મહાભારતતાત્પર્યનિર્ણય · ભાગ 221240

વ્યાવૃત્ય નેત્રે કુપિતો મહદ્ ધનુર્વિષ્ફાર્ય બાણૈ રજનીં ચકાર । 26.232 ।
સોઽક્ષોહિણીં ત્ આં ક્ષણમાત્રતઃ ક્ષરન્ મહાણ્સરાં સ્તાનપિ રાક્ષસાન્ ક્ષયમ્ ।
નિનાય પુત્રં ચ ઘટોત્કચસ્ય નિષ્ટ્યં પુરા યોઽઞ્જનવર્મનામકઃ । 26.233 ।
નિરીક્ષ્ય સેનાં સ્વસુતં ચ પાતિતં ઘટોત્કચો દ્રોણસુતં શરેણ ।
વિવ્યાધ ગાઢં સ તુ વિહ્વલો ધ્વજં સમાણ્સ્રિતશ્ચાઽશુ સસઞ્જ્ઞકોઽભવત્ । 26.234 ।
ઉત્થાય બાણં યમદણ્ડકલ્પં સન્ધાય ચાપે પ્રવિકૃષ્ય રાક્ષસે ।
મુમોચ તેનાભિહતઃ પપાત વિનષ્ટસઞ્જ્ઞઃ સ્વરથે ઘટોત્કચઃ । 26.235 ।
વિમૂર્ચ્છિતં સારથિરસ્ય દૂરં નિનાય યુદ્ધાજ્જગતો વિપશ્યતઃ ।
દ્રૌણિશ્ચ સેનાં નિશિ તૈઃ શરોત્તમૈર્વ્યદ્રાવયત્ પાણ્ડવસોમકાનામ્ । 26.236 ।
સઞ્જ્ઞામવાપ્યાથ ઘટોત્કચોઽપિ ક્રુદ્ધોઽવિશત્ કૌરવસૈન્યમાણ્સુ ।
વિદ્રાવયામાસ સ બાણવર્ષૈઃ પ્રકમ્પયામાસ મહારથાં સ્તથા । 26.237 ।
ચ્ચ્ચ્લ્xxxઇઇ.તદૈવ પાર્થં પ્રતિ યોદ્ધુમાગતં વૈકર્તનં વીક્ષ્ય જગત્પતિર્હરિઃ ।
ઘટોત્કચં પ્રાહિણોચ્છક્તિમુગ્રાં તસ્મિન્ મોક્તું પાર્થરક્ષાર્થમેવ । 26.238 ।
સ કર્ણમાહૂય યુયોધ તેન તસ્યાનુ દુર્યોધનપૂર્વકાણ્સ્ચ યે ।
દ્રોણેન ચૈતાન્ સમરે સ એકો નિવારયામાસ મમર્દ ચાધિકમ્ । 26.239 ।
તે બાધ્યમાના બહુશો બલીયસા કર્ણં પુરોધાય તમભ્યયોધયન્ ।
ન વિવ્યથે તત્ર રણે સ કર્ણઃ સ્વવીર્યમાસ્થાય મહાસ્ત્રવેત્તા । 26.240 ।
નિવારયામાસ ગુરોઃ સુતં તદા ભીમસ્ત્રિગર્તાઞ્છતમન્યુનન્દનઃ ।
અલમ્બલો નામ તદૈવ રાક્ષસઃ સમાગમદ્ ભીમસુતં નિહન્તુમ્ । 26.241 ।
યુદ્ધ્વા પ્રગૃહ્યૈનમથો નિપાત્ય ઘટોત્કચો ભૂમિતલ્ . એઽસિનાઽસ્ય ।
ઉત્કૃત્ય શીર્ષં તુ સુયોધનેઽક્ષિપદ્ વિષેદુરત્રાખિલભૂમિપાલાઃ । 26.242 ।
અલાયુધોઽથાઽગમદુગ્રવીર્યો નરાણ્સનસ્તં સ ઘટોત્કચોઽભ્યયાત્ ।
યુદ્ધ્વા મુહૂર્તં સ તુ તેન ભૂમૌ નિપાત્ય તં યજ્ઞપશું ચકાર । 26.243 ।
અથાસ્ય શિર ઉદ્ધૃત્ય ક્રોધાદ્ દુર્યોધનોરસિ ।
ચિક્ષેપ તેન સમ્ભ્રાન્તાઃ સર્વે દુર્યોધનાદયઃ । 26.244 ।
ઘટોત્કચબલખ્યાત્યૈ સમર્થેનાપિ યો રણે ।
ન હતો ભીમસેનેન હતોઽસ્મિન્ ભૈમસેનિના । 26.245 ।
સર્વે સઞ્ચોદયામાસુઃ કર્ણં શક્તિવિમોક્ષણે ।
અસ્મિન્ હતે હતં સર્વં કિં નઃ પાર્થઃ કરિષ્યતિ । 26.246 ।
એવં સઞ્ચોદ્યમાનઃ સ ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ પુનઃ પુનઃ ।
હૈડિમ્બેનાર્દ્યમાનૈસ્તુ સ્વયં ચ ભૃશપીડિતઃ ।
આદત્ત શક્તિં વિપુલાં પાકશાસનસમ્મતામ્ । 26.247 ।
ત્ આમમ્બરસ્થાય ઘટોત્કચાય શૈલોપમાયાતુલવિક્રમાય ।
ચિક્ષેપ મૃત્યો રસનોપમામલં પ્રકાણ્સયન્તીં પ્રદિશો દિશશ્ચ । 26.248 ।
ચ્ચ્ચ્લ્xxxઇઇઇ.નિર્ભિણ્ણવક્ષાઃ સ તયા પપાત વિચૂર્ણયઞ્છત્રુબલં હતોઽપિ ।
તસ્મિન્ હતે જહૃષુર્ધાર્તરાષ્ટ્રા ઉચ્ચુક્રુશુર્દુધુવુશ્ચામ્બરાણિ । 26.249 ।
તદા નનર્ત કેશવઃ સમાણ્સ્લિષચ્ચ ફલ્ગુનમ્ ।
નનાદ શઙ્ખમાધમજ્જહાસ ચોરુનિસ્વનઃ । 26.250 ।
તમપૃચ્છદ્ ગુડાકેશઃ કિમેતદિતિ દુર્મનાઃ ।
હતે સુતેઽગ્રજેઽસ્માકં વીરે કિં નન્દસિ પ્રભો । 26.251 ।

તમાહ ભગવાન્ કૃષ્ણો દિષ્ટ્યા જીવસિ ફલ્ગુન ।
ત્વદર્થં નિહિતા ણ્સક્તિર્વિમુક્તાઽસ્મિન્ હિ રાક્ષસે । 26.252 ।
તતો યુધિષ્ઠિરો દુઃખાદમર્ષાચ્ચાભ્યવર્તત ।
કર્ણં પ્રતિ તમાહાથ કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ । 26.253 ।
યયાઽર્જુનો નિહન્તવ્યસ્તયાઽસૌ રાક્ષસો હતઃ ।
તન્મા ણ્સુચસ્ત્વં રાજેન્દ્ર દિષ્ટ્યા જીવતિ ફલ્ગુનઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ વ્યાસસ્તતો યુદ્ધમવર્તત । 26.254 ।
ભીમાર્જુનાભ્યામિહ હન્યમાને બલે કુરૂણામિતરૈશ્ચ પાણ્ડવે ।
પ્રદીપહસ્તા અથ યોધકાણ્સ્ચ સર્વેઽપિ નિદ્રાવશગા બભૂવુઃ । 26.255 ।
દૃષ્ટ્વૈવ તાનાહ ધનઞ્જયસ્તદા સ્વપ્સ્યન્તુ યાવચ્છશિનઃ પ્રકાણ્સઃ ।
ઇતીરિતા આણ્સિષઃ ફલ્ગુનાય પ્રયુજ્ય સર્વે સુષુપુર્યથાસ્થિતાઃ । 26.256 ।
પુનશ્ચ ચન્દ્રેઽભ્યુદિતે યુધે તે સમાયયુઃ શસ્ત્રમહાસ્ત્રવર્ષાઃ ।
તત્રાઽયાતઃ સાત્યકિં સોમદત્તો ભૂરિશ્ચ તાભ્યાં યુયુધે સ એકઃ । 26.257 ।
હતૌ ચ તૌ પેતતુસ્તેન ભૂમૌ બાહ્લીક એનં સમરે ત્વયોધયત્ ।
સ સાત્યકિં વિરથીકૃત્ય બાણં વધાય તસ્યાઽશુ મુમોચ વીરઃ । 26.258 ।
ચિચ્છેદ તં ભીમસેનસ્ત્રિધૈવ તસ્મૈ શતઘ્નીં પ્રજહાર બાહ્લિકઃ ।
તયા હતો વિહ્વલિતો વૃકોદરો જઘાન તં ગદયા સોઽપતચ્ચ । 26.259 ।
બાહ્લીકઃ પ્રાર્થયામાસ પૂર્વં સ્નેહપુરસ્સરમ્ ।
ચ્ચ્ચ્લ્xxxઇવ્.ભીમં ત્વયૈવ હન્તવ્યો રણેઽહં પ્રીતિમિચ્છતા ।
તદા યશશ્ચ ધર્મં ચ લોકં ચ પ્રાપ્નુયામહમ્ । 26.260 ।
ઇત્યુક્ત આહ તં ભીમો નિતરાં વ્યથિતસ્તદા ।
હન્યાં નૈવાન્યથા યુદ્ધે તત્ તે શુશ્રૂષણં ભવેત્ ।
ઇતિ તેન હતસ્તત્ર ભીમસેનેન બાહ્લિકઃ । 26.261 ।
હતે બાહ્લીકે કૌરવા ભીમસેનમભ્યાજગ્મુઃ કર્ણદુર્યોધનાદ્યાઃ ।
દ્રૌણિં પુરસ્કૃત્ય ગુરું ચ પાર્ષતઃ સભ્રાતૃકઃ સાત્યકિના સમભ્યયાત્ । 26.262 ।
સં શપ્તકૈરેવ પાર્થો યુયોધ તદ્ યુદ્ધમાસીદતિ રૌદ્રમદ્ભુતમ્ ।
અક્ષોહિણી તત્ર ભીમાર્જુનાભ્યાં નિસૂદિતા રાત્રિયુદ્ધે સમસ્તા । 26.263 ।
તતઃ સૂર્યશ્ચાભ્યુદિતસ્તદાઽતિઘોરં દ્રોણઃ કર્મ યુદ્ધે ચકાર ।
સ પાઞ્ચાલાનાં રથવૃન્દં પ્રવિશ્ય જઘાન હસ્ત્યશ્વરથાન્ નરાં શ્ચ । 26.264 ।
વિદ્રાવિતાસ્તેન મહારથાણ્સ્ચ નૈવાવિન્દઞ્છર્મ બાણાન્ધકારે ।
યુવેવ વૃદ્ધોઽપિ ચચાર યુદ્ધે સ ઉગ્રધન્વા પરમાસ્ત્રવેત્તા । 26.265 ।
રથાર્બુદં તેન હતં ચ તત્ર તતઃ સહસ્રં ગુણિતં નરાણામ્ ।
તતો દશાં શો નિહતો હયાનાં ગજાર્બુદં ચૈવ રણોત્કટેન । 26.266 ।
તથા વિરાટદ્રુપદૌ શરાભ્યાં નિનાય લોકં પરમાજિમધ્યે ।
તતો વિજિત્યૈવ ગુરોઃ સુતાદીન્ ધૃષ્ટદ્યુમ્નં ભીમસેનો જુગોપ । 26.267 ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નો ભીમસેનાભિગુપ્તો દ્રોણં હન્તું યત્નમુચ્ચૈશ્ચકાર ।
નિવારયામાસ ગુરુઃ શરૌઘૈર્ધૃષ્ટદ્યુમ્નં સોઽપિ તં સાયકેન ।
વિવ્યાધ તેનાભિહતઃ સ મૂર્ચ્છામવાપ વિપ્રો નિષસાદ ચાઽશુ । 26.268 ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ સત્વરં ખડ્ગચર્મણી આદાય તસ્યાઽરુરુહે રથોત્તમમ્ ।
સઞ્જ્ઞામવાપ્યાથ ગુરુઃ શરૌઘૈઃ પ્રાદેશમાત્રૈર્વ્યથયામાસ તં ચ । 26.269 ।

