Mahābhāratatātparyanirṇaya · Part 181200
ityukto'sau dūta etyā'ha tasmai sa cābhyāgād yoddhukāmo hariśca | 22.200 |
taṃ śātakaumbhe garuḍe rathasthe sthitaṃ cakrādīn kṛtrimān sandadhānam |
śrīvatsārthe dagdhavakṣasthalaṃ ca dṛṣṭvā kṛṣṇaḥ prāhasat pāpabuddhim | 22.201 |
tato'straśastrāṇyabhivarṣamāṇaṃ vijitya taṃ vāsudevo'riṇaiva |
cakarta tatkandharaṃ tasya cānu mātāmahasyācchinat sāyakena | 22.202 |
apātayaccā'śu śiraḥ sa tena kāṇsīśvarasyeśvaro vāraṇāsyām |
sa ca brahmāhaṃ vāsudevo'smi nityamiti jñānādagamat tat tamo'ndham | 22.203 |
sāhāyyakṛccāsya ca kāṇsirājo yathaiva kirmīrahiḍimbasālvāḥ |
anye ca daityā apataṃ stamo'ndhe tathaiva so'pyapatat pāpabuddhiḥ | 22.204 |
nihatya tau keśavo raugmiṇeyaṃ punarvaidarbhyāṃ janayāmāsa sadyaḥ |
sa caikalavyo rāmajitaḥ śivāya cakre tapo'jeyatāṃ cā'pa tasmāt | 22.205 |
sa śarvadattena vareṇa dṛptaḥ punaryoddhuṃ kṛṣṇamevā'sasāda |
tasyāstraśastrāṇi nivārya keśavaścakreṇa cakre tamapāstakandharam |
sa cā'pa pāpastama eva ghoraṃ kṛṣṇadveṣānnityaduḥkhātmakaṃ tat | 22.206 |
cccxiii.evaṃ yadūnāmṛṣabheṇa sūdite pauṇḍre tathā kāṇsinṛpe ca pāpe |
kāṇsīśaputrastu sudakṣiṇākhyastapo'caracchaṅkarāyorubhaktyā | 22.207 |
pratyakṣagaṃ taṃ śivaṃ pāpabuddhiḥ kṛṣṇābhāvaṃ yācate duṣṭacetāḥ |
kṛtyāmasmai dakṣiṇāgnau śivo'pi daityāveśādadadādāvṛt ātmā | 22.208|
sa dakṣiṇāgniścāsurāveśayuktaḥ sampūjitaḥ kāṇsirājātmajena |
varādumeśasya vivṛddhaśaktiryayau kṛṣṇo yatra sampūrṇaṇsaktiḥ | 22.209 |
kṛṣṇastasya pratighātārthamugraṃ samādiśaccakramanantavīryaḥ |
j ājvalyamānaṃ tadamoghavīryaṃ vyadrāvayad vahnimimaṃ sudūram | 22.210 |
kṛtyātmako vahnirasau pradhānavahneḥ putraścakravidrāvito'tha |
sahānubandhaṃ ca sudakṣiṇaṃ taṃ bhasmīcakārā'śu saputrabhāryām | 22.211 |
dagdhvā purīṃ vāraṇasīṃ sudarśanaḥ punaḥ pārśvaṃ vāsudevasya cā'gāt |
sudakṣiṇo'sau tama eva jagmivān kṛṣṇadveṣāt sānubandhaḥ supāpaḥ | 22.212 |
kṛṣṇaḥ krīḍan dvāravatyāṃ supūrṇanityānandaḥ kvacidāha sma bhaiṣmīm |
viḍambayan gṛhiṇāmeva ceṣṭā nityāvirodho'pi tayā vidoṣayā | 22.213 |
tvayā nakāryaṃ mama kiñca bhadre mayā'rīṇāṃ mānabhaṅgārthameva |
samāhṛt ā'sīti sā cāviyogaṃ sadā kṛṣṇenā'tmano'pyeva vettrī | 22.214 |
striyā bhetavyaṃ bharturityeva dharmaṃ vijñāpayantī duḥkhitevā'sa devī |
t āṃ sāntvayāmāsa gṛhasthadharmaṃ vijñāpayan devadevo'pyaduḥkhām | 22.215 |
evaṃ krīḍatyabjanābhe ramāyāṃ kṛṣṇādiṣṭo gokulaṃ rauhiṇeyaḥ |
prāyād dṛṣṭvā tatra nandaṃ yaśodāṃ tatpūjitaḥ kṛṣṇavārtāṃ ca pṛṣṭaḥ | 22.216 |
māsau tatra nyavasad gopikābhī reme kṣībo yamunāmāhvayacca |
matto'yamityeva nadīmanāgatāṃ cakarṣa rāmo lāṅgalenāgryavīryaḥ | 22.217 |
punastayā praṇataḥ saṃ stutaśca vyasarjayat tāmatha nandagopam |
āpṛcchya jagāda dvārakāṃ keśavāya nyavedayannandagopādibhaktim | 22.218 |
cccxiv.tadaiva maindo vividaśca bhaume hate sakhāyau dānavāveśayuktau |
ānartarāṣṭraṃ vāsudevapratīpau vyanāṇsayetāṃ vāsudevo'tha coce | 22.219 |
rāmāya so'dād varamabjanābho vadhyāvetau bhavatāṃ te'pyavadhyau |
varād viriñcasya tathā'mṛt āṇsanādubhau ca maindo vivido vrajeti | 22.220 |
gatvā sa maindaṃ prathamaṃ jaghāna krodhāt yuddhāyā'gataṃ raivatāgre |
dine parasmin vividaṃ jaghāna śilā varṣantaṃ musalenāgryakarmā |
tayorāviṣṭau tāvasurau tamo'ndhaṃ prāptau ca tāvaśvinau svaṃ ca lokam | 22.221 |
duryodhanasyā'sa putrī ratiryā pūrvaṃ nāmnā lakṣaṇā kāntarūpā |
svayambarasthāṃ t āṃ balādeva sāmbo jagrāha sā cainamāsānuraktā | 22.222 |
balād gṛhīt āṃ vīkṣya tāṃ karṇamukhyā duryodhanādyā yuyudhuḥ krodhadīptāḥ |
kṛcchreṇa taṃ virathīkṛtya caikaṃ sarve sametā jagṛhurdhārtarāṣṭrāḥ |
karṇena bhūriśravasā casārddhaṃ bāhvorbalādeva duryodhanasya | 22.223 |
śrutvaiva tad vṛṣṇayaḥ sarva eva samudyamaṃ cakrire kauraveṣu |
nivārya tān balabhadraḥ svayaṃ yayau sahoddhavaḥ kauraveyāñchamārthī | 22.224 |
purasya bāhyopavane sthitaḥ sa prāsthāpayaccoddhavaṃ kauravārthe |
āgatya sarve kuravo'sya pūjāṃ cakruḥ sa cā'hograsenasya cā'jñām | 22.225 |
ājñāpayad vo nṛpatiḥ sma yannaḥ kumārakaḥ pragṛhīto bhavadbhiḥ |
ekaḥ sametairbahubhirbāndhavārthaṃ kṣāntaṃ tanno muñcatā'śveva sāmbam | 22.226 |
ājñāpayāmāsa va ugrasena ityuktameva tu niśamya kurupravīrāḥ |
saṃ śrāvya duṣṭavacanāni balaṃ puraṃ svaṃ krodhāt samāviviśuratra cukopa rāmaḥ | 22.227 |
sa lāṅgalena tat puraṃ vikṛṣya jāhnavījale |
nipātayan nivāritaḥ praṇamya sarvakauravaiḥ | 22.228 |
sabhāryamāṇsu putrakaṃ suyodhanābhipūjitam |
sapāribarhamāpya ca prajagmivān svakāṃ puram | 22.229 |
cccxv.ityādikarmāṇi mahānti rāmasyā'sañcheṣasyācyutāveśino'lam |
yasyācyutāveśaviśeṣakālaṃ j ñātvā bhīmo'pyasya nodeti yuddhe | 22.230 |
krīḍāyuddhe bahuśo rauhiṇeye vyaktiṃ viṣṇorbhīmaseno viditvā |
t ātkālikīṃ krīḍamāno'pi tena naivodyamaṃ kurute viṣṇubhaktyā | 22.231 |
tadā jayī prabhavatyeṣa rāmo nātivyaktastatra yadā janārdanaḥ |
tadā bhīmo vijayī syāt sadaiva viṣṇoḥ keśāveśavān yat sa rāmaḥ | 22.232 |
etādṛśenaiva rāmeṇa yukte kṛṣṇe dvārvatyāṃ nivasatyabjanābhe |
svapne'niruddhena ratā kadācid bāṇātmajoṣā citralekhāmuvāca | 22.233 |
tamānayetyatha sā citravastre pradarśya lokān samadarśayat tam |
pautraṃ viditvā vacanācca tasyāḥ kṛṣṇasya taṃ cā'nayat tatra rātrau | 22.234 |
aniruddhaṃ guṇodāramānītaṃ citralekhayā |
prāpya reme bāṇasutā divasān subahūnapi | 22.235 |
gūḍhaṃ kanyāgṛhe taṃ tu jñātvā kanyābhirakṣiṇaḥ |
ūcurbāṇāyādiśacca kiṅkarān grahaṇe'sya saḥ | 22.236 |
āgatānaniruddhastān parigheṇa mahābalaḥ |
nihatya drāvayāmāsa svayamāyāt tato'suraḥ |
sa tu yuddhvā'tikṛcchreṇa nāgāstreṇa babandha tam | 22.237 |
atha kṛṣṇaḥ samāruhya garuḍaṃ rāmasaṃ yutaḥ |
pradyumnena ca tatrāgāt prathamaṃ tatra vahnibhiḥ | 22.238 |
yuddhvaivāṅgirasā caiva kṣaṇād vidrāpya tān hariḥ |
vidrāpya sarvapramathānāsasāda jvaraṃ tataḥ | 22.239 |
tena bhasmaprahāreṇa jvaritaṃ rohiṇīsutam |
āṇsliṣya vijvaraṃ cakre vāsudevo jagatprabhuḥ | 22.240 |
cccxvi.svayaṃ vikrīḍya tenātha kañcit kālaṃ janārdanaḥ |
niṣpiṣya muṣṭibhiścānyaṃ sasarja jvaramacyutaḥ | 22.241 |
svayaṃ jitvā'pi giriśabhṛtyaṃ nālamiti prabhuḥ |
svabhṛtyenaiva jetavya ityanyaṃ sasṛje tadā | 22.242 |
jvareṇa vaiṣṇavenāsau subhṛśaṃ pīḍitastadā |
grāsārthamupanītaśca jagāma śaraṇaṃ harim |
tena stutaḥ sa bhagavān mocayāmāsa taṃ vibhuḥ | 22.243 |
