મહાભારતતાત્પર્યનિર્ણય · ભાગ 181200

ઇત્યુક્તોઽસૌ દૂત એત્યાઽહ તસ્મૈ સ ચાભ્યાગાદ્ યોદ્ધુકામો હરિશ્ચ । 22.200 ।
તં શાતકૌમ્ભે ગરુડે રથસ્થે સ્થિતં ચક્રાદીન્ કૃત્રિમાન્ સન્દધાનમ્ ।
શ્રીવત્સાર્થે દગ્ધવક્ષસ્થલં ચ દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણઃ પ્રાહસત્ પાપબુદ્ધિમ્ । 22.201 ।
તતોઽસ્ત્રશસ્ત્રાણ્યભિવર્ષમાણં વિજિત્ય તં વાસુદેવોઽરિણૈવ ।
ચકર્ત તત્કન્ધરં તસ્ય ચાનુ માતામહસ્યાચ્છિનત્ સાયકેન । 22.202 ।
અપાતયચ્ચાઽશુ શિરઃ સ તેન કાણ્સીશ્વરસ્યેશ્વરો વારણાસ્યામ્ ।
સ ચ બ્રહ્માહં વાસુદેવોઽસ્મિ નિત્યમિતિ જ્ઞાનાદગમત્ તત્ તમોઽન્ધમ્ । 22.203 ।
સાહાય્યકૃચ્ચાસ્ય ચ કાણ્સિરાજો યથૈવ કિર્મીરહિડિમ્બસાલ્વાઃ ।
અન્યે ચ દૈત્યા અપતં સ્તમોઽન્ધે તથૈવ સોઽપ્યપતત્ પાપબુદ્ધિઃ । 22.204 ।
નિહત્ય તૌ કેશવો રૌગ્મિણેયં પુનર્વૈદર્ભ્યાં જનયામાસ સદ્યઃ ।
સ ચૈકલવ્યો રામજિતઃ શિવાય ચક્રે તપોઽજેયતાં ચાઽપ તસ્માત્ । 22.205 ।
સ શર્વદત્તેન વરેણ દૃપ્તઃ પુનર્યોદ્ધું કૃષ્ણમેવાઽસસાદ ।
તસ્યાસ્ત્રશસ્ત્રાણિ નિવાર્ય કેશવશ્ચક્રેણ ચક્રે તમપાસ્તકન્ધરમ્ ।
સ ચાઽપ પાપસ્તમ એવ ઘોરં કૃષ્ણદ્વેષાન્નિત્યદુઃખાત્મકં તત્ । 22.206 ।
ચ્ચ્ચ્xઇઇઇ.એવં યદૂનામૃષભેણ સૂદિતે પૌણ્ડ્રે તથા કાણ્સિનૃપે ચ પાપે ।
કાણ્સીશપુત્રસ્તુ સુદક્ષિણાખ્યસ્તપોઽચરચ્છઙ્કરાયોરુભક્ત્યા । 22.207 ।
પ્રત્યક્ષગં તં શિવં પાપબુદ્ધિઃ કૃષ્ણાભાવં યાચતે દુષ્ટચેતાઃ ।
કૃત્યામસ્મૈ દક્ષિણાગ્નૌ શિવોઽપિ દૈત્યાવેશાદદદાદાવૃત્ આત્મા । 22.208।
સ દક્ષિણાગ્નિશ્ચાસુરાવેશયુક્તઃ સમ્પૂજિતઃ કાણ્સિરાજાત્મજેન ।
વરાદુમેશસ્ય વિવૃદ્ધશક્તિર્યયૌ કૃષ્ણો યત્ર સમ્પૂર્ણણ્સક્તિઃ । 22.209 ।
કૃષ્ણસ્તસ્ય પ્રતિઘાતાર્થમુગ્રં સમાદિશચ્ચક્રમનન્તવીર્યઃ ।
જ્ આજ્વલ્યમાનં તદમોઘવીર્યં વ્યદ્રાવયદ્ વહ્નિમિમં સુદૂરમ્ । 22.210 ।
કૃત્યાત્મકો વહ્નિરસૌ પ્રધાનવહ્નેઃ પુત્રશ્ચક્રવિદ્રાવિતોઽથ ।
સહાનુબન્ધં ચ સુદક્ષિણં તં ભસ્મીચકારાઽશુ સપુત્રભાર્યામ્ । 22.211 ।
દગ્ધ્વા પુરીં વારણસીં સુદર્શનઃ પુનઃ પાર્શ્વં વાસુદેવસ્ય ચાઽગાત્ ।
સુદક્ષિણોઽસૌ તમ એવ જગ્મિવાન્ કૃષ્ણદ્વેષાત્ સાનુબન્ધઃ સુપાપઃ । 22.212 ।
કૃષ્ણઃ ક્રીડન્ દ્વારવત્યાં સુપૂર્ણનિત્યાનન્દઃ ક્વચિદાહ સ્મ ભૈષ્મીમ્ ।
વિડમ્બયન્ ગૃહિણામેવ ચેષ્ટા નિત્યાવિરોધોઽપિ તયા વિદોષયા । 22.213 ।
ત્વયા નકાર્યં મમ કિઞ્ચ ભદ્રે મયાઽરીણાં માનભઙ્ગાર્થમેવ ।
સમાહૃત્ આઽસીતિ સા ચાવિયોગં સદા કૃષ્ણેનાઽત્મનોઽપ્યેવ વેત્ત્રી । 22.214 ।
સ્ત્રિયા ભેતવ્યં ભર્તુરિત્યેવ ધર્મં વિજ્ઞાપયન્તી દુઃખિતેવાઽસ દેવી ।
ત્ આં સાન્ત્વયામાસ ગૃહસ્થધર્મં વિજ્ઞાપયન્ દેવદેવોઽપ્યદુઃખામ્ । 22.215 ।
એવં ક્રીડત્યબ્જનાભે રમાયાં કૃષ્ણાદિષ્ટો ગોકુલં રૌહિણેયઃ ।
પ્રાયાદ્ દૃષ્ટ્વા તત્ર નન્દં યશોદાં તત્પૂજિતઃ કૃષ્ણવાર્તાં ચ પૃષ્ટઃ । 22.216 ।
માસૌ તત્ર ન્યવસદ્ ગોપિકાભી રેમે ક્ષીબો યમુનામાહ્વયચ્ચ ।
મત્તોઽયમિત્યેવ નદીમનાગતાં ચકર્ષ રામો લાઙ્ગલેનાગ્ર્યવીર્યઃ । 22.217 ।
પુનસ્તયા પ્રણતઃ સં સ્તુતશ્ચ વ્યસર્જયત્ તામથ નન્દગોપમ્ ।
આપૃચ્છ્ય જગાદ દ્વારકાં કેશવાય ન્યવેદયન્નન્દગોપાદિભક્તિમ્ । 22.218 ।
ચ્ચ્ચ્xઇવ્.તદૈવ મૈન્દો વિવિદશ્ચ ભૌમે હતે સખાયૌ દાનવાવેશયુક્તૌ ।
આનર્તરાષ્ટ્રં વાસુદેવપ્રતીપૌ વ્યનાણ્સયેતાં વાસુદેવોઽથ ચોચે । 22.219 ।

રામાય સોઽદાદ્ વરમબ્જનાભો વધ્યાવેતૌ ભવતાં તેઽપ્યવધ્યૌ ।
વરાદ્ વિરિઞ્ચસ્ય તથાઽમૃત્ આણ્સનાદુભૌ ચ મૈન્દો વિવિદો વ્રજેતિ । 22.220 ।
ગત્વા સ મૈન્દં પ્રથમં જઘાન ક્રોધાત્ યુદ્ધાયાઽગતં રૈવતાગ્રે ।
દિને પરસ્મિન્ વિવિદં જઘાન શિલા વર્ષન્તં મુસલેનાગ્ર્યકર્મા ।
તયોરાવિષ્ટૌ તાવસુરૌ તમોઽન્ધં પ્રાપ્તૌ ચ તાવશ્વિનૌ સ્વં ચ લોકમ્ । 22.221 ।
દુર્યોધનસ્યાઽસ પુત્રી રતિર્યા પૂર્વં નામ્ના લક્ષણા કાન્તરૂપા ।
સ્વયમ્બરસ્થાં ત્ આં બલાદેવ સામ્બો જગ્રાહ સા ચૈનમાસાનુરક્તા । 22.222 ।
બલાદ્ ગૃહીત્ આં વીક્ષ્ય તાં કર્ણમુખ્યા દુર્યોધનાદ્યા યુયુધુઃ ક્રોધદીપ્તાઃ ।
કૃચ્છ્રેણ તં વિરથીકૃત્ય ચૈકં સર્વે સમેતા જગૃહુર્ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ ।
કર્ણેન ભૂરિશ્રવસા ચસાર્દ્ધં બાહ્વોર્બલાદેવ દુર્યોધનસ્ય । 22.223 ।
શ્રુત્વૈવ તદ્ વૃષ્ણયઃ સર્વ એવ સમુદ્યમં ચક્રિરે કૌરવેષુ ।
નિવાર્ય તાન્ બલભદ્રઃ સ્વયં યયૌ સહોદ્ધવઃ કૌરવેયાઞ્છમાર્થી । 22.224 ।
પુરસ્ય બાહ્યોપવને સ્થિતઃ સ પ્રાસ્થાપયચ્ચોદ્ધવં કૌરવાર્થે ।
આગત્ય સર્વે કુરવોઽસ્ય પૂજાં ચક્રુઃ સ ચાઽહોગ્રસેનસ્ય ચાઽજ્ઞામ્ । 22.225 ।
આજ્ઞાપયદ્ વો નૃપતિઃ સ્મ યન્નઃ કુમારકઃ પ્રગૃહીતો ભવદ્ભિઃ ।
એકઃ સમેતૈર્બહુભિર્બાન્ધવાર્થં ક્ષાન્તં તન્નો મુઞ્ચતાઽશ્વેવ સામ્બમ્ । 22.226 ।
આજ્ઞાપયામાસ વ ઉગ્રસેન ઇત્યુક્તમેવ તુ નિશમ્ય કુરુપ્રવીરાઃ ।
સં શ્રાવ્ય દુષ્ટવચનાનિ બલં પુરં સ્વં ક્રોધાત્ સમાવિવિશુરત્ર ચુકોપ રામઃ । 22.227 ।
સ લાઙ્ગલેન તત્ પુરં વિકૃષ્ય જાહ્નવીજલે ।
નિપાતયન્ નિવારિતઃ પ્રણમ્ય સર્વકૌરવૈઃ । 22.228 ।
સભાર્યમાણ્સુ પુત્રકં સુયોધનાભિપૂજિતમ્ ।
સપારિબર્હમાપ્ય ચ પ્રજગ્મિવાન્ સ્વકાં પુરમ્ । 22.229 ।
ચ્ચ્ચ્xવ્.ઇત્યાદિકર્માણિ મહાન્તિ રામસ્યાઽસઞ્છેષસ્યાચ્યુતાવેશિનોઽલમ્ ।
યસ્યાચ્યુતાવેશવિશેષકાલં જ્ ઞાત્વા ભીમોઽપ્યસ્ય નોદેતિ યુદ્ધે । 22.230 ।
ક્રીડાયુદ્ધે બહુશો રૌહિણેયે વ્યક્તિં વિષ્ણોર્ભીમસેનો વિદિત્વા ।
ત્ આત્કાલિકીં ક્રીડમાનોઽપિ તેન નૈવોદ્યમં કુરુતે વિષ્ણુભક્ત્યા । 22.231 ।
તદા જયી પ્રભવત્યેષ રામો નાતિવ્યક્તસ્તત્ર યદા જનાર્દનઃ ।
તદા ભીમો વિજયી સ્યાત્ સદૈવ વિષ્ણોઃ કેશાવેશવાન્ યત્ સ રામઃ । 22.232 ।
એતાદૃશેનૈવ રામેણ યુક્તે કૃષ્ણે દ્વાર્વત્યાં નિવસત્યબ્જનાભે ।
સ્વપ્નેઽનિરુદ્ધેન રતા કદાચિદ્ બાણાત્મજોષા ચિત્રલેખામુવાચ । 22.233 ।
તમાનયેત્યથ સા ચિત્રવસ્ત્રે પ્રદર્શ્ય લોકાન્ સમદર્શયત્ તમ્ ।
પૌત્રં વિદિત્વા વચનાચ્ચ તસ્યાઃ કૃષ્ણસ્ય તં ચાઽનયત્ તત્ર રાત્રૌ । 22.234 ।
અનિરુદ્ધં ગુણોદારમાનીતં ચિત્રલેખયા ।
પ્રાપ્ય રેમે બાણસુતા દિવસાન્ સુબહૂનપિ । 22.235 ।
ગૂઢં કન્યાગૃહે તં તુ જ્ઞાત્વા કન્યાભિરક્ષિણઃ ।
ઊચુર્બાણાયાદિશચ્ચ કિઙ્કરાન્ ગ્રહણેઽસ્ય સઃ । 22.236 ।
આગતાનનિરુદ્ધસ્તાન્ પરિઘેણ મહાબલઃ ।
નિહત્ય દ્રાવયામાસ સ્વયમાયાત્ તતોઽસુરઃ ।
સ તુ યુદ્ધ્વાઽતિકૃચ્છ્રેણ નાગાસ્ત્રેણ બબન્ધ તમ્ । 22.237 ।
અથ કૃષ્ણઃ સમારુહ્ય ગરુડં રામસં યુતઃ ।