સ તૈરતિવ્યથિતસ્તદ્રથાચ્ચ પરાવૃત્તઃ સ્વં રથમારુરોહ ।
સુસં રબ્ધૌ તૌ પુનરેવ યુદ્ધં સઞ્ચક્રતુર્વૃષ્ટણ્સરામ્બુધારૌ । 26.270 ।
ચ્ચ્ચ્લ્xxxવ્.નિવાર્ય શત્રું સ શરૈર્બ્રહ્માસ્ત્રમસૃજદ્ દ્વિજઃ ।
તેન સન્દાહયામાસ પાઞ્ચાલાન્ સુબહૂન્ રણે ।
પુરુજિત્ કુન્તિભોજશ્ચ તેનાન્યે ચ હતાસ્તદા । 26.271 ।
ભીમોઽર્જુનઃ સાત્યકિશ્ચ પર્યાયેણ ગુરોઃ સુતમ્ ।
દૂરતો વારયામાસુર્મહત્યા સેનયા સહ । 26.272 ।
કર્ણદુર્યોધનાદીં શ્ચ શલ્યં ભોજં કૃપં તથા ।
ભીમાર્જુનૌ શરૌઘેણ વારયામાસતૂ રણે । 26.273 ।
તત્ર ભીમો ગજાનીકં જયત્સેનં ચ માગધમ્ ।
જઘાન સુબહૂં શ્ચૈવ માગધાનાં રથવ્રજાન્ । 26.274 ।
અથ માલ્ . અવરાજસ્ય ત્વશ્વત્થામાભિધં ગજમ્ ।
ભીમસેનહતં દૃષ્ટ્વા વાસુદેવપ્રચોદિતઃ ।
અણ્સ્વત્થામા હત ઇતિ પ્રાહ રાજા યુધિષ્ઠિરઃ । 26.275 ।
અણ્સ્વત્થામવધં શ્રુત્વા નાહં યોત્સ્ય ઇતિ સ્વયમ્ ।
પુરોક્તં ધર્મજાયૈવ તેન દ્રોણો યુધિષ્ઠિરમ્ । 26.276 ।
બ્રૂહિ સત્યમિતિ પ્રાહ સત્યમિત્યેવ સોઽબ્રવીત્ ।
ઉપાં શુ કુઞ્જરશ્ચેતિ દ્રોણોઽતો વ્યથિતોઽભવત્ । 26.277 ।
તસ્ય ભીમો રથેષાં ચ ગૃહીત્વા ન તવેદૃશમ્ ।
યોગ્યં ગુણવતો નિત્યં પરધર્મોપજીવનમ્ । 26.278 ।
ઇત્યાહ ખસ્થા મુનયશ્ચાલમેહીતિ તં તદા ।
ઊચુસ્તદખિલં જ્ ઞાત્વા દ્રોણઃ શસ્ત્રમવાસૃજત્ । 26.279 ।
સ ન્યસ્ય કર્માણિ તદાઽખિલાનિ યોગારૂઢઃ પરમં વાસુદેવમ્ ।
સર્વેશ્વરં નિત્યનિરસ્તદોષં ધ્યાયન્ મુક્ત્વા દેહમગાત્ સ્વધામ ।
તં કેશવઃ પાણ્ડવા ગૌતમશ્ચ યાન્તં સ્વલોકં દદ્દશુર્વિહાયસા । 26.280 ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ પાણ્ડવૈર્વાર્યમાણોઽપ્યગાત્ ખડ્ગં ચર્મ ચાઽદાય તત્ર ।
છિત્વાઽસિના તસ્ય શિરઃ પુનશ્ચ રથં સ્વકીયં ત્વરયા સમાસ્થિતઃ ।
ચ્ચ્ચ્લ્xxxવિ.દૃષ્ટ્વા કૃપસ્તં સુભૃશં ભયાર્દિતઃ સમ્પ્રાદ્રવદ્ વાજિનમેકમાસ્થિતઃ । 26.281 ।
સઞ્છિન્ને દ્રોણણ્સિરસિ ગર્હયામાસ વાસવિઃ ।
યુધિષ્ઠિરં ચ પાઞ્ચાલ્યં સાત્યકિશ્ચાપિ કોપિતઃ । 26.282 ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તુ તાવાહ કથં ભૂરિશ્રવા હતઃ ।
ઇતિ તં સાત્યકિઃ ક્રુદ્ધો ગદાપાણિઃ સમભ્યયાત્ ।
આહ્વયામાસ પાઞ્ચાલ્યસ્તં ધૃત્ આસિરવિસ્મયઃ । 26.283 ।
તદા જગ્રાહ શૈનેયં ભીમઃ કૃષ્ણપ્રચોદિતઃ ।
શમયામાસ પાર્થં ચ પાઞ્ચાલ્યસ્નેહયન્ત્રિતઃ । 26.284 ।
તે વાસુદેવેન તદાઽનુશિક્ષિત્ આઃ સ્નેહં પુનઃ પૂર્વવદાપુરુત્તમમ્ ।
યત્તાણ્સ્ચ યુદ્ધાય સમુદ્યતાણ્સ્ચ તદાઽગમદ્ દ્રૌણિરપ્યાત્તધન્વા । 26.285 ।
આણ્સ્રુત્ય તાતં નિહતં પ્રતિજ્ઞાં ચકાર નિઃ શેષરિપુપ્રમાથને ।
નારાયણાસ્ત્રં વિસસર્જ કોપાત્ તદા ભીત્ આ ભીમમૃતે સમસ્તાઃ । 26.286 ।
યુધિષ્ઠિરઃ પ્રાહ વિષણ્ણચેતનઃ શૈનેયપૂર્વાઃ પ્રતિયાન્તુ સર્વે ।

સભ્રાતૃકોઽહં દ્રૌણિવરાસ્ત્રમગ્નો ભવેયમિત્યત્ર જગાદ કેશવઃ । 26.287 ।
નમધ્વમસ્ત્રસ્ય તતો વિમોક્ષ્યથેત્યથ પ્રણેમુશ્ચ ધનઞ્જયાદિકાઃ ।
સર્વે ન ભીમસ્તદમુષ્ય મૂર્ધ્નિ પપાત સોઽગ્નાવિવ સં સ્થિતોઽગ્નિઃ । 26.288 ।
અદહ્યમાને ભીમેઽપિ વહ્નૌ વહ્નિરિવ સ્થિતે ।
અવેષ્ટયદ્ વારુણેન પાર્થોઽત્રાઽત્મપ્રપત્તયે । 26.289 ।
ન દેહે પતિતાસ્ત્રસ્ય બહિર્વેષ્ટનતઃ ફલમ્ ।
તથાઽપિ સ્નેહવશગો વેષ્ટયામાસ ફલ્ગુનઃ । 26.290 ।
અમોઘત્વં નિજાસ્ત્રસ્ય ભીમસ્યાવધ્યતામપિ ।
સાધયન્ સાર્જુનઃ કૃષ્ણો ભીમસ્ય રથમારુહત્ । 26.291 ।
વેષ્ટિતં વારુણાસ્ત્રેણ પ્રવિષ્ટં બાહ્યતસ્તદા ।
સહિતત્વાત્ કેશવેન નરત્વાદથ ફલ્ગુનમ્ । 26.292 ।
ચ્ચ્ચ્લ્xxxવિઇ.તદસ્ત્રં નાદહત્ તાભ્યાં સ્વરથાદવરોપિતે ।
ભીમ આચ્છિન્નહેતૌ ચ તદસ્ત્રં શાન્તિમાગમત્ । 26.293 ।
શુદ્ધક્ષત્રિયધર્મેષુ નિરતત્વાદ્ વૃકોદરઃ ।
વાહનાદવતીર્યાન્યૈઃ પ્રણતેઽપિ નિરાયુધૈઃ ।
સાયુધઃ સરથોઽયુદ્ધ્યદવિષહ્યમપીશ્વરૈઃ । 26.294 ।
સ્વધર્મહાનૌ મિત્રાણાં કર્તવ્યં યન્નિષેધનમ્ ।
અતઃ સોઽન્યાનપિ પ્રાહ મા ગમધ્વમિતિ સ્વયમ્ । 26.295 ।
નમસ્કાર્યમપિ હ્યસ્ત્રં ન નમ્યં જીવનેચ્છયા ।
સમરે શત્રુણા મુક્તં તસ્માત્ તન્ન ચકાર સઃ । 26.296 ।
અસ્ત્રાભિમાની વાયુર્હિ દેવતાઽસ્ય હરિઃ સ્વયમ્ ।
તસ્માદ્ ભીમં સ્વરૂપત્વાન્નાદહચ્ચાગ્નિમગ્નિવત્ । 26.297 ।
મનસૈવાઽદરં ચક્રે ભીમોઽસ્ત્રે ચ હરૌ તદા ।
ક્ષત્રધર્માનુસારેણ ન નનામ ચ બાહ્યતઃ । 26.298 ।
વાસુદેવઃ સ્વકીયાસ્ત્રં ભીમં ચામોઘમેવ તુ ।
સાધયિત્વાઽનન્તશક્તિઃ પુનરશ્વાનચોદયત્ । 26.299 ।
પુનઃ પ્રયોક્તુમસ્ત્રં તં ધાર્તરાષ્ટ્રોઽભ્યચોદયત્ ।
દ્રૌણિર્ન શક્યમિત્યુક્ત્વા ધૃષ્ટદ્યુમ્નં સમભ્યયાત્ । 26.300 ।
આયાન્તમીક્ષ્યૈવ ગુરોઃ સુતં તં ધૃષ્ટદ્યુમ્નં સાત્યકિરન્વયાદ્ રણે ।
ઉભૌ ચ તૌ સાયકાભ્યામવિધ્યન્નિપેતતુસ્તૌ ચ વિમૂર્ચ્છિતૌ રણે । 26.301 ।
ભીમસ્યાભ્યાગતસ્યાણ્સ્વાન્ દ્રૌણિર્વ્યદ્રાવયદ્ રણે ।
સં સ્થાપયતિ તાન્ ભીમે દદર્શ દ્રૌણિમર્જુનઃ । 26.302 ।
તતોઽર્જુનસ્તં પ્રતિયોદ્ધુમાગમદ્ રુક્ષા વાચઃ શ્રાવયન્ ક્રુદ્ધરૂપઃ ।
તત્રાઽગ્નેયં દ્રૌણિરમુઞ્ચદસ્ત્રં તેન વ્યાપ્તા પૃતના પાણ્ડવાનામ્ । 26.303 ।
ચ્ચ્ચ્લ્xxxવિઇઇ.અક્ષોહિણી નિહતા ચાત્ર સેના પાર્થં સયાનં હરિરુજ્જહાર ।
જીવન્તમાલોક્ય સુરેન્દ્રનન્દનં દ્રૌણિઃ કોપાત્ કાર્મુકં ચાપહાય ।
યયૌ તમાગત્ય જગાદ કૃષ્ણો વેદાન્તકૃત્ પૂર્ણષાડ્ગુણ્યદેહઃ । 26.304 ।
મા યાહિ સાક્ષાદ્ ગિરિશઃ સુરાણાં કાર્યાય ભૂમૌ બલવાનજાયથાઃ ।
મહચ્ચ કાર્યં પુનરસ્તિ દૃષ્ટં તવાઽશુ તચ્ચ પ્રતિપાદયેતિ । 26.305 ।
તથોદિતઃ પ્રાતરિતિ બ્રુવાણો યયૌ પ્રણમ્યાખિલવેદયોનિમ્ ।

યયુસ્તમન્વેવ સુયોધનાદયો દુઃખાનતાસ્તે શિબિરાય ભીત્ આઃ । 26.306 ।
પાર્થાણ્સ્ચ સર્વે મુદિતા જનાર્દનં પરં સ્તુવન્તઃ શિબિરાય જગ્મુઃ ।
તત્રાપિ રાત્રાવમિતાન્ હરેર્ગુણાનનુસ્મરન્તો મુમુદુઃ સમેતાઃ । 26.307 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
નૣઅરાયણાસ્ત્રોપશમનં નૣઅમ ષડ્વિં શોઽધ્યાયઃ
ચ્ચ્ચ્લ્xxxઇx.(કર્ણવધઃ )
અથ સપ્તવિં શોઽધ્યાયઃ
ઓં । અથાનુજ્ઞામુપાદાય દ્રૌણેર્દુર્યોધનો નૃપઃ ।
કર્ણં સેનાપતિં ચક્રે સોઽગાદ્ યુદ્ધાય દં સિતઃ । 27.1 ।
તત્રાભવદ્ યુદ્ધમતીવ દારુણં પાણ્ડોઃ સુતાનાં ધૃતરાષ્ટ્રજૈર્ગજે ।
તત્રોદયાદ્રિપ્રતિમે પ્રદૃશ્યતે ભીમો યથોદ્યન્ સવિતાઽતિનિર્મલઃ । 27.2 ।
તં કાલયન્તં નૃપતીન્ ક્ષેમધૂર્તિરભ્યાગમત્ તસ્ય ગજં જઘાન ચ ।
તં વીર્યમત્તં પ્રતિલભ્ય ભીમો નિનાય મૃત્યોઃ સદનાય શીઘ્રમ્ । 27.3 ।
નિહત્ય તં મારુતિરભ્યકૃન્તચ્છિરાં સિ યૂનાં પરપક્ષપાતિનામ્ ।
વિક્ષોભયામાસ ચ શત્રુસૈન્યં સિં હો યથૈવ શ્વસૃગાલયૂથમ્ । 27.4 ।
સઙ્ક્ષોભ્યમાણં તદનીકમીક્ષ્ય દ્રૌણી રથેન પ્રતિજગ્મિવાં સ્તમ્ ।
તદ્ યુદ્ધમાસીદતિઘોરમદ્ભુતં પુરા યથા નાઽસ ચ કસ્યચિત્ ક્વચિત્ । 27.5 ।
દૃષ્ટ્વૈવ તદ્ દેવગન્ધર્વવિપ્રા ઊચુર્નેદૃગ્ દૃષ્ટપૂર્વં સુયુદ્ધમ્ ।
નચોત્તરં વાઽપિ ભવિષ્યતીદૃક્ કલાં ચ સર્વાણિ ન ષોડણ્સીમિયુઃ । 27.6 ।
નૈતાદૃશી જ્ઞાનસમ્પદ્ બલં વા દ્વયં કુતો વાયુમૃતે શિવં તથા ।
દ્વયોઃ સમાહાર ઇહ દ્વયોરપિ જ્ઞાનસ્ય બાહ્વોશ્ચ બલસ્ય સૂર્જિતઃ । 27.7 ।
ઇતીર્યમાણે વિબુધૈર્નરોત્તમૌ દિશઃ સમસ્તા ગગનં ચ પત્રિભિઃ ।
નિરન્તરં ચક્રતુરુત્તમોજસૌ દૃષ્ટ્વૈવ તદ્ ભીતિમગુર્મહારથાઃ । 27.8 ।
શરાસને મારુતિના નિરાકૃતો દ્રૌણિર્મહાસ્ત્રાણિ મુમોચ તસ્મિન્ ।
ત્ આન્યસ્ત્રવર્યૈર્બલવાનવિસ્મયઃ સં શામયામાસ સુતોઽનિલસ્ય । 27.9 ।
પુનઃ શરૈરેવ પરસ્પરં ત્ આવયુદ્ધ્યતાં ચિત્રમલં ચ સુષ્ઠુ ।
તદા તુભીમસ્ય શરૈર્ભૃશાર્તો દ્રૌણિઃ પપાતાઽશુ દૃઢં વિચેતનઃ । 27.10 ।
ભીમશ્ચ વિહ્વલતનુઃ સ તુ કિઞ્ચિદેવ પૂર્વં ગતે ગુરુસુતે પ્રયયૌ ક્ષણેન ।
નિર્ધૂતયુદ્ધશ્રમ આત્તધન્વા યોદ્ધું ગજૌઘં પ્રતિનાદિતાણ્સઃ । 27.11 ।
ચ્ચ્ચ્xચ્.તસ્મિન્ ગજાન્ મર્દયતિ ધાર્તરાષ્ટ્રો યુધિષ્ઠિરમ્ ।
અગાદ્ યુદ્ધાય તૌ યુદ્ધં રાજાનૌ ચક્રતુશ્ચિરમ્ । 27.12 ।
તત્ર તં વિરથં ચક્રે સહસૈવ યુધિષ્ઠિરઃ ।
સ ગદામાદદે ગુર્વીં તં ભીમોઽભ્યપતદ્ ગદી । 27.13 ।
દૃષ્ટ્વા કૃપસ્તં સ્વરથમારોપ્યાપયયૌ તતઃ ।
તદૈવ કર્ણનકુલૌ ભૃશં બાણૈરયુદ્ધ્યતામ્ । 27.14 ।
નકુલં વિરથં કૃત્વા કર્ણોઽથ પ્રપલાયિતમ્ ।
અનુદ્રુત્ય ચ વેગેન કણ્ઠે ધનુરવાસૃજત્ । 27.15 ।
ઉક્ત્વા ચ પુરુષા વાચઃ કુન્ત્યા વચનગૌરવાત્ ।
ન જઘાનૈવ નકુલં વિસૃજ્ય ચ યયૌ પરાન્ । 27.16 ।