krīḍārthamatyalpajaneṣvapi prabhuḥ kathañcideva vyajayad vyathāṃ vinā |
ityādi mohāya sa darśayatyajo nityasvatantrasya kuto vyathādayaḥ | 22.244 |
yadā jvarādyā akhilāḥ pravidrutāstadā svayaṃ prāpa hariṃ girīśaḥ |
tayorabhūd yuddhamathainamacyuto vijṛmbhayāmāsa ha jṛmbhaṇāstrataḥ | 22.245 |
vijṛmbhite śaṅkare niṣprayatne sthāṇūpame saṃ sthite kañjajātaḥ |
daityāveśād vāsudevānabhijñaṃ sambodhayāmāsa saduktibhirvibhuḥ | 22.246 |
pragṛhya śarvaṃ ca viveśa viṣṇoḥ sa tūdaraṃ darśayāmāsa tatra |
śivasya rūpaṃ stambhitaṃ bilvanāmni vane girīśena ca yat tapaḥ kṛtam | 22.247 |
śaivaṃ padaṃ prāptumevācyutācca taccāvadat kañjajaḥ śaṅkarasya |
apetamoho'tha vṛṣadhvajo hariṃ tuṣṭāva bāṇo'bhisasāra keśavam |
tasyācyuto bāhusahasramacchinat punaścāriṃ jagṛhe tacchiro'rthe | 22.248 |
tadā ṇsivena praṇato bāṇarakṣaṇakāmyayā |
kṛtvā svabhaktaṃ bāṇaṃ taṃ rarakṣa dvibhujīkṛtam |
mocayitvā'niruddhaṃ ca yayau bāṇena pūjitaḥ | 22.249 |
evamagnīna' ngirasaṃ jvaraṃ skandamumāpatim |
bāṇaṃ cāyatnato jitvā prāyād dvāravatīṃ punaḥ | 22.250 |
yenāyatnena vijitaḥ sarvalokaharo haraḥ |
kiṃ jvarādijayo viṣṇostasyānantasya kathyate | 22.251 |
cccxvii.īdṛśānantasaṅkhyānāṃ śivānāṃ brahmaṇāmapi |
ramāyā api yadvīkṣāṃ vinā na calituṃ balam | 22.252 |
naca jñānādayo bhāvā nacāstitvamapi kvacit |
anantaśakteḥ kṛṣṇasya na citraḥ śūlino jayaḥ | 22.253 |
citralekhāsametoṣānvitapautrasamanvitaḥ |
sarāmaḥ sasuto vīndramāruhya dvārakāṃ gataḥ |
reme tatra ciraṃ kṛṣṇo nityānando nijecchayā | 22.254 |
evaṃ vidhānyagaṇit āni yadūttamasya karmāṇyagaṇyamahimasya mahotsavasya |
nityaṃ ramākamalajanmagirīśaśakrasūryādibhiḥ parinutāni vimuktidāni | 22.255 |
evaṃ vasatyamitapauruṣavīryasāre nārāyaṇe svapuri śakradhanañjayoktaḥ |
samprāpya lomaśamuniḥ sakalāni tīrthānyāptuṃ sa pāṇḍutanayeṣu sahāya āsīt | 22.256 |
pṛthvīṃ pradakṣiṇata etya samastatīrthasnānaṃ yathākramata eva vidhāya pārthāḥ |
sampūjya teṣu nikhileṣu hariṃ subhaktyā kṛṣṇe samarpayitumāpuratha prabhāsam |
sambhāvanāya sakalairyadubhiḥ sametasteṣāṃ ca rāmasahito harirājagāma | 22.257 |
pārthaiḥ sampūjitastatra kṛṣṇo yadugaṇaiḥ saha |
pārthān sampūjayāmāsurvṛṣṇayaścā'jñayā hareḥ | 22.258 |
tatra bhīmaṃ tapoveṣaṃ dṛṣṭvā'tisnehakāraṇāt |
duryodhanaṃ nindayati rāme sātyakirabravīt | 22.259 |
sarve vayaṃ nihatyādya sakarṇān dhṛtarāṣṭraj ān |
abhimanyuṃ sthāpayāmo rājye yāvat trayodaśam | 22.260 |
saṃ vatsaraṃ samāpyaiva puraṃ yāsyanti pāṇḍavāḥ |
tato yudhiṣṭhiro rājā rājyaṃ śāsatu pūrvavat | 22.261 |
evaṃ vadatyeva śinipravīre janārdanaḥ pārthamukhānyudīkṣya |
uvāca śaineya na pāṇḍuputrāḥ pareṇa saṃ sādhitarājyakāmāḥ | 22.262 |
cccxviii.svabāhuvīryeṇa nihatya śatrūnāpsyanti rājyaṃ ta itīrite'munā |
tatheti pārthā avadaṃ stataste kṛṣṇaṃ puraskṛtya yayurdaśārhāḥ | 22.263 |
krameṇa pārthā api śaiśiraṃ giriṃ samāsadaṃ statra kṛṣṇāṃ sudurge |
viṣajjantīmīkṣya taiḥ samsmṛto'tha haiḍimba āyāt sahito niśācaraiḥ | 22.264 |
uvāha kṛṣṇāṃ sa tu tasya bhṛtyā ūhuḥ pārthāṃ ste badaryāṇsramaṃ ca |
prāpyātra nārāyaṇapūjayā kṛtasvakīyakāryā yayuruttarāṃ diśam | 22.265 |
atītya śarvaśvaśuraṃ giriṃ te suvarṇakūṭaṃ niṣadhaṃ giriṃ ca |
meroḥ prācyāṃ gandhamāde girau ca prāpurbadaryāṇsramamuttamaṃ bhuvi | 22.266 |
tasmin munīndrairabhipūjyamānā nārāyaṇaṃ pūjayantaḥ sadaiva |
cakrustapo jñānasamādhiyuktaṃ sattattvavidyāṃ pratipādayantaḥ | 22.267 |
evaṃ badaryāṃ viharatsu teṣu kvacid rahaḥ kṛṣṇayā vāyusūnau |
sthite garutmānuragaṃ jahāra mahāhradād vāsudevāsanāgryaḥ | 22.268 |
tatpakṣavātena vicālite tu tasmin girau kamalaṃ haimamagryam |
papāta kṛṣṇābhīmayoḥ sannidhāne udyadbhānormaṇḍalābhaṃ sugandham | 22.269 |
dṛṣṭvā'tigandhaṃ varahemakañjaṃ kutūhalād draupadī bhīmasenam |
bahūnyayācat tādṛśānyānubhāvamaviṣahyaṃ j ānatī devadaityaiḥ | 22.270 |
tayā'rthitaḥ sagadastuṅgamenaṃ giriṃ vegādāruhad vāyusūnuḥ |
praśasyamānaḥ surasiddhasaṅghaiḥ mṛtnan daityān siṃ haśārdūlarūpān | 22.271 |
āsedivāṃ statra hanūmadākhyaṃ nijaṃ rūpaṃ prodyadādityabhāsam |
j ānannapyenaṃ svīyarūpaṃ sa bhīmaścikrīḍa etena yathā pareṇa | 22.272 |
dharmo devānāṃ paramo mānuṣatve svīye rūpe'pyanyavadeva vṛttiḥ |
anādānaṃ divyaśakterviśeṣānnarasvabhāve sarvadā caiva vṛttiḥ |
tasmād bhīmo hanumāṃ ścaika eva jyāyaḥ kanīyovṛttimatrābhipede | 22.273 |
cccxix.sarve guṇā āvṛt ā mānuṣatve yugānusārānmūlarūpānusārāt |
kramāt surāṇāṃ bhāgato'vyaktarūpā ādānato vyaktimāyāntyurūṇām | 22.274 |
naivāvyaktiḥ kācidastīha viṣṇoḥ prādurbhāve'pyatisuvyaktaśakteḥ |
icchāvyaktiḥ prāyaśo mārutasya tadanyeṣāṃ vyaktatā kāraṇena | 22.275 |
tasmād bhīmo dharmavṛddhyarthameva svīye rūpe'pyanyavad vṛttimeva |
pradarśayāmāsa tathā'surāṇāṃ mohāyaivāṇsaktavacchaktirūpaḥ | 22.276 |
tadrūpavṛddhiṃ bhīmaseno'tha dṛṣṭvā ṇsrutvā hanūmanmukhataḥ kathāṇsca |
rāmasya taccāturātmyaṃ ca divyaṃ cāturyugaṃ dharmamapyagryameva | 22.277 |
dhvajād bībhatsorgarjanenaiva śatruparābhave tena datte'rjunasya |
yayau praṇamyainamāṇsveva bhīmaḥ saugandhikaṃ vanamatyagryarūpam | 22.278 |
narāgamyāṃ nal . inīmetya tatra dṛṣṭvā padmānyadbhutākāravanti |
haimāni divyānyatigandhavanti sāmāsadad vāryamāṇo narāṇsaiḥ | 22.279 |
te bhīmamāttāyudhamugrarūpaṃ mahābalaṃ rūpanavāvatāram |
nyavārayan krodhavaśā sametāḥ śataṃ sahasrāṇyajitāni saṅkhe | 22.280 |
varācchivasyaiva parairajeyāḥ śastrāstravṛṣṭiṃ mumucuḥ subhīmām |
bhīme'khilajñe tapasāṃ nidhāne balodadhau śaivaśāstraṃ vadantaḥ | 22.281 |
t ān vaiṣṇavaireva śāstraiḥ sa bhīmo vijitya pūrvaṃ vāṅmaye saṅgare tu |
śāstrāstravarṣasya kurvan pratīpaṃ jaghne'khilān gadayā teṣu vīrān | 22.282 |
vātena kuntyāṃ balavān sa jātaḥ śūrastapasvī dviṣatāṃ nihantā |
satye ca dharme ca rataḥ sadaiva parākrame śatrubhirapradhṛṣyaḥ | 22.283 |
tatrāparāṃ ścaiva bahūnasatyaṃ nirīśvaraṃ cāpratiṣṭhaṃ ca lokam |
siddho'hamīśo'hamiti bruvāṇān guṇān viṣṇoḥ khyāpayan vādato'jait | 22.284 |
bhinnaṃ viṣṇumadhikaṃ sarvataśca bruvan pravīrān lakṣameṣāṃ nijaghne |
te tasya vīryaṃ ca balaṃ ca dṛṣṭvā vidyābalaṃ bāhubalaṃ tathaiva |
cccxx.aṇsaknuvantaḥ sahitāḥ samastā hatapravīrāḥ sahasā nivṛtt āḥ | 22.285 |
vikramya tān gadayā'sau nihatya vidrāpya sarvān nal . inīṃ praviśya |