પ્રદ્યુમ્નેન ચ તત્રાગાત્ પ્રથમં તત્ર વહ્નિભિઃ । 22.238 ।
યુદ્ધ્વૈવાઙ્ગિરસા ચૈવ ક્ષણાદ્ વિદ્રાપ્ય તાન્ હરિઃ ।
વિદ્રાપ્ય સર્વપ્રમથાનાસસાદ જ્વરં તતઃ । 22.239 ।
તેન ભસ્મપ્રહારેણ જ્વરિતં રોહિણીસુતમ્ ।
આણ્સ્લિષ્ય વિજ્વરં ચક્રે વાસુદેવો જગત્પ્રભુઃ । 22.240 ।
ચ્ચ્ચ્xવિ.સ્વયં વિક્રીડ્ય તેનાથ કઞ્ચિત્ કાલં જનાર્દનઃ ।
નિષ્પિષ્ય મુષ્ટિભિશ્ચાન્યં સસર્જ જ્વરમચ્યુતઃ । 22.241 ।
સ્વયં જિત્વાઽપિ ગિરિશભૃત્યં નાલમિતિ પ્રભુઃ ।
સ્વભૃત્યેનૈવ જેતવ્ય ઇત્યન્યં સસૃજે તદા । 22.242 ।
જ્વરેણ વૈષ્ણવેનાસૌ સુભૃશં પીડિતસ્તદા ।
ગ્રાસાર્થમુપનીતશ્ચ જગામ શરણં હરિમ્ ।
તેન સ્તુતઃ સ ભગવાન્ મોચયામાસ તં વિભુઃ । 22.243 ।
ક્રીડાર્થમત્યલ્પજનેષ્વપિ પ્રભુઃ કથઞ્ચિદેવ વ્યજયદ્ વ્યથાં વિના ।
ઇત્યાદિ મોહાય સ દર્શયત્યજો નિત્યસ્વતન્ત્રસ્ય કુતો વ્યથાદયઃ । 22.244 ।
યદા જ્વરાદ્યા અખિલાઃ પ્રવિદ્રુતાસ્તદા સ્વયં પ્રાપ હરિં ગિરીશઃ ।
તયોરભૂદ્ યુદ્ધમથૈનમચ્યુતો વિજૃમ્ભયામાસ હ જૃમ્ભણાસ્ત્રતઃ । 22.245 ।
વિજૃમ્ભિતે શઙ્કરે નિષ્પ્રયત્ને સ્થાણૂપમે સં સ્થિતે કઞ્જજાતઃ ।
દૈત્યાવેશાદ્ વાસુદેવાનભિજ્ઞં સમ્બોધયામાસ સદુક્તિભિર્વિભુઃ । 22.246 ।
પ્રગૃહ્ય શર્વં ચ વિવેશ વિષ્ણોઃ સ તૂદરં દર્શયામાસ તત્ર ।
શિવસ્ય રૂપં સ્તમ્ભિતં બિલ્વનામ્નિ વને ગિરીશેન ચ યત્ તપઃ કૃતમ્ । 22.247 ।
શૈવં પદં પ્રાપ્તુમેવાચ્યુતાચ્ચ તચ્ચાવદત્ કઞ્જજઃ શઙ્કરસ્ય ।
અપેતમોહોઽથ વૃષધ્વજો હરિં તુષ્ટાવ બાણોઽભિસસાર કેશવમ્ ।
તસ્યાચ્યુતો બાહુસહસ્રમચ્છિનત્ પુનશ્ચારિં જગૃહે તચ્છિરોઽર્થે । 22.248 ।
તદા ણ્સિવેન પ્રણતો બાણરક્ષણકામ્યયા ।
કૃત્વા સ્વભક્તં બાણં તં રરક્ષ દ્વિભુજીકૃતમ્ ।
મોચયિત્વાઽનિરુદ્ધં ચ યયૌ બાણેન પૂજિતઃ । 22.249 ।
એવમગ્નીનઽ ન્ગિરસં જ્વરં સ્કન્દમુમાપતિમ્ ।
બાણં ચાયત્નતો જિત્વા પ્રાયાદ્ દ્વારવતીં પુનઃ । 22.250 ।
યેનાયત્નેન વિજિતઃ સર્વલોકહરો હરઃ ।
કિં જ્વરાદિજયો વિષ્ણોસ્તસ્યાનન્તસ્ય કથ્યતે । 22.251 ।
ચ્ચ્ચ્xવિઇ.ઈદૃશાનન્તસઙ્ખ્યાનાં શિવાનાં બ્રહ્મણામપિ ।
રમાયા અપિ યદ્વીક્ષાં વિના ન ચલિતું બલમ્ । 22.252 ।
નચ જ્ઞાનાદયો ભાવા નચાસ્તિત્વમપિ ક્વચિત્ ।
અનન્તશક્તેઃ કૃષ્ણસ્ય ન ચિત્રઃ શૂલિનો જયઃ । 22.253 ।
ચિત્રલેખાસમેતોષાન્વિતપૌત્રસમન્વિતઃ ।
સરામઃ સસુતો વીન્દ્રમારુહ્ય દ્વારકાં ગતઃ ।
રેમે તત્ર ચિરં કૃષ્ણો નિત્યાનન્દો નિજેચ્છયા । 22.254 ।
એવં વિધાન્યગણિત્ આનિ યદૂત્તમસ્ય કર્માણ્યગણ્યમહિમસ્ય મહોત્સવસ્ય ।
નિત્યં રમાકમલજન્મગિરીશશક્રસૂર્યાદિભિઃ પરિનુતાનિ વિમુક્તિદાનિ । 22.255 ।
એવં વસત્યમિતપૌરુષવીર્યસારે નારાયણે સ્વપુરિ શક્રધનઞ્જયોક્તઃ ।

સમ્પ્રાપ્ય લોમશમુનિઃ સકલાનિ તીર્થાન્યાપ્તું સ પાણ્ડુતનયેષુ સહાય આસીત્ । 22.256 ।
પૃથ્વીં પ્રદક્ષિણત એત્ય સમસ્તતીર્થસ્નાનં યથાક્રમત એવ વિધાય પાર્થાઃ ।
સમ્પૂજ્ય તેષુ નિખિલેષુ હરિં સુભક્ત્યા કૃષ્ણે સમર્પયિતુમાપુરથ પ્રભાસમ્ ।
સમ્ભાવનાય સકલૈર્યદુભિઃ સમેતસ્તેષાં ચ રામસહિતો હરિરાજગામ । 22.257 ।
પાર્થૈઃ સમ્પૂજિતસ્તત્ર કૃષ્ણો યદુગણૈઃ સહ ।
પાર્થાન્ સમ્પૂજયામાસુર્વૃષ્ણયશ્ચાઽજ્ઞયા હરેઃ । 22.258 ।
તત્ર ભીમં તપોવેષં દૃષ્ટ્વાઽતિસ્નેહકારણાત્ ।
દુર્યોધનં નિન્દયતિ રામે સાત્યકિરબ્રવીત્ । 22.259 ।
સર્વે વયં નિહત્યાદ્ય સકર્ણાન્ ધૃતરાષ્ટ્રજ્ આન્ ।
અભિમન્યું સ્થાપયામો રાજ્યે યાવત્ ત્રયોદશમ્ । 22.260 ।
સં વત્સરં સમાપ્યૈવ પુરં યાસ્યન્તિ પાણ્ડવાઃ ।
તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા રાજ્યં શાસતુ પૂર્વવત્ । 22.261 ।
એવં વદત્યેવ શિનિપ્રવીરે જનાર્દનઃ પાર્થમુખાન્યુદીક્ષ્ય ।
ઉવાચ શૈનેય ન પાણ્ડુપુત્રાઃ પરેણ સં સાધિતરાજ્યકામાઃ । 22.262 ।
ચ્ચ્ચ્xવિઇઇ.સ્વબાહુવીર્યેણ નિહત્ય શત્રૂનાપ્સ્યન્તિ રાજ્યં ત ઇતીરિતેઽમુના ।
તથેતિ પાર્થા અવદં સ્તતસ્તે કૃષ્ણં પુરસ્કૃત્ય યયુર્દશાર્હાઃ । 22.263 ।
ક્રમેણ પાર્થા અપિ શૈશિરં ગિરિં સમાસદં સ્તત્ર કૃષ્ણાં સુદુર્ગે ।
વિષજ્જન્તીમીક્ષ્ય તૈઃ સમ્સ્મૃતોઽથ હૈડિમ્બ આયાત્ સહિતો નિશાચરૈઃ । 22.264 ।
ઉવાહ કૃષ્ણાં સ તુ તસ્ય ભૃત્યા ઊહુઃ પાર્થાં સ્તે બદર્યાણ્સ્રમં ચ ।
પ્રાપ્યાત્ર નારાયણપૂજયા કૃતસ્વકીયકાર્યા યયુરુત્તરાં દિશમ્ । 22.265 ।
અતીત્ય શર્વશ્વશુરં ગિરિં તે સુવર્ણકૂટં નિષધં ગિરિં ચ ।
મેરોઃ પ્રાચ્યાં ગન્ધમાદે ગિરૌ ચ પ્રાપુર્બદર્યાણ્સ્રમમુત્તમં ભુવિ । 22.266 ।
તસ્મિન્ મુનીન્દ્રૈરભિપૂજ્યમાના નારાયણં પૂજયન્તઃ સદૈવ ।
ચક્રુસ્તપો જ્ઞાનસમાધિયુક્તં સત્તત્ત્વવિદ્યાં પ્રતિપાદયન્તઃ । 22.267 ।
એવં બદર્યાં વિહરત્સુ તેષુ ક્વચિદ્ રહઃ કૃષ્ણયા વાયુસૂનૌ ।
સ્થિતે ગરુત્માનુરગં જહાર મહાહ્રદાદ્ વાસુદેવાસનાગ્ર્યઃ । 22.268 ।
તત્પક્ષવાતેન વિચાલિતે તુ તસ્મિન્ ગિરૌ કમલં હૈમમગ્ર્યમ્ ।
પપાત કૃષ્ણાભીમયોઃ સન્નિધાને ઉદ્યદ્ભાનોર્મણ્ડલાભં સુગન્ધમ્ । 22.269 ।
દૃષ્ટ્વાઽતિગન્ધં વરહેમકઞ્જં કુતૂહલાદ્ દ્રૌપદી ભીમસેનમ્ ।
બહૂન્યયાચત્ તાદૃશાન્યાનુભાવમવિષહ્યં જ્ આનતી દેવદૈત્યૈઃ । 22.270 ।
તયાઽર્થિતઃ સગદસ્તુઙ્ગમેનં ગિરિં વેગાદારુહદ્ વાયુસૂનુઃ ।
પ્રશસ્યમાનઃ સુરસિદ્ધસઙ્ઘૈઃ મૃત્નન્ દૈત્યાન્ સિં હશાર્દૂલરૂપાન્ । 22.271 ।
આસેદિવાં સ્તત્ર હનૂમદાખ્યં નિજં રૂપં પ્રોદ્યદાદિત્યભાસમ્ ।
જ્ આનન્નપ્યેનં સ્વીયરૂપં સ ભીમશ્ચિક્રીડ એતેન યથા પરેણ । 22.272 ।
ધર્મો દેવાનાં પરમો માનુષત્વે સ્વીયે રૂપેઽપ્યન્યવદેવ વૃત્તિઃ ।
અનાદાનં દિવ્યશક્તેર્વિશેષાન્નરસ્વભાવે સર્વદા ચૈવ વૃત્તિઃ ।
તસ્માદ્ ભીમો હનુમાં શ્ચૈક એવ જ્યાયઃ કનીયોવૃત્તિમત્રાભિપેદે । 22.273 ।
ચ્ચ્ચ્xઇx.સર્વે ગુણા આવૃત્ આ માનુષત્વે યુગાનુસારાન્મૂલરૂપાનુસારાત્ ।
ક્રમાત્ સુરાણાં ભાગતોઽવ્યક્તરૂપા આદાનતો વ્યક્તિમાયાન્ત્યુરૂણામ્ । 22.274 ।
નૈવાવ્યક્તિઃ કાચિદસ્તીહ વિષ્ણોઃ પ્રાદુર્ભાવેઽપ્યતિસુવ્યક્તશક્તેઃ ।

