṃ senāṃ sarvāṃ bhīmo'bhyavartata |
pārthaḥ karṇamukhāñchiṣṭān tato'bhajyata tad balam | 26.191 |
śīrṇāṃ senāṃ praviviśurdhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
tatastaṃ deśamāpuste yatra bhīmadhanañjayau | 26.192 |
ccclxxviii.tata ekīkṛt āḥ sarve pāṇḍavāḥ sahasomakāḥ |
parān vidrāvayāmāsuste bhīt āḥ prādravan diśaḥ | 26.193 |
vidrāpyamāṇaṃ sainyaṃ taṃ dṛṣṭvā duryodhano nṛpaḥ |
jayadrathavadhāccaiva kupito'bhyadravat parān | 26.194 |
sa bhīmasenaṃ ca dhanañjayaṃ ca yudhiṣṭhiraṃ mādravatīsutau ca |

dhṛṣṭadyumnaṃ sātyakiṃ draupadeyān sarvānekaḥ śaravarṣairvavarṣa | 26.195 |
te vivyadhustaṃ bahubhiḥ śilīmukhaiḥ sa tānanādṛtya cakarta bāṇaiḥ |
dhanūṃ ṣi citrāṇi mahārathānāṃ cakāra saṅkhe virathau yamau ca | 26.196 |
ādāya cāpāni parāṇi te'pi duryodhanaṃ vavṛṣuḥ sāyakaughaiḥ |
acintayitvaiva śarānsa eko nyavārayat tānakhilāṃ śca bāṇaiḥ | 26.197 |
taṃ gāhamānaṃ dviṣatāṃ bahūnāṃ madhye droṇadrauṇikṛpapradhānāḥ |
dṛṣṭvā sarve jugupuḥ svāttacāpā anārataṃ bāṇagaṇān sṛjantaḥ | 26.198 |
suyodhanaḥ karṇamāha jahi bhīmamimaṃ yudhi |
sa āha naiṣa ṇsakyo hi jetuṃ devaiḥ savāsavaiḥ | 26.199 |
daivājjīvāmyahaṃ rājan yuddhyanenātipīḍitaḥ |
ato ghaṭāmahe śaktyā jayo daive samāhitaḥ | 26.200 |
duryodhano droṇamāha saindhavastvadupekṣayā |
pārthena nihato bhīmasātyakibhyāṃ ca me balam | 26.201 |
pratijñā ca parityaktā pāṇḍavasnehatastvayā |
ityuktaḥ kupito droṇaḥ pratijñāmakarot tataḥ | 26.202 |
itaḥ paraṃ naiva raṇād rātrāvahani vā kvacit |
gaccheyaṃ naca mokṣyāmi varma baddhaṃ kathaścana | 26.203 |
matputraśca tvayā vācyaḥ pāñcālān naiva śeṣayeḥ |
sadauhitrānitītyuktvā vijagāhe niśāgame | 26.204 |
ccclxxix.camūṃ pareṣāmabhyāgād dhṛṣṭadyumnastamāṇsu ca |
drauṇiduryodhanau tatra virathīkṛtya mārutiḥ |
drāvayāmāsa tat sainyaṃ paśyatāṃ sarvabhūbhṛt ām | 26.205 |
akṣohiṇyastu saptaiva senayorubhayorapi |
hatāstāsāṃ ca bhīmena tisro dve phalgunena ca | 26.206 |
saubhadrasātyakimukhaistanmadhye ṣoḍaṇsāṃ śakaḥ |
haiḍimbapārṣatamukhaistrayācca daśamāṃ śakaḥ | 26.207 |
bhīṣmadroṇadrauṇibhiśca dve samaṃ nihate tadā |
tadanyairmil . itaiḥ sarvaistaccaturthāṃ śa eva ca | 26.208 |
tato rātrau pañcabhiśca pārthāḥ ṣaḍbhiśca kauravāḥ |
akṣohiṇībhiḥ saṃ vyūhya yuddhaṃ cakruḥ sudāruṇam |
bhīmaṃ senāṃ drāvayantaṃ punaḥ karṇaḥ samāsadat | 26.209 |
sa karṇapurato bhīmo duṣkarṇaṃ karṇameva ca |
duryodhanasyāvarajau niṣpipeṣa padā kṣaṇāt |
rathāṇsvadhvajasūtaiśca saha tau na vyadṛśyatām | 26.210 |
nirāyudho'hamiti māṃ tvamāttha puruṣaṃ vacaḥ |
nirāyudhaḥ padaivāhaṃ tvāṃ hantumaśakaṃ tadā | 26.211 |
iti karṇasya tau bhīmaḥ sañjñayā jñāpayan bhuvi |
padā pipeṣa kāliṅgaṃ muṣṭinaiva jaghāna ha | 26.212 |
muṣṭinā tvadvadhāyāhaṃ samartha iti kiṃ vade |
tasmānmayā rakṣitastvamiti jñāpayituṃ prabhuḥ |