pītvā'mṛt āmbhaśca tato'mbujāni divyāni jagrāha kurupravīraḥ | 22.286 |
atho kalahaśaṃ sīni nimittāni yudhiṣṭhiraḥ |
dṛṣṭvā kṛṣṇāmapṛcchacca kva bhīma iti dīnadhīḥ | 22.287 |
saugandhikārthaṃ yātaṃ taṃ śrutvā kṛṣṇāmukhānnṛpaḥ |
āruhya rākṣasaśreṣṭhān kṛṣṇayā bhrātṛbhiḥ saha | 22.288 |
yayau vṛkodaro yatra dṛṣṭvā cainamavasthitam |
uvāca maivamityenaṃ bhīto giriśakopataḥ | 22.289 |
devebhyo maraṇād bhīt ā rākṣasā vittapājñayā |
tadīyāṃ nal . inīṃ te hi rakṣantyasyā'śrayo haraḥ |
j ānan vitteśvaro bhīmamāhātmyaṃ na cukopa ha | 22.290 |
vasatsu tatra pārtheṣu punaḥ katipayairdinaiḥ |
uvāca bhīmasenasya yaśodharmādibhivṛddhaye | 22.291 |
pañcavarṇāni puṣpāni kṛṣṇā vīkṣyā'hṛt āni tu |
mārutena kuberasya gṛhānnṛbhiragamyataḥ | 22.292 |
agamyo'yaṃ giriḥ sarvaiḥ kubereṇābhipālitaḥ |
adya tvayaiva gantavyo vidhūyākhilarākṣasān | 22.293 |
ityukta āṇsu sagadaḥ sadhanuḥ sabāṇo bhīmo girīndramajitorubalo vigāhe |
prāptaṃ niśāmya baladaivatasūnumatra padmatrayaṃ nyaruṇaduddhatarākṣasānām | 22.294 |
agre nidhāya maṇimantamajeyamugraṃ śambhorvarād vividhaśastramahābhivṛṣṭyā |
t ān sarvarākṣasagaṇān maṇimatsametān bhīmo jaghāna sapadi pravaraiḥ śaraughaiḥ | 22.295 |
avadhyāṃ stān kṣaṇenaiva hatvā bhīmo mahābalaḥ |
raṇe krodhavaśān sarvānatiṣṭhad girimūrddhani | 22.296 |
cccxxi.te hatā bhīmasenena prāpurandhandhantamo'khilāḥ |
hatāḥ saugandhikavane maṇimāṃ śca punaḥ kalau |
j āto mithyāmatiṃ samyagāstīryā'pustamo'dhikam | 22.297 |
tato vaiśravaṇo rājā mahāpadmatraye hate |
rākṣasānāmavadhyānāṃ sakhāye maṇimatyapi |
āruroha rathaṃ divyaṃ yoddhukāmo vṛkodaram | 22.298 |
asurāveśatastasya bhīme krodho mahānabhūt |
sa ājagāma bhīmena yoddhuṃ vittapatiḥ svayam | 22.299 |
tasmin kāle bhīmasenasya ghoṣaṃ śrutvā rājā'pṛcchadāṇsu sma kṛṣṇām |
kva bhīma ityeva tayoditaṃ ca śrutvā jagāma'śu rakṣo'ṃ sasaṃ sthaḥ | 22.300 |
sabhrātṛke munibhiḥ kṛṣṇayā ca gate rājanyatra bhīmaṃ kuberaḥ |
dṛṣṭvā'surāveśato dharmajaṃ ca kiñcinmuktaḥ snehayuktastathā'sa | 22.301 |
dhṛt āyudhaṃ bhīmamīkṣyāpi kiñcid daityāveśād bahu mene na bhīmam |
agastyaśāpaṃ cāvadat svasya pūrvaṃ sakhāyanāṇse kāraṇaṃ rājarājaḥ | 22.302 |
daityāveśādujjhitaḥ śāntabhāvo dadau nijaṃ sthānameṣāṃ sutuṣṭaḥ |
āvāsārthaṃ te'vasaṃ statra pārthāstathā'nyeṣāṃ daivatānāṃ gṛheṣu | 22.303 |
tatraiva teṣāṃ vasatāṃ mahātmanāmānandināmabdacatuṣṭaye gate |
pañcābdamadhyāpya mahānti cāstrāṇīndro gurvarthaṃ phalgunenārthito'bhūt | 22.304 |
vadhaṃ vavre svaśatrūṇāmindraḥ pārthāt svarūpataḥ |
nivātakavacākhyānāṃ yeṣāṃ brahmā dadau varam |
avadhyatvaṃ surairdaityairgandharvaiḥ pakṣirākṣasaiḥ | 22.305 |
punarindreṇārthito'dājjahīmān naradehavān |
iti tenārjunaṃ śakraḥ svātmānaṃ naradehagam |
jagāda tān jahītyeva kirīṭaṃ svaṃ nibaddhya ca | 22.306 |
cccxxii.aindraṃ syandanamāruhya pārtho mātalisaṃ yutaḥ |
gāṇḍīvaṃ dhanurādāya yayau hantuṃ mahāsurān | 22.307 |
śaṅkhaṃ dadustasya devā devadattaḥ sa śaṅkharāṭ|
nādayan śaṅkhaghoṣeṇa dhanurviṣpharayan mahat | 22.308 |
dadhānaḥ kuṇḍale divye śakradatte subhāsvare |
āsasāda puraṃ divyaṃ daityānāmindranandanaḥ | 22.309 |
tasya śaṅkhadhvaniṃ śrutvā gāṇḍīvasya ca nissvanam |
abhisasrurmahāvīryā nivātakavacāsurāḥ | 22.310 |
tisraḥ koṭyo dānavānāṃ svayambhuvaragarvitāḥ |
nānāyudhai raṇe pārthamabhyavarṣan susaṃ hatāḥ | 22.311 |
teṣāṃ sa śastrāṇi kirīṭamālī nivārya gāṇḍīvadhanuḥ pramuktaiḥ |
śaraiḥ śirāṃ si pracakarta vīro mahāstraśikṣābalasamprayuktaiḥ | 22.312 |
sarve hatāstena mahārathena te dānavāḥ so'pi yayau tathā'nyān |
paulomakāleyagaṇābhidhānān ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi mahārathānām | 22.313 |
t ānastraśastrāṇyabhivarṣamāṇān dhanañjayaḥ pāṇsupatāstrato drāk |
dagdhvā yayau punarevendrasadma taṃ sasvaje prītiyuktaśca śakraḥ | 22.314 |
yayurandhaṃ tamaste'pi sarvadevadviṣo'surāḥ |
athānujñāpya pitaraṃ rathenaindreṇa bhāsvatā |
sodaryāṇāṃ sakāṇsaṃ sa yayau vajradharātmajaḥ | 22.315 |
āyāntamīkṣya bībhatsuṃ mumudurbhrātaro'dhikam |
ūṣuṇsca caturo'bdāṃ ste punarmerau pramodinaḥ | 22.316 |
kathābhirvāsudevasya dhyānenābhyarcanena ca |
yayau kālaḥ sukhenaiva teṣāṃ viṣṇuratātmanām | 22.317 |
naiva śatrūnanutsādya nānādāya mahad yaśaḥ |
cccxxiii.nākṛtvā vāsudevājñāṃ rājñāṃ mukhyagatirbhavet | 22.318 |
tadanyeṣāṃ tu varṇānāṃ kṣamā bāhyeṣu ṇsatruṣu |
prāyo dharma iti prokto harerājñā'khilasya ca | 22.319 |
iti bhīmavacaḥ śrutvā sasodaryo yudhiṣṭhiraḥ |
rākṣasaskandhamārūḍhaḥ kṛṣṇayā cā'yayau punaḥ | 22.320 |
pādeṣu teṣu nivasatsu himācalasya yāmyāṇsriteṣu pavamānasutaḥ kadācit |
dhanvī mṛgānanucaran sahasā'sasāda hā'yoḥ sutaṃ nahuṣamājagarorurūpam | 22.321 |
pūrvaṃ hi vṛtravadhato'mbujanāl . atantusaṃ sthe śacīpraṇayini pravicintya devāḥ |
cakrustrilokapatimāyusutaṃ varaṃ ca datvā'kṣigocaratapo'sya balaṃ ca sarvam | 22.322 |
sa sarvasuraviprendratapaśca balamakṣayam |
avāpya vavṛdhe nityaṃ darpādaicchacchacīmapi | 22.323 |
sa indravacanācchacyā maharṣigaṇavāhane |
niyukto vañcanāyaiva vāhayāmāsa tānṛṣīn | 22.324 |
sa śacīpratiṣedhārthamagastyena mahātmanā |
vedaprāmāṇyaviṣaye pṛṣṭo netyāha mūḍhadhīḥ |
pramāṇamiti tenoktaḥ śirasyenaṃ padā'hanat | 22.325 |
tadā bhṛguṃ tasya jaṭāsu līnaṃ kadā'pi tasyākṣipathaṃ na yātam |
āviśya kañjaprabhavaḥ śaśāpa vrajā'śu pāpājagaratvameva | 22.326 |
ṣaṣṭhe kāle yastvayā'sāditaḥ syāt sa te vaśaṃ yātu balādhiko'pi |
yadā gṛhītaṃ puruṣaṃ nihantuṃ na śakṣyase yadi sa tvadgṛhītaḥ |
śakto'pi nā'tmānamabhipramocayet tadā'sya syāt tvattapo'gryaṃ balaṃ ca | 22.327 |
sarvadevamunīnāṃ yat tapastvāṃ samupāṇsritam |
tacca sarvaṃ tamevaiti nātra kāryā vicāraṇā | 22.328 |
yadā praśnāṃ stvadīyāṃ śca kaścit parihariṣyati |
cccxxiv.tadā gantā'si ca divaṃ visṛjyā'jagaraṃ tanum |
smṛtiśca matprasādena sarvadā te bhaviṣyati | 22.329 |
bhṛgudehagatenaivaṃ śaptaḥ kamalayoninā |
papātājagaro bhūtvā nahuṣaḥ kṣaṇamātrataḥ | 22.330 |
indro'pyavāpa svaṃ sthānamiṣṭvā viṣṇuṃ vipāpakaḥ |
dharmavṛddhyarthamevaitat pāpamāsīcchacīpateḥ | 22.331 |
nahi lokāvanaṃ pāpaṃ trailokyeśasya vajriṇaḥ |
vṛtraṃ hatvā mahānāsetyādi vedapadaṃ ca yat | 22.332 |
kvacit pāpaṃ ca puṇyānāṃ vṛddhaye bhavati sphuṭam |
vṛtrahatyā yathendrasya jātā dharmasya vṛddhaye | 22.333 |