ઇચ્છાવ્યક્તિઃ પ્રાયશો મારુતસ્ય તદન્યેષાં વ્યક્તતા કારણેન । 22.275 ।
તસ્માદ્ ભીમો ધર્મવૃદ્ધ્યર્થમેવ સ્વીયે રૂપેઽપ્યન્યવદ્ વૃત્તિમેવ ।
પ્રદર્શયામાસ તથાઽસુરાણાં મોહાયૈવાણ્સક્તવચ્છક્તિરૂપઃ । 22.276 ।
તદ્રૂપવૃદ્ધિં ભીમસેનોઽથ દૃષ્ટ્વા ણ્સ્રુત્વા હનૂમન્મુખતઃ કથાણ્સ્ચ ।
રામસ્ય તચ્ચાતુરાત્મ્યં ચ દિવ્યં ચાતુર્યુગં ધર્મમપ્યગ્ર્યમેવ । 22.277 ।
ધ્વજાદ્ બીભત્સોર્ગર્જનેનૈવ શત્રુપરાભવે તેન દત્તેઽર્જુનસ્ય ।
યયૌ પ્રણમ્યૈનમાણ્સ્વેવ ભીમઃ સૌગન્ધિકં વનમત્યગ્ર્યરૂપમ્ । 22.278 ।
નરાગમ્યાં નલ્ . ઇનીમેત્ય તત્ર દૃષ્ટ્વા પદ્માન્યદ્ભુતાકારવન્તિ ।
હૈમાનિ દિવ્યાન્યતિગન્ધવન્તિ સામાસદદ્ વાર્યમાણો નરાણ્સૈઃ । 22.279 ।
તે ભીમમાત્તાયુધમુગ્રરૂપં મહાબલં રૂપનવાવતારમ્ ।
ન્યવારયન્ ક્રોધવશા સમેતાઃ શતં સહસ્રાણ્યજિતાનિ સઙ્ખે । 22.280 ।
વરાચ્છિવસ્યૈવ પરૈરજેયાઃ શસ્ત્રાસ્ત્રવૃષ્ટિં મુમુચુઃ સુભીમામ્ ।
ભીમેઽખિલજ્ઞે તપસાં નિધાને બલોદધૌ શૈવશાસ્ત્રં વદન્તઃ । 22.281 ।
ત્ આન્ વૈષ્ણવૈરેવ શાસ્ત્રૈઃ સ ભીમો વિજિત્ય પૂર્વં વાઙ્મયે સઙ્ગરે તુ ।
શાસ્ત્રાસ્ત્રવર્ષસ્ય કુર્વન્ પ્રતીપં જઘ્નેઽખિલાન્ ગદયા તેષુ વીરાન્ । 22.282 ।
વાતેન કુન્ત્યાં બલવાન્ સ જાતઃ શૂરસ્તપસ્વી દ્વિષતાં નિહન્તા ।
સત્યે ચ ધર્મે ચ રતઃ સદૈવ પરાક્રમે શત્રુભિરપ્રધૃષ્યઃ । 22.283 ।
તત્રાપરાં શ્ચૈવ બહૂનસત્યં નિરીશ્વરં ચાપ્રતિષ્ઠં ચ લોકમ્ ।
સિદ્ધોઽહમીશોઽહમિતિ બ્રુવાણાન્ ગુણાન્ વિષ્ણોઃ ખ્યાપયન્ વાદતોઽજૈત્ । 22.284 ।
ભિન્નં વિષ્ણુમધિકં સર્વતશ્ચ બ્રુવન્ પ્રવીરાન્ લક્ષમેષાં નિજઘ્ને ।
તે તસ્ય વીર્યં ચ બલં ચ દૃષ્ટ્વા વિદ્યાબલં બાહુબલં તથૈવ ।
ચ્ચ્ચ્xx.અણ્સક્નુવન્તઃ સહિતાઃ સમસ્તા હતપ્રવીરાઃ સહસા નિવૃત્ત્ આઃ । 22.285 ।
વિક્રમ્ય તાન્ ગદયાઽસૌ નિહત્ય વિદ્રાપ્ય સર્વાન્ નલ્ . ઇનીં પ્રવિશ્ય ।
પીત્વાઽમૃત્ આમ્ભશ્ચ તતોઽમ્બુજાનિ દિવ્યાનિ જગ્રાહ કુરુપ્રવીરઃ । 22.286 ।
અથો કલહશં સીનિ નિમિત્તાનિ યુધિષ્ઠિરઃ ।
દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણામપૃચ્છચ્ચ ક્વ ભીમ ઇતિ દીનધીઃ । 22.287 ।
સૌગન્ધિકાર્થં યાતં તં શ્રુત્વા કૃષ્ણામુખાન્નૃપઃ ।
આરુહ્ય રાક્ષસશ્રેષ્ઠાન્ કૃષ્ણયા ભ્રાતૃભિઃ સહ । 22.288 ।
યયૌ વૃકોદરો યત્ર દૃષ્ટ્વા ચૈનમવસ્થિતમ્ ।
ઉવાચ મૈવમિત્યેનં ભીતો ગિરિશકોપતઃ । 22.289 ।
દેવેભ્યો મરણાદ્ ભીત્ આ રાક્ષસા વિત્તપાજ્ઞયા ।
તદીયાં નલ્ . ઇનીં તે હિ રક્ષન્ત્યસ્યાઽશ્રયો હરઃ ।
જ્ આનન્ વિત્તેશ્વરો ભીમમાહાત્મ્યં ન ચુકોપ હ । 22.290 ।
વસત્સુ તત્ર પાર્થેષુ પુનઃ કતિપયૈર્દિનૈઃ ।
ઉવાચ ભીમસેનસ્ય યશોધર્માદિભિવૃદ્ધયે । 22.291 ।
પઞ્ચવર્ણાનિ પુષ્પાનિ કૃષ્ણા વીક્ષ્યાઽહૃત્ આનિ તુ ।
મારુતેન કુબેરસ્ય ગૃહાન્નૃભિરગમ્યતઃ । 22.292 ।
અગમ્યોઽયં ગિરિઃ સર્વૈઃ કુબેરેણાભિપાલિતઃ ।
અદ્ય ત્વયૈવ ગન્તવ્યો વિધૂયાખિલરાક્ષસાન્ । 22.293 ।
ઇત્યુક્ત આણ્સુ સગદઃ સધનુઃ સબાણો ભીમો ગિરીન્દ્રમજિતોરુબલો વિગાહે ।

પ્રાપ્તં નિશામ્ય બલદૈવતસૂનુમત્ર પદ્મત્રયં ન્યરુણદુદ્ધતરાક્ષસાનામ્ । 22.294 ।
અગ્રે નિધાય મણિમન્તમજેયમુગ્રં શમ્ભોર્વરાદ્ વિવિધશસ્ત્રમહાભિવૃષ્ટ્યા ।
ત્ આન્ સર્વરાક્ષસગણાન્ મણિમત્સમેતાન્ ભીમો જઘાન સપદિ પ્રવરૈઃ શરૌઘૈઃ । 22.295 ।
અવધ્યાં સ્તાન્ ક્ષણેનૈવ હત્વા ભીમો મહાબલઃ ।
રણે ક્રોધવશાન્ સર્વાનતિષ્ઠદ્ ગિરિમૂર્દ્ધનિ । 22.296 ।
ચ્ચ્ચ્xxઇ.તે હતા ભીમસેનેન પ્રાપુરન્ધન્ધન્તમોઽખિલાઃ ।
હતાઃ સૌગન્ધિકવને મણિમાં શ્ચ પુનઃ કલૌ ।
જ્ આતો મિથ્યામતિં સમ્યગાસ્તીર્યાઽપુસ્તમોઽધિકમ્ । 22.297 ।
તતો વૈશ્રવણો રાજા મહાપદ્મત્રયે હતે ।
રાક્ષસાનામવધ્યાનાં સખાયે મણિમત્યપિ ।
આરુરોહ રથં દિવ્યં યોદ્ધુકામો વૃકોદરમ્ । 22.298 ।
અસુરાવેશતસ્તસ્ય ભીમે ક્રોધો મહાનભૂત્ ।
સ આજગામ ભીમેન યોદ્ધું વિત્તપતિઃ સ્વયમ્ । 22.299 ।
તસ્મિન્ કાલે ભીમસેનસ્ય ઘોષં શ્રુત્વા રાજાઽપૃચ્છદાણ્સુ સ્મ કૃષ્ણામ્ ।
ક્વ ભીમ ઇત્યેવ તયોદિતં ચ શ્રુત્વા જગામઽશુ રક્ષોઽં સસં સ્થઃ । 22.300 ।
સભ્રાતૃકે મુનિભિઃ કૃષ્ણયા ચ ગતે રાજન્યત્ર ભીમં કુબેરઃ ।
દૃષ્ટ્વાઽસુરાવેશતો ધર્મજં ચ કિઞ્ચિન્મુક્તઃ સ્નેહયુક્તસ્તથાઽસ । 22.301 ।
ધૃત્ આયુધં ભીમમીક્ષ્યાપિ કિઞ્ચિદ્ દૈત્યાવેશાદ્ બહુ મેને ન ભીમમ્ ।
અગસ્ત્યશાપં ચાવદત્ સ્વસ્ય પૂર્વં સખાયનાણ્સે કારણં રાજરાજઃ । 22.302 ।
દૈત્યાવેશાદુજ્ઝિતઃ શાન્તભાવો દદૌ નિજં સ્થાનમેષાં સુતુષ્ટઃ ।
આવાસાર્થં તેઽવસં સ્તત્ર પાર્થાસ્તથાઽન્યેષાં દૈવતાનાં ગૃહેષુ । 22.303 ।
તત્રૈવ તેષાં વસતાં મહાત્મનામાનન્દિનામબ્દચતુષ્ટયે ગતે ।
પઞ્ચાબ્દમધ્યાપ્ય મહાન્તિ ચાસ્ત્રાણીન્દ્રો ગુર્વર્થં ફલ્ગુનેનાર્થિતોઽભૂત્ । 22.304 ।
વધં વવ્રે સ્વશત્રૂણામિન્દ્રઃ પાર્થાત્ સ્વરૂપતઃ ।
નિવાતકવચાખ્યાનાં યેષાં બ્રહ્મા દદૌ વરમ્ ।
અવધ્યત્વં સુરૈર્દૈત્યૈર્ગન્ધર્વૈઃ પક્ષિરાક્ષસૈઃ । 22.305 ।
પુનરિન્દ્રેણાર્થિતોઽદાજ્જહીમાન્ નરદેહવાન્ ।
ઇતિ તેનાર્જુનં શક્રઃ સ્વાત્માનં નરદેહગમ્ ।
જગાદ તાન્ જહીત્યેવ કિરીટં સ્વં નિબદ્ધ્ય ચ । 22.306 ।
ચ્ચ્ચ્xxઇઇ.ઐન્દ્રં સ્યન્દનમારુહ્ય પાર્થો માતલિસં યુતઃ ।
ગાણ્ડીવં ધનુરાદાય યયૌ હન્તું મહાસુરાન્ । 22.307 ।
શઙ્ખં દદુસ્તસ્ય દેવા દેવદત્તઃ સ શઙ્ખરાટ્।
નાદયન્ શઙ્ખઘોષેણ ધનુર્વિષ્ફરયન્ મહત્ । 22.308 ।
દધાનઃ કુણ્ડલે દિવ્યે શક્રદત્તે સુભાસ્વરે ।
આસસાદ પુરં દિવ્યં દૈત્યાનામિન્દ્રનન્દનઃ । 22.309 ।
તસ્ય શઙ્ખધ્વનિં શ્રુત્વા ગાણ્ડીવસ્ય ચ નિસ્સ્વનમ્ ।
અભિસસ્રુર્મહાવીર્યા નિવાતકવચાસુરાઃ । 22.310 ।
તિસ્રઃ કોટ્યો દાનવાનાં સ્વયમ્ભુવરગર્વિતાઃ ।
નાનાયુધૈ રણે પાર્થમભ્યવર્ષન્ સુસં હતાઃ । 22.311 ।
તેષાં સ શસ્ત્રાણિ કિરીટમાલી નિવાર્ય ગાણ્ડીવધનુઃ પ્રમુક્તૈઃ ।