sāṇsvasūtadhvajarathaḥ kāliṅgo muṣṭicūrṇitaḥ | 26.213 |
ketumāṃ śca pitā tasya śakradevaḥ śrutāyudhaḥ |
akṣohiṇyā senayā ca saha bhīmena pātitāḥ |
khaḍgayuddhe purā bhīṣme senāpatyaṃ prakurvati | 26.214 |
ccclxxx.karṇānujān dhruvādyāṃ śca bahūn jaghne sa vai niśi |
sañjñāṃ bhīmakṛt āṃ j ñātvā ṇsaktiṃ cikṣepa cāparām |
karṇaḥ śaktirmayā divyā na muktā tena jīvasi | 26.215 |
iti jñāpayituṃ t āṃ tu jñātvā bhīmaḥ kṣaṇāt tadā |
khamutpatya gṛhītvā ca karṇe cikṣepa satvaraḥ | 26.216 |
yadi tvayā tadā muktā ṇsaktistvāṃ sā haniṣyati |
iti jñāpayituṃ sā ca karṇarakṣaṇakāṅkṣiṇā | 26.217 |
muktā dakṣabhuje sā'tha vidārya dharaṇīṃ tathā |
bhittvā viveśa karṇasya darśayantī nidarśanam | 26.218 |
tato bhīmaḥ punaḥ svaṃ tu rathamāsthāya cāpabhṛt |
karṇasya purataḥ śatrūn drāvayāmāsa sarvataḥ | 26.219 |
taṃ karṇo vārayāmāsa śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
bhīmaḥ karṇarathāyaiva gadāṃ cikṣepa vegataḥ | 26.220 |
sa tadgadāvighātāya sthūṇākarṇāstramāsṛjat |
tenāstreṇa pratihatā sā gadā bhīmamābrajat | 26.221 |
bhīmo gadāṃ samādāya karṇasya rathamāruhat |
tayā sañcūrṇayāmāsa karṇasya rathakūbaram | 26.222 |
evaṃ tvaccūrṇane śakto matkāmāt tvaṃ hi jīvasi |
evaṃ nidarśayitvaiva punaḥ svaṃ rathamābrajat | 26.223 |
punaḥ karṇapuraḥ senāṃ jaghāna bahuśo raṇe |
karṇastu taṃ parityajya sahadevamupādravat | 26.224 |
sa tu taṃ virathīkṛtya dhanuḥ kaṇṭhe'vasajya ca |
kutsayāmāsa bahuśaḥ sa tu nirvedamāgamat | 26.225 |
ccclxxxi.na hantumaicchat taṃ karṇaḥ pṛthāyai svaṃ vacaḥ smaran |
taṃ vijitya raṇe karṇo jaghne pārthavarūthinīm | 26.226 |
tato drauṇirvividhairbāṇasaṅghairjaghāna pārthasya camūṃ samantataḥ |
sā hanyamānā raṇakovidena na śaṃ lebhe mṛtyunā'rtā prajeva | 26.227 |
dṛṣṭvā senāṃ drauṇibalābhibhūtāṃ tamāhvayāmāsa ghaṭotkaco yudhe |
drauṇistamāhā'lamalaṃ na vatsa putrastātaṃ yodhayasvādya māṃ tvam | 26.228 |
ityukta ūce na pitā mama tvaṃ sakhā pituryadyapi śatrusaṃ śrayāt |
ariśca me'sīti tamāha yadyariṃ māṃ manyase tadvadahaṃ karomi te | 26.229 |
ityūcivāñchakradhanuḥ prakāṇsaṃ viṣphārya cāpaṃ prakirañcharaughān |
abhyāgamad rākṣasamugravegaḥ svasenayā so'pi tamabhyavartata | 26.230 |
sa rakṣasāṃ lakṣasamāvṛto balī nṛbhiśca vīrairbahubhiḥ suśikṣitaiḥ |
akṣohiṇīmātrabalena rākṣasaḥ saṅkṣobhayāmāsa guroḥ sutaṃ śaraiḥ | 26.231 |
sa tena bāṇairbahubhiḥ prapīḍito vibhinnagātraḥ kṣatajāplutāṅgaḥ |

Original text: Mahābhāratatātparyanirṇaya · Data entry Dvaita.net · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc