Mahābhāratatātparyanirṇaya · Part 120
Oṃ Śrīmad Ānandatīrthabhagavatpādācārya-viracitaḥ
Śrī Mahābhāratatātparyanirṇayaḥ
atha prathamo'dhyāyaḥ
(sarvaśāstratātparyanirṇayaḥ )
Oṃ | nārāyaṇāya paripūrṇaguṇārṇavāya viśvodayasthitilayonniyatipradāya |
j ñānapradāya vibudhāsurasaukhyaduḥkhasatkāraṇāya vitatāya namo namaste | 1.1 |
āsīdudāraguṇavāridhiraprameyo nārāyaṇaḥ paratamaḥ paramāt sa ekaḥ |
saṃ śāntasaṃ vidakhilaṃ jaṭhare nidhāya lakṣmībhujāntaragataḥ svarato'pi cāgre | 1.2 |
tasyodarasthajagataḥ sadamandasāndrasvānandatuṣṭavapuṣo'pi ramāramasya |
bhūtyai nijāṇsritajanasya hi sṛjyasṛṣṭāvīkṣā babhūva paranāmanimeṣakānte | 1.3 |
dṛṣṭvā sa cetanagaṇān jaṭhare śayānānānandamātravapuṣaḥ sṛtivipramuktān |
dhyānaṃ gatān sṛtigatāṃ śca suṣuptisaṃ sthān brahmādikān kaliparān manujāṃ stathaikṣat | 1.4 |
srakṣye hi cetanagaṇān sukhaduḥkhamadhyasamprāptaye tanubhṛt āṃ vihṛtiṃ mamecchan |
so'yaṃ vihāra iha me tanubhṛt svabhāvasambhūtaye bhavati bhūtikṛdeva bhūtyāḥ | 1.5 |
itthaṃ vicintya paramaḥ sa tu vāsudevanāmā babhūva nijamuktipadapradātā |
tasyājñayaiva niyatā'tha ramā'pi rūpaṃ babhre dvitīyamapi yat pravadanti māyām | 1.6 |
saṅkarṣaṇaṇsca sa babhūva punaḥ sunityaḥ saṃ hārakāraṇavapustadanujñayaiva |
devī jayetyanu babhūva sa sṛṣṭihetoḥ pradyumnatāmupagataḥ kṛtitāṃ ca devī | 1.7 |
sthityai punaḥ sa bhagavānaniruddhanāmā devī caśāntirabhavaccharadāṃ sahasram |
sthitvā svamūrtibhiramūbhiracintyaśaktiḥ pradyumnarūpaka imāṃ ścaramātmane'dāt | 1.8 |
nirdehakān sa bhagavānaniruddhanāmā jīvān svakarmasahitān udare niveśya |
cakre'tha dehasahitān kramaśaḥ svayambhuprāṇātmaśeṣagaruḍeṇsamukhān samagrān | 1.9 |
pañcātmakaḥ sa bhagavān dviṣaḍātmako'bhūt pañcadvayī śatasahasraparo'mitaśca |
i.ekaḥ samo'pyakhiladoṣasamujjhito'pi sarvatra pūrṇaguṇako'pi bahūpamo'bhūt | 1.10 |
nirdoṣapūrṇaguṇavigraha ātmatantro niścetanātmakaśarīraguṇaiśca hīnaḥ |
ānandamātrakarapādamukhodarādiḥ sarvatra ca svagatabhedavivarjitātmā | 1.11 |
kālācca deśaguṇato'sya na cā'diranto vṛddhikṣayau na tu parasya sadātanasya |
naitādṛśaḥ kva ca babhūva na caiva bhāvyo nāstyuttaraḥ kimu parāt paramasya viṣṇoḥ | 1.12 |
sarvajña īśvaratamaḥ sa ca sarvaśaktiḥ pūrṇāvyayātmabalacitsukhavīryasāraḥ |
yasyā'jñayā rahitamindirayā sametaṃ brahmeśapūrvakamidaṃ na tu kasya ceśam | 1.13 |
ābhāsako'sya pavanaḥ pavanasya rudraḥ śeṣātmako garuḍa eva ca śakrakāmau |
vīndreśayostadapare tvanayośca teṣāṃ ṛṣyādayaḥ kramaśa ūnaguṇāḥ śatāṃ śāḥ | 1.14 |
ābhāsakā tvatha ramā'sya marutsvarūpācchreṣṭhā'pyajāt tadanu gīḥ śivato variṣṭhā |
tasyā umā vipatinī ca girastayo'stu śacyādikāḥ kramaśa eva yathā pumāṃ saḥ | 1.15 |
t ābhyaśca te śataguṇairdaśato variṣṭhāḥ pañcottarairapi yathākramataḥ śrutisthāḥ |
śabdo bahutvavacanaḥ śatamityataśca śrutyantareṣu bahudhoktiviruddhatā na| 1.16 |
teṣāṃ svarūpamidameva yato'tha muktā apyevameva satatoccavinīcarūpāḥ |
śabdaḥ śataṃ daśasahasramiti sma yasmāt tasmānna hīnavacano'tha tato'gryarūpāḥ | 1.17 |
evaṃ narottamaparāstu vimuktiyogyā anye ca saṃ sṛtiparā asurāstamogāḥ |
evaṃ sadaiva niyamaḥ kvacidanyathā nayāvanna pūrtiruta saṃ sṛtigāḥ samastāḥ | 1.18 |
pūrtiśca naiva niyamād bhavitā hi yasmāt tasmāt samāptimapi yānti na jīvasa' nghāḥ |
ānantyameva gaṇaṇso'sti yato hi teṣāṃ itthaṃ tataḥ sakalakālagatā pravṛttiḥ | 1.19 |
etaiḥ surādibhiratipratibhādiyuktairyuktaiḥ sahaiva satataṃ pravicintayadbhiḥ |
pūrteracintyamahimaḥ paramaḥ parātmā nārāyaṇo'sya guṇavistṛtiranyagā kva | 1.20 |
sāmyaṃ na cāsya paramasya ca kena cā'pyaṃ muktena ca kvacidatastvabhidā kuto'sya |
prāpyeta cetanagaṇaiḥ satatāsvatantrairnityasvatantravapuṣaḥ paramāt parasya | 1.21 |
ii.artho'yameva nikhilairapi vedavākyai rāmāyaṇaiḥ sahitabhāratapañcarātraiḥ |
anyaiśca śāstravacanaiḥ sahatattvasūtrairnirṇīyate sahṛdayaṃ hariṇā sadaiva | 1.22 |
'nārāyaṇasya na samaḥ ' 'puruṣottamo'haṃ
jīvākṣare hyatigato'smi' tato "'nyadārtam"1 |
"mukto'pasṛpya"2 'iha nāsti kutaśca kaścit'
"nāneva"3 'dharmapṛthagātmadṛgetyadho hi' | 1.23 |
"ābhāsa eva"4 'pṛthagīśata eṣa jīvo'
'muktasya nāsti jagato viṣaye tu śaktiḥ ' |
'mātrāparo'si na tu te'śnuvate mahitvaṃ '
'ṣāḍguṇyavigraha' 'supūrṇaguṇaikadehaḥ ' | 1.24 |
'māhātmyadeha' 'sṛtimuktigate' 'śivaśca brahmā
ca tadguṇagatau na kathañcaneśau' |
'na śrīḥ kutastadapare' ''sya sukhasya mātrā-maṇ
snanti muktasugaṇāṇsca śatāvareṇa' | 1.25 |
"ābhāsakābhāsaparāvabhāsarūpāṇyajasrāṇi ca cetanānām |
viṣṇoḥ sadaivāti vaśāt kadāpi gacchanti keśādigaṇā na muktau" | 1.26 | 5
'yasmin pare'nye'pyajajīvakośā'
'nāhaṃ parāyurna marīcimukhyāḥ ' |
'jānanti yadguṇagaṇān na ramādayo'pi
nityasvatantra uta ko'sti tadanya īśaḥ ' | 1.27 |
'naivaika eva puruṣaḥ puruṣottamo'sā-vekah
. kutaḥ sa puruṣo' 'yata eva jātyā |
arthāt śruteśca guṇato nijarūpataśca
nityānya eva kathamasmi sa ityapi syāt' | 1.28 |
1 Bṛ. U. 5.5.1
2 Bra. Sū. 1.3.2
3 Ka. U. 4.11
4 Bra. Sū. 2.3.50
5 "Ḹabhāsaka" ityādi śrutivacanameva | na svavacanam - Bhā. Pra.