શરૈઃ શિરાં સિ પ્રચકર્ત વીરો મહાસ્ત્રશિક્ષાબલસમ્પ્રયુક્તૈઃ । 22.312 ।
સર્વે હતાસ્તેન મહારથેન તે દાનવાઃ સોઽપિ યયૌ તથાઽન્યાન્ ।
પૌલોમકાલેયગણાભિધાનાન્ ષષ્ટિં સહસ્રાણિ મહારથાનામ્ । 22.313 ।
ત્ આનસ્ત્રશસ્ત્રાણ્યભિવર્ષમાણાન્ ધનઞ્જયઃ પાણ્સુપતાસ્ત્રતો દ્રાક્ ।
દગ્ધ્વા યયૌ પુનરેવેન્દ્રસદ્મ તં સસ્વજે પ્રીતિયુક્તશ્ચ શક્રઃ । 22.314 ।
યયુરન્ધં તમસ્તેઽપિ સર્વદેવદ્વિષોઽસુરાઃ ।
અથાનુજ્ઞાપ્ય પિતરં રથેનૈન્દ્રેણ ભાસ્વતા ।
સોદર્યાણાં સકાણ્સં સ યયૌ વજ્રધરાત્મજઃ । 22.315 ।
આયાન્તમીક્ષ્ય બીભત્સું મુમુદુર્ભ્રાતરોઽધિકમ્ ।
ઊષુણ્સ્ચ ચતુરોઽબ્દાં સ્તે પુનર્મેરૌ પ્રમોદિનઃ । 22.316 ।
કથાભિર્વાસુદેવસ્ય ધ્યાનેનાભ્યર્ચનેન ચ ।
યયૌ કાલઃ સુખેનૈવ તેષાં વિષ્ણુરતાત્મનામ્ । 22.317 ।
નૈવ શત્રૂનનુત્સાદ્ય નાનાદાય મહદ્ યશઃ ।
ચ્ચ્ચ્xxઇઇઇ.નાકૃત્વા વાસુદેવાજ્ઞાં રાજ્ઞાં મુખ્યગતિર્ભવેત્ । 22.318 ।
તદન્યેષાં તુ વર્ણાનાં ક્ષમા બાહ્યેષુ ણ્સત્રુષુ ।
પ્રાયો ધર્મ ઇતિ પ્રોક્તો હરેરાજ્ઞાઽખિલસ્ય ચ । 22.319 ।
ઇતિ ભીમવચઃ શ્રુત્વા સસોદર્યો યુધિષ્ઠિરઃ ।
રાક્ષસસ્કન્ધમારૂઢઃ કૃષ્ણયા ચાઽયયૌ પુનઃ । 22.320 ।
પાદેષુ તેષુ નિવસત્સુ હિમાચલસ્ય યામ્યાણ્સ્રિતેષુ પવમાનસુતઃ કદાચિત્ ।
ધન્વી મૃગાનનુચરન્ સહસાઽસસાદ હાઽયોઃ સુતં નહુષમાજગરોરુરૂપમ્ । 22.321 ।
પૂર્વં હિ વૃત્રવધતોઽમ્બુજનાલ્ . અતન્તુસં સ્થે શચીપ્રણયિનિ પ્રવિચિન્ત્ય દેવાઃ ।
ચક્રુસ્ત્રિલોકપતિમાયુસુતં વરં ચ દત્વાઽક્ષિગોચરતપોઽસ્ય બલં ચ સર્વમ્ । 22.322 ।
સ સર્વસુરવિપ્રેન્દ્રતપશ્ચ બલમક્ષયમ્ ।
અવાપ્ય વવૃધે નિત્યં દર્પાદૈચ્છચ્છચીમપિ । 22.323 ।
સ ઇન્દ્રવચનાચ્છચ્યા મહર્ષિગણવાહને ।
નિયુક્તો વઞ્ચનાયૈવ વાહયામાસ તાનૃષીન્ । 22.324 ।
સ શચીપ્રતિષેધાર્થમગસ્ત્યેન મહાત્મના ।
વેદપ્રામાણ્યવિષયે પૃષ્ટો નેત્યાહ મૂઢધીઃ ।
પ્રમાણમિતિ તેનોક્તઃ શિરસ્યેનં પદાઽહનત્ । 22.325 ।
તદા ભૃગું તસ્ય જટાસુ લીનં કદાઽપિ તસ્યાક્ષિપથં ન યાતમ્ ।
આવિશ્ય કઞ્જપ્રભવઃ શશાપ વ્રજાઽશુ પાપાજગરત્વમેવ । 22.326 ।
ષષ્ઠે કાલે યસ્ત્વયાઽસાદિતઃ સ્યાત્ સ તે વશં યાતુ બલાધિકોઽપિ ।
યદા ગૃહીતં પુરુષં નિહન્તું ન શક્ષ્યસે યદિ સ ત્વદ્ગૃહીતઃ ।
શક્તોઽપિ નાઽત્માનમભિપ્રમોચયેત્ તદાઽસ્ય સ્યાત્ ત્વત્તપોઽગ્ર્યં બલં ચ । 22.327 ।
સર્વદેવમુનીનાં યત્ તપસ્ત્વાં સમુપાણ્સ્રિતમ્ ।
તચ્ચ સર્વં તમેવૈતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા । 22.328 ।
યદા પ્રશ્નાં સ્ત્વદીયાં શ્ચ કશ્ચિત્ પરિહરિષ્યતિ ।
ચ્ચ્ચ્xxઇવ્.તદા ગન્તાઽસિ ચ દિવં વિસૃજ્યાઽજગરં તનુમ્ ।
સ્મૃતિશ્ચ મત્પ્રસાદેન સર્વદા તે ભવિષ્યતિ । 22.329 ।
ભૃગુદેહગતેનૈવં શપ્તઃ કમલયોનિના ।

પપાતાજગરો ભૂત્વા નહુષઃ ક્ષણમાત્રતઃ । 22.330 ।
ઇન્દ્રોઽપ્યવાપ સ્વં સ્થાનમિષ્ટ્વા વિષ્ણું વિપાપકઃ ।
ધર્મવૃદ્ધ્યર્થમેવૈતત્ પાપમાસીચ્છચીપતેઃ । 22.331 ।
નહિ લોકાવનં પાપં ત્રૈલોક્યેશસ્ય વજ્રિણઃ ।
વૃત્રં હત્વા મહાનાસેત્યાદિ વેદપદં ચ યત્ । 22.332 ।
ક્વચિત્ પાપં ચ પુણ્યાનાં વૃદ્ધયે ભવતિ સ્ફુટમ્ ।
વૃત્રહત્યા યથેન્દ્રસ્ય જાતા ધર્મસ્ય વૃદ્ધયે । 22.333 ।
દેવાનાં વા મુનીનાં વા ભવેદેવં નવૈ નૃણામ્ ।
પાપં યત્ પુણ્યમેવૈતદસુરાણાં વિલોમતઃ ।
એવં સ્કાન્દે હિ વચનં ન પાપં તચ્છચીપતેઃ । 22.334 ।
નાન્યસ્ય પદમાપ્સ્યન્તિ તદ્ દેવાનાં વ્રતં પરમ્ ।
તસ્માત્ તે નહુષં શક્રપદે નિદધુરીશ્વરાઃ । 22.335 ।
તસ્મિન્નેવં નિપતિતે બ્રહ્મણઃ શાપકારણાત્ ।
અષ્ટાવિં શતિમે પ્રાપ યુગે ભીમસ્તમુલ્બણમ્ ।
જ્ આનન્નેવ તદીયં તત્ તપ આદાતુમીપ્સયા । 22.336 ।
યત્તત્ સુરાણાં સર્વેષાં મુનીનાં ચ તપઃ સ્થિતમ્ ।
તદ્ ગૃહીતું વશગવદિચ્છયૈવાઽસ મારુતિઃ । 22.337 ।
દેવાનાં હિ નૃજ્ આતાનામલ્પં વ્યક્તં ભવેદ્ બલમ્ ।
ઇચ્છયા વ્યક્તતાં યાતિ વાયોરન્યેષુ તચ્ચ ન । 22.338 ।
નિત્યવ્યક્તા ગુણા વિષ્ણોરિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિર્ણયઃ ।
એવમન્યેઽપિ હિ ગુણા માનુષાદિષુ જન્મસુ । 22.339 ।
ચ્ચ્ચ્xxવ્.દેવાનાં માનુષાદૌ તુ શક્યેઽપ્યવ્યક્તતાકૃતેઃ ।
ધર્મવૃદ્ધિર્ભવેત્ તેષાં પ્રીતો ભવતિ કેશવઃ । 22.340 ।
તન્માનુષે બલે તસ્ય વરાદ્ વારિતવત્ સ્થિતે ।
દૈવં બલં ન શક્તોઽપિ વ્યક્તં ચક્રે ન મારુતિઃ । 22.341 ।
આત્મમોક્ષાય ન પ્રશ્નાન્ વ્યાજહાર સ ચાભિભૂઃ ।
વિદ્યોપજીવનં ધર્મો વિપ્રાણામપિ નો યતઃ । 22.342 ।
કિમુત ક્ષત્રિયસ્યેતિ જાનન્નપિ વૃકોદરઃ ।
તત્પ્રશ્નપરિહારેણ નાઽત્મમોક્ષં સમૈચ્છત । 22.343 ।
અયતન્તમપિ હ્યેનં ચાલનાયાપિ નાણ્સકત્ ।
પૂર્ણોઽપિ સર્વલોકાનાં બલેન નહુષસ્તદા ।
વેષ્ટયિત્વૈવ તં ભીમં સ્થિતોઽસૌ નાણ્સકત્ પરમ્ । 22.344 ।
ભ્રાતૃમાત્રાદિષુ સ્નેહાત્ ક્ષિપ્રમાત્મવિમોક્ષણમ્ ।
ઇચ્છન્નપિ ન મોક્ષાય યત્નં ચક્રે વૃકોદરઃ ।
સર્વદેવમુનીન્દ્રાણાં તપ આદાતુમત્રગમ્ । 22.345 ।
ભ્રાત્રાદિષુ સ્નેહવશાન્ન સ્થાતવ્યમિહેત્યપિ ।
મન્વાનઃ કાલતો ભઙ્ગં સ્વયમેવૈષ યાસ્યતિ ।
આજ્ઞયા વાસુદેવસ્ય દાર્ઢ્યાદ્ દેહસ્ય મે તથા । 22.346 ।
સ્રસ્તાઙ્ગે પતિતે સર્પે યાસ્યામીતિ વિચિન્તયન્ ।
તસ્થૌ ભીમો હરિં ધ્યાયન્ સ્વભાવાન્ન તદિચ્છયા । 22.347 ।