devānāṃ vā munīnāṃ vā bhavedevaṃ navai nṛṇām |
pāpaṃ yat puṇyamevaitadasurāṇāṃ vilomataḥ |
evaṃ skānde hi vacanaṃ na pāpaṃ tacchacīpateḥ | 22.334 |
nānyasya padamāpsyanti tad devānāṃ vrataṃ param |
tasmāt te nahuṣaṃ śakrapade nidadhurīśvarāḥ | 22.335 |
tasminnevaṃ nipatite brahmaṇaḥ śāpakāraṇāt |
aṣṭāviṃ śatime prāpa yuge bhīmastamulbaṇam |
j ānanneva tadīyaṃ tat tapa ādātumīpsayā | 22.336 |
yattat surāṇāṃ sarveṣāṃ munīnāṃ ca tapaḥ sthitam |
tad gṛhītuṃ vaśagavadicchayaivā'sa mārutiḥ | 22.337 |
devānāṃ hi nṛj ātānāmalpaṃ vyaktaṃ bhaved balam |
icchayā vyaktatāṃ yāti vāyoranyeṣu tacca na | 22.338 |
nityavyaktā guṇā viṣṇoriti śāstrasya nirṇayaḥ |
evamanye'pi hi guṇā mānuṣādiṣu janmasu | 22.339 |
cccxxv.devānāṃ mānuṣādau tu śakye'pyavyaktatākṛteḥ |
dharmavṛddhirbhavet teṣāṃ prīto bhavati keśavaḥ | 22.340 |
tanmānuṣe bale tasya varād vāritavat sthite |
daivaṃ balaṃ na śakto'pi vyaktaṃ cakre na mārutiḥ | 22.341 |
ātmamokṣāya na praśnān vyājahāra sa cābhibhūḥ |
vidyopajīvanaṃ dharmo viprāṇāmapi no yataḥ | 22.342 |
kimuta kṣatriyasyeti jānannapi vṛkodaraḥ |
tatpraśnaparihāreṇa nā'tmamokṣaṃ samaicchata | 22.343 |
ayatantamapi hyenaṃ cālanāyāpi nāṇsakat |
pūrṇo'pi sarvalokānāṃ balena nahuṣastadā |
veṣṭayitvaiva taṃ bhīmaṃ sthito'sau nāṇsakat param | 22.344 |
bhrātṛmātrādiṣu snehāt kṣipramātmavimokṣaṇam |
icchannapi na mokṣāya yatnaṃ cakre vṛkodaraḥ |
sarvadevamunīndrāṇāṃ tapa ādātumatragam | 22.345 |
bhrātrādiṣu snehavaśānna sthātavyamihetyapi |
manvānaḥ kālato bhaṅgaṃ svayamevaiṣa yāsyati |
ājñayā vāsudevasya dārḍhyād dehasya me tathā | 22.346 |
srastāṅge patite sarpe yāsyāmīti vicintayan |
tasthau bhīmo hariṃ dhyāyan svabhāvānna tadicchayā | 22.347 |
tadaiva brahmavacanāt pūrvoktāt keśavājñayā |
balaṃ tapaśca sarvasya tatsthamāyād vṛkodaram | 22.348 |
pūrite nahuṣasthena tapasā ca balena ca |
bhīme sa nahuṣo'thā'sīt srastabhogaḥ śanaiḥ śanaiḥ | 22.349 |
gate bhīme nimittāni dṛṣṭvā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
papraccha kva gato bhīma iti kṛṣṇāṃ calanmanāḥ | 22.350 |
cccxxvi.yātaṃ mṛgārthaṃ sa niśamya tasyāstadūruvegāt patitān nagendrān |
dṛṣṭvā pathā tena yayau sa tatra dṛṣṭvā ca sarpāvṛtamanvapṛcchat | 22.351 |
sa kāraṇaṃ nahuṣāt sarvameva śuśrāva tatpraśnamaśeṣataśca |
bhrātṛsnehād vyākarod dharmasūnustadaiva so'pyāruhat svargalokam | 22.352 |
divyāmbare kuṇḍalini svapūrve gate vimānena sa dharmarājaḥ |
bhīmaścā'yāt svāṇsramāyaiva sarvaṃ yudhiṣṭhiraḥ kathayāmāsa tatra | 22.353 |
śrutvā kṛṣṇā bhrātaraścāsya sarve sarve munīndrā bhīmasene'tibhaktāḥ |
vrīl . āṃ yayurbhīmasenagraheṇa tathā'bruvan snehato bhīmasenam | 22.354 |
naitādṛśaṃ sāhasaṃ te'nurūpaṃ śakto'pi yat svātmano mokṣaṇāya |
naivā'caro yatnamato nijānāṃ mahad duḥkhaṃ hṛdaye prārpayastvam | 22.355 |
maivaṃ punaḥ kāryamiti bruvantaḥ samāṇsliṣan sarva evaitya bhīmam |
tato'hobhiḥ kaiścidāpuḥ kurūṇāṃ rāṣṭraṃ pārthā munimukhyaiḥ sametāḥ | 22.356 |
tato'mitaujābhagavānupāgamannārāyaṇaḥ satyabhāmāsahāyaḥ |
sampūjitaḥ pāṇḍavaistaiḥ sametaścakre'tha sauhārdanimittasatkathāḥ | 22.357 |
kṛṣṇā ca satyā ca parasparaṃ mudā sambhāṣaṇaṃ cakraturyoṣidagrye |
parīkṣantyā satyayā sarvavettryā nirdoṣayā coditā prāha kṛṣṇā | 22.358 |
strīdharmānakhilāṃ statra satyāṃ nirdoṣasaṃ vidam |
j ñātvā'pi kṛṣṇā provāca lokaśikṣārthameva tu | 22.359 |
krīḍārthameva vacanaṃ j ñātvā satyāsamīritam |
tasyānusāravākyāni tatprītyā eva sā'bravīt | 22.360 |
tataḥ katipayāhāni niruṣyātra janārdanaḥ |
yayau sabhāryaḥ svapurīṃ pāṇḍavānanumānya ca | 22.361 |
cccxxvii.tataḥ kadācinmṛgayāṃ gateṣu pārtheṣu rājā saindhava āsasāda |
sakoṭikāṇsyaḥ sabalaśca teṣāṃ varāṇsramaṃ so'tra dadarśa kṛṣṇām | 22.362 |
brajan vivāhārthamasau niśāmya kṛṣṇāṃ koṭiṃ preṣayitvaiva kāṇsyam |
āyāhi māmityavadat supāpastayā nirasto jagṛhe kare ca | 22.363 |
tayā dhuto nipapātā'śu bhūmau punaśca sajjo'bhyapatad vilajjaḥ |
tato'sahāyatvata eva kṛṣṇā dhaumyāyoktvā sāgniranvehi meti |
samāruhat saindhavasyaiva yānaṃ sukhaṃ na yāsīti tamīrayitvā | 22.364 |
tadā nimittāni niśāmya pārthāḥ samāyayustvarayaivā'śramāya |
śrutvā dāsīvacanāt sarvameva cakruḥ kṣipraṃ saindhavasyānuyānam | 22.365 |
ākrośamānaṃ bhīmaseneti dhaumyaṃ dṛṣṭvā tasyāgre saindhavaṃ cātipāpam |
cakrurnādān siṃ havat pāṇḍuputrā dṛṣṭvā kṛṣṇā cāvatarad rathāt tadā |
dhaumyena sārddhaṃ sā yayau cā'śramāya sainyaṃ pārthāstatra nijaghnurojasā | 22.366 |
agre kṛṣṇāṃ yo'vadat sindhurājaṃ yāhīti taṃ koṭikāṇsyaṃ supāpam |
chitvā ṇsiro mṛtyave bhīmaseno nivedayāmāsa tamaḥ sa cāgāt | 22.367 |
hatvā senāmakhilāṃ saindhavasya bhīmārjunau sayamaṃ dharmarājam |
visṛjya dhāvantamathānujagmaturjayadrathaṃ virathaṃ phalguno'kaḥ | 22.368 |
padbhyāṃ dhāvantaṃ bhīmaseno nigṛhya datvā prahārāṃ śca bhṛśaṃ tamārtam |
ādāyādhād draupadīpādayośca taṃ mocayāmāsa ca dharmasūnuḥ | 22.369 |
dāso draupadyā ahamityeva vākye tenaivokte bhīmaseno'pyamuñcat |
sa brīl . ito'vāgvadano yayau vanaṃ pārthāṇsca tatroṣuratipramodinaḥ | 22.370 |
mārkaṇḍeyastadā'gatya teṣāmakathayat kathāḥ |
bahvyaścaiva vicitrāṇsca bhāṣātrayasamanvitāḥ | 22.371 |
lokadarśanamāṇsritya devāṇsca munayastathā |
brūyuḥ kathāstatra śikṣā grāhyā nārthāḥ kathañcana | 22.372 |
cccxxviii.arthaḥ samādhibhāṣāsu grāhyaḥ sarvo'pyasaṃ śayam |
paradarśanabhāṣāsu jñeyaṃ taddarśanaṃ tathā | 22.373 |
grāhyo nārtho vaidikaṃ tu darśanaṃ grāhyameva ca |
anyārtho guhyabhāṣāsu grāhya evaṃ vinirṇayaḥ | 22.374 |
jayadrathastu bhīmena tadā pañcaśikhīkṛtaḥ |
tapasā ṇsivamāradhya vavre pāṇḍavarodhanam |
ṛte'rjunādarjunasya tuṣṭo hi tapasā ṇsivaḥ | 22.375 |
vane vasatsveva ca pāṇḍaveṣu cakre yajñaṃ pauṇḍarīkākhyameva |
saṃ spardhayā rājasūyasya rājā duryodhano nāpyasau tatkalārhaḥ | 22.376 |
duryodhanasyā'jñayā pāṇḍavānāṃ duḥ śāsanaḥ preṣayāmāsa tatraḥ |
āgacchatetyavamānāya taṃ tu bhīmo'vādīd raṇayajñaṃ svagamyam | 22.377 |
tato dinaiḥ kaiścana dhārtarāṣṭrāḥ sakarṇagāndhāranṛpāḥ kumantrataḥ |
sabhāryakāḥ pāṇḍavān draupadīṃ ca mahaiśvaryaṃ darśayitvā'vamantum | 22.378 |
te syandanaiḥ kāñcanaratnacitrairmahāgajaisturagaiḥ pattibhiśca |
svalaṅkṛt āṇscitramālyāmbarāṇsca viniryayurdvaitavanāya śīghram | 22.379 |