iii.'sarvottamo hariridaṃ tu tadājñayaiva
cettuṃ kṣamaṃ sa tu hariḥ paramasvatantraḥ |
pūrṇāvyayāgaṇitanityaguṇārṇavo'sau'
ityeva vedavacanāni paroktayaśca | 1.29 |
"ṛgādayaśca catvāraḥ pañcarātraṃ ca bhāratam |
mūlarāmāyaṇaṃ brahmasūtraṃ mānaṃ svataḥ smṛtam | 1.30 |
aviruddhaṃ ca yattvasya pramāṇaṃ tacca nānyathā |
etadviruddhaṃ yattu syānna tanmānaṃ kathañcana | 1.31 |
vaiṣṇavāni purāṇāni pañcarātrātmakatvataḥ |
pramāṇānyeva manvādyāḥ smṛtayo'pyanukūlataḥ | 1.32 |
eteṣu viṣṇorādhikyamucyate'nyasya na kvacit |
atastadeva mantavyaṃ nānyathā tu kathañcana | 1.33 |
mohārthānyanyaśāstrāṇi kṛt ānyevā'jñayā hareḥ |
atasteṣūktamagrāhyamasurāṇāṃ tamogateḥ | 1.34 |
yasmāt kṛt āni tānīha viṣṇunoktaiḥ śivādibhiḥ |
eṣāṃ yanna virodhi syāt tatroktaṃ tanna vāryate | 1.35 |
viṣṇvādhikyavirodhīni yāni vedavacāṃ syapi |
t āni yojyānyānukūlyād viṣṇvādhikyasya sarvaśaḥ | 1.36 |
avatāreṣu yat kiñcid darśayennaravaddhariḥ |
taccāsurāṇāṃ mohāya doṣā viṣṇornahi kvacit | 1.37 |
ajñatvaṃ pāravaśyaṃ vā vedhabhedādikaṃ tathā |
tathā prākṛtadehatvaṃ dehatyāgādikaṃ tathā | 1.38 |
anīśatvaṃ ca duḥkhitvaṃ sāmyamanyaiśca hīnatām |
pradarśayati mohāya daityādīnāṃ hariḥ svayam | 1.39 |
iv.na tasya kaścid doṣo'sti pūrṇākhilaguṇo hyasau |
sarvadehastharūpeṣu prādurbhāveṣu ceśvaraḥ | 1.40 |
brahmādyabhedaḥ sāmyaṃ vā kutastasya mahātmanaḥ |
yadevaṃ vācakaṃ śāstraṃ taddhi śāstraṃ paraṃ matam | 1.41 |
nirṇayāyaiva yat proktaṃ brahmasūtraṃ tu viṣṇunā |
vyāsarūpeṇa tad grāhyaṃ tatroktāḥ sarvanirṇayāḥ | 1.42 |
yathārthavacanānāṃ ca mohārthānāṃ ca saṃ śayam |
apanetuṃ hi bhagavān brahmasūtramacīklṛpat | 1.43 |
tasmāt sūtrārthamāgṛhya kartavyaḥ sarvanirṇayaḥ |
sarvadoṣavihīnatvaṃ guṇaiḥ sarvairudīrṇatā | 1.44 |
abhedaḥ sarvarūpeṣu jīvabhedaḥ sadaiva ca |
viṣṇoruktāni sūtreṣu sarvavedeḍyatā tathā | 1.45 |
t āratamyaṃ ca muktānāṃ vimuktirvidyayā tathā |
tasmādetadviruddhaṃ yanmohāya tadudāhṛtam | 1.46 |
tasmād ye ye guṇā viṣṇorgrāhyāste sarva eva tu" |
ityādyuktaṃ bhagavatā bhaviṣyatparvaṇi sphuṭam | 1.47 |
"eṣa mohaṃ sṛj āmyāṇsu yo janān mohayiṣyati |
tvaṃ ca rudra mahābāho mohaśāstrāṇi kāraya | 1.48 |
atatthyāni vitatthyāni darśayasva mahābhuja |
prakāṇsaṃ kuru cā'tmānamaprakāṇsaṃ ca māṃ kuru" | 1.49 |
iti vārāhavacanaṃ brahmāṇḍoktaṃ tathā'param |
"amohāya guṇā viṣṇorākāraściccharīratā | 1.50 |
nirdoṣatvaṃ t āratamyaṃ muktānāmapi cocyate |
etadviruddhaṃ yat sarvaṃ tanmohāya iti nirṇayaḥ " | 1.51 |
v.skānde'pyuktaṃ śivenaiva ṣaṇmukhāyaiva sādaram |
śivaśāstre'pi tad grāhyaṃ bhagavacchāstrayogi yat | 1.52 |
"paramo viṣṇurevaikastajjñānaṃ mokṣasādhanam |
śāstrāṇāṃ nirṇayastveṣa tadanyanmohanāya hi | 1.53 |
j ñānaṃ vinā tuyā muktiḥ sāmyaṃ ca mama viṣṇunā |
tīrthā'dimātrato jñānaṃ mamā'dhikyaṃ ca viṣṇutaḥ | 1.54 |
abhedaścāsmadādīnāṃ muktānāṃ hariṇā tathā |
ityādi sarvaṃ mohāya kathyate putra nānyathā"6 | 1.55 |
uktaṃ pādmapurāṇe caśaiva eva śivena tu |
yaduktaṃ hariṇā pūrvaṃ umāyai prāha taddharaḥ | 1.56 |
"tvāmārādhya tathā ṇsambho grahīṣyāmi varaṃ sadā |
dvāparā'dau yuge bhūtvā kalayā mānuṣā'diṣu | 1.57 |
svā'gamaiḥ kalpitaistvaṃ ca janān madvimukhān kuru |
māṃ ca gopāya yena syāt sṛṣṭireṣottarādharā"7 | 1.58 |
na ca vaiṣṇavaśāstreṣu vedeṣvapi hareḥ paraḥ |
kvacidukto'nyaśāstreṣu paramo viṣṇurīritaḥ | 1.59|
nirdoṣatvācca vedānāṃ vedoktaṃ grāhyameva hi |
vedeṣu ca paro viṣṇuḥ sarvasmāducyate sadā | 1.60 |
"asya devasya mīl . huṣo vayā viṣṇoreṣasya prabhṛthe havirbhiḥ |
vide hi rudro rudriyaṃ mahitvaṃ yāsiṣṭaṃ vartiraśvanāvirāvat"8 | 1.61 |
6 Padma Pu. 6.71.114-116 |
7 Padma Pu. 6.71.106-107
8 Ṛgveda 7.40.5
vi."stuhi śrutaṃ gartasadaṃ yuvānaṃ mṛgaṃ na bhīmam upahatnumugram"9 |
"yaṃ kāmaye taṃ tamugraṃ kṛṇomi taṃ brahmāṇaṃ tamṛṣiṃ taṃ sumedhām"10 | 1.62 |
"eko nārāyaṇa āsīnna brahmā na caśaṅkaraḥ " |
"vāsudevo vā idamagra āsīnna brahmā na caśaṅkaraḥ " | 1.63 |
"yadā paśyaḥ paśyate rugmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim |
tadā vidvān puṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti"11 | 1.64 |
"yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman |
so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaścitā"12 | 1.65 |
"pra ghā nvasya mahato mahāni satyā satyasya karaṇāni vocam"13 |
"satyamenaṃ anu viśve madanti rātiṃ devasya gṛṇato maghonaḥ " 14 | 1.66 |
"yacciketa satyamit tan na moghaṃ vasu spārhamuta jeto'ta dātā"15 |
"satyaḥ so asya mahimā gṛṇe ṇsavo yajñeṣu viprarājye"16 | 1.67 |
"satyā viṣṇorguṇāḥ sarve satyā jīveśayorbhidā |
satyo mitho jīvabhedaḥ satyaṃ ca jagadīdṛśam | 1.68 |
asatyaḥ svagato bhedo viṣṇornānyadasatyakam |
jagatpravāhaḥ satyo'yaṃ pañcabhedasamanvitaḥ | 1.69 |
jīveśayorbhidā caiva jīvabhedaḥ parasparam |
jaḍeṇsayorjaḍānāṃ ca jaḍajīvabhidā tathā | 1.70 |
pañcabhedā ime nityāḥ sarvāvasthāsu sarvaśaḥ |
9 Ṛgveda 2.33.11
10 Ṛgveda 10.125.5
11 Mu. U. 3.1.3
12 Tai. U. 2.1
13 Ṛgveda 2.15.1
14 Ṛgveda 4.17.5
15 Ṛgveda 10.55.6
16 Ṛgveda 8.3.4
vii.muktānāṃ ca na hīyante tāratamyaṃ ca sarvadā | 1.71 |
kṣitipā manuṣyagandharvā daivāṇsca pitaraścirāḥ |
ājānajāḥ karmajāṇsca devā indraḥ purandaraḥ | 1.72 |
rudraḥ sarasvatī vāyurmuktāḥ śataguṇottarāḥ |
eko brahmā ca vāyuśca vīndro rudrasamastathā |
eko rudrastathā ṇseṣo nakaścidvāyunā samaḥ | 1.73 |
mukteṣu ṇsrīstathā vāyoḥ sahasraguṇit ā guṇaiḥ |
tato'nantaguṇo viṣṇurna kaścit tatsamaḥ sadā" | 1.74 |
ityādi vedavākyaṃ viṣṇorutkarṣameva vaktyuccaiḥ |
t ātparyaṃ mahadatretyuktaṃ "yo mām"17 iti svayaṃ tena | 1.75 |
"bhūmno jyāyastvam"18 iti hyuktaṃ sūtreṣu nirṇayāt tena | 19
tatprītyaiva ca mokṣaḥ prāpyastenaiva nānyena | 1.76 |
"nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā ṇsrutena |
yamevaiṣa vṛṇute tena labhyastasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanuṃ svām"20 | 1.77 |
"viṣṇurhi dātā mokṣasya vāyuśca tadanujñayā |
mokṣo jñānaṃ ca kramaśo muktigo bhoga eva ca | 1.78 |
uttareṣāṃ prasādena nīcānāṃ nānyathā bhavet |
sarveṣāṃ ca harirnityaṃ niyantā tadvaśāḥ pare | 1.79 |
t āratamyaṃ tato jñeyaṃ sarvoccatvaṃ harestathā |
etadvinā na kasyāpi vimuktiḥ syāt kathañcana | 1.80 |
17 Bha. Gī. 15.19
18 Bra. Sū. 3.3.59
19 "iti" śabdaḥ prakāravacanaḥ | anena prakāreṇa "janmādyasya yataḥ " (Bra. Sū. 1.1.2),
"dyumbhvādyāyatanaṃ svaśabdāt" (Bra. Sū. 1.3.1), "akṣaramambarāndhṛteḥ " (Bra. Sū. 1.3.10),
"sarvopetā ca taddarśanād" (Bra. Sū. 2.1.31) ityādi sūtreṣu uktaṃ , iti bhāvaḥ |
ataḥ "sūtreṣu" iti bahuvacanam -Bhā. Pra.