વિન્દાનુવિન્દાવથ કૈકયૌ રણે સમાસદત્ સાત્યકિરુગ્રવિક્રમઃ ।
તયોરમુષ્યાભવદુગ્રવૈશસં પ્રવર્ષતોરુત્તમસાયકાન્ બહૂન્ । 27.17 ।
ત્ આભ્યાં નિરુદ્ધઃ સહસા જહાર તત્રાનુવિન્દસ્ય શિરોઽથ વિન્દઃ ।
યુયોધ શૈનેયમથારથાવુભૌ પરસ્પરં ચક્રતુરુત્તમાહવે । 27.18 ।
તતશ્ચ ચર્માસિધરૌ પ્રચેરતુઃ શ્યેનૌ યથાઽકાણ્સતલ્ . એ કૃતશ્રમૌ ।
નિકૃત્ય ચાન્યોન્યમુભૌ ચ ચર્મણી વરાસિપાણી યુગપત્ સમીયતુઃ । 27.19 ।
તત્રાપહસ્તેન શિરઃ સકુણ્ડલં જહાર વિન્દસ્ય મૃધે સ સાત્યકિઃ ।
નિહત્ય તં બન્ધુજનૈઃ સુપૂજિતો જગામ શત્રૂનપરાન્ પ્રકમ્પયન્ । 27.20 ।
કૃપમાયાન્તમીક્ષ્યૈવ તપસાં માં પ્રપીડયેત્ ।
ઇતિ મત્વા પાર્ષતસ્તુ ભીમં શરણમેયિવાન્ । 27.21 ।
કર્ણં સમન્તાત્ પ્રતિકાલયન્તં વરૂથિનીમિન્દ્રસુતઃ સમભ્યયાત્ ।
ક્ષણાત્ તમાજૌ વિરથં ચ ચક્રે તતોઽપહારં સ ચકાર ચમ્વાઃ । 27.22 ।
પરાજિતઃ સં યતિ સૂર્યસૂનુઃ સુતેન શક્રસ્ય સ ધાર્તરાષ્ટ્રમ્ ।
ચ્ચ્ચ્xચિ.જગાદ બાહું પ્રતિગૃહ્ય પાર્થો જિગાય મામન્યમનસ્કમાજૌ । 27.23 ।
કામં રથો મે ધનુરપ્યભેદ્યં દત્તં ભૃગૂણામધિપેન દિવ્યમ્ ।
યન્તા નતાદૃઙ્ મમ યાદૃશો હરિઃ શલ્યો યદિ સ્યાત્ ત્વદરિં નિહન્યામ્ । 27.24 ।
ઇતીરિતે સૌત્યકૃતે સ શલ્યં પ્રોવાચ સ ક્રુદ્ધ ઇવાભવત્ તદા ।
દુર્યોધનો રથિનઃ સારથેસ્તુ વ્યાવર્ણયન્નુત્તમતામશામયત્ । 27.25 ।
બુદ્ધ્યા બલેન જ્ઞાનેન ધૈર્યાદ્યૈરપિ યોઽધિકઃ ।
રથિનઃ સારથિઃ સ સ્યાદર્જુનસ્ય યથા હરિઃ ।
યથા ણ્સિવસ્ય બ્રહ્માઽભૂદ્ દહતસ્ત્રિપુરં પુરા । 27.26 ।
ઇત્યાદિવાક્યૈઃ સં શાન્ત ઇવ શલ્યોઽસ્ય સારથિઃ ।
બભૂવ તેન સહિતઃ સેનાં વ્યૂહ્ય રવેઃ સુતઃ । 27.27 ।
ગચ્છન્ યુદ્ધાય દર્પેણ પ્રાહ યો મેઽર્જુનં પુમાન્ ।
દર્શયેત્ તસ્ય દાસ્યામિ પ્રીતો વિત્તમનર્ગલ્ . અમ્ । 27.28 ।
ઇતિ બ્રુવન્તં બહુશઃ પ્રાહ શલ્યઃ પ્રહસ્ય ચ ।
નિવાતકવચા યેન હતા દગ્ધં ચ ખાણ્ડવમ્ ।
કો નામ તં જયેન્મર્ત્યો દૃષ્ટો વોઽપિ સ ગોગ્રહે । 27.29 ।
કાકગોમાયુધર્મા ત્વં હં સસિં હોપમં રણે ।
મા યાહિ પાર્થં મા યાહિ હતોઽનેન યમક્ષયમ્ । 27.30 ।
ઇત્યુક્તે રવિજો મદ્રાન્ નિતરાં પર્યકુત્સયત્ ।
શલ્યોઽપિ સર્વદેશેષુ નીચમધ્યોત્તમા નરાઃ ।
સન્તીત્યુક્ત્વાઽસ્ય સારથ્યં ચક્રે પાર્થહિતેપ્સયા । 27.31 ।
કર્ણોઽથ શલ્યનિયતેન રથેન પાર્થસેનામવાપ્ય વિદુધાવ શરૈઃ સમન્તાત્ ।
સં રક્ષિતો યુધિ સુયોધનગૌતમાદ્યૈરાચાર્યજેન ચ મહાસ્ત્રવિદાં વરેણ । 27.32 ।
તં ભીમપાર્ષતશિનિપ્રવરાભિગુપ્તા સા પાણ્ડવેયપૃતનાઽભિવવર્ષ બાણૈઃ ।
ત્ આં સૂર્યસૂનુરથ બાણવરૈર્વિદાર્ય સમ્પ્રાર્દયચ્છિતશરૈરપિ ધર્મસૂનુમ્ । 27.33 ।
ચ્ચ્ચ્xચિઇ.કૃત્વા તમાણ્સુ વિરથં ધનુરસ્ય કણ્ઠે સજ્યં નિધાય પરુષા ગિર આહ ચોચ્ચૈઃ ।
દૃષ્ટ્વૈવ મારુતિરમું ભૃશમાતુતોદ દુર્યોધનં વિરથકાર્મુકમત્ર કૃત્વા । 27.34 ।
તં પ્રાણસં શયગતં નૃપતિં નિરીક્ષ્ય કર્ણં જગાદ યુધિ મદ્રપતિઃ પ્રદર્શ્ય ।

યસ્યાર્થ એવ સમરસ્ત્વમિયં ચ સેનાં તં ત્વં યમસ્ય સદનં પ્રયિયાસુમદ્ય ।
ભીમેન પીડિતમમું પરિપાહિ શીઘ્રં કિં તે યુધિષ્ઠિરમિમં હિ મુધાઽભિપીડ્ય । 27.35 ।
શ્રુત્વાઽસ્ય વાક્યમતિહાય યુધિષ્ઠિરં તં કર્ણો યયૌ નૃપતિરક્ષણતત્પરોઽલમ્ ।
દૃષ્ટ્વૈવ તં પવનસૂનુરભિ ત્વિયાય ક્રોધાદ્ દિધક્ષુરિવ કર્ણમમેયધામા । 27.36 ।
રાજાવનાય શિનિપુઙ્ગવપાર્ષતૌ ચ સન્દિશ્ય કર્ણમભિગચ્છત આસ રૂપમ્ ।
અન્તે કૃત્ આન્તનરસિં હતનોર્યથૈવ વિષ્ણોર્હરં ગ્રસત આત્તસમસ્તવિશ્વમ્ ।
તદ્વેગતઃ પ્રતિચચાલ ધરા સમસ્તા વિદ્રાવિતા ચ સકલા પ્રતિવીરસેના । 27.37 ।
વૈકર્તનેન શરસઞ્ચયતાડિતઃ સ બાણં ચ વજ્રસદૃશં પ્રમુમોચ તસ્મિન્ ।
તેનાઽહતો મૃતકવત્ સ પપાત કર્ણો ભીમઃ ક્ષુરં ચ જગૃહેઽભિયયૌ ચ પદ્ભ્યામ્ । 27.38 ।
નિન્દાં હરેસ્તુ વિદધાતિ પરોક્ષગોઽપિ યસ્તં પ્રગૃહ્ય કરવાણિ વિજિં હ્વમેવ ।
એવં હિ વાયુતનયસ્ય મહાપ્રતિજ્ઞા છેત્તું સ તેન રવિજસ્ય સસાર જિં હ્વામ્ । 27.39 ।
આયાન્તમન્તિકમમું પ્રસમીક્ષ્ય શલ્યો નેત્યાહ હેતુભિરહો ન મૃષા પ્રતિજ્ઞા ।
કાર્યા ત્વયૈવ પુરુહૂતસુતસ્ય જિં હ્વાં મા તેન પાતય મરુત્સુત સૂતસૂનોઃ । 27.40 ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રમુખાત્ તસ્ય રથેનૈવ તુ મદ્રરાટ્।
વૈકર્તનમપોવાહ સર્વલોકસ્ય પશ્યતઃ । 27.41 ।
જિત્વા સૂર્યસુતં ભીમઃ કૌરવાણામનીકિનીમ્ ।
સર્વાં વિદ્રાવયામાસ દ્રૌણિદુર્યોધનાવૃત્ આમ્ । 27.42 ।
અક્ષોહિણીત્રયં તેન તદા વિલુલ્ . ઇતં ક્ષણાત્ ।
તદૈવ ગુરુપુત્રોઽયાત્ પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્ । 27.43 ।
વિમૃદ્ય સકલાં સેનાં કૃત્વા ચ વિરથં નૃપમ્ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નં યમૌ ચૈવ સાત્યકિં દ્રૌપદીસુતાન્ ।
ક્ષણેન વિરથીકૃત્ય સર્વાં શ્ચક્રે નિરાયુધાન્ । 27.44 ।
ચ્ચ્ચ્xચિઇઇ.ત્ આન્ ભગ્નદર્પાન્ રણતોઽપયાતાનન્વેવ બાણાવૃતમન્તરિક્ષમ્ ।
કુર્વન્ યયૌ ધર્મરાજસ્તમાહ કિં નઃ સ્વધર્મે નિરતાન્ વિહં સિ । 27.45 ।
ક્ષત્રિયાન્ પરધર્મસ્થો મા હિં સીરિતિ ચોદિતઃ ।
પ્રહસ્ય તાન્ વિહાયૈવ યયૌ યત્રાચ્યુતાર્જુનૌ । 27.46 ।
સં શપ્તકૈસ્તત્ર સં યુદ્ધ્યમાનં સમાહ્વયામાસ સુરેશસૂનુમ્ ।
સ બાણયુક્તં ભુજગેન્દ્રકલ્પમુન્નમ્ય બાહું યુધયે સુશૂરમ્ । 27.47 ।
પાર્થઃ સં શપ્તકગણૈઃ સં સૃષ્ટઃ સમરાર્થિભિઃ ।
આહૂતો દ્રૌણિના ચૈવ કાર્યં કૃષ્ણમપૃચ્છત ।
ચોદયામાસ ચ હયાન્ કૃષ્ણો દ્રૌણિરથં પ્રતિ । 27.48 ।
ઉભૌ ચ તાવસ્ત્રવિદાં પ્રધાનૌ મહાબલૌ સં યતિ જાતદર્પૌ ।
શરૈઃ સમસ્તાઃ પ્રદિશો દિશશ્ચ દ્રોણેન્દ્રસૂનૂ તિમિરાઃ પ્રચક્રતુઃ । 27.49 ।
દ્રૌણિસ્તદા સ્યન્દનવાજિરોમસ્વરોમકૂપધ્વજકાર્મુકેભ્યઃ ।
શરાનમોઘાન્ સતતં સૃજ્ આનો બબન્ધ પાર્થં શરપઞ્જરેણ । 27.50 ।
તસ્મિન્ નિબદ્ધે હરિરપ્રમેયો વિબોધયામાસ સુરેન્દ્રસૂનુમ્ ।
આલિઙ્ગનેનાસ્ય દદૌ બલં ચ સ ઉત્થિતોઽસ્ત્રાણ્યમુચન્મહાન્તિ । 27.51 ।
નિવાર્ય તાન્યસ્ત્રવરૈર્ગુરોઃ સુતશ્ચિચ્છેદ ચ જ્યાં યુધિ ગાણ્ડિવસ્ય ।
વવર્ષ પાર્થં ચ શરૈરથાઽન્યા જ્યાઽસીત્ તયા ગાણ્ડિવં સોઽપ્યયુઙ્ક્ત । 27.52 ।
તતઃ શરેણ કુપિતઃ શિતેન દ્રૌણિસારથેઃ ।