gavāṃ dṛṣṭicchadmanā nirgatāṃ stān jñātvā ṇsakrastejaso bhaṅgakāmaḥ |
tatsāmarthyaṃ varamasmai pradāya tadbandhanāyādiśaccitrasenam | 22.380 |
sa ṣaṣṭisāhasrakakoṭiyūthapairgandharvamukhyaiḥ saṃ vṛto'gāt sarastat |
yasmin snātuṃ vāñchati dhārtarāṣṭrastadājñayā puruṣāstānathocuḥ | 22.381 |
snātuṃ samāyāsyati dhārtarāṣṭro r ājeśvaro nissaradhvaṃ tadasmāt |
tīrthādājñāṃ dhārayantaśca tasyetyuktā gandharvā jahasustānathoccaiḥ | 22.382 |
ūcurvayaṃ mānayāmastadājñāṃ trilokānāṃ yaḥ patiḥ śakradevaḥ |
na mānuṣāṇāmapi cakravartināṃ kimvalpasārasya suyodhanasya | 22.383 |
itīrite kupito dhārtarāṣṭro jaghāna gandharvavarāñcharaughaiḥ |
cccxxix.jaghnuḥ sakarṇā api tasya sodarā jaghnuśca te dhārtarāṣṭrasya senām | 22.384 |
muhūrtamāsīt samameva yuddhaṃ teṣāṃ tadā dhārtarāṣṭrasya caiva |
purāṃ bhindorvarato māyayā ca gandharvavīrā vavṛdhustataḥ sma | 22.385 |
tejobhaṅgaṃ tatra suyodhanasya pārthārthamatra pravidhātumeva ca |
balaṃ dadāvabjajaḥ keśavaśca gandharvāṇāṃ te'bhyayurdhārtarāṣṭrān | 22.386 |
sa citrasenaḥ prathamaṃ karṇameva yuyodha pārthaspardhayā tena yuddhyan |
karṇo nāṇsaknod vacanād bhārgavasya rāmasya nityāmitaṣaḍguṇasya | 22.387 |
sa bhagnayānaśca vikarṇayānamāsthāya tasyaiva niyamya vājinaḥ |
parādravat tena sahaiva śīghraṃ duryodhanaścitrasenaṃ yuyodha | 22.388 |
muhūrtamenena samaṃ sa yuddhyannanyairgandharvairbahubhirmāyayaiva |
bhagne rathe bhūmital . e sthitaḥ san gṛhīta āsīccitrasenena saṅkhe | 22.389 |
mahābalo dhārtarāṣṭro'pi śakravarād viṣṇorājñayā cābhivṛddhe |
sa citrasenena dhṛtastadā'sīd baddhaḥ pāṇsairvaidyutairindradattaiḥ | 22.390 |
tasyānujāḥ śakunī rājabhāryāḥ sarve baddhāḥ śakrabhṛtyaiḥ praṇīt āḥ |
ādāya tānambaraṃ samprayāteṣvarūruvan pāṇḍavān mantriṇo'sya | 22.391 |
samīpamāgatya pṛthāsutānāṃ paribhūtaṃ vaḥ kulaṃ śakrabhṛtyaiḥ |
dhṛtaḥ sabhāryaḥ sānujo dhārtarāṣṭrastaṃ mocayadhvaṃ bhrātaraṃ bhāratāgryāḥ | 22.392 |
ityukta ūce bhīmaseno'grajaṃ svaṃ j āne rājan yādṛśo'yaṃ vimardaḥ |
aiśvaryaṃ svaṃ darśayan na samāgād duryodhanastejaso bhaṅgamicchan | 22.393 |
vijñāya teṣāṃ mantritaṃ vajrabāhuretaccakre nātra naḥ kāryahāniḥ |
divyaṃ j ñānaṃ svātmano darśayan sa etāvaduktvā virarāma bhīmaḥ | 22.394 |
ekāhayajñe dīkṣitenaiva rājñā sampreṣito bhīmaseno'rjunaśca |
samādreyo citrasenaṃ raṇe tau vijitya duryodhanamāṇsvamuñcatām | 22.395 |
cccxxx.sa citraseno vāsavoktaṃ ca sarvaṃ kumantritaṃ dhārtarāṣṭrasya cā'ha |
pārthasya bhīmasya ca tanniśamya subrīl . ito dhṛtarāṣṭrātmajo'bhūt | 22.396 |
samāpya yajñaṃ ca tato'bhiyātaṃ sarve prāpurdharmarājaṃ sa cā'śu |
sampūjya tūtsṛjya ca citrasenamūce gāndhāre na punaḥ kāryamīdṛk | 22.397 |
sa pāṇḍavairmocitaḥ sānujaśca sabhāryakaḥ kiñcidato'pagamya |
sammel . anāyopaviṣṭaṇsca tatra subrīl . itaḥ sūtaputraṃ dadarśa | 22.398 |
sa cā'ha diṣṭyā jayasi rājanniti suyodhanam |
brīl . ito neti taṃ coktvā yathāvṛttaṃ suyodhanaḥ |
uktvā prāyopaveśaṃ ca cakre tatra suduḥkhitaḥ | 22.399 |
karṇaduḥ śāsanābhyāṃ ca saubalena ca devinā |
anyaiśca yācyamāno'pi naivottasthau suyodhanaḥ | 22.400 |
tato niśāyāṃ prāptāyāṃ svapakṣe praviṣīdati |
mantrayitvā'suraiḥ kṛtyā nirmitā homakarmaṇā | 22.401 |
śukreṇotpāditā kṛtyā sā prasupteṣu mantriṣu |
dhārtarāṣṭraṃ samādāya yayau pātāl . amāṇsu ca |
atha sambodhayāmāsurdaityā duryodhanaṃ nṛpam | 22.402 |
tvaṃ divyaḥ puruṣo vīraḥ sṛṣṭo'smābhiḥ pratoṣit āt |
tapasā ṇsaṅkarād vajrakāyo'vadhyaśca sarvadā |
asmākaṃ pakṣabhūtastvaṃ devānāṃ caiva pāṇḍavāḥ | 22.403 |
idānīṃ sarvadevānāṃ varāt tvaṃ vijito raṇe |
vayaṃ tathā kariṣyāmo yathā jeṣyasi pāṇḍavān | 22.404 |
kṛṣṇena nihataścaiva narakaḥ karṇa āsthitaḥ |
sa ca kṛṣṇārjunābhāvaṃ kariṣyati na saṃ śayaḥ | 22.405 |
bhīṣmādīṃ śca vayaṃ sarvānāviśāma jayāya te |
tapasā varddhayiṣyāmastvāṃ karṇādīṃ śca sarvaśaḥ | 22.406 |
cccxxxi.tasmād gatvā pālayasva rājyaṃ rājannapetabhīḥ |
idaṃ kasyāpi nā'khyeyaṃ suguptaṃ bhūtivarddhanam | 22.407 |
ityuktvā kṛtyayā bhūyaḥ svasthāne sthāpito nṛpaḥ |
umayā nirmitātmārddhamuttaraṃ haranirmitam |
j ñātvaivāvadhyatāṃ caiva rājye buddhiṃ cakāra saḥ | 22.408 |
novāca kasyacit teṣu svānubhūtaṃ suyodhanaḥ |
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ punaḥ karṇo vaco'bravīt | 22.409 |
bhṛtyaistavaiva pārthairyanmocito'si parantapa |
tena mānyo'dhikaṃ loke yad bhṛtyā eva tādṛśāḥ |
kimu tvaṃ rājaśārdūla taduttiṣṭha sthiro bhava | 22.410 |
yā ca te'rjunamāhātmye śaṅkā sā vyaitu me śṛṇu |
yāvannaivārjunaṃ hanyāṃ pādau prakṣāl . aye svayam | 22.411 |
ityukto'varajaiścaiva sarvaiḥ śakuninā tathā |
yācito rathamāruhya yayau nāgapuraṃ drutam | 22.412 |
sakuṇḍalaṃ sakavacamavadhyaṃ sūryanandanam |
j ñātvendra ubhayaṃ tasmādaicchadādātumuttamam | 22.413 |
tad vijñāya raviḥ karṇaṃ svapna uktvā nyavārayat |
sarvathā dāsya ityukte prāhā'deyaṃ varāyudham | 22.414 |
dadau cotkṛtya kavacaṃ kuṇḍale ca śacīpateḥ |
amoghāṃ śaktimādāya jñātvaiva dvijarūpiṇam | 22.415 |
ṛte'rjunādekameva vadhiṣyasyanayeti saḥ |
datvā ṇsaktiṃ yayau śakraḥ sārddhaṃ kavacakuṇḍalaiḥ | 22.416 |
pārthā vimucyaiva suyodhanaṃ taṃ vane vasanto muditāḥ sadaiva |
sahāraṇībhāṇḍamatho mṛgeṇa hṛtaṃ dvijasyā'śu niśamya cānvayuḥ | 22.417 |
cccxxxii.tasminnadṛśye tṛṣit ā ekaika udakārthinaḥ |
yayuryudhiṣṭhiramṛte suptāste dharmamāyayā | 22.418 |
adṛśyenaiva dharmeṇa vāritā vāripāyinaḥ |
kṣatradharmasya rakṣārthaṃ na tatpraśnān vidāṃ varāḥ |
vyācakruḥ śaktimanto'pi pānīyārthamarindamāḥ | 22.419 |
na viprāṇāṃ ca dharmo'yaṃ vidyāyā upajīvanam |
kṣatriyāṇāṃ tu kimuta prasabhaṃ tena te papuḥ | 22.420 |
devā api manuṣyeṣu jātāḥ subalino'pi hi |
mānuṣeṇaiva bhāvena yuktāḥ syuḥ keśavādṛte |
kāryeṣveṣāṃ krameṇaiva vyaktimāyānti sadguṇāḥ | 22.421 |
ato bhīmārjunau dharmādatyuttamabalāvapi |
devamāyāṃ samāṇsritya dharmeṇa svāpitau kṣaṇāt | 22.422 |
muhūrtameva sā māyā tayorācchādanakṣamā |
tataḥ prabuddhayordharmo naiva śaktiśatāṃ śabhāk | 22.423 |
uktaṃ pādmapurāṇe ca tadetat sarvamañjasā |
tasmānnāṇsaktiranayoḥ sambhāvyā bhīmapārthayoḥ | 22.424 |
dharmātmajo'thā'jagāmodakāntaṃ dṛṣṭvā bhrātḸṛṃ statra duḥkhābhitaptaḥ |
icchan pātuṃ vāri saṃ vāritaśca pitrā bakākāramitena nāpāt | 22.425 |
arthe bhrātḸṛṇāmaicchadasau tadīyapraśnaprativyāharaṇaṃ dayāl . uḥ |