20 Ka. U. 1.2.23, Mu. U. 3.2.3
viii.pañcabhedāṃ śca vijñāya viṣṇoḥ svābhedameva ca |
nirdoṣatvaṃ guṇādrekaṃ j ñātvā muktirnacānyathā | 1.81 |
avatārān harerjñātvā nāvatārā hareśca ye |
tadāveśāṃ stathā samyag jñātvā muktirnacānyathā | 1.82 |
sṛṣṭirakṣā'hṛtijñānaniyatyajñānabandhanān |
mokṣaṃ ca viṣṇutastveva jñātvā muktirnacānyathā | 1.83 |
vedāṃ śca pañcarātrāṇi setihāsapurāṇakān |
j ñātvā viṣṇuparāneva mucyate nānyathā kvacit | 1.84 |
māhātmyajñānapūrvastu sudṛḍhaḥ sarvato'dhikaḥ |
sneho bhaktiriti proktaḥ tayā muktirnacānyathā | 1.85 |
trividhā jīvasa' nghāstu devamānuṣadānavāḥ |
tatra devā muktiyogyā mānuṣeṣūttamāstathā | 1.86 |
madhyamā mānuṣā yetu sṛtiyogyāḥ sadaiva hi |
adhamā nirayāyaiva dānavāstu tamolayāḥ | 1.87 |
muktirnityā tamaścaiva nā'vṛttiḥ punaretayoḥ |
devānāṃ nirayo nāsti tamaścāpi kathañcana | 1.88 |
nāsurāṇāṃ tathā muktiḥ kadācit kenacit kvacit |
mānuṣāṇāṃ madhyamānāṃ naivaitaddvayamāpyate | 1.89 |
asurāṇāṃ tamaḥ prāptistadā niyamato bhavet |
yadā tujñānisadbhāve naiva gṛhṇanti tatparam | 1.90 |
tadā muktiśca devānāṃ yadā pratyakṣago hariḥ |
svayogyayopāsanayā tanvā tadyogyayā tathā | 1.91 |
sarvairguṇairbrahmaṇā tu samupāsyo hariḥ sadā |
ix.ānando jñaḥ sadātmeti hyupāsyo mānuṣairhariḥ | 1.92 |
yathākramaṃ guṇodrekāt tadanyairā viriñcataḥ |
brahmatvayogyā ṛjavo nāma devāḥ pṛthaggaṇāḥ | 1.93 |
tairevāpyaṃ padaṃ tattu naivānyaiḥ sādhanairapi |
evaṃ sarvapadānāṃ tu yogyāḥ santi pṛthag gaṇāḥ | 1.94 |
tasmādanādyanantaṃ hi tāratamyaṃ cidātmanām |
tacca naivānyathā kartuṃ śakyaṃ kenāpi kutracit | 1.95 |
ayogyamicchan puruṣaḥ patatyeva na saṃ śayaḥ |
tasmād yogyānusāreṇa sevyo viṣṇuḥ sadaiva hi | 1.96 |
acchidrasevanāccaiva niṣkāmatvācca yogyataḥ |
draṣṭuṃ śakyo hariḥ sarvairnānyathā tu kathañcana | 1.97 |
niyamo'yaṃ hareryasmānnollaṅghyaḥ sarvacetanaiḥ |
satyasaṅkalpato viṣṇurnānyathā ca kariṣyati | 1.98 |
dānatīrthatapoyajñapūrvāḥ sarve'pi sarvadā |
aṅgāni harisevāyāṃ bhaktistvekā vimuktaye" |
bhaviṣyatparvavacanamityetadakhilaṃ param | 1.99 |
"ṇsṛṇve vīra ugramugraṃ damāyannanyamanyaṃ atinenīyamānaḥ |
edhamānadvil . ubhayasya rājā coṣkūyate viśa indro manuṣyān | 1.100 |
parā pūrveṣāṃ sakhyā vṛṇakti vitarturāṇo aparebhireti |
anānubhūtīravadhūnvānaḥ pūrvīrindraḥ śaradastartarīti"21 | 1.101 |
"tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati nānyaḥ panthā ayanāya vidyate"22 |
21 Ṛgveda 6.47.16-17
22 Tai. Ā. 3.12.17
x."tameva viditvā'ti mṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate'yanāya"23 | 1.102 |
"yasya deve parā bhaktiryathādeve tathā gurau |
tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāṇsante mahātmanaḥ " 24 | 1.103 |
"bhaktyarthānyakhilānyeva bhaktirmokṣāya kevalā |
muktānāmapi bhaktirhi nityānandasvarūpiṇī | 1.104 |
j ñānapūrvaḥ paraḥ sneho nityo bhaktiritīryate" |
ityādi vedavacanaṃ sādhanapravidhāyakam | 1.105 |
"niśśeṣadharmakartā'pyabhaktaste narake hare |
sadā tiṣṭhati bhaktaśced brahmahā'pi vimucyate" | 1.106 |
"dharmo bhavatyadharmo'pi kṛto bhaktaistavā'cyuta |
pāpaṃ bhavati dharmo'pi yo na bhaktaiḥ kṛto hare" | 1.107 |
"bhaktyā tvananyayā ṇsakya ahamevaṃ vidho'rjuna |
j ñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca parantapa"25 | 1.108 |
"anādidveṣiṇo daityā viṣṇau dveṣo vivardhitaḥ |
tamasyandhe pātayati daityānante viniścayāt | 1.109 |
pūrṇaduḥkhātmako dveṣaḥ so'nanto hyavatiṣṭhate |
patitānāṃ tamasyandhe niḥ śeṣasukhavarjite | 1.110 |
jīvābhedo nirguṇatvaṃ apūrṇaguṇatā tathā |
sāmyādhikye tadanyeṣāṃ bhedastadgata eva ca | 1.111 |
prādurbhāvaviparyāsastadbhaktadveṣa eva ca |
tatpramāṇasya nindā ca dveṣā ete'khilā matāḥ | 1.112 |
23 Śve. U. 3.8
24 Śve. U. 6.23
25 Bha. Gī. 11.54
xi.etairvihīnā yā bhaktiḥ sā bhaktiriti niścitā |
anādibhaktirdevānāṃ kramād vṛddhiṃ gataiva sā | 1.113 |
aparokṣadṛśerheturmuktihetuśca sā punaḥ |
saivā'nandasvarūpeṇa nityā mukteṣu tiṣṭhati | 1.114 |
yathā ṇsauklyādikaṃ rūpaṃ gorbhavatyeva sarvadā |
sukhajñānādikaṃ rūpaṃ evaṃ bhakterna cānyathā | 1.115 |
bhaktyaiva tuṣṭimabhyeti viṣṇurnānyena kenacit |
sa eva muktidātā ca bhaktistatraikakāraṇam | 1.116 |
brahmādīnāṃ ca muktānāṃ t āratamye tu kāraṇam |
t āratamyasthitā'nādinityā bhaktirna cetarat | 1.117 |
mānuṣeṣvadhamāḥ kiñcid dveṣayuktāḥ sadā harau |
duḥkhaniṣṭhāstataste'pi nityameva na saṃ śayaḥ | 1.118 |
madhyamā miśrabhūtatvānnityaṃ miśraphalāḥ smṛt āḥ |
kiñcidbhaktiyutā nityaṃ uttamāstena mokṣiṇaḥ | 1.119 |
brahmaṇaḥ paramā bhaktiḥ sarvebhyaḥ paramastataḥ " |
ityādīni ca vākyāni purāṇeṣu pṛthak pṛthak | 1.120 |
"ṣaṇṇavatyaṅgulo yastu nyagrodhaparimaṇḍalaḥ |
saptapādaścaturhasto dvātriṃ śallakṣaṇairyutaḥ |
asaṃ śayaḥ saṃ śayacchid gururukto manīṣibhiḥ | 1.121 |
tasmād brahmā gururmukhyaḥ sarveṣāmeva sarvadā |
anye'pi svātmano mukhyāḥ kramād gurava īritāḥ | 1.122 |
kramāllakṣaṇahīnāṇsca lakṣaṇālakṣaṇaiḥ samāḥ |
mānuṣā madhyamāḥ samyag durlakṣaṇayutaḥ kaliḥ | 1.123 |
xii.samyaglakṣaṇasampanno yad dadyāt suprasannadhīḥ |
śiṣyāya satyaṃ bhavati tatsarvaṃ nātra saṃ śayaḥ | 1.124 |
agamyatvāddharistasminnāviṣṭo muktido bhavet |
nātiprasannahṛdayo yad dadyād gururapyasau |
na tat satyaṃ bhavet tasmād arcanīyo guruḥ sadā | 1.125 |
svāvarāṇāṃ gurutvaṃ tu bhavet kāraṇataḥ kvacit |
maryādārthaṃ te'pi pūjyā na tu yadvat paro guruḥ " |
ityetat pañcarātroktaṃ purāṇeṣvanumoditam | 1.126 |
"yadā muktipradānasya svayogyaṃ paśyati dhruvam |
rūpaṃ harestadā tasya sarvapāpāni bhasmasāt | 1.127 |
yānti pūrvāṇyuttarāṇi naśleṣaṃ yānti kānicit |
mokṣaṇsca niyatastasmāt svayogyaharidarśane" | 1.128 |
bhaviṣyatparvavacanamityetat sūtragaṃ tathā | 26
śrutiśca tatparā tadvat "tadyathā"27 ityavadat sphuṭam | 1.129 |
"muktāstu mānuṣā devān devā indraṃ sa śaṅkaram |
sa brahmāṇaṃ krameṇaiva tena yāntyakhilā harim | 1.130 |
uttarottaravaśyāṇsca muktā rudrapurassarāḥ |
nirdoṣā nityasukhinaḥ punarāvṛttivarjitāḥ |
svecchayaiva ramante'tra nāniṣṭaṃ teṣu kiñcana | 1.131 |
asurāḥ kaliparyantā evaṃ duḥkhottarottarāḥ |
kalirduḥkhādhikasteṣu te'pyevaṃ brahmavad gaṇāḥ | 1.132 |
26 'etatsūtragam' ityasya etat prameyaṃ sūtragam |
"tadadhigama uttarapūrvāghayoraśleṣavināṇsau tadvyapadeśād"
(Bra. Sū. 4.1.13) iti sūtragatam, ityarthaḥ -Bhā. Pra.