તદૈવ બ્રહ્મવચનાત્ પૂર્વોક્તાત્ કેશવાજ્ઞયા ।
બલં તપશ્ચ સર્વસ્ય તત્સ્થમાયાદ્ વૃકોદરમ્ । 22.348 ।
પૂરિતે નહુષસ્થેન તપસા ચ બલેન ચ ।
ભીમે સ નહુષોઽથાઽસીત્ સ્રસ્તભોગઃ શનૈઃ શનૈઃ । 22.349 ।
ગતે ભીમે નિમિત્તાનિ દૃષ્ટ્વા રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ।
પપ્રચ્છ ક્વ ગતો ભીમ ઇતિ કૃષ્ણાં ચલન્મનાઃ । 22.350 ।
ચ્ચ્ચ્xxવિ.યાતં મૃગાર્થં સ નિશમ્ય તસ્યાસ્તદૂરુવેગાત્ પતિતાન્ નગેન્દ્રાન્ ।
દૃષ્ટ્વા પથા તેન યયૌ સ તત્ર દૃષ્ટ્વા ચ સર્પાવૃતમન્વપૃચ્છત્ । 22.351 ।
સ કારણં નહુષાત્ સર્વમેવ શુશ્રાવ તત્પ્રશ્નમશેષતશ્ચ ।
ભ્રાતૃસ્નેહાદ્ વ્યાકરોદ્ ધર્મસૂનુસ્તદૈવ સોઽપ્યારુહત્ સ્વર્ગલોકમ્ । 22.352 ।
દિવ્યામ્બરે કુણ્ડલિનિ સ્વપૂર્વે ગતે વિમાનેન સ ધર્મરાજઃ ।
ભીમશ્ચાઽયાત્ સ્વાણ્સ્રમાયૈવ સર્વં યુધિષ્ઠિરઃ કથયામાસ તત્ર । 22.353 ।
શ્રુત્વા કૃષ્ણા ભ્રાતરશ્ચાસ્ય સર્વે સર્વે મુનીન્દ્રા ભીમસેનેઽતિભક્તાઃ ।
વ્રીલ્ . આં યયુર્ભીમસેનગ્રહેણ તથાઽબ્રુવન્ સ્નેહતો ભીમસેનમ્ । 22.354 ।
નૈતાદૃશં સાહસં તેઽનુરૂપં શક્તોઽપિ યત્ સ્વાત્મનો મોક્ષણાય ।
નૈવાઽચરો યત્નમતો નિજાનાં મહદ્ દુઃખં હૃદયે પ્રાર્પયસ્ત્વમ્ । 22.355 ।
મૈવં પુનઃ કાર્યમિતિ બ્રુવન્તઃ સમાણ્સ્લિષન્ સર્વ એવૈત્ય ભીમમ્ ।
તતોઽહોભિઃ કૈશ્ચિદાપુઃ કુરૂણાં રાષ્ટ્રં પાર્થા મુનિમુખ્યૈઃ સમેતાઃ । 22.356 ।
તતોઽમિતૌજાભગવાનુપાગમન્નારાયણઃ સત્યભામાસહાયઃ ।
સમ્પૂજિતઃ પાણ્ડવૈસ્તૈઃ સમેતશ્ચક્રેઽથ સૌહાર્દનિમિત્તસત્કથાઃ । 22.357 ।
કૃષ્ણા ચ સત્યા ચ પરસ્પરં મુદા સમ્ભાષણં ચક્રતુર્યોષિદગ્ર્યે ।
પરીક્ષન્ત્યા સત્યયા સર્વવેત્ત્ર્યા નિર્દોષયા ચોદિતા પ્રાહ કૃષ્ણા । 22.358 ।
સ્ત્રીધર્માનખિલાં સ્તત્ર સત્યાં નિર્દોષસં વિદમ્ ।
જ્ ઞાત્વાઽપિ કૃષ્ણા પ્રોવાચ લોકશિક્ષાર્થમેવ તુ । 22.359 ।
ક્રીડાર્થમેવ વચનં જ્ ઞાત્વા સત્યાસમીરિતમ્ ।
તસ્યાનુસારવાક્યાનિ તત્પ્રીત્યા એવ સાઽબ્રવીત્ । 22.360 ।
તતઃ કતિપયાહાનિ નિરુષ્યાત્ર જનાર્દનઃ ।
યયૌ સભાર્યઃ સ્વપુરીં પાણ્ડવાનનુમાન્ય ચ । 22.361 ।
ચ્ચ્ચ્xxવિઇ.તતઃ કદાચિન્મૃગયાં ગતેષુ પાર્થેષુ રાજા સૈન્ધવ આસસાદ ।
સકોટિકાણ્સ્યઃ સબલશ્ચ તેષાં વરાણ્સ્રમં સોઽત્ર દદર્શ કૃષ્ણામ્ । 22.362 ।
બ્રજન્ વિવાહાર્થમસૌ નિશામ્ય કૃષ્ણાં કોટિં પ્રેષયિત્વૈવ કાણ્સ્યમ્ ।
આયાહિ મામિત્યવદત્ સુપાપસ્તયા નિરસ્તો જગૃહે કરે ચ । 22.363 ।
તયા ધુતો નિપપાતાઽશુ ભૂમૌ પુનશ્ચ સજ્જોઽભ્યપતદ્ વિલજ્જઃ ।
તતોઽસહાયત્વત એવ કૃષ્ણા ધૌમ્યાયોક્ત્વા સાગ્નિરન્વેહિ મેતિ ।
સમારુહત્ સૈન્ધવસ્યૈવ યાનં સુખં ન યાસીતિ તમીરયિત્વા । 22.364 ।
તદા નિમિત્તાનિ નિશામ્ય પાર્થાઃ સમાયયુસ્ત્વરયૈવાઽશ્રમાય ।
શ્રુત્વા દાસીવચનાત્ સર્વમેવ ચક્રુઃ ક્ષિપ્રં સૈન્ધવસ્યાનુયાનમ્ । 22.365 ।
આક્રોશમાનં ભીમસેનેતિ ધૌમ્યં દૃષ્ટ્વા તસ્યાગ્રે સૈન્ધવં ચાતિપાપમ્ ।
ચક્રુર્નાદાન્ સિં હવત્ પાણ્ડુપુત્રા દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણા ચાવતરદ્ રથાત્ તદા ।
ધૌમ્યેન સાર્દ્ધં સા યયૌ ચાઽશ્રમાય સૈન્યં પાર્થાસ્તત્ર નિજઘ્નુરોજસા । 22.366 ।

અગ્રે કૃષ્ણાં યોઽવદત્ સિન્ધુરાજં યાહીતિ તં કોટિકાણ્સ્યં સુપાપમ્ ।
છિત્વા ણ્સિરો મૃત્યવે ભીમસેનો નિવેદયામાસ તમઃ સ ચાગાત્ । 22.367 ।
હત્વા સેનામખિલાં સૈન્ધવસ્ય ભીમાર્જુનૌ સયમં ધર્મરાજમ્ ।
વિસૃજ્ય ધાવન્તમથાનુજગ્મતુર્જયદ્રથં વિરથં ફલ્ગુનોઽકઃ । 22.368 ।
પદ્ભ્યાં ધાવન્તં ભીમસેનો નિગૃહ્ય દત્વા પ્રહારાં શ્ચ ભૃશં તમાર્તમ્ ।
આદાયાધાદ્ દ્રૌપદીપાદયોશ્ચ તં મોચયામાસ ચ ધર્મસૂનુઃ । 22.369 ।
દાસો દ્રૌપદ્યા અહમિત્યેવ વાક્યે તેનૈવોક્તે ભીમસેનોઽપ્યમુઞ્ચત્ ।
સ બ્રીલ્ . ઇતોઽવાગ્વદનો યયૌ વનં પાર્થાણ્સ્ચ તત્રોષુરતિપ્રમોદિનઃ । 22.370 ।
માર્કણ્ડેયસ્તદાઽગત્ય તેષામકથયત્ કથાઃ ।
બહ્વ્યશ્ચૈવ વિચિત્રાણ્સ્ચ ભાષાત્રયસમન્વિતાઃ । 22.371 ।
લોકદર્શનમાણ્સ્રિત્ય દેવાણ્સ્ચ મુનયસ્તથા ।
બ્રૂયુઃ કથાસ્તત્ર શિક્ષા ગ્રાહ્યા નાર્થાઃ કથઞ્ચન । 22.372 ।
ચ્ચ્ચ્xxવિઇઇ.અર્થઃ સમાધિભાષાસુ ગ્રાહ્યઃ સર્વોઽપ્યસં શયમ્ ।
પરદર્શનભાષાસુ જ્ઞેયં તદ્દર્શનં તથા । 22.373 ।
ગ્રાહ્યો નાર્થો વૈદિકં તુ દર્શનં ગ્રાહ્યમેવ ચ ।
અન્યાર્થો ગુહ્યભાષાસુ ગ્રાહ્ય એવં વિનિર્ણયઃ । 22.374 ।
જયદ્રથસ્તુ ભીમેન તદા પઞ્ચશિખીકૃતઃ ।
તપસા ણ્સિવમારધ્ય વવ્રે પાણ્ડવરોધનમ્ ।
ઋતેઽર્જુનાદર્જુનસ્ય તુષ્ટો હિ તપસા ણ્સિવઃ । 22.375 ।
વને વસત્સ્વેવ ચ પાણ્ડવેષુ ચક્રે યજ્ઞં પૌણ્ડરીકાખ્યમેવ ।
સં સ્પર્ધયા રાજસૂયસ્ય રાજા દુર્યોધનો નાપ્યસૌ તત્કલાર્હઃ । 22.376 ।
દુર્યોધનસ્યાઽજ્ઞયા પાણ્ડવાનાં દુઃ શાસનઃ પ્રેષયામાસ તત્રઃ ।
આગચ્છતેત્યવમાનાય તં તુ ભીમોઽવાદીદ્ રણયજ્ઞં સ્વગમ્યમ્ । 22.377 ।
તતો દિનૈઃ કૈશ્ચન ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ સકર્ણગાન્ધારનૃપાઃ કુમન્ત્રતઃ ।
સભાર્યકાઃ પાણ્ડવાન્ દ્રૌપદીં ચ મહૈશ્વર્યં દર્શયિત્વાઽવમન્તુમ્ । 22.378 ।
તે સ્યન્દનૈઃ કાઞ્ચનરત્નચિત્રૈર્મહાગજૈસ્તુરગૈઃ પત્તિભિશ્ચ ।
સ્વલઙ્કૃત્ આણ્સ્ચિત્રમાલ્યામ્બરાણ્સ્ચ વિનિર્યયુર્દ્વૈતવનાય શીઘ્રમ્ । 22.379 ।
ગવાં દૃષ્ટિચ્છદ્મના નિર્ગતાં સ્તાન્ જ્ઞાત્વા ણ્સક્રસ્તેજસો ભઙ્ગકામઃ ।
તત્સામર્થ્યં વરમસ્મૈ પ્રદાય તદ્બન્ધનાયાદિશચ્ચિત્રસેનમ્ । 22.380 ।
સ ષષ્ટિસાહસ્રકકોટિયૂથપૈર્ગન્ધર્વમુખ્યૈઃ સં વૃતોઽગાત્ સરસ્તત્ ।
યસ્મિન્ સ્નાતું વાઞ્છતિ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્તદાજ્ઞયા પુરુષાસ્તાનથોચુઃ । 22.381 ।
સ્નાતું સમાયાસ્યતિ ધાર્તરાષ્ટ્રો ર્ આજેશ્વરો નિસ્સરધ્વં તદસ્માત્ ।
તીર્થાદાજ્ઞાં ધારયન્તશ્ચ તસ્યેત્યુક્તા ગન્ધર્વા જહસુસ્તાનથોચ્ચૈઃ । 22.382 ।
ઊચુર્વયં માનયામસ્તદાજ્ઞાં ત્રિલોકાનાં યઃ પતિઃ શક્રદેવઃ ।
ન માનુષાણામપિ ચક્રવર્તિનાં કિમ્વલ્પસારસ્ય સુયોધનસ્ય । 22.383 ।
ઇતીરિતે કુપિતો ધાર્તરાષ્ટ્રો જઘાન ગન્ધર્વવરાઞ્છરૌઘૈઃ ।
ચ્ચ્ચ્xxઇx.જઘ્નુઃ સકર્ણા અપિ તસ્ય સોદરા જઘ્નુશ્ચ તે ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સેનામ્ । 22.384 ।
મુહૂર્તમાસીત્ સમમેવ યુદ્ધં તેષાં તદા ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય ચૈવ ।
પુરાં ભિન્દોર્વરતો માયયા ચ ગન્ધર્વવીરા વવૃધુસ્તતઃ સ્મ । 22.385 ।
તેજોભઙ્ગં તત્ર સુયોધનસ્ય પાર્થાર્થમત્ર પ્રવિધાતુમેવ ચ ।