tato dharmo yakṣatanuḥ sa bhūtvā praśnāṃ ścakre vyākarot tān sa pārthaḥ | 22.426 |
tatastuṣṭo varamasmai dadau sa ekotthānaṃ bhrātṛmadhye sa vavre |
yadyekaḥ syānnakulo'stvityathā'ha tuṣṭo dharmaḥ kathametat kṛtaṃ te |
atiprītirbhīmasene tavāsti balī cāsau rājyahetustava syāt | 22.427 |
ityukta ūce mādriputraṃ vihāya kuntīputro na mayotthāpanīyaḥ |
cccxxxiii.sa evamukto nitarāṃ prīyamāṇa utthāpayāmāsa ca tān samastān | 22.428 |
yatheṣṭarūpaprāptimeṣāṃ punaśca svakāmatonijarūpāptimādāt |
ajñātavāse'jñātatāṃ sarvadaiva dadau teṣāṃ prīta ivā'nṛśaṃ syāt |
evaṃ krīḍan putra ityātmanaiva yaśodharmāvātmano varddhayan saḥ | 22.429 |
yudhiṣṭhirātmanastasya yaśodharmavivṛddhaye |
kṛtvā'raṇyapahārādi punardatvā ca tat svayam |
dātuṃ viprāya taddhaste yayau dharmo divaṃ punaḥ | 22.430 |
tato rājā bhīmasenārjunau ca sārddhaṃ yamābhyāmaraṇīṃ pradāya |
mudā yutāḥ kṛṣṇayā sārddhameva santuṣṭuvuḥ kṛṣṇamanantamacyutam | 22.431 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
araṇīprāptirnāma dvāviṃ śo'dhyāyaḥ
cccxxxiv.(aj ñḸatavāsasamāptiḥ )
atha trayoviṃ śo'dhyāyaḥ
Oṃ | nārāyaṇānugrahato yathāvannistīrya tān dvādaśābdān vane te |
visṛjya ca brāhmaṇādīn sadhaumyānajñātavāsāya tato mano dadhuḥ | 23.1 |
gatvā virāṭasya purīṃ nidhāya hetīḥ śamyāṃ channarūpā babhūvuḥ |
yatiḥ sūdaḥ ṣaṇḍhaveṣo'śvasūtaveṣo gopo gandhakartrī cajātāḥ | 23.2 |
sarve virāṭaṃ yayuratra devavat sambhāvitāstena śubhorulakṣaṇāḥ |
yudhiṣṭhirasyaiva śuśrūṣaṇaṃ te cakrurhṛdā vāsudevasya nānyat | 23.3 |
parapāko gṛhasthasya kṣatriyasya viśeṣataḥ |
na yogya iti sūdasya babhre veṣaṃ vṛkodaraḥ | 23.4 |
vaidikavyavahāreṣu jñānādhikyaprasiddhitaḥ |
j ānīyurbhīma ityeva śūdraveṣastato'bhavat | 23.5 |
svīyaṃ vedavidāṃ sarvaṃ deveśānāṃ ca kiṃ punaḥ |
ataste'nyāṇsrayaṃ naiva cakruḥ svabalasaṃ śrayāt | 23.6 |
śāpādevārjunaḥ ṣaṇḍhaveṣo'bhūnnakulastathā |
kṣatriyānantaratvāttu sūtajātestathā'bhavat | 23.7 |
sūtasyānantaratvāttu vaiśyajātestathā'bhavat |
sahadevo vaiśyajātirgopālasteṣu cottamaḥ |
tato gopālatāmāpa yatiḥ pūjyo'khilairyataḥ | 23.8 |
yatirāsīd dharmajo'taḥ so'bhyāsārthaṃ sadaiva ca |
akṣāsakto'bhavat paścād darśayiṣyan svaśiṣṭatām | 23.9 |
bhīmasenasadharmārthaṃ śūdrā sairandhrikā'bhavat |
draupadī bhartṛsādharmyaṃ strīṇāṃ dharmo yataḥ sadā | 23.10 |
athā'jagāma mallakaḥ samastabhūmimaṇḍale |
cccxxxv.vareṇa yo'jito jayī śivasya sañjagarja ca | 23.11 |
tamīkṣya sarvamallakā virāṭarājasaṃ śrayāḥ |
pradudruvurbhayārditāstadā'vadad yudhiṣṭhiraḥ | 23.12 |
ya eṣa sūda āṇsu taṃ nihatya mallamojasā |
yaśastavābhivarddhayet samāhvayādya taṃ nṛpa | 23.13 |
itīrite samāhuto jagāda mārutirvacaḥ |
prasādato harerahaṃ nisūdaye'dya mallakam | 23.14 |
samastadevavṛndato mahān ya eva keśavaḥ |
samastadevanāmavāṃ stadīyabhaktito balam | 23.15 |
ya eva devanāmadhā iti śrutirjagāda hi |
mahāṃ śca deva eṣa tat sa me jayaṃ vidhāsyati | 23.16 |
yudhiṣṭhirābhidhaśca yo yudhiṣṭhire sthitaḥ sadā |
tvayi sthitastvamityasau sadā'bhidhīyate hariḥ | 23.17 |
iti bruvāṇo mallaṃ tamabhiyāto vṛkodaraḥ |
anayanmṛtyulokāya balāḍhyairapi durjayam | 23.18 |
evaṃ nivasatāṃ tatra pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
saṃ vatsare dvimāsone vijitya diśa āgataḥ |
kīcako matsyanṛpateḥ syālo balavatāṃ varaḥ | 23.19 |
sa draupadīmīkṣya manobhavārtaḥ samprārthayāmāsa tayā nirastaḥ |
māse gate bhaginīṃ svāṃ sudeṣṇāṃ samprārthayāmāsa tadarthameva | 23.20 |
tayā niṣiddho'pi punaḥ punastāṃ yadā yayāce'tha ca sā'ha kṛṣṇām |
samānayā'śveva surāṃ madarthamitīritā neti bhīt ā'vadat sā | 23.21 |
balāt tayā preṣit ā tadgṛhāya yadā'gamat tena haste gṛhīt ā |
vidhūya taṃ prādravat sā sabhāyai smṛtvā'dityasthaṃ vāsudevaṃ pareśam | 23.22 |
cccxxxvi.anudrutyaitāṃ pātayitvā padā sa santāḍayāmāsa tadā ravisthitaḥ |
nārāyaṇo hetināmaiva rakṣo nyayojayat tadadṛśyaṃ samāgāt | 23.23 |
vāyustamāviśya tu kīcakaṃ taṃ nyapātayat tāṃ samīkṣyaiva bhīmaḥ |
cukopa vṛkṣaṃ ca samīkṣamāṇaṃ taṃ vārayāmāsa yudhiṣṭhiro'grajaḥ | 23.24 |
kṛṣṇā rātrau bhīmasakāṇsametya hantuṃ pāpaṃ kīcakaṃ prairayat tam |
bhīmasya buddhyā niśi sā kīcakaṃ ca jagāda gantuṃ śūnyagṛhaṃ sa cāgāt | 23.25 |
tatrainamāsādya tu bhīmaseno vijitya taṃ bāhuyuddhe nihatya |
śiro gude pāṇipādau ca tasya praveśayāmāsa vimṛdya vīraḥ | 23.26 |
avadhyaṃ taṃ nihataṃ vīkṣya tasya pañcottaraṃ śatamevānujānām |
sarvaṃ varācchaṅkarasya hyavadhyaṃ sahaiva kṛṣṇāṃ tena dagdhuṃ babandha | 23.27 |
sā nīyamānā kīcakaiḥ saṃ rurāva śrutvaiva taṃ bhīmaseno mahāntam |
uddhṛtya vṛkṣaṃ tena jaghāna sarvānādāya kṛṣṇāṃ punarāgāt puraṃ ca | 23.28 |
evaṃ yatnāt tapasā tairavāpto varaḥ śivādajayatvaṃ raṇeṣu |
avadhyatā caiva ṣaḍuttarāste śataṃ hatā bhīmasenena saṅkhe | 23.29 |
gandharva ityeva nihatya sarvān mumoda bhīmo draupadī cā'tha kṛṣṇām |
yāhītyūce tāṃ sudeṣṇā bhayena trayodaśāhaṃ pālayetyāha tāṃ sā |
astvityenāmāha bhayāt sudeṣṇā tathā'vasan pūrṇamabdaṃ ca te'tra | 23.30 |
tadā pārthān pravicintyākhilāyāṃ pṛthvyāṃ channān dhārtarāṣṭrasya dūtāḥ |
avijñāya prayayurdhārtarāṣṭramūcurhataṃ kīcakaṃ yoṣidarthe | 23.31 |
tenāvadad draupadīkāraṇena duryodhano nihataṃ kīcakaṃ tam |
bhīmenāgustatra duryodhanādyā bhīṣmādibhiḥ saha karṇena caiva | 23.32 |
agre yayau tatra yoddhuṃ suśarmā sagā virāṭasya samājahāra |
śrutvā virāṭo'nuyayau sasenastaṃ pāṇḍavāṇscānuyayurvinā'rjunam | 23.33 |
cccxxxvii.vijitya saṅkhe jagṛhe virāṭaṃ tadā suśarmā tamayād vṛkodaraḥ |
sa tasya senāṃ vinihatya mātsyaṃ vimocya jagrāha suśarmarājam |
yudhiṣṭhiro mocayāmāsa taṃ ca tato rātrau nyavasan bāhyataste | 23.34 |
tato'paradine sarve bhīṣmadroṇapurassarāḥ |
rahitaṃ kīcakairmātsyaṃ śakyaṃ matvā'bhiniryayuḥ | 23.35 |
kīcakasya hiḍimbasya bakakirmīrayorapi |
jarāsandhasya nṛpateḥ kaṃ sādīnāṃ ca sarvaśaḥ | 23.36 |
na bādhanāya bhīṣmādyā api śekuḥ kathañcana |
tasmāt te kīcakaṃ śāntaṃ śrutvā mātsyaṃ yayuryudhe | 23.37 |
yatiṣye rakṣituṃ bhīmād dhārtarāṣṭrāniti svakām |
satyāṃ kartuṃ pratijñāṃ tu yayau droṇaḥ saputrakaḥ | 23.38 |
yadi yuddhāya niryānti jñātāḥ syuḥ pāṇḍavāstadā |
na ced virāṭamanataṃ namayiṣyāmahe vayam |
iti matvā virāṭasya jagṛhurgāḥ samantataḥ | 23.39 |