27 Chā. U. 4.14.3
xiii.tathā'nye'pyasurāḥ sarve gaṇā yogyatayā sadā |
brahmaivaṃ sarvajīvebhyaḥ sadā sarvaguṇādhikaḥ | 1.133 |
mukto'pi sarvamuktānāṃ ādhipatye sthitaḥ sadā |
āṇsrayastasya bhagavān sadā nārāyaṇaḥ prabhuḥ " | 1.134 |
iti ṛgyajuḥ sāmātharvapañcarātretihāsataḥ |
purāṇebhyastathā'nyebhyaḥ śāstrebhyo nirṇayaḥ kṛtaḥ | 1.135 |
viṣṇvājñayaiva viduṣā tatprasādabalonnateḥ |
ānandatīrthamuninā pūrṇaprajñābhidhāyujā | 1.136 |
t ātparyaṃ śāstrāṇāṃ sarveṣāṃ uttamaṃ mayā proktam |
prāpyānujñāṃ viṣṇoretajjñātvaiva viṣṇurāpyo'sau | 1.137 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
sarvaśāstratātparyanirṇayo nāma prathamo'dhyāyaḥ
xiv.atha dvitīyo'dhyāyaḥ
(vākyoddhāraḥ )
Oṃ | jayati hariracintyaḥ sarvadevaikavandyaḥ paramagururabhīṣṭāvāptidaḥ sajjanānām |
nikhilaguṇagaṇārṇo nityanirmuktadoṣaḥ sarasijanayano'sau śrīpatirmānado naḥ | 2.1 |
uktaḥ pūrve'dhyāye śāstrāṇāṃ nirṇayaḥ paro divyaḥ |
śrīmadbhāratavākyānyetairevādhyavasyante | 2.2 |
kvacid granthān prakṣipanti kvacidantaritānapi |
kuryuḥ kvacicca vyatyāsaṃ pramādāt kvacidanyathā | 2.3 |
anutsannā api granthā vyākulā iti sarvaśaḥ |
utsannāḥ prāyaśaḥ sarve koṭyaṃ śo'pi na vartate | 2.4 |
grantho'pyevaṃ vilul . itaḥ kimvartho devadurgamaḥ |
kalāvevaṃ vyākulite nirṇayāya pracoditaḥ | 2.5 |
hariṇā nirṇayān vacmi vijānaṃ statprasādataḥ |
śāstrāntarāṇi sañjānan vedāṃ ścāsya prasādataḥ | 2.6 |
deśe deśe tathā granthān dṛṣṭvā caiva pṛthagvidhān |
yathā sa bhagavān vyāsaḥ sākṣānnārāyaṇaḥ prabhuḥ | 2.7 |
jagāda bhāratādyeṣu tathā vakṣye tadīkṣayā |
saṅkṣepāt sarvaśāstrārthaṃ bhāratārthānusārataḥ |
nirṇayaḥ sarvaśāstrāṇāṃ bhārataṃ parikīrtitam | 2.8 |
"bhārataṃ sarvavedāṇsca tulāmāropitāḥ purā |
devairbrahmādibhiḥ sarvairṛṣibhiśca samanvitaiḥ |
vyāsasyaivā'jñayā tatra tvatyaricyata bhāratam" | 2.9 |
"mahatvād bhāravatvācca mahābhāratamucyate |
xv.niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate"28 | 2.10 |
"nirṇayaḥ sarvaśāstrāṇāṃ sadṛṣṭānto hi bhārate |
kṛto viṣṇuvaśatvaṃ hi brahmādīnāṃ prakāṇsitam | 2.11 |
yataḥ kṛṣṇavaśe sarve bhīmādyāḥ samyagīritāḥ |
sarveṣāṃ j ñānado viṣṇuryaśodāteti coditaḥ | 2.12 |
yasmādvyāsātmanā teṣāṃ bhārate yaśa ūcivān |
j ñānadaśca śukādīnāṃ brahmarudrādirūpiṇām | 2.13 |
brahmādhikaśca devebhyaḥ śeṣādrudrādapīritaḥ |
priyaśca viṣṇoḥ sarvebhya iti bhīmanidarśanāt | 2.14 |
bhūbhārahāriṇo viṣṇoḥ pradhānāṅgaṃ hi mārutiḥ |
māgadhādivadhādeva duryodhanavadhādapi | 2.15 |
yo ya eva balajyeṣṭhaḥ kṣatriyeṣu sa uttamaḥ |
aṅgaṃ cedviṣṇukāryeṣu tadbhaktyaiva na cānyathā | 2.16 |
balaṃ naisargikaṃ taccedvarāstrādestadanyathā |
anyāveśanimittaṃ cedbalamanyātmakaṃ hi tat | 2.17 |
deveṣu balināmeva bhaktijñāne na cānyathā |
sa eva ca priyo viṣṇornānyathā tu kathañcana | 2.18 |
tasmādyo yo balajyeṣṭhaḥ sa guṇajyeṣṭha eva ca |
balaṃ hi kṣatriye vyaktaṃ j ñāyate sthūladṛṣṭibhiḥ | 2.19 |
j ñānādayo guṇā yasmājjñāyante sūkṣmadṛṣṭibhiḥ |
tasmādyatra balaṃ tatra vijñātavyā guṇāḥ pare | 2.20 |
deveṣveva na cānyeṣu vāsudevapratīpataḥ |
28 Mahā. 1.1.209 *
xvi.kṣatrādanyeṣvapi balaṃ pramāṇaṃ yatra keśavaḥ |
pravṛtto duṣṭanidhane jñānakārye tathaiva ca | 2.21 |
anyatra brāhmaṇānāṃ tu pramāṇaṃ j ñānameva hi |
kṣatriyāṇāṃ balaṃ caiva sarveṣāṃ viṣṇukāryatā | 2.22 |
kṛṣṇarāmādirūpeṣu balakāryo janārdanaḥ |
dattavyāsādirūpeṣu jñānakāryastathā prabhuḥ | 2.23 |
matsyakūrmavarāhāṇsca siṃ havāmanabhārgavāḥ |
rāghavaḥ kṛṣṇabuddhau ca kṛṣṇadvaipāyanastathā | 2.24 |
kapilo datta ṛṣabhau śiṃ śumāro ruceḥ sutaḥ |
nārāyaṇo hariḥ kṛṣṇastāpaso manureva ca | 2.25 |
mahidāsastathā haṃ saḥ strīrūpo hayaśīrṣavān |
tathaiva vaḍavāvaktraḥ kalkī dhanvantariḥ prabhuḥ | 2.26 |
ityādyāḥ kevalo viṣṇurnaiṣāṃ bhedaḥ kathañcana |
na viśeṣo guṇaiḥ sarvairbalajñānādibhiḥ kvacit | 2.27 |
śrībrahmarudraśeṣāṇsca vīndrendrau kāma eva ca |
kāmaputro'niruddhaśca sūryaścandro bṛhaspatiḥ | 2.28 |
dharma eṣāṃ tathā bhāryā dakṣādyā manavastathā |
manuputrāṇsca ṛṣayo nāradaḥ parvatastathā | 2.29 |
kaśyapaḥ sanakādyāṇsca vahnyādyāṇscaiva devatāḥ |
bharataḥ kārtavīryaśca vainyādyāṇscakravartinaḥ | 2.30 |
gayaśca lakṣmaṇādyāṇsca trayo rohiṇinandanaḥ |
pradyumno raukmiṇeyaśca tatputraścāniruddhakaḥ | 2.31 |
naraḥ phalguna ityādyā viśeṣāveśino hareḥ |
vāli sāmbādayaścaiva kiñcidāveśino hareḥ | 2.32 |
xvii.tasmādbalapravṛttasya rāmakṛṣṇātmano hareḥ |
antaraṅgaṃ hanūmāṃ śca bhīmastatkāryasādhakau | 2.33 |