બલં દદાવબ્જજઃ કેશવશ્ચ ગન્ધર્વાણાં તેઽભ્યયુર્ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ । 22.386 ।
સ ચિત્રસેનઃ પ્રથમં કર્ણમેવ યુયોધ પાર્થસ્પર્ધયા તેન યુદ્ધ્યન્ ।
કર્ણો નાણ્સક્નોદ્ વચનાદ્ ભાર્ગવસ્ય રામસ્ય નિત્યામિતષડ્ગુણસ્ય । 22.387 ।
સ ભગ્નયાનશ્ચ વિકર્ણયાનમાસ્થાય તસ્યૈવ નિયમ્ય વાજિનઃ ।
પરાદ્રવત્ તેન સહૈવ શીઘ્રં દુર્યોધનશ્ચિત્રસેનં યુયોધ । 22.388 ।
મુહૂર્તમેનેન સમં સ યુદ્ધ્યન્નન્યૈર્ગન્ધર્વૈર્બહુભિર્માયયૈવ ।
ભગ્ને રથે ભૂમિતલ્ . એ સ્થિતઃ સન્ ગૃહીત આસીચ્ચિત્રસેનેન સઙ્ખે । 22.389 ।
મહાબલો ધાર્તરાષ્ટ્રોઽપિ શક્રવરાદ્ વિષ્ણોરાજ્ઞયા ચાભિવૃદ્ધે ।
સ ચિત્રસેનેન ધૃતસ્તદાઽસીદ્ બદ્ધઃ પાણ્સૈર્વૈદ્યુતૈરિન્દ્રદત્તૈઃ । 22.390 ।
તસ્યાનુજાઃ શકુની રાજભાર્યાઃ સર્વે બદ્ધાઃ શક્રભૃત્યૈઃ પ્રણીત્ આઃ ।
આદાય તાનમ્બરં સમ્પ્રયાતેષ્વરૂરુવન્ પાણ્ડવાન્ મન્ત્રિણોઽસ્ય । 22.391 ।
સમીપમાગત્ય પૃથાસુતાનાં પરિભૂતં વઃ કુલં શક્રભૃત્યૈઃ ।
ધૃતઃ સભાર્યઃ સાનુજો ધાર્તરાષ્ટ્રસ્તં મોચયધ્વં ભ્રાતરં ભારતાગ્ર્યાઃ । 22.392 ।
ઇત્યુક્ત ઊચે ભીમસેનોઽગ્રજં સ્વં જ્ આને રાજન્ યાદૃશોઽયં વિમર્દઃ ।
ઐશ્વર્યં સ્વં દર્શયન્ ન સમાગાદ્ દુર્યોધનસ્તેજસો ભઙ્ગમિચ્છન્ । 22.393 ।
વિજ્ઞાય તેષાં મન્ત્રિતં વજ્રબાહુરેતચ્ચક્રે નાત્ર નઃ કાર્યહાનિઃ ।
દિવ્યં જ્ ઞાનં સ્વાત્મનો દર્શયન્ સ એતાવદુક્ત્વા વિરરામ ભીમઃ । 22.394 ।
એકાહયજ્ઞે દીક્ષિતેનૈવ રાજ્ઞા સમ્પ્રેષિતો ભીમસેનોઽર્જુનશ્ચ ।
સમાદ્રેયો ચિત્રસેનં રણે તૌ વિજિત્ય દુર્યોધનમાણ્સ્વમુઞ્ચતામ્ । 22.395 ।
ચ્ચ્ચ્xxx.સ ચિત્રસેનો વાસવોક્તં ચ સર્વં કુમન્ત્રિતં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય ચાઽહ ।
પાર્થસ્ય ભીમસ્ય ચ તન્નિશમ્ય સુબ્રીલ્ . ઇતો ધૃતરાષ્ટ્રાત્મજોઽભૂત્ । 22.396 ।
સમાપ્ય યજ્ઞં ચ તતોઽભિયાતં સર્વે પ્રાપુર્ધર્મરાજં સ ચાઽશુ ।
સમ્પૂજ્ય તૂત્સૃજ્ય ચ ચિત્રસેનમૂચે ગાન્ધારે ન પુનઃ કાર્યમીદૃક્ । 22.397 ।
સ પાણ્ડવૈર્મોચિતઃ સાનુજશ્ચ સભાર્યકઃ કિઞ્ચિદતોઽપગમ્ય ।
સમ્મેલ્ . અનાયોપવિષ્ટણ્સ્ચ તત્ર સુબ્રીલ્ . ઇતઃ સૂતપુત્રં દદર્શ । 22.398 ।
સ ચાઽહ દિષ્ટ્યા જયસિ રાજન્નિતિ સુયોધનમ્ ।
બ્રીલ્ . ઇતો નેતિ તં ચોક્ત્વા યથાવૃત્તં સુયોધનઃ ।
ઉક્ત્વા પ્રાયોપવેશં ચ ચક્રે તત્ર સુદુઃખિતઃ । 22.399 ।
કર્ણદુઃ શાસનાભ્યાં ચ સૌબલેન ચ દેવિના ।
અન્યૈશ્ચ યાચ્યમાનોઽપિ નૈવોત્તસ્થૌ સુયોધનઃ । 22.400 ।
તતો નિશાયાં પ્રાપ્તાયાં સ્વપક્ષે પ્રવિષીદતિ ।
મન્ત્રયિત્વાઽસુરૈઃ કૃત્યા નિર્મિતા હોમકર્મણા । 22.401 ।
શુક્રેણોત્પાદિતા કૃત્યા સા પ્રસુપ્તેષુ મન્ત્રિષુ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રં સમાદાય યયૌ પાતાલ્ . અમાણ્સુ ચ ।
અથ સમ્બોધયામાસુર્દૈત્યા દુર્યોધનં નૃપમ્ । 22.402 ।
ત્વં દિવ્યઃ પુરુષો વીરઃ સૃષ્ટોઽસ્માભિઃ પ્રતોષિત્ આત્ ।
તપસા ણ્સઙ્કરાદ્ વજ્રકાયોઽવધ્યશ્ચ સર્વદા ।
અસ્માકં પક્ષભૂતસ્ત્વં દેવાનાં ચૈવ પાણ્ડવાઃ । 22.403 ।
ઇદાનીં સર્વદેવાનાં વરાત્ ત્વં વિજિતો રણે ।
વયં તથા કરિષ્યામો યથા જેષ્યસિ પાણ્ડવાન્ । 22.404 ।

કૃષ્ણેન નિહતશ્ચૈવ નરકઃ કર્ણ આસ્થિતઃ ।
સ ચ કૃષ્ણાર્જુનાભાવં કરિષ્યતિ ન સં શયઃ । 22.405 ।
ભીષ્માદીં શ્ચ વયં સર્વાનાવિશામ જયાય તે ।
તપસા વર્દ્ધયિષ્યામસ્ત્વાં કર્ણાદીં શ્ચ સર્વશઃ । 22.406 ।
ચ્ચ્ચ્xxxઇ.તસ્માદ્ ગત્વા પાલયસ્વ રાજ્યં રાજન્નપેતભીઃ ।
ઇદં કસ્યાપિ નાઽખ્યેયં સુગુપ્તં ભૂતિવર્દ્ધનમ્ । 22.407 ।
ઇત્યુક્ત્વા કૃત્યયા ભૂયઃ સ્વસ્થાને સ્થાપિતો નૃપઃ ।
ઉમયા નિર્મિતાત્માર્દ્ધમુત્તરં હરનિર્મિતમ્ ।
જ્ ઞાત્વૈવાવધ્યતાં ચૈવ રાજ્યે બુદ્ધિં ચકાર સઃ । 22.408 ।
નોવાચ કસ્યચિત્ તેષુ સ્વાનુભૂતં સુયોધનઃ ।
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં પુનઃ કર્ણો વચોઽબ્રવીત્ । 22.409 ।
ભૃત્યૈસ્તવૈવ પાર્થૈર્યન્મોચિતોઽસિ પરન્તપ ।
તેન માન્યોઽધિકં લોકે યદ્ ભૃત્યા એવ તાદૃશાઃ ।
કિમુ ત્વં રાજશાર્દૂલ તદુત્તિષ્ઠ સ્થિરો ભવ । 22.410 ।
યા ચ તેઽર્જુનમાહાત્મ્યે શઙ્કા સા વ્યૈતુ મે શૃણુ ।
યાવન્નૈવાર્જુનં હન્યાં પાદૌ પ્રક્ષાલ્ . અયે સ્વયમ્ । 22.411 ।
ઇત્યુક્તોઽવરજૈશ્ચૈવ સર્વૈઃ શકુનિના તથા ।
યાચિતો રથમારુહ્ય યયૌ નાગપુરં દ્રુતમ્ । 22.412 ।
સકુણ્ડલં સકવચમવધ્યં સૂર્યનન્દનમ્ ।
જ્ ઞાત્વેન્દ્ર ઉભયં તસ્માદૈચ્છદાદાતુમુત્તમમ્ । 22.413 ।
તદ્ વિજ્ઞાય રવિઃ કર્ણં સ્વપ્ન ઉક્ત્વા ન્યવારયત્ ।
સર્વથા દાસ્ય ઇત્યુક્તે પ્રાહાઽદેયં વરાયુધમ્ । 22.414 ।
દદૌ ચોત્કૃત્ય કવચં કુણ્ડલે ચ શચીપતેઃ ।
અમોઘાં શક્તિમાદાય જ્ઞાત્વૈવ દ્વિજરૂપિણમ્ । 22.415 ।
ઋતેઽર્જુનાદેકમેવ વધિષ્યસ્યનયેતિ સઃ ।
દત્વા ણ્સક્તિં યયૌ શક્રઃ સાર્દ્ધં કવચકુણ્ડલૈઃ । 22.416 ।
પાર્થા વિમુચ્યૈવ સુયોધનં તં વને વસન્તો મુદિતાઃ સદૈવ ।
સહારણીભાણ્ડમથો મૃગેણ હૃતં દ્વિજસ્યાઽશુ નિશમ્ય ચાન્વયુઃ । 22.417 ।
ચ્ચ્ચ્xxxઇઇ.તસ્મિન્નદૃશ્યે તૃષિત્ આ એકૈક ઉદકાર્થિનઃ ।
યયુર્યુધિષ્ઠિરમૃતે સુપ્તાસ્તે ધર્મમાયયા । 22.418 ।
અદૃશ્યેનૈવ ધર્મેણ વારિતા વારિપાયિનઃ ।
ક્ષત્રધર્મસ્ય રક્ષાર્થં ન તત્પ્રશ્નાન્ વિદાં વરાઃ ।
વ્યાચક્રુઃ શક્તિમન્તોઽપિ પાનીયાર્થમરિન્દમાઃ । 22.419 ।
ન વિપ્રાણાં ચ ધર્મોઽયં વિદ્યાયા ઉપજીવનમ્ ।
ક્ષત્રિયાણાં તુ કિમુત પ્રસભં તેન તે પપુઃ । 22.420 ।
દેવા અપિ મનુષ્યેષુ જાતાઃ સુબલિનોઽપિ હિ ।
માનુષેણૈવ ભાવેન યુક્તાઃ સ્યુઃ કેશવાદૃતે ।
કાર્યેષ્વેષાં ક્રમેણૈવ વ્યક્તિમાયાન્તિ સદ્ગુણાઃ । 22.421 ।
અતો ભીમાર્જુનૌ ધર્માદત્યુત્તમબલાવપિ ।
દેવમાયાં સમાણ્સ્રિત્ય ધર્મેણ સ્વાપિતૌ ક્ષણાત્ । 22.422 ।