tadottaraḥ sārathitve prakalpya pārthaṃ yayau tān niśāmyaiva bhītaḥ |
tato'rjunaḥ sārathiṃ taṃ vidhāya kṛcchreṇa saṃ sthāpya ca taṃ yayau kurūn | 23.40 |
ādāya gāṇḍīvamatha dhvajaṃ ca hanūmadaṅkaṃ sadaro'grato gāḥ |
nivartya yuddhāya yayau kurūṃ stān jigye sarvān dvairathenaiva saktān | 23.41 |
ekībhūtān punarevānuyātān sammohanāstreṇa vimohayitvā |
jagrāha teṣāmuttarīyāṇyṛte tu bhīṣmasya vedāstraghātaṃ sa eva | 23.42 |
vidhāya bhīṣmaṃ virathaṃ jagāma tadā ṇsrutvā matsyapatirjitān kurūn |
mumoda putreṇa jitā iti sma tadā'ha ṣaṇḍhena jitān yudhiṣṭhiraḥ | 23.43 |
tadā kruddhaḥ prāharat taṃ virāṭaḥ so'kṣeṇa tad bhīmadhanañjayābhyām |
śrutaṃ tadā kupitau tau niśāmya nyavārayat tāvapi dharmasūnuḥ | 23.44 |
cccxxxviii.nijasvarūpeṇa samāsthitān no yadi sma nāsau praṇipātapūrvakam |
kṣamāpayed vadhya ityātmarūpaṃ samāsthitāstasthurathāpare dine | 23.45 |
tadā virāṭāsanamāsthitaṃ nṛpaṃ yudhiṣṭhiraṃ vīkṣya virāṭa āha |
kimetadityūcivānuttaro'smai tān pāṇḍavān gograhaṇe cavṛttam | 23.46 |
tato virāṭo bhayakampitāṅgaḥ praṇamya pārthāñcharaṇaṃ jagāma |
dadau ca kanyāmuttarāṃ phalgunāya putrārthameva pratijagrāha so'pi | 23.47 |
evaṃ virāṭaṃ mocayitvaiva gāṇsca tamasyandhe kīcakān pātayitvā |
prāpto dharmaḥ sumahān vāyujena tasyānu pārthena ca govimokṣaṇāt | 23.48 |
ayātayan keśavāyātha dūtān sahābhimanyuḥ so'pi rāmeṇa sārddham |
āgādanantānandacid vāsudevo vivāhayāmāsurathābhimanyum | 23.49 |
āsīnmahānutsavastatra teṣāṃ daśārhavīraiḥ saha pāṇḍavānām |
sa pāñcālānāṃ vāsudevena sārddhamajñātavāsaṃ samatītya modatām | 23.50 |
duryodhanādyāḥ sūtaputreṇa sārddhaṃ sasaubaleyā yudhi pārthapīḍit āḥ |
bhīṣmādibhiḥ sārddhamupetya nāgapuraṃ mantraṃ mantrayāmāsuratra | 23.51 |
ajñātavāse phalguno no'dya dṛṣṭastasmāt punaryāntu pārthā vanāya |
iti bruvāṇānāha bhīṣmo'bhyatītamajñātavāsaṃ droṇa āhaivameva | 23.52 |
tayorvākyaṃ te tvanādṛtya pāpā vanaṃ pārthāḥ punareva prayāntu |
iti dūtaṃ preṣayāmāsuratra jānanti viprā iti dharmajo'vadat | 23.53 |
sauramāsānusāreṇa dhārtarāṣṭrā apūrṇatām |
āhuścāndreṇa māsena pūrṇaḥ kālo'khilo'pyasau | 23.54 |
dinānāmadhipaḥ sūryaḥ pakṣamāsābdapaḥ śaśī |
tasmāt saumyābdamevātra mukhyamāhurmanīṣiṇaḥ |
saumyaṃ kālaṃ tato yajñe gṛhṇanti natu sūryajam | 23.55 |
tadetadavicāryaiva lobhācca dhṛtarāṣṭrajaiḥ |
cccxxxix.rājyaṃ na dattaṃ pārthebhyaḥ pārthāḥ kālasya pūrṇatām |
khyāpayanto vipravarairupaplāvyamupāyayuḥ | 23.56 |
suvāsudevā akhilaiśca yādavaiḥ pāñcālamatsyaiśca yutāḥ sabhāryāḥ |
upaplāvye te katicid dināni vāsaṃ cakruḥ kṛṣṇasaṃ śikṣit ārthāḥ | 23.57 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
ajñḸatavāsasamāptirnāma trayoviṃ śo'dhyāyaḥ
cccxl.(yuddhodyogaḥ )
atha caturviṃ śo'dhyāyaḥ
Oṃ | tataḥ sammantryānumate kṛṣṇasya svapurohitam |
drupadaḥ preṣayāmāsa dhṛtarāṣṭrāya śāntaye | 24.1 |
sa gatvā dhṛtarāṣṭraṃ taṃ bhīṣmadroṇādibhiryutam |
uvāca na virodhasta utpādyo dharmasūnunā |
yasya bhīmārjunau yaudhau netā yasya janārdanaḥ | 24.2 |
śrutāste bhīmanihatā jarāsandhādayo'khilāḥ |
yathā ca rudravacanādavadhyā rākṣasādhipāḥ | 24.3 |
tīrthavighnakarāḥ sarvatīrthānyācchādya saṃ sthitāḥ |
tisraḥ koṭyo mahāvīryā bhīmenaiva nisūditāḥ | 24.4 |
bhrātḸṛṇāṃ brāhmaṇānāṃ ca lokānāṃ ca hitaiṣiṇā |
tato hi sarvatīrthāni gamyānyāsan nṛṇāṃ kṣitau | 24.5 |
yathā jaṭāsuraḥ pāpaḥ śarvāṇīvarasaṃ śrayāt |
avadhyo viprarūpeṇa vañcayanneva pāṇḍavān | 24.6 |
j ñātvā'pi bhīmasenena viprarūpasya no vadhaḥ |
yogya ityahato bhīme mṛgayārthaṃ gate kvacit | 24.7 |
yamau yudhiṣṭhiraṃ kṛṣṇāṃ cā'dāyaiva parādravat |
dṛṣṭo bhīmena tāṃ styaktvā saṃ saktastena saṅgare | 24.8 |
nipātya bhūmau pādena sañcūrṇitaśirāstamaḥ |
jagāma kimu te putrāḥ śakyā hantumiti sma ha | 24.9 |
nivātakavacāṇscaiva hatāḥ pārthena te śrutāḥ |
j ānāsi ca harervīryaṃ yasyedamakhilaṃ vaśe |
sabrahmarudraśakrādyaṃ cetanācetanātmakam | 24.10 |
cccxli.tasmādetaiḥ pālitasya dharmajasya svakaṃ vasu |
dīyatāmiti tenokto dhṛtarāṣṭro nacākarot | 24.11 |
tataḥ sahaiva yadubhiḥ kṛṣṇaṃ dvāravatīṃ gatam |
yuddhasāhāyyamicchantau dhārtarāṣṭradhanañjayau | 24.12 |
yugapad yayatustatra vegenājayadarjunam |
duryodhanaḥ śirasthāna āsīno'bhūddharestadā | 24.13 |
darpānnāhaṃ rājarāja upāsye pādayoriti |
tayorāgamanaṃ pūrvaṃ j ñātvaiva hi hariḥ prabhuḥ | 24.14 |
asuptaḥ suptavacchiśye tatrātiṣṭhad dhanañjayaḥ |
praṇamya pādayoḥ prahvo bhaktyudrekāt kṛt āñjaliḥ | 24.15 |
tamaikṣat prathamaṃ devo jānannapi suyodhanam |
svāgataṃ phalgunetyukte pūrvamāgāmahaṃ tviti |
āha duryodhanastaṃ ca svāgatenābhyapūjayat | 24.16 |
tayorāgamane hetuṃ śrutvā prāha janārdanaḥ |
ekaḥ pūrvāgato'trānyaḥ pūrvadṛṣṭo mayā yataḥ | 24.17 |
samaṃ kariṣye yuvayorekatrāhaṃ nirāyudhaḥ |
anyatra daśalakṣaṃ me putrāḥ śūrāḥ padātayaḥ | 24.18 |
ityukte phalgunaḥ kṛṣṇaṃ vavre tadbhaktimān yataḥ |
anyastatrābhaktimattvād vavre gopān prayuddhyataḥ | 24.19 |
pārthānāmeva sāhāyyaṃ kariṣyannapi keśavaḥ |
tasyābhaktiṃ darśayituṃ cakre samavadīśvaraḥ | 24.20 |
tataḥ pārthena sahitaḥ pāṇḍavān keśavo yayau |
duryodhano yayau rāmaṃ sa bhayāt keśavasya ca |
na sāhāyyaṃ karomīti prāha tatsnehavānapi | 24.21 |
cccxlii.upaplāvye sabhāyāṃ hi tatpakṣīyaṃ vaco bruvan |
nirākṛtaḥ sātyakinā samakṣaṃ keśavasya ca | 24.22 |
tato duryodhanaṃ nāyāt sa ca hārdikyasaṃ yutaḥ |
jagāma hastinapuramakṣohiṇyo daśābhavan |
ekā ca dhārtarāṣṭrasya nānādeśyairnṛpairyutāḥ | 24.23 |
sapta pāṇḍusutānāṃ ca mātsyadrupadakekayaiḥ |
dhṛṣṭaketujarāsandhasutakāṇsīnṛpairyutāḥ | 24.24 |
purujit kuntibhojaśca cekitānaśca sātyakiḥ |
pāṇḍavān senayā yuktāḥ samīyurdevapakṣiṇaḥ | 24.25 |
vindānuvindāvāvantyau jayatseno'nyakekayāḥ |
kṣemadhūrtirdaṇḍadhāraḥ kaliṅgo'mbaṣṭha eva ca | 24.26 |
śrutāyuracyutāyuśca bṛhadbalasudakṣiṇau |
śrutāyudhaḥ saindhavaśca rākṣaso'lambusastathā | 24.27 |
alāyudho'lambalaśca daityā duryodhanaṃ yayuḥ |
gatvā duryodhanāhūto bhagadatto'pi taṃ yayau | 24.28 |
saputrapautro bāhlīko bhīṣmadroṇakṛpā api |
prītyarthaṃ dhṛtarāṣṭrasya babhūvustatsutānugāḥ | 24.29 |
pāṇḍyaśca vīrasenākhyaḥ pāṇḍavāneva saṃ śritaḥ |
śalyaṃ ca pāṇḍavāneva yāntaṃ j ñātvā suyodhanaḥ |
susabhāḥ kārayāmāsa sarvabhogasamanvitāḥ | 24.30 |
t ā yudhiṣṭhiraklṛptāḥ sa matvā ṇsalyo'bravīdidam |