શિરો જહાર કૌન્તેયઃ સારથ્યં સોઽકરોત્ સ્વયમ્ । 27.53 ।
શરાન્ વિસૃજતા તેન સારથ્યમપિ કુર્વતા ।
શરકૂટેન પાર્થઃ સ પુનર્બદ્ધો દ્વિજન્મના । 27.54 ।
પુનરાલિઙ્ગ્ય કૃષ્ણસ્તમધાચ્છત્રુવિઘાતકમ્ ।
બલમસ્મિં સ્તતઃ પાર્થઃ ઉત્તસ્થૌ શરચાપભૃત્ ।
વવર્ષ ચશરાન્ ભૂયો દ્રોણપુત્રેઽરિમર્દનઃ । 27.55 ।
ચ્ચ્ચ્xચિવ્.પુનસ્તસ્ય નુનોદ જ્યાં દ્રૌણિઃ સન્ધાય તાં પુનઃ ।
પાર્થો દ્રોણસુતસ્યાણ્સ્વરશ્મીં શ્ચિચ્છેદ સાયકૈઃ । 27.56 ।
વિરશ્મયો હયા દ્રૌણેઃ પુનઃ પાર્થશરાહતાઃ ।
અપોહુર્દૂરમેતસ્માત્ સોઽપિ સં સ્થાપ્ય તાન્ પુનઃ ।
ચિન્તયામાસ નૈતસ્માદધિકં શક્યતેઽર્જુને । 27.57 ।
સારથિત્વાત્ કેશવસ્ય ધ્વજસ્થત્વાદ્ધનૂમતઃ ।
ગાણ્ડિવત્વાત્ કાર્મુકસ્ય ચેષુધ્યોરક્ષયત્વતઃ । 27.58 ।
અવધ્યત્વાત્ તથાઽશ્વાનામભેદ્યત્વાદ્ રથસ્ય ચ ।
અતો યોદ્ધું સમર્થોઽપિ નાદ્ય યામિ ધનઞ્જયમ્ । 27.59 ।
એવં સ મત્વા પ્રવિવેશ સેનાં પાણ્ડોઃ સુતાનામથ તં સમભ્યયાત્ ।
પાણ્ડ્યસ્તયોરાસ સુયુદ્ધમદ્ભુતં પ્રવર્ષતોઃ સાયકપૂગમુગ્રમ્ । 27.60 ।
અષ્ટાવષ્ટણ્સતાન્યૂહુઃ શકટાનિ યદાયુધમ્ ।
અહ્નસ્તદષ્ટભાગેન દ્રૌણિશ્ચિક્ષેપ તત્ર હ । 27.61 ।
અથ તં વિરથં કૃત્વા છિત્વા કાર્મુકમાહવે ।
સકુણ્ડલં શિરો દ્રૌણિર્જહાર મકુટોજ્જ્વલમ્ । 27.62 ।
અથ વિદ્રાવયામાસ પૃતનાં પાણ્ડવીં શરૈઃ ।
તદા જઘાન પાર્થોઽપિ દણ્ડધારાખ્યમાગધમ્ । 27.63 ।
વિદ્રાપ્યમાણાં પૃતનાં નિરીક્ષ્ય ગુરોઃ સુતેનાભ્યગમત્ ત્વરાવાન્ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તં સ ઊચે સુપાપં હનિષ્યે ત્વામદ્ય યુદ્ધે ગુરુઘ્નમ્ । 27.64 ।
ઇત્યુક્તો દર્શયામાસ પાર્ષતઃ ખડ્ગમુત્તમમ્ ।
અયં તવ પિતુર્હન્તા વદિષ્યતિ તવોત્તરમ્ । 27.65 ।
ઇત્યુક્ત્વા ધનુરાદાય વવર્ષ ચશરાન્ બહૂન્ ।
તયોઃ સમભવદ્ યુદ્ધં તુમુલં રોમહર્ષણમ્ । 27.66 ।
ચ્ચ્ચ્xચ્વ્.તત્ર પાર્ષતં દ્રૌણિઃ ક્ષણેન વિરથાયુધમ્ ।
કૃત્વાઽન્તાય શરાં સ્તીક્ષ્ણાન્ મુમોચ નચ તસ્ય તે ।
ત્વચં ચ ચિચ્છિદુર્દ્રૌણિઃ ખડ્ગહસ્તોઽભિજગ્મિવાન્ । 27.67 ।
ખડ્ગેન સાસ્ત્રૈઃ શસ્ત્રૈરપ્યનિર્ભિણ્ણત્વચં તદા ।
મૌર્વ્યા મમન્થ ધનુષઃ પાતયિત્વા ધરાતલ્ . એ । 27.68 ।
આકૃષ્યમાણં પાર્ષતં દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણપ્રચોદિતઃ ।
પાર્થો ભીમશ્ચોભયતઃ શરૈરભિનિજઘ્નતુઃ । 27.69 ।
સ તાભ્યાં વજ્રસદૃશૈઃ શરૈરભિહતો ભૃશમ્ ।
વિસૃજ્ય પાર્ષતં સ્વીયમારુરોહ રથં પુનઃ । 27.70 ।
જગામ ચ તતોઽન્યત્ર પાઞ્ચાલ્યોઽપિ રથં પુનઃ ।
આરું હ્યાન્યં સ્વાત્તધન્વા કૃતવર્માણમભ્યયાત્ । 27.71 ।

તયોરાસીત્ સુતુમુલં યુદ્ધમદ્ભુતદર્શનમ્ ।
તત્ર નાતિપ્રયત્નેન પાઞ્ચાલ્યો વિરથાયુધમ્ ।
ચકાર કૃતવર્માણં તમપોવાહ ગૌતમઃ । 27.72 ।
અથ દુર્યોધનો રાજા માદ્રેયાવભ્યયાદ્ રથી ।
ત્ આભ્યાં તસ્યાભવદ્ ઘોરં યુદ્ધમદ્ભુતદર્શનમ્ ।
તત્ર નાતિપ્રયત્નેન તેન તૌ વિરથીકૃતૌ । 27.73 ।
સ્વયં યુધિષ્ઠિરો રાજા તદા તં સમવારયત્ ।
વ્યશ્વસૂતધ્વજં ચક્રે તં ચ દુર્યોધનો રણે । 27.74 ।
અથાઽગતં સૂર્યસુતં પુનશ્ચ જગામ ભીમો રભસો રથેન ।
દુર્યોધનં ચાસ્ય સમક્ષમેવ ચકાર વીરો વિરથં ક્ષણેન । 27.75 ।
નિવાર્ય કર્ણં ચ શરૈરમુષ્ય સૂનોઃ સુષેણસ્ય શિરશ્ચકર્ત ।
પપાત ભૂમૌ સ પિતુઃ સમીપે યથા હતઃ સત્યસેનોઽમુનૈવ ।
યથૈવ કર્ણાવરજૌ પુરૈવ નિશાયુદ્ધે કર્ણપુરઃ પ્રપાતિતૌ । 27.76 ।
હતં તમીક્ષ્યૈવ વિકર્તનાત્મજઃ ક્રોધાન્વિતો ભીમસેનં વિહાય ।
ચ્ચ્ચ્xચ્વિ.યયૌ પ્રમૃદ્યૈવ ચમૂં યુધિષ્ઠિરં રથેઽપરે સ્વશ્વયુતે વ્યવસ્થિતમ્ । 27.77 ।
ન્યવારયેતાં શિનિપૌત્રપાર્ષતૌ કૃષ્ણાસુતાઃ સોમકસઙ્ઘયુક્તાઃ ।
સ તાન્ સમસ્તાન્ વિરથાન્ વિધાય યુધિષ્ઠિરં પ્રાપ યુતં યમાભ્યામ્ । 27.78 ।
નિહત્ય સોઽશ્વાન્ યુધિ ધર્મસૂનોર્નિરાયુધૌ તૌ ચ યમૌ ચકાર ।
ત્ આનેકયાનોપગતાન્ પુનશ્ચ મમર્દ બાણૈશ્ચ વચોભિરુગ્રૈઃ । 27.79 ।
તદૈવ મોક્ષાય નૃપસ્ય ભીમો દુર્યોધનં વિરથં સં વિધાય ।
વિવ્યાધ મર્મસ્વતિતીક્ષ્ણસાયકૈસ્તં દર્શયામાસ રવેઃ સુતાય । 27.80 ।
શલ્યસ્તદા ધર્મસુતં વિહાય કર્ણો યયૌ તત્ર યુધિષ્ઠિરોઽપિ ।
ગત્વા ણ્સનૈઃ શિબિરં તત્ર શિશ્યે કર્ણો યદા રાજગૃધ્ની જગામ । 27.81 ।
દ્રૌણિઃ કૃપશ્ચાત્ર તદૈવ જગ્મતુસ્તદા ભીમો દ્રૌણિકર્ણૌ જગામ ।
યદા ભીમો દ્રૌણિકર્ણૌ જગામ કૃપો નૃપં રથમારોપયચ્ચ । 27.82 ।
નૃપં સમાદાય કૃપેઽપયાતે ભીમાર્દિતૌ દ્રૌણિકર્ણૌ શરૌઘૈઃ ।
વિહાય તં જગ્મતુઃ સોમકાનાં ચમૂં શરૌઘૈરભિપાતયન્તૌ । 27.83 ।
અથાત્ર રાજાનમચક્ષમાણો ધનઞ્જયો વાસુદેવપ્રણુન્નઃ ।
અભ્યાયયૌ પાર્ષતઃ સ્વાં તુ સેનાં કર્ણાહતાં વીક્ષ્ય કુરૂનપીડયત્ । 27.84 ।
ન્યવારયત્ સમાયાન્તં કપિપ્રવરકેતનમ્ ।
દ્રૌણિર્દુઃ શાસનશ્ચૈવ ધૃષ્ટદ્યુમ્નમવારયત્ । 27.85 ।
ઉભાવતિરથૌ તૌ તુ શસ્ત્રાસ્ત્રૈરભ્યવર્ષતામ્ ।
દુઃ શાસનઃ પાર્ષતશ્ચ કુર્વન્તૌ બાણજં તમઃ । 27.86 ।
તત્ર દુઃ શાસનેનાઽજૌ સ્તમ્ભિતો દ્રુપદાત્મજઃ ।
યતમાનોઽપિ નિર્યત્નઃ કૃતો યુદ્ધે નિરાયુધઃ । 27.87 ।
તદાઽભવદ્ યુદ્ધમતીવ દારુણં દ્રૌણેસ્તનૂજેન તુ વજ્રપાણેઃ ।
તત્રાપિ બદ્ધઃ શરપઞ્જરેણ પાર્થોઽપનુત્તાઽપિ હિ ગાણ્ડિવજ્યા । 27.88 ।
ચ્ચ્ચ્xચ્વિઇ.પાર્થોઽથ કૃષ્ણેધિતબાહુવીર્યો નિહત્ય સૂતં ગુરુપુત્રકસ્ય ।
છિત્વા ચરશ્મીં સ્તુરગાનમુષ્ય વિદ્રાવયામાસ શરૈઃ સુદૂરમ્ । 27.89 ।
અતીત્ય પુત્રં તુ ગુરોઃ સમાગતે પાર્થે કર્ણો દ્રાવયામાસ સેનામ્ ।

પાણ્ડોઃ સુતાનાં શરવર્ષધારો દુર્યોધનશ્ચાનુ યયૌ તમેવ । 27.90 ।
કર્ણમાયાન્તમાલોક્ય દ્રાવયન્તં નિજાં ચમૂમ્ ।
ધનુરન્યત્ સમાદાય ધૃષ્ટદ્યુમ્નો ન્યવારયત્ । 27.91 ।
તયોરાસીન્મહદ્ યુદ્ધં ચિરં સમમવિશ્રમમ્ ।
તદૈવ સાત્યકિર્વીરો દુર્યોધનમવારયત્ । 27.92 ।
નિવારિતઃ સાત્યકિના રણે દુર્યોધનો નૃપઃ ।
નિહત્ય સાત્યકેરશ્વાન્ દ્રૌપદેશ્ચાપમચ્છિનત્ । 27.93 ।
તદન્તરૈવ કર્ણોઽપિ પાર્ષતાણ્સ્વાનપાતયત્ ।
તયોર્વિરથયોરેવ ભગ્નં તત્ પાણ્ડવં બલમ્ । 27.94 ।
બલં સ્વકીયં બહુધા વિભિન્નં સમીક્ષ્ય ભીમો મૃગરાજકેતુઃ ।
કૃત્વા ધરાકમ્પકમુગ્રનાદં રણેઽભ્યયાત્ કૌરવરાજસૈન્યમ્ । 27.95 ।
નાદેન બાણૈશ્ચ વૃકોદરેણ ભગ્નં તદા કૌરવસૈન્યમાણ્સુ ।
દિશો વિદુદ્રાવ સુયોધનોઽપિ કૃતો રણે તેન વિવાહનનાયુધઃ । 27.96 ।
દૃષ્ટ્વૈવ તત્ પાણ્ડવાનાં ચ સેના સમાવૃત્ત્ આ ક્ષિપ્રમવાર્યવેગા ।
તયા પુનઃ કૌરવાણાં બલં તદ્ ભગ્નં દૂરાદ્ દૂરતરં પ્રદુદ્રુવે । 27.97 ।
હન્યમાનં દિશો યાતં પાઞ્ચાલૈર્ભીમસં શ્રયાત્ ।
સુયોધનબલં દૃષ્ટ્વા જજ્વાલાઽધિરથિઃ ક્રુધા । 27.98 ।
સોઽમોઘં રામદેવત્યમસ્ત્રં ભાર્ગવસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
સર્વાસ્ત્રનાણ્સકં દિવ્યમપ્રતિદ્વન્દ્વમાદદે । 27.99 ।
તચ્ચ ભીમપુરોગેષુ સૈન્યેષ્વમુચદુદ્બ્લણમ્ ।
તદસ્ત્રં વર્જયામાસ ભીમં રામપ્રસાદતઃ ।
ચ્ચ્ચ્xચ્વિઇઇ.અન્યે તુ દુદ્રુવુઃ કેચિચ્છિષ્ટાઃ પ્રાપુર્યમક્ષયમ્ । 27.100 ।
નહ્યસ્ત્રં દ્રવમાણાં સ્તદ્ધન્તિ તેન સપાર્ષતાઃ ।
પાઞ્ચાલા દ્રૌપદેયાણ્સ્ચ શૈનેયાદ્યાણ્સ્ચ સર્વશઃ । 27.101 ।
પલાયનેનોર્વરિતા અર્જુનોઽપ્યસ્ત્રમુદ્યતમ્ ।
વીક્ષ્ય પ્રત્યસ્ત્રહીનં તદપ્રાપ્યૈવ રવેઃ સુતમ્ । 27.102 ।
વાસુદેવમિદં પ્રાહ વર્જયિત્વૈવ સૂતજમ્ ।
અન્યત્ર યામિ નૈવાસ્માદસ્ત્રાજ્જીવનમન્યથા । 27.103 ।
ઇત્યૂચિવાં સં પાર્થં તં કૃષ્ણોઽપ્રાપ્યૈવ સૂતજમ્ ।
અન્યેનૈવ પથા ભીમં પ્રાપયામાસ વિશ્વકૃત્ । 27.104 ।
તત્રાર્જુનોઽવદદ્ ભીમં યાહિ દ્રષ્ટું યુધિષ્ઠિરમ્ ।
પ્રવૃત્તિં વિદ્ધિ ભૂપસ્ય માં તુ સં શપ્તકા યુધે ।
આહ્વયન્તિ હતોચ્છેષાસ્તાનહં યામિ તદ્ યુધે । 27.105 ।
ઇત્યૂચિવાં સં તમુવાચ ભીમો જ્ આનન્ સ્વબાહ્વોર્બલમપ્રમેયમ્ ।
સં શપ્તકાન્ સૂતજં કૌરવાં શ્ચ યોત્સ્યેઽહમેકસ્ત્વમુપૈહિ ભૂપમ્ । 27.106 ।
ત્યક્ત્વા રણં નાહમિતો વ્રજેયં ન માં વદેત્ કશ્ચન યુદ્ધભીતમ્ ।
ઇતિ બ્રુવાણં તમનન્તશક્તિઃ પ્રીતઃ કૃષ્ણઃ પ્રશશં સાધિકેષ્ટમ્ । 27.107 ।
યયૌ યુધિષ્ઠિરં દ્રષ્ટું શિબિરં સાર્જુનો હરિઃ ।
દૃષ્ટ્વા તૌ નૃપતિઃ કર્ણં હતં મત્વા ણ્સશં સ હ । 27.108 ।
અભિવાદ્ય હનિષ્યામીત્યુક્તઃ પાર્થેન સા ક્રુધા ।