brahmātmako yato vāyuḥ padaṃ brāhmamagāt purā |
vāyoranyasya na brāhmaṃ padaṃ tasmāt sa eva saḥ | 2.34 |
yatra rūpaṃ tatra guṇāḥ bhaktyādyāstrīṣu nityaśaḥ |
rūpaṃ hi sthūladṛṣṭīnāṃ dṛśyaṃ vyaktaṃ tato hi tat | 2.35 |
prāyo vettuṃ na śakyante bhaktyādyāstrīṣu yat tataḥ |
yāsāṃ rūpaṃ guṇāstāsāṃ bhaktyādyā iti niścayaḥ | 2.36 |
tacca naisargikaṃ rūpaṃ dvātriṃ śallakṣaṇairyutam |
nālakṣaṇaṃ vapurmātraṃ guṇahetuḥ kathañcana | 2.37 |
āsurīṇāṃ varādestu vapurmātraṃ bhaviṣyati |
na lakṣaṇānyatastāsāṃ naiva bhaktiḥ kathañcana | 2.38 |
tasmād rūpaguṇodārā jānakī rugmiṇī tathā |
satyabhāmetyādirūpā ṇsrīḥ sarvaparamā matā | 2.39 |
tataḥ paścād draupadī ca sarvābhyo rūpato varā |
bhūbhārakṣapaṇe sākṣādaṅgaṃ bhīmavadīśituḥ | 2.40 |
hantā ca vairahetuśca bhīmaḥ pāpajanasya tu |
draupadī vairahetuḥ sā tasmād bhīmādanantarā | 2.41 |
baladevastataḥ paścāt tataḥ paścācca phalgunaḥ |
narāveśādanyathā tu drauṇiḥ paścāt tato'pare | 2.42 |
rāmavajjāmbavatyādyāḥ ṣaṭtato revatī tathā |
lakṣmaṇo hanumatpaścāt tato bharatavālinau |
śatrughnastu tataḥ paścāt sugrīvādyāstato'varāḥ | 2.43 |
xviii.rāmakāryaṃ tu yaiḥ samyak svayogyaṃ na kṛtaṃ purā |
taiḥ pūritaṃ tat kṛṣṇāya bībhatsvādyaiḥ samantataḥ | 2.44 |
adhikaṃ yaiḥ kṛtaṃ tatra tairūnaṃ kṛtamatra tat |
karṇādyairadhikaṃ yaistu prādurbhāvadvaye kṛtam |
vividādyairhi taiḥ paścād vipratīpaṃ kṛtaṃ hareḥ | 2.45 |
prādurbhāvadvaye hyasmin sarveṣāṃ nirṇayaḥ kṛtaḥ |
naitayorakṛtaṃ kiñcicchubhaṃ vā yadi vā'śubham |
anyatra pūryate kvāpi tasmādatraiva nirṇayaḥ | 2.46 |
paścāttanatvāt kṛṣṇasya vaiśeṣyāt tatra nirṇayaḥ |
prādurbhāvamimaṃ yasmād gṛhītvā bhārataṃ kṛtam | 2.47 |
uktā rāmakathā'pyasmin mārkaṇḍeyasamāsyayā |
tasmād yad bhārate noktaṃ taddhi naivāsti kutracit |
atroktaṃ sarvaśāstreṣu nahi samyagudāhṛtam" | 2.48 |
ityādi kathitaṃ sarvaṃ brahmāṇḍe hariṇā svayam |
mārkaṇḍeye'pi kathitaṃ bhāratasya praśaṃ sanam | 2.49 |
"devatānāṃ yathā vyāso dvipadāṃ brāhmaṇo varaḥ |
āyudhānāṃ yathā vajramoṣadhīnāṃ yathā yavāḥ |
tathaiva sarvaśāstrāṇāṃ mahābhāratamuttamam" | 2.50 |
vāyuprokte'pi tat proktaṃ bhāratasya praśaṃ sanam | 29
"kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ prabhum |
ko hyanyaḥ puṇḍarīkākṣānmahābhāratakṛd bhavet"30 | 2.51 |
evaṃ hi sarvaśāstreṣu pṛthak pṛthagudīritam |
ukto'rthaḥ sarva evāyaṃ māhātmyakramapūrvakaḥ | 2.52 |
29 "kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsam" iti ślokaḥ na kevalaṃ vḸayuprokte'sti |
kintu bhārate'pyastīti j ñeyam -Bhā. Pra.
30 Padma Pu. 1.1.43-44; Viṣṇu Pu. 3.4-5; Mahā. 12.334.9 |
xix.bhārate'pi yathā prokto nirṇayo'yaṃ krameṇa tu|
tathā pradarśayiṣyāmastadvākyaireva sarvaśaḥ | 2.53 |
"nārāyaṇaṃ suraguruṃ jagadekanāthaṃ
bhaktapriyaṃ sakalalokanamaskṛtaṃ ca |
traiguṇyavarjitamajaṃ vibhumādyamīśaṃ
vande bhavaghnamamarāsurasiddhavandyam" | 2.54| 31
j ñānapradaḥ sa bhagavān kamalāviriñcaśarvādipūrvajagato nikhilādvariṣṭhaḥ |
bhaktyaiva tuṣyati haripravaṇatvameva sarvasya dharma iti pūrvavibhāgasaṃ sthaḥ | 2.55 |
nirdoṣakaḥ sṛtivihīna udārapūrṇasaṃ vidguṇaḥ prathamakṛt sakalātmaśaktiḥ |
mokṣaikaheturasurūpasuraiśca muktairvandyaḥ sa eka iti coktamathottarārdhe | 2.56 |
namyatvamuktamubhayatra yatastato'sya muktairamuktigagaṇaiśca vinamyatoktā |
itthaṃ hi sarvaguṇapūrtiramuṣya viṣṇoḥ prastāvitā prathamataḥ pratijānataiva | 2.57 |
"kṛṣṇo yajñairijyate somapūtaiḥ kṛṣṇo vīrairijyate vikramadbhiḥ |
kṛṣṇo vanyairijyate sammṛśānaiḥ kṛṣṇo muktairijyate vītamohaiḥ " | 2.58 |
sṛṣṭā brahmādayo devā nihatā yena dānavāḥ |
tasmai devādidevāya namaste śārṅgadhāriṇe | 2.59 |
sraṣṭṛtvaṃ devānāṃ muktisraṣṭṛtvamucyate nānyat |
utpattirdaityānāmapi yasmāt sammitā viśeṣo'yam | 2.60 |
atha ca daityahatistamasi sthirā niyatasaṃ sthitireva na cānyathā |
tanuvibhāgakṛtiḥ sakaleṣviyaṃ nahi viśeṣakṛt ā suradaityagā | 2.61 |
31 'kvacidantaritānapi' iti vacanāt, idamādyapadyamasahamānāḥ kecidādau na likhanti |
keral . adeśasya purātanapustakeṣu adyāpi dṛśyate | kathamanyathā lokācāryo vyāsaḥ
lakṣaparimitaṃ granthaṃ kurvan granthādau lokaśikṣaṇāya maṅgal . apadyaṃ na racayet?
yato'lpīyasi granthe bhāgavate harivaṃ śādau ca "satyaṃ paraṃ dhīmahi" iti,
"so'nādirvāsudevaḥ śamayatu duritaṃ janmajanmārjitam" iti ca lokaśikṣaṇārthaṃ
maṅgal . amakarot | ato asminmahāgranthe sakalaśiṣṭānāṃ gururvyāsaḥ maṅgal . amācaredeveti
jñeyam | -Bhā. Pra.