મુહૂર્તમેવ સા માયા તયોરાચ્છાદનક્ષમા ।
તતઃ પ્રબુદ્ધયોર્ધર્મો નૈવ શક્તિશતાં શભાક્ । 22.423 ।
ઉક્તં પાદ્મપુરાણે ચ તદેતત્ સર્વમઞ્જસા ।
તસ્માન્નાણ્સક્તિરનયોઃ સમ્ભાવ્યા ભીમપાર્થયોઃ । 22.424 ।
ધર્માત્મજોઽથાઽજગામોદકાન્તં દૃષ્ટ્વા ભ્રાતૣઋં સ્તત્ર દુઃખાભિતપ્તઃ ।
ઇચ્છન્ પાતું વારિ સં વારિતશ્ચ પિત્રા બકાકારમિતેન નાપાત્ । 22.425 ।
અર્થે ભ્રાતૣઋણામૈચ્છદસૌ તદીયપ્રશ્નપ્રતિવ્યાહરણં દયાલ્ . ઉઃ ।
તતો ધર્મો યક્ષતનુઃ સ ભૂત્વા પ્રશ્નાં શ્ચક્રે વ્યાકરોત્ તાન્ સ પાર્થઃ । 22.426 ।
તતસ્તુષ્ટો વરમસ્મૈ દદૌ સ એકોત્થાનં ભ્રાતૃમધ્યે સ વવ્રે ।
યદ્યેકઃ સ્યાન્નકુલોઽસ્ત્વિત્યથાઽહ તુષ્ટો ધર્મઃ કથમેતત્ કૃતં તે ।
અતિપ્રીતિર્ભીમસેને તવાસ્તિ બલી ચાસૌ રાજ્યહેતુસ્તવ સ્યાત્ । 22.427 ।
ઇત્યુક્ત ઊચે માદ્રિપુત્રં વિહાય કુન્તીપુત્રો ન મયોત્થાપનીયઃ ।
ચ્ચ્ચ્xxxઇઇઇ.સ એવમુક્તો નિતરાં પ્રીયમાણ ઉત્થાપયામાસ ચ તાન્ સમસ્તાન્ । 22.428 ।
યથેષ્ટરૂપપ્રાપ્તિમેષાં પુનશ્ચ સ્વકામતોનિજરૂપાપ્તિમાદાત્ ।
અજ્ઞાતવાસેઽજ્ઞાતતાં સર્વદૈવ દદૌ તેષાં પ્રીત ઇવાઽનૃશં સ્યાત્ ।
એવં ક્રીડન્ પુત્ર ઇત્યાત્મનૈવ યશોધર્માવાત્મનો વર્દ્ધયન્ સઃ । 22.429 ।
યુધિષ્ઠિરાત્મનસ્તસ્ય યશોધર્મવિવૃદ્ધયે ।
કૃત્વાઽરણ્યપહારાદિ પુનર્દત્વા ચ તત્ સ્વયમ્ ।
દાતું વિપ્રાય તદ્ધસ્તે યયૌ ધર્મો દિવં પુનઃ । 22.430 ।
તતો રાજા ભીમસેનાર્જુનૌ ચ સાર્દ્ધં યમાભ્યામરણીં પ્રદાય ।
મુદા યુતાઃ કૃષ્ણયા સાર્દ્ધમેવ સન્તુષ્ટુવુઃ કૃષ્ણમનન્તમચ્યુતમ્ । 22.431 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
અરણીપ્રાપ્તિર્નામ દ્વાવિં શોઽધ્યાયઃ
ચ્ચ્ચ્xxxઇવ્.(અજ્ ઞૣઅતવાસસમાપ્તિઃ )
અથ ત્રયોવિં શોઽધ્યાયઃ
ઓં । નારાયણાનુગ્રહતો યથાવન્નિસ્તીર્ય તાન્ દ્વાદશાબ્દાન્ વને તે ।
વિસૃજ્ય ચ બ્રાહ્મણાદીન્ સધૌમ્યાનજ્ઞાતવાસાય તતો મનો દધુઃ । 23.1 ।
ગત્વા વિરાટસ્ય પુરીં નિધાય હેતીઃ શમ્યાં છન્નરૂપા બભૂવુઃ ।
યતિઃ સૂદઃ ષણ્ઢવેષોઽશ્વસૂતવેષો ગોપો ગન્ધકર્ત્રી ચજાતાઃ । 23.2 ।
સર્વે વિરાટં યયુરત્ર દેવવત્ સમ્ભાવિતાસ્તેન શુભોરુલક્ષણાઃ ।
યુધિષ્ઠિરસ્યૈવ શુશ્રૂષણં તે ચક્રુર્હૃદા વાસુદેવસ્ય નાન્યત્ । 23.3 ।
પરપાકો ગૃહસ્થસ્ય ક્ષત્રિયસ્ય વિશેષતઃ ।
ન યોગ્ય ઇતિ સૂદસ્ય બભ્રે વેષં વૃકોદરઃ । 23.4 ।
વૈદિકવ્યવહારેષુ જ્ઞાનાધિક્યપ્રસિદ્ધિતઃ ।
જ્ આનીયુર્ભીમ ઇત્યેવ શૂદ્રવેષસ્તતોઽભવત્ । 23.5 ।
સ્વીયં વેદવિદાં સર્વં દેવેશાનાં ચ કિં પુનઃ ।
અતસ્તેઽન્યાણ્સ્રયં નૈવ ચક્રુઃ સ્વબલસં શ્રયાત્ । 23.6 ।
શાપાદેવાર્જુનઃ ષણ્ઢવેષોઽભૂન્નકુલસ્તથા ।
ક્ષત્રિયાનન્તરત્વાત્તુ સૂતજાતેસ્તથાઽભવત્ । 23.7 ।

સૂતસ્યાનન્તરત્વાત્તુ વૈશ્યજાતેસ્તથાઽભવત્ ।
સહદેવો વૈશ્યજાતિર્ગોપાલસ્તેષુ ચોત્તમઃ ।
તતો ગોપાલતામાપ યતિઃ પૂજ્યોઽખિલૈર્યતઃ । 23.8 ।
યતિરાસીદ્ ધર્મજોઽતઃ સોઽભ્યાસાર્થં સદૈવ ચ ।
અક્ષાસક્તોઽભવત્ પશ્ચાદ્ દર્શયિષ્યન્ સ્વશિષ્ટતામ્ । 23.9 ।
ભીમસેનસધર્માર્થં શૂદ્રા સૈરન્ધ્રિકાઽભવત્ ।
દ્રૌપદી ભર્તૃસાધર્મ્યં સ્ત્રીણાં ધર્મો યતઃ સદા । 23.10 ।
અથાઽજગામ મલ્લકઃ સમસ્તભૂમિમણ્ડલે ।
ચ્ચ્ચ્xxxવ્.વરેણ યોઽજિતો જયી શિવસ્ય સઞ્જગર્જ ચ । 23.11 ।
તમીક્ષ્ય સર્વમલ્લકા વિરાટરાજસં શ્રયાઃ ।
પ્રદુદ્રુવુર્ભયાર્દિતાસ્તદાઽવદદ્ યુધિષ્ઠિરઃ । 23.12 ।
ય એષ સૂદ આણ્સુ તં નિહત્ય મલ્લમોજસા ।
યશસ્તવાભિવર્દ્ધયેત્ સમાહ્વયાદ્ય તં નૃપ । 23.13 ।
ઇતીરિતે સમાહુતો જગાદ મારુતિર્વચઃ ।
પ્રસાદતો હરેરહં નિસૂદયેઽદ્ય મલ્લકમ્ । 23.14 ।
સમસ્તદેવવૃન્દતો મહાન્ ય એવ કેશવઃ ।
સમસ્તદેવનામવાં સ્તદીયભક્તિતો બલમ્ । 23.15 ।
ય એવ દેવનામધા ઇતિ શ્રુતિર્જગાદ હિ ।
મહાં શ્ચ દેવ એષ તત્ સ મે જયં વિધાસ્યતિ । 23.16 ।
યુધિષ્ઠિરાભિધશ્ચ યો યુધિષ્ઠિરે સ્થિતઃ સદા ।
ત્વયિ સ્થિતસ્ત્વમિત્યસૌ સદાઽભિધીયતે હરિઃ । 23.17 ।
ઇતિ બ્રુવાણો મલ્લં તમભિયાતો વૃકોદરઃ ।
અનયન્મૃત્યુલોકાય બલાઢ્યૈરપિ દુર્જયમ્ । 23.18 ।
એવં નિવસતાં તત્ર પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્ ।
સં વત્સરે દ્વિમાસોને વિજિત્ય દિશ આગતઃ ।
કીચકો મત્સ્યનૃપતેઃ સ્યાલો બલવતાં વરઃ । 23.19 ।
સ દ્રૌપદીમીક્ષ્ય મનોભવાર્તઃ સમ્પ્રાર્થયામાસ તયા નિરસ્તઃ ।
માસે ગતે ભગિનીં સ્વાં સુદેષ્ણાં સમ્પ્રાર્થયામાસ તદર્થમેવ । 23.20 ।
તયા નિષિદ્ધોઽપિ પુનઃ પુનસ્તાં યદા યયાચેઽથ ચ સાઽહ કૃષ્ણામ્ ।
સમાનયાઽશ્વેવ સુરાં મદર્થમિતીરિતા નેતિ ભીત્ આઽવદત્ સા । 23.21 ।
બલાત્ તયા પ્રેષિત્ આ તદ્ગૃહાય યદાઽગમત્ તેન હસ્તે ગૃહીત્ આ ।
વિધૂય તં પ્રાદ્રવત્ સા સભાયૈ સ્મૃત્વાઽદિત્યસ્થં વાસુદેવં પરેશમ્ । 23.22 ।
ચ્ચ્ચ્xxxવિ.અનુદ્રુત્યૈતાં પાતયિત્વા પદા સ સન્તાડયામાસ તદા રવિસ્થિતઃ ।
નારાયણો હેતિનામૈવ રક્ષો ન્યયોજયત્ તદદૃશ્યં સમાગાત્ । 23.23 ।
વાયુસ્તમાવિશ્ય તુ કીચકં તં ન્યપાતયત્ તાં સમીક્ષ્યૈવ ભીમઃ ।
ચુકોપ વૃક્ષં ચ સમીક્ષમાણં તં વારયામાસ યુધિષ્ઠિરોઽગ્રજઃ । 23.24 ।
કૃષ્ણા રાત્રૌ ભીમસકાણ્સમેત્ય હન્તું પાપં કીચકં પ્રૈરયત્ તમ્ ।
ભીમસ્ય બુદ્ધ્યા નિશિ સા કીચકં ચ જગાદ ગન્તું શૂન્યગૃહં સ ચાગાત્ । 23.25 ।
તત્રૈનમાસાદ્ય તુ ભીમસેનો વિજિત્ય તં બાહુયુદ્ધે નિહત્ય ।
શિરો ગુદે પાણિપાદૌ ચ તસ્ય પ્રવેશયામાસ વિમૃદ્ય વીરઃ । 23.26 ।