ભૃશં વિનિન્દ્ય બીભત્સુમાહ કૃષ્ણાય ગાણ્ડિવમ્ ।
દેહિ પુત્રં સ રાધાયા હનિષ્યતિ ન સં શયઃ । 27.109 ।
અથવા ભીમ એવૈનં નિવૃત્તે ત્વયિ પાતયેત્ ।
ત્વં તુ કુન્ત્યા વૃથા સૂતઃ ક્લીબો મિથ્યાપ્રતિશ્રુતઃ । 27.110 ।
અહં હિ સૂતપુત્રેણ ક્લિષ્ટો મારુતિતેજસા ।
ચ્ચ્ચ્xચિx.જીવામીત્યગ્રજેનોક્ત ઉદ્બબર્હાસિમુત્તમમ્ ।
વાસુદેવસ્તદાઽહેદં કિમેતદિતિ સર્વવિત્ । 27.111 ।
તમાહ ગાણ્ડિવં દાતું યો વદેત્ તદ્વધો મયા ।
પ્રતિજ્ઞાતસ્તતો હન્મિ નૃપમિત્યાહ તં હરિઃ । 27.112 ।
સત્યસ્ય વચનં શ્રેયઃ સત્યજ્ઞાનં તુ દુષ્કરમ્ ।
યત્સતાં હિતમત્યન્તં તત્ સત્યમિતિ નિશ્ચયઃ । 27.113 ।
ધર્મસ્ય ચરણં શ્રેયો ધર્મજ્ઞાનં તુ દુષ્કરમ્ ।
યઃ સતાં ધારકો નિત્યં સ ધર્મ ઇતિ નિશ્ચયઃ । 27.114 ।
કૌશિકાખ્યો બ્રાહ્મણો હિ લીનં ગ્રામજનં ક્વચિત્ ।
તસ્કરેષ્વભિધાયૈવ નિરયં પ્રત્યપદ્યત । 27.115 ।
કશ્ચિદ્ વ્યાધો મૃગં હત્વા માતાપિતૃનિમિત્તતઃ ।
ભક્ષાર્થમભ્યગાત્ સ્વર્ગમસુરોઽસૌ મૃગો યતઃ ।
ઉપદ્રવાય લોકસ્ય તપશ્ચરતિ દુર્મતિઃ । 27.116 ।
તસ્માત્ સદ્ધારકો ધર્મ ઇતિ કૃત્વા વિનિશ્ચયમ્ ।
મા નૃપં જહિ સત્યાં ત્વઙ્કુરુ વાચં તતઃ કુરુ ।
ઇત્યુક્તો બહુધાઽનિન્દત્ ક્રોધાદેવાર્જુનો ભૃશમ્ । 27.117 ।
ત્વં નૃશં સોઽકૃતજ્ઞશ્ચ નિર્વીર્યઃ પરુષં વદઃ ।
ત્વત્તઃ સુખં નાસ્તિ કિઞ્ચિન્ન માં ગર્હિતુમર્હસિ । 27.118 ।
ભીમો માં ગર્હિતું યોગ્યો યો હ્યસ્માકં સદા ગતિઃ ।
યો યુદ્ધ્યતે સર્વવીરૈરદ્યાપિ ત્વં તુ નિન્દકઃ । 27.119 ।
ઇત્યાદ્યુક્ત્વાઽત્મનાણ્સાય વિકોશં ચકૃવાનસિમ્ ।
પુનઃ કૃષ્ણેન પુષ્ટઃ સન્ સ્વાભિપ્રાયમુવાચ સઃ ।
તચ્છ્રુત્વા ગર્હયિત્વૈનં પુનરાહ જનાર્દનઃ । 27.120 ।
મતિપૂર્વં દેહહાનાત્ પાપં મહદવાપ્યતે ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં સાધનં દેહતોઽસ્તિ યત્ । 27.121 ।
ચ્દ્.અતો મા ત્યજ દેહં તુ કુરુ ચાઽત્મપ્રશં સનમ્ ।
વધો ગુરૂણાં ત્વઙ્કારઃ સ્વપ્રશં સૈવ ચાત્મનઃ ।
ઇત્યુક્તઃ સ ત્વહઙ્કારાચ્છશં સ સ્વગુણાનલમ્ । 27.122 ।
ગુરુનિન્દાઽત્મપૂજા ચ ન ધર્માય ભવેત્ ક્વચિત્ ।
તથાઽપ્યર્જુનહાર્દં તત્ સમ્પ્રકાણ્સ્ય જનાર્દનઃ । 27.123 ।
તસ્ય લજ્જાં સમુત્પાદ્ય નાણ્સયિત્વા ચ તં મદમ્ ।
નાહં વેદ પરં ધર્મં કૃષ્ણ એવ ગતિર્મમ । 27.124 ।
ઇતિ ભાવં સમુત્પાદ્ય દોષાન્ નાણ્સયિતું હરિઃ ।
કારયામાસ તત્ સર્વમર્જુનેન જગત્પતિઃ । 27.125 ।
તત એવદવિજ્ઞાનાત્ કુપિતો નૃપતિર્ભૃશમ્ ।

આહાસ્તુ રાજા ભીમસ્ત્વં યુવા માં જહિ ચ સ્વયમ્ ।
વનં વા વિફલો યામીત્યુક્ત્વોત્તસ્થૌ સ્વતલ્પતઃ । 27.126 ।
તં વાસુદેવઃ પ્રતિગૃહ્ય હેતુમુક્ત્વા સર્વં શમયામાસ નેતા ।
પાર્થશ્ચ ભૂપસ્ય પપાત પાદયોઃ ક્ષમાપયન્ સોઽપિ સુપ્રીતિમાપ । 27.127 ।
તૌ ભ્રાતરૌ વાસુદેવપ્રસાદાન્મહાપદો મુક્તિમાપ્યાતિહૃષ્ટૌ ।
ભક્ત્યા સમસ્તાધિપતિં શશં સતુસ્ત્વયા સમઃ કો નુ હરે હિતો નઃ । 27.128 ।
તતઃ પ્રણમ્ય બીભત્સુરગ્રજં પરિરમ્ભિતઃ ।
તેનાભિનન્દિતઃ પ્રીત્યા ચાઽશીર્ભિઃ પ્રયયૌ યુધે । 27.129 ।
તં શઙ્કિતં કર્ણજયે સ્વિન્નગાત્રં હરિસ્તદા ।
સઙ્કીર્ત્ય પૂર્વકર્માણિ નરાવેશં વિશેષતઃ ।
વ્યઞ્જયામાસ ધૈર્યં ચ તસ્યાઽસીત્ તેન સુસ્થિરમ્ । 27.130 ।
ભીમસ્તદા ણ્સત્રુબલં સમસ્તં વિદ્રાવયામાસ જઘાન ચાઽજૌ ।
વીરાન્ રણાયાભિમુખાન્ સ્વયન્ત્રા કુર્વં શ્ચ વાર્તા રમમાણ એવ। 27.131 ।
તદાઽસદત્ તં શકુનિઃ સસૈન્યો દુર્યોધનસ્યાવરજૈરુપેતઃ ।
ચ્દિ.તં ભીમસેનો વિરથં નિરાયુધં વિધાય બાણૈર્ભુવિ ચ ન્યપાતયત્ । 27.132 ।
ન જઘ્નિવાં સ્તં સહદેવભાગં પ્રકલ્પિતં સ્વેન તદાઽક્ષગોષ્ઠ્યામ્ ।
તં મૂર્ચ્છિતં શ્વાસમાત્રાવશેષં દુર્યોધનઃ સ્વરથેનાપનિન્યે । 27.133 ।
દુર્યોધનસ્યાવરજા દશાત્ર પ્રદુદ્રુવુર્ભીમસેનં વિહાય ।
તદાઽર્જુનં વાસુદેવં ચ દૃષ્ટ્વા પ્રીતઃ શ્રુત્વા ધર્મરાજપ્રવૃત્તિમ્ । 27.134 ।
પુનશ્ચ નિઘ્નન્તમરિપ્રવીરાન્ વિદ્રાવયન્તં ચ નિજાં વરૂથિનીમ્ ।
સસાર દુઃ શાસન આત્તધન્વા ભીમોઽપિ તં સિં હ ઇવાભિપેતિવાન્ । 27.135 ।
તં રૂક્ષવાચો મુહુરર્પયન્તં વિધાય ભીમો વિરથં ક્ષણેન ।
પ્રગૃહ્ય ભૂમૌ વિનિપાત્ય વક્ષો વિદારયામાસ ગદાપ્રહારતઃ । 27.136 ।
આક્રમ્ય કણ્ઠં ચ પદોદરેઽસ્ય નિવિશ્ય પશ્યન્ મુખમાત્તરોષઃ ।
વિકોશમાકાણ્સનિભં વિધાય મહાસિમસ્યોરસિ સઞ્ચખાન । 27.137 ।
કૃત્વાઽસ્ય વક્ષસ્યુરુસત્તટાકં પપૌ નિકામં તૃષિતોઽમૃતોપમમ્ ।
તચ્છોણિત્ આમ્ભો ભ્રમદક્ષમેનં સં સ્મારયામાસ પુરાકૃત્ આનિ । 27.138 ।
વાક્સાયકાં શ્ચાસ્ય પુરા સમર્પિતાન્ સં સ્મારયામાસ પુનઃ પુનર્ભૃશમ્ ।
દન્તાન્તરં ન પ્રવિવેશ તસ્ય રક્તં હ્યપેયં પુરુષસ્ય જાનતઃ । 27.139 ।
તથાઽપિ શત્રુપ્રતિભીષણાય પપાવિવાઽસ્વાદ્ય પુનઃ પુનર્ભૃશમ્ ।
સ્મરન્ નૃસિં હં ભગવન્તમીશ્વરં સ મન્યુસૂક્તં ચ દદર્શ ભક્ત્યા । 27.140 ।
"યસ્તે મન્યો" 81 ઇત્યતો નારસિં હં સોમં તસ્મૈ ચાઽર્પયચ્છોણિત્ આખ્યમ્ ।
યુદ્ધાખ્યયજ્ઞે સોમબુદ્ધ્યાઽરિવક્ષ ઇહેતિ સામ્ના ગદયા વિભિન્દન્ । 27.141 ।
ઉવાચ વાચં પુરુષપ્રવીરઃ સત્યાં પ્રતિજ્ઞાં લોકમધ્યે વિધાય ।
યાઃ સપતયસ્તા અપતયો હિ જાતા યાસાઽપતિઃ સા સપતિશ્ચ જાતા । 27.142 ।
પશ્યન્તુ ચિત્રાં પરમસ્ય શક્તિં યે વૈ તિલાઃ ષણ્ઢતિલા બભૂવુઃ ।
81 ઋગ્વેદ 10.83.1
ચ્દિઇ.એનં ગૃહીતં ચ મયા યદીહ કશ્ચિત્ પુમાન્ મોચયતુ સ્વવીર્યાત્ । 27.143 ।
ઇતિ બ્રુવાણઃ પુનરેવ રક્તં પપૌ સુધાં દેવવરો યથા દિવિ ।
પુનશ્ચ સપ્રાણમમું વિસૃજ્ય નદન્ નનર્તારિબલે નિરાયુધઃ । 27.144 ।