ya etāḥ kārayāmāsa tadabhīṣṭaṃ karomyaham | 24.31 |
līnaḥ śrutvā dhārtarāṣṭraḥ satyaṃ kurvityabhāṣata |
dehi me yuddhasāhāyyamiti so'pi yaśo'rthayan |
rakṣārthamātmavākyasya tathetyevābhyabhāṣata | 24.32 |
cccxliii.sa pāṇḍavāṃ stato gatvā tairanujñāta eva ca |
tejovadhārthaṃ karṇasya dhanañjayakṛte'rthitaḥ |
tathetyuktvā yayau dharmanandanaṃ kauravān prati | 24.33 |
sañjayaṃ preṣayāmāsa dhṛtarāṣṭro'tha śāntaye |
pāṇḍavān pratyadharmaṃ ca yuddhaṃ sa pratyapādayat | 24.34 |
haṭhavāde'vadad bhīmo yaṃ dharmaṃ draupadī tathā |
tamevoktvā dharmajastu cakāra ca niruttaram |
kṛṣṇo'pi tasya dharmasya prāmāṇyaṃ pratyapādayat | 24.35 |
tato niruttaraḥ kṛṣṇaṃ pāṇḍavāṃ śca praṇamya saḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ yayau taṃ ca vinindya prayayau gṛham | 24.36 |
ninditaḥ sañjayenāsāvāhūya viduraṃ niśi |
papraccha so'vadad dharmaṃ pārthānāṃ rājyadāpanam | 24.37 |
aihikasya sukhasyāpi kāraṇaṃ tadaninditam |
anyathā sarvaputrāṇāṃ nāṇsaṃ dharmātilaṅghanam | 24.38 |
tatra bhāvamakṛtvā sa jñānādicchannaghakṣayam |
viṣṇoḥ svarūpaṃ papraccha so'smaracca sanātanam | 24.39 |
sa āgatyāvadat tattvaṃ viṣṇormāyāvinaḥ śubhā |
na gatiścetyatha prātaḥ sañjayaḥ pāṇḍavoditam |
avadad dhṛtarāṣṭrāya sabhāyāṃ kurusannidhau | 24.40 |
tacchrutvā satubhīto'pi putrasnehānugo nṛpaḥ |
rājyaṃ nādāt pāṇḍavānāṃ tato dharmasuto nṛpaḥ | 24.41 |
yaduktavān sañjayāya yadi ditsatiḥ naḥ pitā |
rājyaṃ tadā tvamāgaccha viduro vā na cennaca |
t āvathānāgatau jñātvā mantrayāmāsa śauriṇā | 24.42 |
cccxliv.so'pyāhāhaṃ gamiṣyāmi sabhāyāmṛṣisannidhau |
vakṣye pathyāni yuktāni yadi nāsau grahīṣyati |
vadhyaḥ sarvasya lokasya sa bhavet sarvadharmahā | 24.43 |
ityukte vairamātmotthaṃ lokamadhye prahāpayan |
lokasaṅgrahaṇārthāya bhīmaseno'bravīd vacaḥ | 24.44 |
nāsmannimittanāṇsaḥ syāt kulasyāpi vayaṃ kulam |
rakṣituṃ dhārtarāṣṭrasya bhavemādhaścarā iti | 24.45 |
icchatā'pyakhilān hantuṃ dhārtarāṣṭrān dṛḍhātmanā |
bhīmenokto vāsudevo lokasaṅgrahaṇecchayā | 24.46 |
vadhaṃ teṣāṃ dharmameva loke jñāpayituṃ hariḥ |
ākṣipanniva bhīmaṃ taṃ yuddhāya prerayad dṛḍham | 24.47 |
abhiprāyaṃ keśavasya jānan bhīmo nijaṃ balam |
rājñāṃ madhye'vadat tacca kṛṣṇo'bhyadhikameva hi | 24.48 |
śaśaṃ sa satyaiḥ sadvākyai rājñāṃ madhye prakāṇsayan |
vadhaṃ kurūṇāṃ saddharmaṃ guṇān bhīmasya cāmitān | 24.49 |
nityamekamanaskau tāvapi keśavamārutī |
evaṃ lokasya saṃ vādahetoḥ saṃ vādamakratām | 24.50 |
tataḥ kṛṣṇo'rjunaṃ caiva kṛpāluṃ sandhikāmukam |
hetumadbhiḥ śubhairvākyairanunīya jagatpatiḥ |
ukto mānuṣayā buddhyā nakulena sunītivat | 24.51 |
śauryaprakāṇsanāyaiva yuddhaṃ yojayatāṃ bhavān |
ityuktaḥ sahadevena yuyudhānena cācyutaḥ | 24.52 |
dasyūnāṃ nigraho dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ yataḥ paraḥ |
ato na dhārtarāṣṭrairnaḥ sandhiḥ syāditi pārṣatī |
jagāda kṛṣṇaṃ so'pyenāṃ Oṃ ityuktvā viniryayau | 24.53 |
cccxlv.sasātyakiḥ syandanavaryasaṃ sthitaḥ pṛthātanūjairakhilaiḥ sa bhūmipaiḥ |
anvāgato dūrataraṃ girā tān saṃ sthāpya viprapravaraiḥ kurūn yayau | 24.54 |
eko'pi viṣṇuḥ sa tu bhārgavātmā vyāsaḥ saśiṣyastadananyadṛśyaḥ |
yayau tadukterhi guṇān pravettuṃ nānyo hi śaktastamṛte yataḥ prabhum | 24.55 |
sa vandyamāno'khilarāṣṭravāsibhiḥ prasūnavarṣairabhivarṣitaḥ suraiḥ |
saṃ stūyamānaḥ praṇato'bjajādibhirgajāhvayaṃ prāpa paro'prameyaḥ | 24.56 |
sa bhīṣmamukhyaiḥ sarasābhiyātaḥ sahaiva taiḥ prayayau rājamārge |
didṛkṣavastaṃ jagadekasundaraṃ guṇārṇavaṃ prāyayuratra sarve | 24.57 |
sabhājitastaiḥ paramādareṇa viveśa gehaṃ nṛpateranantaḥ |
sa bhīṣmamukhyān purato nidhāya vaicitravīryeṇa samarcito'jaḥ |
raugme niṣaṇṇaḥ paramāsane prabhurbabhau svabhāsā kakubho'vabhāsayan | 24.58 |
yathocitaṃ teṣu vidhāya keśavo dauryodhanaṃ prāpya gṛhaṃ ca pūjitaḥ |
pūjāṃ tadīyāṃ guṇavaddviḍityasau jagrāha no viduraṃ cā'jagāma | 24.59 |
sa bhīṣmapūrvairabhiyācito'pi jagāma naiṣāṃ gṛhamādidevaḥ |
upekṣit ā draupadīyaprameyo jagāma gehaṃ vidurasya śīghram | 24.60 |
sa tena bhaktyā'bhigataḥ prasannaḥ praviśya cāntargṛhamīśvaro'jaḥ |
bhaktyā'bhipūrṇena sasambhrameṇa sampūjitaḥ sarvasamarpaṇena | 24.61 |
pare dine'sau dhṛtarāṣṭrasūnunā samānītaḥ saṃ sadi kauravāṇām |
viveśa divye maṇikāñcanāsane sārddhaṃ munīndraiḥ paramārthavedibhiḥ | 24.62 |
sampūjito bhīṣmamukhyaiḥ samastai rarāja rājīvasamānanetraḥ |
yathocitāstatra vidhāya vārtā jagāda kāle kalikalmaṣāpahaḥ | 24.63 |
vaicitravīrya svakulasya vṛddhyai pradehi rājyaṃ tava satsutāya |
yaśaśca dharmaṃ paramaṃ prasādaṃ mama tvamāpnoṣi tadaiva rājan |
ato'nyathā yaśaso dharmataśca hīnaḥ pratīpatvamupaiṣi me'taḥ | 24.64 |
cccxlvi.itīritaḥ prāha mamātivartinaḥ sutaṃ svayaṃ me pratibodhayeti |
sa vāsudevena vibodhito'pi pāpābhisandhirdhṛtarāṣṭrasūnuḥ |
utthāya tasmādanujairamātyairniyantumīśaṃ kumatirvyadhānmatim | 24.65 |
yeye tadā keśavasaṃ yamāya nyamantrayaṃ ste vibudhapratīpāḥ |
ato vikarṇapramukhā api sma vadhyatvamāyannaśubhāṃ gatiṃ ca | 24.66 |
karṇaḥ surāgryo'pi suyodhanārthe nyamantrayad bhāvato naiva duṣṭaḥ |
ato gatiścāsya suśobhanā'bhūd ye'trānukūlāḥ paramasya te śubhāḥ | 24.67 |
ṛṣibhirjāmadagnyena vyāsenāpyamitaujasā |
vāsudevātmanā caiva trirūpeṇaiva viṣṇunā | 24.68 |
mātāpitṛbhyāṃ bhīṣmādyairanuśiṣṭo'pi durmatiḥ |
duryodhano mantrayate mukundasyā'śu bandhanam | 24.69 |
sātyakiḥ kṛtavarmā ca tacchuśruvaturañjasā |
saṃ sthāpya kṛtavarmāṇaṃ rahaḥ sātyakiratra ca |
abhyetya keśavaṃ prāha duryodhanaviniścayam | 24.70 |
j ānannapyakhilaṃ kṛṣṇastacchrutvā sātyakermukhāt |
vaicitravīryamavadat paśya māmiti sarvagam | 24.71 |
atha tenā'hute putre sāmātye puruṣottamaḥ |
svaṃ rūpaṃ darśayāmāsa sarvagaṃ pūrṇasadguṇam | 24.72 |
tat kālasūryāmitadīpti sarvajagadbharaṃ śāṇsvatamaprameyam |
dṛṣṭvaiva cakṣūṃ ṣi suyodhanādyā nyamīlayan dīdhitivāritāni | 24.73 |
pidhāya rūpaṃ punareva taddharirvaicitravīryeṇa samarthitaḥ punaḥ |
kṛtvā'ndhameva prayayau suyodhanaṃ sahānugaṃ pāpatamaṃ prakāṇsya | 24.74 |
anantaśaktiḥ puruṣottamo'sau śakto'pi duryodhanacittanigrahe |
naiva vyadhādenamathoktakāriṇaṃ nipātayannandhatamasyanantaḥ | 24.75 |
Original text: Mahābhāratatātparyanirṇaya · Data entry Dvaita.net · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0