xx.tamimameva surāsurasañcaye harikṛtaṃ praviśeṣamudīkṣitum |
prativibhajya ca bhīmasuyodhanau svaparapakṣabhidā kathitā kathā | 2.62 |
"namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase |
yasya prasādād vakṣyāmi nārāyaṇakathāmimām | 2.63 |
vāsudevastu bhagavān kīrtito'tra sanātanaḥ |
pratibimbamivā'darśe yaṃ paśyantyātmani sthitam | 2.64 |
nāsti nārāyaṇasamaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
etena satyavākyena sarvārthān sādhayāmyaham" | 2.65 |
ādyantayorityavadat sa yasmād vyāsātmako viṣṇurudāraśaktiḥ |
tasmāt samastā harisadguṇānāṃ nirṇītaye bhāratagā kathaiṣā | 2.66 |
"satyaṃ satyaṃ punaḥ satyamuddhṛtya bhujamucyate |
vedaśāstrāt paraṃ nāsti na daivaṃ keśavāt param" | 2.67 |
"āloḍya sarvaśāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ |
idamekaṃ suniṣpannaṃ dhyeyo nārāyaṇaḥ sadā" | 2.68 |
"smartavyaḥ satataṃ viṣṇurvismartavyo na jātucit |
sarve vidhiniṣedhāḥ syuretayoreva kiṅkarāḥ " | 2.69 |
"ko hi taṃ vedituṃ śakto yo na syāt tadvidho'paraḥ |
tadvidhaścāparo nāsti tasmāt taṃ veda saḥ svayam | 2.70 |
ko hi taṃ vedituṃ śakto nārāyaṇamanāmayam |
ṛte satyavatīsūnoḥ kṛṣṇād vā devakīsutāt | 2.71 |
aprameyo'niyojyaśca svayaṃ kāmagamo vaśī |
modatyeṣa sadā bhūtairbālaḥ krīḍanakairiva | 2.72 |
na pramātuṃ mahābāhuḥ śakyo'yaṃ madhusūdanaḥ |
xxi.paramāt parametasmād viśvarūpānna vidyate | 2.73 |
vasudevasuto nāyaṃ nāyaṃ garbhe'vasat prabhuḥ |
nāyaṃ daśarathājjāto na cāpi jamadagnitaḥ | 2.74 |
j āyate naiva kutrāpi mriyate kuta eva tu |
na vedhyo muhyate nāyaṃ baddhyate naiva kenacit |
kuto duḥkhaṃ svatantrasya nityānandaikarūpiṇaḥ | 2.75 |
īśannapi hi deveśaḥ sarvasya jagato hariḥ |
karmāṇi kurute nityaṃ kīnāṇsa iva durbalaḥ | 2.76 |
nā'tmānaṃ veda mugdho'yaṃ duḥkhī sīt āṃ ca mārgate |
baddhaḥ śakrajitetyādi līlaiṣā'suramohinī | 2.77 |
muhyate śastrapātena bhinnatvagrudhirasravaḥ |
ajānan pṛcchati smānyāṃ stanuṃ tyaktvā divaṃ gataḥ | 2.78 |
ityādyasuramohāya darśayāmāsa nāṭyavat |
avidyamānameveśaḥ kuhakaṃ tad viduḥ surāḥ | 2.79 |
prādurbhāvā hareḥ sarve naiva prakṛtidehinaḥ |
nirdoṣā guṇasampūrṇā darśayantyanyathaiva tu | 2.80 |
duṣṭānāṃ mohanārthāya satāmapi tu kutracit |
yathāyogyaphalaprāptyai līlaiṣā paramātmanaḥ " | 2.81 |
"jñānaṃ te'haṃ savijñānamidaṃ vakṣyāmyaśeṣataḥ |
yajjñātvā neha bhūyo'nyajjñātavyamavaśiṣyate"32 | 2.82 |
"ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pral . ayastathā |
mattaḥ parataraṃ nānyat kiñcidasti dhanañjaya"33 | 2.83 |
32 Bha. Gī. 7.2
33 Bha. Gī. 7.6-7
xxii."avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāṇsritam"34 |
"moghāṇsā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ |
rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohanīṃ śritāḥ " 35 | 2.84 |
"mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāṇsritāḥ |
bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam"36 | 2.85 |
"pitā'si lokasya carācarasya tvamasya pūjyaśca gururgarīyān |
na tvatsamo'styabhyadhikaḥ kuto'nyo lokatraye'pyapratimaprabhāva"37 | 2.86 |
"paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi j ñānānāṃ j ñānamuttamam |
yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ " 38 | 2.87 |
"mamayonirmahad brahma tasmin garbhaṃ dadhāmyaham |
sambhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata"39 | 2.88 |
"dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca |
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate | 2.89 |
uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ |
yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ | 2.90 |
yasmāt kṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ |
ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ | 2.91 |
yo māmevamasammūḍho jānāti puruṣottamam |
sa sarvavid bhajati māṃ sarvabhāvena bhārata | 2.92 |
iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayā'nagha |
34 Bha. Gī. 9.11
35 Bha. Gī. 9.12
36 Bha. Gī. 9.13
37 Bha. Gī. 11.43
38 Bha. Gī. 14.1
39 Bha. Gī. 14.3
xxiii.etad buddhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaśca bhārata"40 | 2.93 |
"dvau bhūtasargau loke'smin daiva āsura eva ca |
daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu" 41 | 2.94 |
"asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram"42 |
"īśvaro'hamahaṃ bhogī siddho'haṃ balavān sukhī" 43 | 2.95 |
"māmātmaparadeheṣu pradviṣanto'bhyasūyakāḥ " 44 |
"tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃ sāreṣu narādhamān |
kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu"45 | 2.96 |
"āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani |
māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim"46 | 2.97 |
"sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate |
avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sātvikam"47 | 2.98 |
"sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |
iṣṭo'si me dṛḍhamiti tato vakṣyāmi te hitam"48 | 2.99 |
"manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru |
māmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo'si me"49 | 2.100 |
"pañcarātrasya kṛtsnasya vaktā nārāyaṇaḥ svayam |
sarveṣveteṣu rājendra jñāneṣvetad viśiṣyate"50 | 2.101 |
40 Bha. Gī. 15.16-20
41 Bha. Gī. 16.6
42 Bha. Gī. 16.8
43 Bha. Gī. 16.14
44 Bha. Gī. 16.18
45 Bha. Gī. 16.19
46 Bha. Gī. 16.20
47 Bha. Gī. 18.20
48 Bha. Gī. 18.64
49 Bha. Gī. 18.65
50 Mahā. 12.337.63 *
xxiv."jñāneṣveteṣu rājendra sāṅkhyapāṇsupatādiṣu |
yathāyogaṃ yathānyāyaṃ niṣṭhā nārāyaṇaḥ paraḥ " 51 | 2.102 |
"pañcarātravido mukhyā yathākramaparā nṛpa |
ekāntabhāvopagatā vāsudevaṃ viśanti te"52 | 2.103 |
(janamejaya uvāca)
"bahavaḥ puruṣā brahmannutāho eka eva tu |
ko hyatra puruṣaṇsreṣṭhastaṃ bhavān vaktumarhati"53 | 2.104 |
vaiśampāyana uvāca -
"naitadicchanti puruṣamekaṃ kurukulodvaha |
bahūnāṃ puruṣāṇāṃ hi yathaikā yonirucyate |
tathā taṃ puruṣaṃ viśvamākhyāsyāmi guṇādhikam"54 | 2.105 |