પ્રત્યનૃત્યન્ યેઽસ્માન્ પુનર્ગૌરિતિ ગૌરિતિ ।
ત્ આન્ વયં પ્રતિનૃત્યામઃ પુનર્ગૌરિતિ ગૌરિતિ । 27.145 ।
ઇતિ બ્રુવન્ નૃત્યમાનોઽરિમધ્ય આસ્ફોટયઞ્છત્રુગણાનજોહવીત્ ।
શશાક ચ દ્રષ્ટુમમું ન કશ્ચિદ્ વૈકર્તનદ્રૌણિસુયોધનાદિષુ । 27.146 ।
ભયાચ્ચ કર્ણસ્ય પપાત કાર્મુકં નિમીલયામાસ તદાઽક્ષિણી ચ।
સમ્બોધિતો મદ્રરાજેન યુદ્ધે સ્થિતઃ કથઞ્ચિત્ સ તુ પાર્થભાગઃ । 27.147 ।
દ્રૌણિર્વિહાયૈનમપાજગામ દૂરં તદા ભીમસેનો જગાદ ।
પીતઃ સોમો યુદ્ધયજ્ઞે મયાઽદ્ય વધ્યઃ પશુર્મે હરયે સુયોધનઃ । 27.148 ।
ઇતિ બ્રુવન્ મૃતમુત્સૃજ્ય શત્રું દુર્યોધનં ચાઽશુ રુષાઽભિદુદ્રુવે ।
આયાન્તમીક્ષ્યૈવ તમુગ્રપૌરુષં દુદ્રાવ ભીતઃ સ સુયોધનો ભૃશમ્ । 27.149 ।
બલદ્વયં ચાપયયૌ વિહાય ભયાદ્ ભીમં કૃષ્ણપાર્થૌ વિનૈવ ।
આયોધનં શૂન્યમભૂન્મુહૂર્તં નનર્ત ભીમો વ્યાઘ્રપદેન હર્ષાત્ । 27.150 ।
સઙ્કલ્પ્ય શત્રૂન્ ગોવદેવાઽજિમધ્યે શાર્દૂલવત્ તચ્ચરિતં નિશામ્ય ।
જહાસ કૃષ્ણણ્સ્ચ ધનઞ્જયશ્ચ શશં સતુશ્ચૈનમતિપ્રહૃષ્ટૌ । 27.151 ।
યદા સરઙ્ગઃ પવમાનસૂનુના ણ્સૂન્યઃ કૃતસ્તત્ર મહૂર્તમાત્રાત્ ।
દુર્યોધનસ્યાવરજાઃ શરૌઘૈરવીવૃષન્ ભીમમુદારસત્ત્વમ્ । 27.152 ।
ત્ આન્ મારુતિર્બાણવરૈર્નિકૃત્તશીર્ષાન્ યમાયાનયદાણ્સુ વીરઃ ।
તસ્મિન્ દિને વિં શતિધાર્તરાષ્ટ્ર હતાસ્તદન્યે સમરાત્ પ્રદુદ્રુવુઃ । 27.153 ।
કર્માણ્યનન્યૌપયિકાનિ ભીમે કુર્વત્યેવં ભીતભીતેઽરિસઽ ન્ઘે ।
નિમીલિતાક્ષે ચ ભયેન કર્ણે કર્ણાત્મજો નકુલં પ્રત્યધાવત્ । 27.154 ।
ચ્દિઇઇ.માદ્રીસુતો વૃષસેનં શરૌઘૈરવારયત્ તં વિરથં ચકાર ।
કર્ણાત્મજઃ સોઽપ્યસિચર્મપાણિસ્તસ્યાનુગાં સ્ત્રિસહસ્રં જઘાન । 27.155 ।
કર્ણાત્મજસ્તસ્ય સઞ્છિદ્ય ચર્મ ભીમાર્જુનાદીનપિ બાણસઙ્ઘૈઃ ।
અવીવૃષત્ તસ્ય પાર્થઃ શરેણ ગ્રીવાબાહૂરૂન્ યુગપચ્ચકર્ત । 27.156 ।
એકેન બાણેન સુતે હતે સ્વે વૈકર્તનો વાસવિમભ્યધાવત્ ।
તયોરભૂદ્ દ્વૈરથયુદ્ધમદ્ભુતં સર્વાસ્ત્રવિદ્વરયોરુગ્રરૂપમ્ । 27.157 ।
પક્ષગ્રહાસ્તત્ર સુરાસુરાસ્તયોરન્યે ચ જીવા ગગનં સમાસ્થિતાઃ ।
મહાન્ વિવાદોઽપ્યભવત્ તયોઃ કૃતે તદા ગિરીશોઽવદદબ્જયોનિમ્ । 27.158 ।
સુરાસુરાણાં ભીમદુર્યોધનૌ દ્વૌ સમાણ્સ્રયૌ તત્પ્રિયૌ કર્ણપાર્થૌ ।
પ્રાણોપમૌ તેન ચૈતત્કૃતે તે સુરાસુરાઃ કર્તુમિચ્છન્તિ યુદ્ધમ્ ।
તદા વિનાણ્સો જગતાં મહાન્ સ્યાત્ તેનાનયોઃ સમમેવાસ્તુ યુદ્ધમ્ । 27.159 ।
ઇતીરિતે વાસવઃ પદ્મયોનિં જગાદ કૃષ્ણો યત્ર જયશ્ચ તત્ર ।
કામો ન કૃષ્ણસ્ય મૃષા ભવેદ્ધિ કામોઽસ્ય પાર્થસ્ય જયં પ્રદાતુમ્ । 27.160 ।
ઇત્યૂચિવાન્ વાસવઃ ફલ્ગુનસ્ય જયોઽસ્તુ કર્ણસ્ય વધસ્તથેતિ ।
ઉક્ત્વાઽનમત્ કઞ્જભવસ્તથેતિ પ્રાહાસુરાન્ દેવતાણ્સ્ચાઽબભાષે । 27.161 ।
ન કર્ણાર્જુનયોરર્થે વિરોધં કુરુત ક્વચિત્ ।
ભીમદુર્યોધનાર્થે વા પશ્યન્ત્વેવ ચ સં યુગમ્ ।
ઇત્યુક્તે શાન્તિમાપન્ના દદૃશુઃ સં યુગં તયોઃ । 27.162 ।
વવર્ષતુસ્તૌ ચ મહાસ્ત્રશસ્ત્રૈર્ભીમો રથસ્થોઽવરજં જુગોપ ।
શૈનેયપાઞ્ચાલમુખાણ્સ્ચ પાર્થમાવાર્ય તસ્થુઃ પ્રસભં નદન્તઃ । 27.163 ।

દુર્યોધનો દ્રૌણિમુખાણ્સ્ચ કર્ણં રરક્ષુરાવાર્ય તદાઽસ યુદ્ધમ્ ।
તત્રાર્જુનં બાણવરૈઃ સ કર્ણઃ સમર્દયામાસ વિશેષયન્ રણે । 27.164 ।
તદા નદન્ ભીમસેનો જગાદ ગદાં સમાદાય સમાત્તરોષઃ ।
અહં વૈનં ગદયા પોથયામિ ત્વં વા જહીમં સમુપાત્તવીર્યઃ ।
કૃષ્ણોઽપિ તં બોધયામાસ સમ્યઙ્ નરાવેશં વ્યઞ્જયન્ ભૂય એવ । 27.165 ।
ચ્દિવ્.સમૃદ્ધવીર્યઃ સ તદા ધનઞ્જયઃ સુયોધનદ્રૌણિકૃપાન્ સભોજાન્ ।
સાકં ચ બાણૈર્વિરથાં શ્ચકાર વિવ્યાધ તાનપ્યરિહા સુપુઙ્ખૈઃ । 27.166 ।
તે કિઞ્ચિદ્ દૂરતસ્તસ્થુઃ પશ્યન્તો યુદ્ધમુત્તમમ્ ।
અમાનુષં તત્ પાર્થસ્ય દૃષ્ટ્વા કર્મ ગુરોઃ સુતઃ ।
ગૃહીત્વા પાણિના પાણિં દુર્યોધનમભાષત । 27.167 ।
દૃષ્ટં હિ ભીમસ્ય બલં ત્વયાઽદ્ય તથૈવ પાર્થસ્ય યથા જિતા વયમ્ ।
અલં વિરોધેન સમેત્ય પાણ્ડવૈઃ પ્રશાધિ રાજ્યં ચ મયા સમેતઃ । 27.168 ।
ધનઞ્જયસ્તિષ્ઠતિ વારિતો મયા જનાર્દનો નૈવ વિરોધમિચ્છતિ ।
વૃકોદરસ્તદ્વચને સ્થિતઃ સદા યુધિષ્ઠિરઃ શાન્તમનાસ્તથા યમૌ । 27.169 ।
હિતાર્થમેતત્ તવ વાક્યમીરિતં ગૃહાણ મે નૈવ ભયાદુદીરિતમ્ ।
અહં હ્યવધ્યો મમ ચૈવ માતુલો ન શઙ્કિતું મે વચનં ત્વમર્હસિ । 27.170 ।
ઇતીરિતઃ પ્રાહ સુયોધનસ્તં દુઃ શાસનસ્યાદ્ય પપૌ હિ શોણિતમ્ ।
શાર્દૂલચેષ્ટામકરોચ્ચ ભીમો ન મે કથઞ્ચિત્ તદનેન સન્ધિઃ । 27.171 ।
ઇત્યુક્તો દ્રૌણિરાસીત્ સ તૂષ્ણીં કર્ણધનઞ્જયૌ ।
મહાસ્ત્રશસ્ત્રવર્ષેણ ચક્રતુઃ ખમનન્તરમ્ । 27.172 ।
આગ્નેયવારુણૈન્દ્રાદીન્યેતાન્યન્યોન્યમૃત્યવે ।
બ્રહ્માસ્ત્રમપ્યુભૌ તત્ર પ્રયુજ્યાઽનદતાં રણે ।
અન્યોન્યાસ્ત્રપ્રતીઘાતં કૃત્વોભૌ ચ વિરેજતુઃ । 27.173 ।
ક્રમેણ વૃદ્ધોરુબલેન તત્ર સુરેન્દ્રપુત્રેણ વિરોચનાત્મજઃ ।
નિરાકૃતો નાગમયં શરોત્તમં બ્રહ્માસ્ત્રયુક્તં વિસસર્જ વાસવૌ । 27.174 ।
તં વાસુદેવો રથમાનમય્ય મોઘં ચકારાર્જુનતઃ કિરીટમ્ ।
ચૂર્ણીકૃતં તેન સુરેન્દ્રસૂનોર્દિવ્યં યયૌ બાણગતશ્ચ નાગઃ । 27.175 ।
નમિતે વાસુદેવેન રથે પઞ્ચાઙ્ગુલં ભુવિ ।
અપાઙ્ગદેશમુદ્દિશ્ય મુક્તે નાગે કિરીટિનઃ । 27.176 ।
ચ્દ્વ્.ભઙ્ક્ત્વા કિરીટં વિયતિ ગચ્છતિ પ્રભુણોદિતઃ ।
બાણૈસ્તક્ષકપુત્રં તં વાસવિઃ પૂર્વવૈરિણમ્ । 27.177 ।
હત્વા નિપાતયામાસ ભૂમૌ કર્ણસ્ય પશ્યતઃ ।
બ્રહ્માસ્ત્રસ્યાતિવેગિત્વં પ્રાપ્તં કર્ણેન ભાર્ગવાત્ । 27.178 ।
પુનશ્ચ પાર્થેન મહાસ્ત્રયુદ્ધં પ્રકુર્વતઃ સૂર્યસુતસ્ય ચક્રમ્ ।
રથસ્ય ભૂમિર્ગ્રસતિ સ્મ શાપાદસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ ચ વિસ્મૃતિં યયુઃ । 27.179 ।
ઉદ્ધર્તુકામો રથચક્રમેવ પાર્થં યયાચેઽવસરં પ્રદાતુમ્ ।
નેત્યાહ કૃષ્ણોઽઞ્જલિકં સુઘોરં ત્રિનેત્રદત્તં જગૃહે ચ પાર્થઃ । 27.180 ।
સત્યેન ધર્મેણ ચ સન્નિયોજ્ય મુમોચ કર્ણસ્ય વધાય બાણમ્ ।
ચિચ્છેદ તેનૈવ ચ તસ્ય શીર્ષં સન્ધિત્સતો બાણવરં સુઘોરમ્ । 27.181 ।
અપરાહ્ણેઽપરાહ્ણસ્ય સૂતજસ્યેન્દ્રસૂનુના ।

છિન્નમઞ્જલિકેનાઽજૌ સોત્સેધમપતચ્છિરઃ । 27.182 ।
તસ્મિન્ હતે દીનમુખઃ સુયોધનો યયૌ સમાહૃત્ય બલં સશલ્યઃ ।
યુધિષ્ઠિરઃ કર્ણવધં નિશમ્ય તદા સમાગત્ય દદર્શ તત્તનુમ્ । 27.183 ।
શશં સ કૃષ્ણં ચ ધનઞ્જયં ચ ભીમં ચ યેઽન્યેઽપિ યુધિ પ્રવીરાઃ ।
ગત્વા ચતેશિબિરં મોદમાના ઊષુઃ સકૃષ્ણાસ્તદનુવ્રતાઃ સદા । 27.184 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
કર્ણવધો નામ સપ્તવિં શોઽધ્યાયઃ
ચ્દ્વિ.(પાણ્ડવરાજ્યલાભઃ )
અથ અષ્ટાવિં શોઽધ્યાયઃ
ઓં । પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં ગુરુપુત્રાનુમોદિતઃ ।
શલ્યં સેનાપતિં કૃત્વા યોદ્ધું દુર્યોધનોઽભ્યયાત્ । 28.1 ।
તમભ્યયુઃ પાણ્ડવાણ્સ્ચ હૃષ્ટા યુદ્ધાય દં સિતાઃ ।
તત્રાઽસીત્ સુમહદ્ યુદ્ધં પાણ્ડવાનાં પરૈઃ સહ । 28.2 ।
અગ્રે ભીમઃ પાણ્ડવાનાં મધ્યે રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ।
પૃષ્ઠે ગાણ્ડીવધન્વાઽસીદ્ વાસુદેવાભિરક્ષિતઃ । 28.3 ।
ચક્રરક્ષૌ યમૌ રાજ્ઞો ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ સાત્યકિઃ ।
નૃપસ્ય પાર્શ્વયોરાસ્તામગ્રેઽન્યેષાં ગુરોઃ સુતઃ । 28.4 ।
મધ્યે શલ્યઃ પૃષ્ઠતોઽભૂદ્ ભ્રાતૃભિશ્ચ સુયોધનઃ ।
ચક્રરક્ષૌ તુ શલ્યસ્ય શકુનિસ્તત્સુતસ્તથા ।
કૃપશ્ચ કૃતવર્મા ચપાર્શ્વયોઃ સમવસ્થિતૌ । 28.5 ।
તત્રભવન્મહદ્ યુદ્ધં ભીમસ્ય દ્રૌણિના સહ ।
રાજ્ઞઃ શલ્યેન ચ તથા ઘોરરૂપં ભયાનકમ્ । 28.6 ।
તત્ર નાતિપ્રયત્નેન દ્રૌણિર્ભીમેન સાયકૈઃ ।
વિરથીકૃતસ્તથા ધર્મસૂનુઃ શલ્યેન તત્ક્ષણાત્ । 28.7 ।
આસસાદ તદા ણ્સલ્યં કપિપ્રવરકેતનઃ ।
તયોરાસીન્મહદ્ યુદ્ધમદ્ભુતં રોમહર્ષણમ્ । 28.8 ।
રથમન્યં સમાસ્થાય દ્રૌણિર્ભીમં સમભ્યયાત્ ।
દુર્યોધનશ્ચ ભીમસ્ય શરૈરાવારયદ્ દિશઃ । 28.9 ।
ત્ આવુભૌ શરવર્ષેણ વારયામાસ મારુતિઃ ।
ત્ આભ્યાં તસ્યાભવદ્ યુદ્ધં સુઘોરમતિમાનુષમ્ । 28.10 ।
દુર્યોધનસ્યાવરજાન્ દ્રૌપદેયા યુયુત્સુના ।
ચ્દ્વિઇ.શિખણ્ડ્યાદ્યૈર્માતુલૈશ્ચ સહ સર્વાન્ ન્યવારયન્ । 28.11 ।
સહદેવસ્તુ શકુનિમુલૂકં નકુલસ્તદા ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ હાર્દિક્યં સાત્યકિઃ કૃપમેવ ચ ।
તેષાં તદભવદ્ યુદ્ધં ચિત્રં લઘુ ચ સુષ્ઠુ ય । 28.12 ।
શલ્યસ્તુ શરસઙ્ઘાતૈઃ પાર્થસ્યાવારયદ્ દિશઃ ।
સોઽપિ વિવ્યાધ વિશિખૈઃ શલ્યમાહવશોભિનમ્ ।
તયોઃ સુસમમેવાઽસીચ્ચિરં દેવાસુરોપમમ્ । 28.13 ।
તતઃ શરં વજ્રનિભં મદ્રરાજઃ સમાદદે ।

તેન વિવ્યાધ બીભત્સું હૃદયે સ મુમોહ ચ । 28.14 ।
ઉપલભ્ય પુનઃ સઞ્જ્ઞાં વાસવિઃ શત્રુતાપનઃ ।
ચિચ્છેદ કાર્મુકં સઙ્ખે મદ્રરાજસ્ય ધીમતઃ । 28.15 ।
સોઽન્યત્ કાર્મુકમાદાય મુમોચાસ્ત્રાણિ ફલ્ગુને ।
સૌરં યામ્યં ચ પાર્જન્યં ત્ આન્યૈન્દ્રેણ જઘાન સઃ । 28.16 ।
પુનર્ન્યકૃન્તત્ તચ્ચાપમિન્દ્રસૂનુરમર્ષિતઃ ।
શલ્યો ગદાં સમાવિધ્ય ચિક્ષેપાર્જુનવક્ષસિ ।
તદા મુમોહ બીભત્સુસ્તત ઉચ્ચુક્રુશુઃ પરે । 28.17 ।
પ્રાપ્ય સઞ્જ્ઞાં પુનઃ પાર્થઃ શલ્યં વિવ્યાધ વક્ષસિ ।
સ વિહ્વલિતસર્વાઙ્ગઃ શિશ્રયે ધ્વજમુત્તમમ્ । 28.18 ।
સમાણ્સ્વસ્તઃ પુનર્બાણં યમદણ્ડનિભં રણે ।
મુમોચ પાર્થસ્ય સ ચ નિર્બિભેદ સ્તનાન્તરમ્ । 28.19 ।
તેન વિહ્વલિતઃ પાર્થો ધ્વજયષ્ટિં સમાણ્સ્રિતઃ ।
સમાણ્સ્વસ્તઃ પ્રચિચ્છેદ મદ્રરાજસ્ય કાર્મુકમ્ ।
છત્રં ધ્વજં ચ તરસા સારથિં ચ ન્યપાતયત્ । 28.20 ।
તદાઽન્યં રથમાસ્થાય ધર્મરાજઃ શરોત્તમૈઃ ।
ચતુર્ભિશ્ચતુરો વાહાઞ્છલ્યસ્ય નિજઘાન હ । 28.21 ।
ચ્દ્વિઇઇ.શલ્યોઽન્યં રથમાસ્થાય સર્વાં સ્તાઞ્છરવૃષ્ટિભિઃ ।
છાદયામાસ રાજાનં વિરથં ચ ચકાર હ । 28.22 ।
નિહત્યાણ્સ્વાન્ સાત્યકેશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય ચાભિભૂઃ ।
ચાપે ચ્છિત્ત્વા ચ યમયોર્દધ્મૌ શઙ્ખં મહાસ્વનમ્ । 28.23 ।
તતસ્તુ શલ્યં સમુદીર્યમાણં દૃષ્ટ્વા રણે ભીમસેનસ્તરસ્વી ।
ન્યવારયદ્ બાણવરૈરનેકૈશ્ચકાર ચૈનં વિરથં ક્ષણેન । 28.24 ।
આસ્થાય ચાન્યં રથમાપતન્તં પુનશ્ચ શલ્યં ભૃશમેવ મર્મસુ ।
નિર્ભિદ્ય બાણૌર્વિરથં ચકાર પુનસ્તૃતીયં ચ રથં રુરોજ । 28.25 ।
આત્તાન્યાત્તાન્યાયુધાન્યસ્ય ભીમઃ સર્વાણિ ચિચ્છેદ બિભેદ ચાસ્ય ।
મર્માણિ બાણૈર્નિતરાં પુનશ્ચ સ મુષ્ટિમુદ્યમ્ય જગામ ધર્મજમ્ । 28.26 ।
તં ભીમભિન્નમર્માણં વિવર્માણં નિરાયુધમ્ ।
શ્વાસમાત્રાવશિષ્ટં ચ મરણાયૈવ કેવલમ્ । 28.27 ।
આત્માનમભિગચ્છન્તં દૃષ્ટ્વાઽન્યં રથમાસ્થિતઃ ।
હન્તુકામો રણે વીરમમોઘાં શક્તિમાદદે । 28.28 ।
દિવ્યાસ્ત્રૈરપિ સં યોજ્ય તાં તદા ધર્મનન્દનઃ ।
સત્યધર્મફલૈશ્ચૈવ ચિક્ષેપાસ્ય હૃદિ ત્વરન્ । 28.29 ।
સ ભિન્નહૃદયો ભૂમૌ પપાતાભિમુખો નૃપમ્ ।
સત્યધર્મરતઃ શલ્ય ઇન્દ્રસ્યાતિથિતામગાત્ । 28.30 ।
મદ્રરાજે હતે વીરે સુશર્માઽર્જુનમભ્યયાત્ ।
સં શપ્તકાવશિષ્ટૈસ્તમનયન્મૃત્યવેઽર્જુનઃ । 28.31 ।
દુર્યોધનસ્યાવરજાનવશિષ્ટાન્ વૃકોદરઃ ।
સર્વાન્ જઘાન સેનાં ચ નિશ્શેષમકરોદ્ રણે । 28.32 ।
ઉલૂકં સહદેવોઽથ શકુનિં ચાતિપાપિનમ્ ।

ચ્દિx.જઘાન દ્રૌણિહાર્દિક્યકૃપાન્ ભીમાર્જુનૌ તતઃ । 28.33 ।
બહુશો વિરથીકૃત્ય પીડયિત્વા પુનઃ પુનઃ ।
દ્રાવયામાસતુસ્તે તુ ભીષિત્ આ વિવિશુર્વનમ્ । 28.34 ।
શૈનેયેન ગૃહીતોઽથ સઞ્જયોઽનન્તશક્તિના ।
વ્યાસેન મોચિતોઽથૈકઃ પાર્થાન્ દુર્યોધનોઽભ્યયાત્ । 28.35 ।
તેષામભૂત્ તસ્ય ચ ઘોરરૂપં યુદ્ધં સ બાણૈર્બહુશોઽર્જુનં ચ ।
ચકાર મૂર્ચ્છાભિગતં યુધિષ્ઠિરં યમાવયત્નાદ્ વિરથાં શ્ચકાર । 28.36 ।
તં ભીમસેનો વિરથં ચકાર ગજં સમારુહ્ય પુનઃ સમભ્યયાત્ ।
પુનશ્ચ શૈનેયશિખણ્ડિપાર્ષતાન્ યમૌ નૃપં ચ વ્યદધાન્નિરાયુધાન્ । 28.37 ।
ગજે ચ ભીમેન શરૈર્નિપાતિતે સમારુહદ્ વાજિવરં સુનિર્ભયઃ ।
સ તેન ચ પ્રાસકરો રણેઽરિહા ચચાર શૈનૈયમતાડયચ્ચ । 28.38 ।
મુમોહ તેનાભિહતઃ સ સાત્યકિર્યમાવપિ પ્રાસનિપીડિતૌ રથે ।
નિષીદતુર્ધર્મસુતં પ્રયાન્તં સમીક્ષ્ય ભીમોઽસ્ય જઘાન વાજિનમ્ । 28.39 ।
પ્રાસે નિકૃત્તે ચ વૃકોદરેણ વિવાહનઃ સોઽપયયૌ સુયોધનઃ ।
આદાય ગુર્વીં ચ ગદાં પ્રયાતો દ્વૈપાયનસ્યોરુસરો વિવેશ । 28.40 ।
એવમક્ષોહિણીષટ્કં ભીમેન નિહતં રણે ।
પઞ્ચ પાર્થેન નિહતા અર્દ્ધં કાલિઙ્ગકાનૃતે ।
એકાદશાક્ષોહિણીભ્યઃ શિષ્ટમન્યૈર્નિસૂદિતમ્ । 28.41 ।
અક્ષોહિણીચતુષ્કં ચ પાર્થાનાં દ્રૌણિના હતમ્ ।
અન્યૈરન્યાઃ સમસ્તૈશ્ચ દ્રોણકર્ણમહાબ્રતાઃ ।
દુર્યોધનો ભૌમસૂનુઃ પ્રાયઃ સેનાહનઃ ક્રમાત્ । 28.42 ।
જયં લબ્ધ્વા તદત્સૂચ્ચૈઃ પાણ્ડવેષુ મહાત્મસુ ।
દુર્યોધનો જલસ્તમ્ભં કૃત્વા મન્ત્રાન્ જજાપ હ । 28.43 ।
મન્ત્રા દુર્વાસસા દત્તા મૃતસઞ્જીવનપ્રદાઃ ।
ચ્દ્x.જલે સ્થિત્વા જપન્ સપ્તદિનૈઃ સર્વાન્ મૃત્ આનપિ ।
ઉદ્ધરેદ્ ધાર્તરાષ્ટ્રોઽયં સ્યુરવધ્યાણ્સ્ચ તે પુનઃ । 28.44 ।
ઇતિ વિદ્યાબલં તસ્ય જ્ઞાત્વા પાણ્ડુસુતાસ્તતઃ ।
અન્વેષન્તઃ શુશ્રુવુશ્ચ વ્યાધેભ્યસ્તં જલે સ્થિતમ્ ।
અગચ્છં શ્ચ તતસ્તત્ર પુરસ્કૃત્ય જનાર્દનમ્ । 28.45 ।
તદા જલાત્ સમુન્મજ્જ્ય ત્રિભિર્દ્રૌણિપુરસ્સરૈઃ ।
મન્ત્રયન્તં સ્મ દદૃશુસ્તાન્ દૃષ્ટ્વા તે પ્રદુદ્રુવુઃ । 28.46 ।
દુર્યોધનોઽવિશત્ તોયં દૃષ્ટ્વા તં કેશવાજ્ઞયા ।
યુધિષ્ઠિરઃ સુપુરુષૈર્વાક્યૈરેનમથાઽહ્વયત્ । 28.47 ।
અમર્ષિતોઽસૌ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રઃ શ્વસં સ્તદા દણ્ડહતો યથાઽહિઃ ।
ઉવાચ શાઠ્યાત્ તપસે વનાય યાયાં ભવાઞ્છાસતુ સર્વપૃથ્વીમ્ । 28.48 ।
તમાહ ધર્મજો રાજા યસ્ત્વં કૃષ્ણે સમાગતે ।
સૂચ્યગ્રવેધ્યાં પૃથિવીં દાતું નૈચ્છઃ કથં પુનઃ । 28.49 ।
ઘાતયિત્વા સર્વપૃથ્વીં ભીષ્મદ્રોણમુખાનપિ ।
દાતુમિચ્છસિ સર્વાં ચ પૃથ્વીં નાદ્ય વયં પુનઃ । 28.50 ।
અહત્વા પ્રતિગૃહ્ણીં એહિ યુદ્ધે સ્થિરો ભવ ।