"āha brahmaitamevārthaṃ mahādevāya pṛcchate |
tasyaikasya mamatvaṃ hi sa caikaḥ puruṣo virāṭ" | 2.106 |
"ahaṃ brahmā cā'dya īśaḥ prajānāṃ
tasmājjātastvaṃ ca mattaḥ prasūtaḥ |
matto jagat sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca
sarve vedā sarahasyāṇsca putra" | 2.107 |
tathaiva bhīmavacanaṃ dharmajaṃ pratyudīritam |
"brahmeśānādibhiḥ sarvaiḥ sametairyadguṇāṃ śakaḥ |
nāvasāyayituṃ śakyo vyācakṣāṇaiśca sarvadā | 2.108 |
51 Mahā. 12.337.64 *
52 Mahā. 12.337.67 *
53 Mahā. 12.338.1 *
54 Mahā. 12.338.2-3 *
xxv.sa eṣa bhagavān kṛṣṇo naiva kevalamānuṣaḥ |
yasya prasādajo brahmā rudraśca krodhasambhavaḥ " | 2.109 |
vacanaṃ caiva kṛṣṇasya jyeṣṭhaṃ kuntīsutaṃ prati |
"rudraṃ samāṇsritā devā rudro brahmāṇamāṇsritaḥ |
brahmā māmāṇsrito nityaṃ nāhaṃ kiñcidupāṇsritaḥ | 2.110 |
yathā"śritāni jyotīṃ ṣi jyotiḥ śreṣṭhaṃ divākaram |
evaṃ muktagaṇāḥ sarve vāsudevamupāṇsritāḥ " | 2.111 |
bhaviṣyatparvagaṃ cāpi vaco vyāsasya sādaram |
"vāsudevasya mahimā bhārate nirṇayoditaḥ | 2.112 |
tadarthāstu kathāḥ sarvā nānyārthaṃ vaiṣṇavaṃ yaśaḥ |
tatpratīpaṃ tu yad dṛśyenna tanmama manīṣitam | 2.113 |
bhāṣāstu trividhāstatra mayā vai sampradarśitāḥ |
ukto yo mahimā viṣṇoḥ sa tūkto hi samādhinā | 2.114 |
śaivadarśanamālambya kvacicchaivī kathoditā |
samādhibhāṣayoktaṃ yat tat sarvaṃ grāhyameva hi | 2.115 |
aviruddhaṃ samādhestu darśanoktaṃ ca gṛhyate |
ādyantayorviruddhaṃ yad darśanaṃ tadudāhṛtam | 2.116 |
darśanāntarasiddhaṃ ca guhyabhāṣā'nyathā bhavet |
tasmād viṣṇorhi mahimā bhāratokto yathārthataḥ | 2.117 |
tasyāṅgaṃ prathamaṃ vāyuḥ prādurbhāvatrayānvitaḥ |
prathamo hanumān nāma dvitīyo bhīma eva ca |
pūrṇaprajñastṛtīyastu bhagavatkāryasādhakaḥ | 2.118 |
tretādyeṣu yugeṣveṣa sambhūtaḥ keśavājñayā |
ekaikaśastriṣu pṛthag dvitīyāṅgaṃ sarasvatī | 2.119 |
xxvi.śaṃ rūpe tu ratervāyau śrīrityeva ca kīrtyate |
saiva ca draupadī nāma kāl . ī candreti cocyate | 2.120 |
tṛtīyāṅgaṃ hareḥ śeṣaḥ prādurbhāvasamanvitaḥ |
prādurbhāvā naraścaiva lakṣmaṇo bala eva ca | 2.121 |
rudrātmakatvāccheṣasya śuko drauṇiśca tattanū |
indre narāṃ śasampattyā pārtho'pīṣat tadātmakaḥ | 2.122 |
pradyumnādyāstato viṣṇoraṅgabhūtāḥ krameṇa tu|
caritaṃ vaiṣṇavānāṃ tad viṣṇūdrekāya kathyate" | 2.123 |
tathā bhāgavate'pyuktaṃ hanūmadvacanaṃ param |
"martyāvatārastviha martyaśikṣaṇaṃ rakṣovadhāyaiva na kevalaṃ vibhoḥ |
kuto'sya hi syū ramataḥ sva ātman sīt ākṛt āni vyasanānīśvarasya | 2.124 |
na vai sa ātmā'tmavatāmadhīśvaro bhuṅkte hi duḥkhaṃ bhagavān vāsudevaḥ |
na strīkṛtaṃ kaśmalamaśnuvīta na lakṣmaṇaṃ cāpi jahāti karhicit"55 | 2.125 |
yatpādapaṅkajaparāganiṣevakāṇāṃ duḥkhāni sarvāṇi layaṃ prayānti |
sa brahmavandyacaraṇo janamohanāya strīsa' ngināmiti ratiṃ prathayaṃ ścacāra | 2.126 |
"kvacicchivaṃ kvacidṛṣīn kvacid devān kvacinnarān |
namatyarcayati stauti varānarthayate'pi ca | 2.127 |
li ṅgaṃ pratiṣṭhāpayati vṛṇotyasurato varān |
sarveśvaraḥ svatantro'pi sarvaśaktiśca sarvadā |
sarvajño'pi vimohāya janānāṃ puruṣottamaḥ " | 2.128 |
tasmād yo mahimā viṣṇoḥ sarvaśāstroditaḥ sa hi |
nānyadityeṣa ṇsāstrāṇāṃ nirṇayaḥ samudāhṛtaḥ |
55 Bhā. Pu. 5.19.5-6
xxvii.bhāratārthastridhā proktaḥ svayaṃ bhagavataiva hi | 2.129 |
"manvādi kecid bruvate hyāstīkādi tathā pare |
tathoparicarādyanye bhārataṃ paricakṣate"56 | 2.130|
"sakṛṣṇān pāṇḍavān gṛhya yo'yamarthaḥ pravartate |
prātilomyādivaicitryāt tamāstīkaṃ pracakṣate | 2.131 |
dharmo bhaktyādidaśakaḥ śrutādiḥ śīlavainayau |
sabrahmakāstu te yatra manvādiṃ taṃ vidurbudhāḥ | 2.132 |
nārāyaṇasya nāmāni sarvāṇi vacanāni tu |
tatsāmarthyābhidhāyīni tamauparicaraṃ viduḥ | 2.133 |
bhaktirjñānaṃ savairāgyaṃ prajñā medhā dhṛtiḥ sthitiḥ |
yogaḥ prāṇo balaṃ caiva vṛkodara iti smṛtaḥ | 2.134 |
etaddaśātmako vāyustasmād bhīmastadātmakaḥ |
sarvavidyā draupadī tu yasmāt saiva sarasvatī | 2.135 |
ajñānādisvarūpastu kalirduryodhanaḥ smṛtaḥ |
viparītaṃ tu yajjñānaṃ duḥ śāsana itīritaḥ | 2.136 |
nāstikyaṃ śakunirnāma sarvadoṣātmakāḥ pare |
dhārtarāṣṭrāstvahaṅkāro drauṇī rudrātmako yataḥ | 2.137 |
droṇādyā indriyāṇyeva pāpānyanye tu sainikāḥ |
pāṇḍaveyāṇsca puṇyāni teṣāṃ viṣṇurniyojakaḥ | 2.138 |
evamadhyātmaniṣṭhaṃ hi bhārataṃ sarvamucyate |
durvijñeyamataḥ sarvairbhārataṃ tu surairapi | 2.139 |
svayaṃ vyāso hi tad veda brahmā vā tatprasādataḥ |
56 Mahā. 1.1.50 *
xxviii.tathā'pi viṣṇuparatā bhārate sārasaṅgrahaḥ " | 2.140 |
ityādivyāsavākyaistu viṣṇūtkarṣo'vagamyate |
vāyvādīnāṃ kramaścaiva tadvākyaireva cintyate | 2.141 |
"vāyurhi brahmatāmeti tasmād brahmaiva sa smṛtaḥ |
na brahmasadṛśaḥ kaścicchivādiṣu kathañcana" | 2.142 |
"jñāne virāge haribhaktibhāve dhṛtisthitiprāṇabaleṣu yoge |
buddhau ca nānyo hanumatsamānaḥ pumān kadācit kva ca kaścanaiva" | 2.143 |
"bal . itthā tad vapuṣe dhāyi darśataṃ devasya bhargaḥ sahaso yato jani |
yadīm upahvarate sādhate matir ṛtasya dhenā anayanta sasrutaḥ | 2.144 |
pṛkṣo vapuḥ pitumān nitya āṇsaye dvitīyam ā saptaśivāsu mātṛṣu |
tṛtīyam asya vṛṣbhasya dohase daśapramatiṃ janayanta yoṣaṇaḥ | 2.145 |
niryad īm budhnān mahiṣasya varpasa īśānāsaḥ śavasā kranta sūrayaḥ |
yad īm anu pradivo madhva ādhave guhāsantam mātariśvā mathāyati | 2.146 |
pra yat pituḥ paramān nīyate paryā pṛkṣudho vīrudho daṃ su rohati |
ubhā yad asya januṣaṃ yad invata ād id yaviṣṭho abhavad ghṛṇā ṇsuciḥ | 2.147 |
ād in mātṛrāviśad yāsvā ṇsucir ahiṃ syamāna urviyā vivāvṛdhe |
anuyat pūrvā aruhat sanājuvo ni navyaśīṣvavarāsu dhāvate"57 | 2.148 |
"aśvamedhaḥ kratuśreṣṭho jyotiḥ śreṣṭho divākaraḥ |
brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho devaśreṣṭhastu mārutaḥ " | 2.149 |
"balamindrasya giriśo giriśasya balaṃ marut |
balaṃ tasya hariḥ sākṣānna harerbalamanyataḥ " | 2.150 |
"vāyurbhīmo bhīmanādo mahaujāḥ sarveṣāṃ ca prāṇināṃ prāṇabhūtaḥ |
57 Ṛgveda 1.141.1-5
xxix.anāvṛttirdehināṃ dehapāte tasmād vāyurdevadevo viśiṣṭaḥ " | 2.151 |
"tattvajñāne viṣṇubhaktau dhairye sthairye parākrame |