ન કુરૂણાં કુલે જાતસ્ત્વં યો ભીતો હ્યપોઽવિશઃ । 28.51 ।
ઇત્યાદિ રૂક્ષવચનં શ્રુત્વા દુર્યોધનો રુષા ।
જલસ્તમ્ભાત્ સમુત્તસ્થૌ શ્વસન્નાણ્સીવિષો યથા । 28.52 ।
ઉવાચ ચૈક એવાહમકિરીટો વિવર્મકઃ ।
ભવન્તો બહવો વર્મશિરસ્ત્રાણયુતા અપિ । 28.53 ।
યદ્યેવમપિ મે યુદ્ધં ભવદ્ભિર્મન્યસે સમમ્ ।
સર્વૈરેકેન વાયુદ્ધં કરિષ્યે નચ ભીર્મમ । 28.54 ।
ઇત્યુક્ત આહ ધર્માત્મા વર્માદ્યં ચ દદામિ તે ।
ચ્દ્xઇ.વૃણીષ્વ પ્રતિવીરં ચ પઞ્ચાનાં યં ત્વમિચ્છસિ । 28.55 ।
હત્વૈકં ત્વં ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યમન્યે યામ વયં વનમ્ ।
હતે વા ત્વયિ તેનૈવ ભુઞ્જીમશ્ચાખિલાં ભુવમ્ ।
આદત્સ્વ ચાઽયુધં યેન જેતુમિચ્છસિ શાત્રવાન્ । 28.56 ।
ઇત્યુક્ત ઊચે નહિ દુર્બલૈરહં યોત્સ્યે ચતુર્ભિર્ભવદર્જુનાદિભિઃ ।
ભીમેન યોત્સ્યે ગદયા સદા હિ મે પ્રિયા ગદા નાન્યદથાઽયુધં સ્પૃશે । 28.57 ।
શ્રુત્વાઽસ્ય વાક્યં રભસો વૃકોદરો ગદાં તદાઽધ્યર્દ્ધભરાધિકાં મુદા ।
રાજ્ઞો ગદાયાઃ પરિગૃહ્ય વીરઃ સમુત્થિતો યુદ્ધમનાઃ સમુન્નદન્ । 28.58 ।
અથાઽહ નારાયણ આદિદેવો યુધિષ્ઠિરં કષ્ટમિદં કૃતં ત્વયા ।
નહ્યેષ રાજા ગદયા રણે ચરન્ શક્યો વિજેતું નિખિલૈઃ સુરાસુરૈઃ । 28.59 ।
સ નિશ્ચયાદ્ વશ્ચતુરો નિહન્યાત્ સહાર્જુનાન્ ભીમસેનઃ કથઞ્ચિત્ ।
હન્તૈનમાજૌ નહિ ભીમતુલ્યો બલે ક્વચિદ્ ધાર્તરાષ્ટ્રઃ કૃતી ચ। 28.60 ।
ઊરૂ ભીમેન ભેત્તવ્યૌ પ્રતિજ્ઞાં રક્ષતા રિપોઃ ।
નાભેરધસ્તાદ્ધનનં જના આહુર્ગદામૃધે । 28.61 ।
અધર્મ ઇતિ તત્ કૃષ્ણો લોકનિન્દાનિવૃત્તયે ।
આપદ્ધર્મં દર્શયિતું કિઞ્ચિદ્વ્યાજેન સં યુતઃ । 28.62 ।
ભીમો હન્યાદ્ ધાર્તરાષ્ટ્રમિત્યૂચે યદ્યપિ સ્ફુટમ્ ।
અવ્યાજેનાપિ શક્તોઽસૌ બલં નિસ્સીમમાહ ચ । 28.63 ।
આહ શિક્ષામપ્યનૂનાં યત્નં દુર્યોધનેઽધિકમ્ ।
નહિ ભીમોઽતિપ્રયત્નં કુર્યાદિતિ ગુણો હ્યયમ્ । 28.64 ।
પ્રતિજ્ઞાપાલનં ધર્મો દુષ્ટેષુ તુ વિશેષતઃ ।
ઇતિ ધર્મરહસ્યં તુ વિત્તઃ કૃષ્ણવૃકોદરૌ । 28.65 ।
નાન્યસ્તતો લોકનિન્દાં વ્યપનેતુમુભાવપિ ।
અનાપદ્યાપદિવ ચ દર્શયેતાં જનસ્ય તુ । 28.66 ।
ચ્દ્xઇઇ.તતો ભીમઃ સર્વલોકસ્ય ધર્મં પ્રકાણ્સયન્ વાક્યમિદં જગાદ ।
ઊરૂ તવાહં હિ યથાપ્રતિજ્ઞં ભેત્સ્યામિ નૈવાત્ર વિચારણીયમ્ । 28.67 ।
ઇત્યુક્તવન્તં પ્રસસાર ચાઽજૌ દુર્યોધનસ્તત્ર બભૂવ યુદ્ધમ્ ।
ભીમસ્તદાઽગ્ર્યપ્રકૃતિં વિધિત્સુર્મન્દઃ સ આજૌ વ્યચરજ્જનાર્થે । 28.68 ।
દર્શયન્તૌ ગદામાર્ગં ચિત્રં તૌ પ્રવિચેરતુઃ ।
બલભદ્રોઽપ્યાજગામ તદા તૌ પ્રતિવારિતુમ્ । 28.69 ।
વારિતાવપિ તેનોભૌ નૈવ યુદ્ધં પ્રમુઞ્ચતામ્ ।
તતો દદર્શ તદ્ યુદ્ધં માનિતઃ કૃષ્ણપૂર્વકૈઃ ।

તૌ શિક્ષાબલસં યુક્તૌ મણ્ડલાનિ વિચેરતુઃ । 28.70 ।
તતો ભીમં વઞ્ચયિતું ધાર્તરાષ્ટ્રઃ શિરઃ ક્ષિતૌ ।
ન્યધાદુચ્છ્રિતસક્થીકસ્તદા કૃષ્ણાભ્યનુજ્ઞયા ।
પૃષ્ઠમૂલેઽહનદ્ ભીમો ભિન્નસક્થિશ્ચ સોઽપતત્ । 28.71 ।
પ્રતિજ્ઞાપાલનાર્થાય નોભેર્નોપર્યધસ્તદા ।
ગદાયુદ્ધસ્ય મર્યાદાં યશશ્ચાપ્યભિરક્ષિતુમ્ । 28.72 ।
નાધસ્તાન્મધ્ય એવાસૌ નિજઘ્ને તં વૃકોદરઃ ।
એવં પ્રતિજ્ઞાયુગ્માર્થં ભગ્નં સક્થિયુગં રણે । 28.73 ।
કૃષ્ણં દ્યૂતે નિધેહીતિ યદવાદીત્ સુયોધનઃ ।
તત્પ્રતિજ્ઞાનુસારેણ ભીમો મૂર્દ્ધાનમક્રમીત્ ।
"ઋષભામ્ મા સમાનાનાં " 82
82 ઋગ્વેદ 10.166.1) ઇતિ સૂક્તં દદર્શ ચ । 28.74 ।
તેષાં પુણ્યૣઅનિ વિદ્યાણ્સ્ચ સમાદાયૈવ સર્વશઃ ।
તાં શ્ચકાર તમોગન્તૣઋન્સ્તસ્ય મૂર્ધ્નિ પદાઽક્રમન્ । 28.75 ।
સ્મારયામાસ કર્માણિ યાનિ તસ્ય કૃતાનિ ચ ।
કૃષ્ણબન્ધે કૃતો મન્ત્ર ઇતિ મૂર્ધ્નિ પદાઽહનત્ । 28.76 ।
પુનઃ પુનશ્ચ તદ્ વીક્ષ્ય ચુક્રોધ મુસલાયુધઃ ।
ચ્દ્xઇઇઇ.ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
ચુક્રોશ નૈવ ધર્મોઽયમિત્યસાવૂર્ધ્વબાહુકઃ । 28.77 ।
પુનઃ ક્રોધાભિતામ્રાક્ષ ૡઅદાય મુસલં હલમ્ ।
અભિદુદ્રાવ ભીમં તં ન ચચાલ વૃકોદરઃ । 28.78 ।
અભયે સં સ્થિતે ભીમે રામં જગ્રાહ કેશવઃ ।
આહ ધર્મેણ નિહતો ભીમેનાયં સુયોધનઃ । 28.79 ।
ન મણ્ડલેઽભિસારે વા નાપસારે ચ નાભિતઃ ।
અધો હન્યાદ્ વઞ્ચયન્તમધો હત્વા ન દુષ્યતિ । 28.80 ।
કૃતા પ્રતિજ્ઞૣઅ ચ વૃકોદરેણ ભેત્સ્યે તવોરૂ ઇતિ યુક્તિપૂર્વમ્ ।
સં શ્રાવયાનેન તદેષ ધર્મતો જઘાન દુર્યોધનમગ્ર્યકર્મા । 28.81 ।
વૣઅસુદેવવચઃ શ્રુત્વા ધર્મચ્છલમિતિ બ્રુવન્ ।
રૌહિણેયો જગામાઽશુ સ્વપુરીમેવ સાનુગઃ । 28.82 ।
તસ્મિન્ ગતે વાસુદેવં સમપૃચ્છદ્ યુધિષ્ઠિરઃ ।
ધર્મોઽયમથવાઽધર્મ ઇતિ તં પ્રાહ કેશવઃ । 28.83 ।
ન સાક્ષાદ્ ધર્મતો વધ્યા યે તુપાપતમા નરાઃ ।
દેવૈર્હિ વઞ્ચયિત્વૈવ હતાઃ પૣઉર્વં સુરારયઃ ।
અતોઽયમપ્યધર્મેણ હતો નાત્રાસ્તિ દૂષણમ્ । 28.84 ।
ભીષ્મદ્રોણૌ ચ કર્ણણ્સ્ચ યદૈવોપધિના હતાઃ ।
કો નુ દુર્યોધને પાપે હતે દોષઃ કથઞ્ચન । 28.85 ।
પ્રતિજ્ઞૣઅપાલનાયાપિ વિભેદોરૂ વૃકોદરઃ ।
ધર્મતશ્ચ પ્રતિજ્ઞેયં કૃતા તેનાનુરૂપતઃ । 28.86 ।
લોકતોઽપિ ન ધર્મસ્ય હાનિરત્ર કથઞ્ચન ।
યે ભીમસ્યાપ્રભાવજ્ઞૣઅ ૡઅપદ્ધર્મં ચ મન્વતે । 28.87 ।

અવધ્યત્વે શિવવર્ આદ્ ગદાણ્સિક્ષાબલાદપિ ।
જરાસન્ધોપમો યસ્માદ્ ધાર્તરાષ્ટ્રઃ સુવિશ્રુતઃ । 28.88 ।
તસ્માત્ સદ્ધર્મ એવાયં ભીમચીર્ણ ઇતિ બ્રુવન્ ।
અપિ સં શયિનં ચક્રે ધર્મરાજં જગત્પતિઃ । 28.89 ।
ભૂભારક્ષતિજો ધર્મો મચ્છુશ્રૂષાત્મકસ્તુ યઃ ।
ભીમસ્યૈવ ભવેત્ સમ્યગિતિ બુદ્ધ્યા પરઃ પ્રભુઃ । 28.90 ।
ચ્દ્xઇવ્.સ્વેનૈવ બલભદ્રાય જનાય ચ પુનઃ પુનઃ ।
શ્રુત્વાઽપ્યુક્તં ન તત્યાજ સં શયં ધર્મજો યતઃ ।
તતોઽપ્યસં શયં કૃષ્ણો ન ચકાર યુધિષ્ઠિરમ્ । 28.91 ।
મુખ્યં ધર્મં હિ ભગવાન્ બલાયાઽહ જનાય ચ ।
ધર્મેણૈવ હતો રાજા ધાર્તરાષ્ટ્રઃ સુયોધનઃ ।
ઇતિ યદ્ વક્ષ્યતિ પુનર્નિશ્ચયાર્થેઽર્જુનાય ચ । 28.92 ।
પુનઃ પુનર્ધર્મત એવ ભીમો જઘાન રાજાનમિતિ બ્રુવન્તમ્ ।
જગાદ કૃષ્ણં સ્ફુરિતાધરોષ્ઠઃ ક્રોધાત્ સુપાપો ધૃતરાષ્ટ્રસૂનુઃ ।
ત્વયૈવ પાપે નિહિતા હિ પાર્થાઃ પૣઅપાધિકસ્ત્વં હિ સદૈક એવ । 28.93 ।
ઇત્યૂચિવાં સં પ્રજગાદ કૃષ્ણો ન ત્વત્સમઃ પૣઅપતમઃ કદાચિત્ ।
ભીષ્મૣઅદિહત્યાઽપિ તવૈવ પાપં યદન્વયુસ્ત્વામતિપાપનિશ્ચયમ્ ।
પૣઅપં ચ પાપાનુગતં ચ હત્વા કથઞ્ચનાપ્યસ્તિ નચૈવ પાપમ્ । 28.94 ।
ન પાણ્ડવેષ્વસ્તિ તતો હિ કિઞ્ચિત્ પાપં પ્રયત્નાચ્ચ નિસર્ગતોઽપિ ।
ગુણાધિકાસ્તે મદપાણ્સ્રયાચ્ચ કો નામ તેષ્વણ્વપિ પાપમાહ । 28.95 ।
નિસર્ગતઃ પૣઅપતમસ્ત્વમન્યાન્ ધર્મસ્થિતાન્ પાપપથે નિધાય ।
સ્વયં ચ પાપે નિરતઃ સદૈવ પાપાત્ સુપાપાં ગતિમેવ યાસિ । 28.96 ।
ઇતિ બ્રુવન્તં પુનરાહ કૃષ્ણં દુર્યોધનઃ પૣઅપકૃતાં પ્રધાનઃ ।
સ્વન્તોત્તમો નામ ક એવ મત્તઃ કો નામ દોષોઽસ્તિ મયા કૃતોઽત્ર । 28.97 ।
ઇષ્ટં ચ યજ્ઞૈશ્ચરિતં ચ પૂર્તૈઃ પદં રિપૂણાં નિહિતં હિ મૂર્ધ્નિ ।
મૃત્યુશ્ચ સઙ્ગ્રામશિરસ્યવાપ્તો રણોન્મુખેનૈવ મયા કિમન્યત્ । 28.98 ।
ઇષ્ટા ભોગા મયા ભુક્તાઃ પ્રાપ્તા ચ પરમા ગતિઃ ।
દુઃખિનો દુઃખમાપ્સ્યન્તિ પાર્થાસ્તે કૂટયોધિનઃ । 28.99 ।
ચન્દ્રસૂર્યનિભૈઃ શૂરૈર્ધાર્મિકૈઃ સદ્ભિરુજ્ઝિતા ।
કેવલ્ આ રત્નહીનેયં પૣઅણ્ડવૈર્ભુજ્યતાં મહી । 28.100 ।
ઇત્યુક્તવત્યેવ નૃપે સુરેશૈઃ પ્રસૂનવૃષ્ટિર્વિહિતા પપાત ।
તામેવ બુદ્ધિં ધૃતરાષ્ટ્રસૂનોઃ કૃત્વા દૃઢૣઅં પૣઅતયિતું તમોઽન્ધે । 28.101 ।
સમ્ભાવયત આત્માનં વૣઅસુદેવં વિનિન્દતઃ ।
તત્પરાં શ્ચ કથં ન સ્યાત્ તમોઽન્તે ચ વિશેષતઃ । 28.102 ।
યદૈકૈકમલં તત્ર દુઃખાધિક્યં સમુચ્ચયાત્ ।
ઇતિ તત્ કારયિત્વેશ આહ મોઘં તવાખિલમ્ । 28.103 ।
ચ્દ્xવ્.નૃશં સસ્ય કૃતઘ્નસ્ય ગુણવદ્દ્વેષિણઃ સદા ।
યદિ ધર્મફલં ધ્વાન્તં સૂર્યવત્ સ્યાત્ પ્રકાણ્સકમ્ । 28.104 ।
વદન્ પુનઃ પુનરિદં ધર્મતો હત ઇત્યપિ ।
ખ્યાપયામાસ ભગવાન્ જને નિજજનેષ્ટદઃ । 28.105 ।