vege ca lāghave caiva pralāpasya ca varjane | 2.152 |
bhīmasenasamo nāsti senayorubhayorapi |
pāṇḍitye ca paṭutve ca śūratve ca bale'pi ca" | 2.153 |
tathā yudhiṣṭhireṇāpi bhīmaṃ prati samīritam |
"dharmaścārthaśca kāmaśca mokṣaṇscaiva yaśo dhruvam |
tvayyāyattamidaṃ sarvaṃ sarvalokasya bhārata" | 2.154 |
virāṭaparvagaṃ cāpi vaco duryodhanasya hi | 58
"vīrāṇāṃ śāstraviduṣāṃ kṛtināṃ tattvanirṇaye |
sattve bāhubale dhairye prāṇe ṇsārīrasambhave | 2.155 |
sāmprataṃ mānuṣe loke sadaityanararākṣase |
catvāraḥ prāṇināṃ śreṣṭhāḥ sampūrṇabalapauruṣāḥ | 2.156 |
bhīmaśca balabhadraśca madrarājaśca vīryavān |
caturthaḥ kīcakasteṣāṃ pañcamaṃ nānuśuśrumaḥ |
anyonyānantarabalāḥ kramādeva prakīrtitāḥ " | 2.157 |
vacanaṃ vāsudevasya tathodyogagataṃ param |
"yat kiñcā'tmani kalyāṇaṃ sambhāvayasi pāṇḍava |
sahasraguṇamapyetat tvayi sambhāvayāmyaham | 2.158 |
yādṛśe ca kule jātaḥ sarvarājābhipūjite |
58 "vīrāṇāṃ śāstraviduṣām", "nāsti nārāyaṇasamam" ityādi mahābhāratādyuktāni
bhagavatpādairudāhṛtāni mudritapustakeṣu anupalabhyatve'pi prācīnakośeṣu
prāyaśaḥ dṛṣyante |
xxx.yādṛśāni ca karmāṇi bhīma tvamasi tādṛśaḥ " 59 | 2.159|
"asmin yuddhe bhīmasena tvayi bhāraḥ samāhitaḥ |
dhūrarjunena voḍhavyā voḍhavya itaro janaḥ " 60 |
uktaṃ purāṇe brahmāṇḍe brahmaṇā nāradāya ca | 2.160 |
"yasyāḥ prasādāt paramaṃ vidanti śeṣaḥ suparṇo giriśaḥ surendraḥ |
mātā ca yaiṣāṃ prathamaiva bhāratī sā draupadī nāma babhūva bhūmau | 2.161 |
yā mārutād garbhamadhatta pūrvaṃ śeṣaṃ suparṇaṃ girīśaṃ surendram |
caturmukhābhāṃ ścaturaḥ kumārān sā draupadī nāma babhūva bhūmau" | 2.162 |
"yasyādhiko bale nāsti bhīmasenamṛte kvacit |
na vijñāne na ca jñāna eṣa rāmaḥ sa lāṅgalī" | 2.163 |
"yasya na pratiyoddhā'sti bhīmamekamṛte kvacit |
anviṣyāpi trilokeṣu sa eṣa musalāyudhaḥ " | 2.164 |
tathā yudhiṣṭhireṇaiva bhīmāya samudīritam |
"anujñāto rauhiṇeyāt tvayā caivāparājita |
sarvavidyāsu bībhatsuḥ kṛṣṇena ca mahātmanā | 2.165 |
anveṣa rauhiṇeyaṃ ca tvāṃ ca bhīmāparājitam |
vīrye śaurye'pi vā nānyastṛtīyaḥ phalgunādṛte" | 2.166 |
tathaiva draupadīvākyaṃ vāsudevaṃ pratīritam |
"adhijyamapi yat kartuṃ śakyate naiva gāṇḍivam |
anyatra bhīmapārthābhyāṃ bhavataśca janārdana" | 2.167 |
tathaivānyatra vacanaṃ kṛṣṇadvaipāyaneritam |
59 Mahā. 5.75.3-4 *
60 Mahā. 5.75.18 *
xxxi."dvāveva puruṣau loke vāsudevādanantarau |
bhīmastu prathamastatra dvitīyo drauṇireva ca" | 2.168 |
"akṣayāviṣudhī divye dhvajo vānaralakṣaṇaḥ |
gāṇḍīvaṃ dhanuṣāṃ śreṣṭhaṃ tena drauṇervaro'rjunaḥ " | 2.169 |
ityādyanantavākyāni santyevārthe vivakṣite |
kānicid darśitānyatra diṇmātrapratipattaye | 2.170 |
tasmāduktakrameṇaiva puruṣottamatā hareḥ |
anaupacārikī siddhā brahmatā ca vinirṇayāt | 2.171 |
pūrṇaprajñakṛteyaṃ saṅkṣepāduddhṛtiḥ suvākyānām |
śrīmadbhāratagānāṃ viṣṇoḥ pūrṇatvanirṇayāyaiva | 2.172 |
sa prīyatāṃ paratamaḥ paramādanantaḥ santārakaḥ satatasaṃ sṛtidustarārṇāt |
yatpādapadmamakarandajuṣo hipārthāḥ svārājyamāpurubhayatra sadā vinodāt | 2.173 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
vḸakyoddhāro nāma dvitīyo'dhyāyaḥ
xxxii.(sargānusarga-laya-prādurbhāvanirṇayaḥ )
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
Oṃ | jayatyajo'khaṇḍaguṇorumaṇḍalaḥ sadodito jñānamarīcimālī |
svabhaktahārdoccatamonihantā vyāsāvatāro harirātmabhāskaraḥ | 3.1 |
jayatyajo'kṣīṇasukhātmabimbaḥ svaiśvaryakāntipratataḥ sadoditaḥ |
svabhaktasantāpaduriṣṭahantā rāmāvatāro harirīśacandramāḥ | 3.2 |
jayatyasaṅkhyorubalāmbupūro guṇoccaratnākara ātmavaibhavaḥ |
sadā sadātmajñanadībhirāpyaḥ kṛṣṇāvatāro harirekasāgaraḥ | 3.3 |
"nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīraye"61 | 3.4|
jayo nāmetihāso'yaṃ kṛṣṇadvaipāyaneritaḥ |
vāyurnarottamo nāma devīti śrīrudīritā | 3.5 |
nārāyaṇo vyāsa iti vācyavaktṛsvarūpakaḥ |
ekaḥ sa bhagavānuktaḥ sādhakeśo narottamaḥ | 3.6 |
upasādhako naraścokto devī bhāgyātmikā nṛṇām |
sarasvatī vākyarūpā tasmānnamyā hi te'khilāḥ |
kṛṣṇau satyā bhīmapārthau kṛṣṇetyuktā hibhārate | 3.7 |
sarvasya nirṇayasuvākyasamuddhṛtī tusvādhyāyayorharipadasmaraṇena kṛtvā |
ānandatīrthavaranāmavatī tṛtīyā bhaumī tanurmaruta āha kathāḥ parasya | 3.8 |
vyūḍhaścaturdhā bhagavān sa eko māyāṃ śriyaṃ sṛṣṭividhitsayā'ra |
rūpeṇa pūrveṇa savāsudevanāmnā viriñcaṃ suṣuve ca sā'taḥ | 3.9 |
saṅkarṣaṇāccāpi jayātanūjo babhūva sākṣād balasaṃ vidātmā |
vāyurya evātha viriñcanāmā bhaviṣya ādyo na parastato hi | 3.10 |
61 Mahā. Ādi. 1.1 *
xxxiii.sūtraṃ sa vāyuḥ puruṣo viriñcaḥ pradyumnataścātha kṛtau striyau dve |
prajajñaturyamal . e tatra pūrvā pradhānasañjñā prakṛtirjanitrī | 3.11 |
śraddhā dvitīyā'tha tayośca yogo babhūva puṃ saiva ca sūtranāmnā |
harerniyogādatha samprasūtau śeṣaḥ suparṇaṇsca tayoḥ sahaiva | 3.12 |
śeṣastayoreva hi jīvanāmā kālātmakaḥ so'tha suparṇa āsīt |
tau vāhanaṃ śayanaṃ caiva viṣṇoḥ kālā jayādyāṇsca tata prasūtāḥ | 3.13 |
kālā jayādyā api viṣṇupārṣadā yasmādaṇḍāt parataḥ samprasūtāḥ |
nīcāḥ surebhyastata eva te'khilā viṣvakseno vāyujaḥ khena tulyaḥ | 3.14 |
vyūhāt tṛtīyāt punareva viṣṇordevāṃ ścaturvarṇagatān samastān |
saṅgṛhya bīj ātmatayā'niruddho nyadhatta śāntyāṃ triguṇātmikāyām | 3.15 |
tato mahattattvatanurviriñcaḥ sthūlātmanaivājani vāk ca devī |
tasyāmahaṅkāratanuṃ sa rudraṃ sasarja buddhiṃ ca tadarddhadehām | 3.16 |
buddhyāmumāyāṃ sa śivastrirūpo manaśca vaikārikadevasaṅghān |
daśendriyāṇyeva ca taijasāni krameṇa khādīn viṣayaiśca sārddham | 3.17 |
puṃ saḥ prakṛtyāṃ ca punarviriñcācchivo'tha tasmādakhilāḥ sureśāḥ |
j ātāḥ saśakrāḥ punareva sūtrācchraddhā sutānāpa surapravīrān |
śeṣaṃ śivaṃ cendramathendrataśca sarve surā yajñagaṇāṇsca jātāḥ | 3.18 |
punaśca māyā trividhā babhūva sattvādirūpairatha vāsudevāt |
sattvātmikāyāṃ sa babhūva tasmāt sa viṣṇunāmaiva nirantaro'pi |
Original text: Mahābhāratatātparyanirṇaya · Data entry Dvaita.net · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0