અવધ્યં તં નિહતં વીક્ષ્ય તસ્ય પઞ્ચોત્તરં શતમેવાનુજાનામ્ ।
સર્વં વરાચ્છઙ્કરસ્ય હ્યવધ્યં સહૈવ કૃષ્ણાં તેન દગ્ધું બબન્ધ । 23.27 ।
સા નીયમાના કીચકૈઃ સં રુરાવ શ્રુત્વૈવ તં ભીમસેનો મહાન્તમ્ ।
ઉદ્ધૃત્ય વૃક્ષં તેન જઘાન સર્વાનાદાય કૃષ્ણાં પુનરાગાત્ પુરં ચ । 23.28 ।
એવં યત્નાત્ તપસા તૈરવાપ્તો વરઃ શિવાદજયત્વં રણેષુ ।
અવધ્યતા ચૈવ ષડુત્તરાસ્તે શતં હતા ભીમસેનેન સઙ્ખે । 23.29 ।
ગન્ધર્વ ઇત્યેવ નિહત્ય સર્વાન્ મુમોદ ભીમો દ્રૌપદી ચાઽથ કૃષ્ણામ્ ।
યાહીત્યૂચે તાં સુદેષ્ણા ભયેન ત્રયોદશાહં પાલયેત્યાહ તાં સા ।
અસ્ત્વિત્યેનામાહ ભયાત્ સુદેષ્ણા તથાઽવસન્ પૂર્ણમબ્દં ચ તેઽત્ર । 23.30 ।
તદા પાર્થાન્ પ્રવિચિન્ત્યાખિલાયાં પૃથ્વ્યાં છન્નાન્ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દૂતાઃ ।
અવિજ્ઞાય પ્રયયુર્ધાર્તરાષ્ટ્રમૂચુર્હતં કીચકં યોષિદર્થે । 23.31 ।
તેનાવદદ્ દ્રૌપદીકારણેન દુર્યોધનો નિહતં કીચકં તમ્ ।
ભીમેનાગુસ્તત્ર દુર્યોધનાદ્યા ભીષ્માદિભિઃ સહ કર્ણેન ચૈવ । 23.32 ।
અગ્રે યયૌ તત્ર યોદ્ધું સુશર્મા સગા વિરાટસ્ય સમાજહાર ।
શ્રુત્વા વિરાટોઽનુયયૌ સસેનસ્તં પાણ્ડવાણ્સ્ચાનુયયુર્વિનાઽર્જુનમ્ । 23.33 ।
ચ્ચ્ચ્xxxવિઇ.વિજિત્ય સઙ્ખે જગૃહે વિરાટં તદા સુશર્મા તમયાદ્ વૃકોદરઃ ।
સ તસ્ય સેનાં વિનિહત્ય માત્સ્યં વિમોચ્ય જગ્રાહ સુશર્મરાજમ્ ।
યુધિષ્ઠિરો મોચયામાસ તં ચ તતો રાત્રૌ ન્યવસન્ બાહ્યતસ્તે । 23.34 ।
તતોઽપરદિને સર્વે ભીષ્મદ્રોણપુરસ્સરાઃ ।
રહિતં કીચકૈર્માત્સ્યં શક્યં મત્વાઽભિનિર્યયુઃ । 23.35 ।
કીચકસ્ય હિડિમ્બસ્ય બકકિર્મીરયોરપિ ।
જરાસન્ધસ્ય નૃપતેઃ કં સાદીનાં ચ સર્વશઃ । 23.36 ।
ન બાધનાય ભીષ્માદ્યા અપિ શેકુઃ કથઞ્ચન ।
તસ્માત્ તે કીચકં શાન્તં શ્રુત્વા માત્સ્યં યયુર્યુધે । 23.37 ।
યતિષ્યે રક્ષિતું ભીમાદ્ ધાર્તરાષ્ટ્રાનિતિ સ્વકામ્ ।
સત્યાં કર્તું પ્રતિજ્ઞાં તુ યયૌ દ્રોણઃ સપુત્રકઃ । 23.38 ।
યદિ યુદ્ધાય નિર્યાન્તિ જ્ઞાતાઃ સ્યુઃ પાણ્ડવાસ્તદા ।
ન ચેદ્ વિરાટમનતં નમયિષ્યામહે વયમ્ ।
ઇતિ મત્વા વિરાટસ્ય જગૃહુર્ગાઃ સમન્તતઃ । 23.39 ।
તદોત્તરઃ સારથિત્વે પ્રકલ્પ્ય પાર્થં યયૌ તાન્ નિશામ્યૈવ ભીતઃ ।
તતોઽર્જુનઃ સારથિં તં વિધાય કૃચ્છ્રેણ સં સ્થાપ્ય ચ તં યયૌ કુરૂન્ । 23.40 ।
આદાય ગાણ્ડીવમથ ધ્વજં ચ હનૂમદઙ્કં સદરોઽગ્રતો ગાઃ ।
નિવર્ત્ય યુદ્ધાય યયૌ કુરૂં સ્તાન્ જિગ્યે સર્વાન્ દ્વૈરથેનૈવ સક્તાન્ । 23.41 ।
એકીભૂતાન્ પુનરેવાનુયાતાન્ સમ્મોહનાસ્ત્રેણ વિમોહયિત્વા ।
જગ્રાહ તેષામુત્તરીયાણ્યૃતે તુ ભીષ્મસ્ય વેદાસ્ત્રઘાતં સ એવ । 23.42 ।
વિધાય ભીષ્મં વિરથં જગામ તદા ણ્સ્રુત્વા મત્સ્યપતિર્જિતાન્ કુરૂન્ ।
મુમોદ પુત્રેણ જિતા ઇતિ સ્મ તદાઽહ ષણ્ઢેન જિતાન્ યુધિષ્ઠિરઃ । 23.43 ।
તદા ક્રુદ્ધઃ પ્રાહરત્ તં વિરાટઃ સોઽક્ષેણ તદ્ ભીમધનઞ્જયાભ્યામ્ ।
શ્રુતં તદા કુપિતૌ તૌ નિશામ્ય ન્યવારયત્ તાવપિ ધર્મસૂનુઃ । 23.44 ।
ચ્ચ્ચ્xxxવિઇઇ.નિજસ્વરૂપેણ સમાસ્થિતાન્ નો યદિ સ્મ નાસૌ પ્રણિપાતપૂર્વકમ્ ।

ક્ષમાપયેદ્ વધ્ય ઇત્યાત્મરૂપં સમાસ્થિતાસ્તસ્થુરથાપરે દિને । 23.45 ।
તદા વિરાટાસનમાસ્થિતં નૃપં યુધિષ્ઠિરં વીક્ષ્ય વિરાટ આહ ।
કિમેતદિત્યૂચિવાનુત્તરોઽસ્મૈ તાન્ પાણ્ડવાન્ ગોગ્રહણે ચવૃત્તમ્ । 23.46 ।
તતો વિરાટો ભયકમ્પિતાઙ્ગઃ પ્રણમ્ય પાર્થાઞ્છરણં જગામ ।
દદૌ ચ કન્યામુત્તરાં ફલ્ગુનાય પુત્રાર્થમેવ પ્રતિજગ્રાહ સોઽપિ । 23.47 ।
એવં વિરાટં મોચયિત્વૈવ ગાણ્સ્ચ તમસ્યન્ધે કીચકાન્ પાતયિત્વા ।
પ્રાપ્તો ધર્મઃ સુમહાન્ વાયુજેન તસ્યાનુ પાર્થેન ચ ગોવિમોક્ષણાત્ । 23.48 ।
અયાતયન્ કેશવાયાથ દૂતાન્ સહાભિમન્યુઃ સોઽપિ રામેણ સાર્દ્ધમ્ ।
આગાદનન્તાનન્દચિદ્ વાસુદેવો વિવાહયામાસુરથાભિમન્યુમ્ । 23.49 ।
આસીન્મહાનુત્સવસ્તત્ર તેષાં દશાર્હવીરૈઃ સહ પાણ્ડવાનામ્ ।
સ પાઞ્ચાલાનાં વાસુદેવેન સાર્દ્ધમજ્ઞાતવાસં સમતીત્ય મોદતામ્ । 23.50 ।
દુર્યોધનાદ્યાઃ સૂતપુત્રેણ સાર્દ્ધં સસૌબલેયા યુધિ પાર્થપીડિત્ આઃ ।
ભીષ્માદિભિઃ સાર્દ્ધમુપેત્ય નાગપુરં મન્ત્રં મન્ત્રયામાસુરત્ર । 23.51 ।
અજ્ઞાતવાસે ફલ્ગુનો નોઽદ્ય દૃષ્ટસ્તસ્માત્ પુનર્યાન્તુ પાર્થા વનાય ।
ઇતિ બ્રુવાણાનાહ ભીષ્મોઽભ્યતીતમજ્ઞાતવાસં દ્રોણ આહૈવમેવ । 23.52 ।
તયોર્વાક્યં તે ત્વનાદૃત્ય પાપા વનં પાર્થાઃ પુનરેવ પ્રયાન્તુ ।
ઇતિ દૂતં પ્રેષયામાસુરત્ર જાનન્તિ વિપ્રા ઇતિ ધર્મજોઽવદત્ । 23.53 ।
સૌરમાસાનુસારેણ ધાર્તરાષ્ટ્રા અપૂર્ણતામ્ ।
આહુશ્ચાન્દ્રેણ માસેન પૂર્ણઃ કાલોઽખિલોઽપ્યસૌ । 23.54 ।
દિનાનામધિપઃ સૂર્યઃ પક્ષમાસાબ્દપઃ શશી ।
તસ્માત્ સૌમ્યાબ્દમેવાત્ર મુખ્યમાહુર્મનીષિણઃ ।
સૌમ્યં કાલં તતો યજ્ઞે ગૃહ્ણન્તિ નતુ સૂર્યજમ્ । 23.55 ।
તદેતદવિચાર્યૈવ લોભાચ્ચ ધૃતરાષ્ટ્રજૈઃ ।
ચ્ચ્ચ્xxxઇx.રાજ્યં ન દત્તં પાર્થેભ્યઃ પાર્થાઃ કાલસ્ય પૂર્ણતામ્ ।
ખ્યાપયન્તો વિપ્રવરૈરુપપ્લાવ્યમુપાયયુઃ । 23.56 ।
સુવાસુદેવા અખિલૈશ્ચ યાદવૈઃ પાઞ્ચાલમત્સ્યૈશ્ચ યુતાઃ સભાર્યાઃ ।
ઉપપ્લાવ્યે તે કતિચિદ્ દિનાનિ વાસં ચક્રુઃ કૃષ્ણસં શિક્ષિત્ આર્થાઃ । 23.57 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
અજ્ઞૣઅતવાસસમાપ્તિર્નામ ત્રયોવિં શોઽધ્યાયઃ
ચ્ચ્ચ્xલ્.(યુદ્ધોદ્યોગઃ )
અથ ચતુર્વિં શોઽધ્યાયઃ
ઓં । તતઃ સમ્મન્ત્ર્યાનુમતે કૃષ્ણસ્ય સ્વપુરોહિતમ્ ।
દ્રુપદઃ પ્રેષયામાસ ધૃતરાષ્ટ્રાય શાન્તયે । 24.1 ।
સ ગત્વા ધૃતરાષ્ટ્રં તં ભીષ્મદ્રોણાદિભિર્યુતમ્ ।
ઉવાચ ન વિરોધસ્ત ઉત્પાદ્યો ધર્મસૂનુના ।
યસ્ય ભીમાર્જુનૌ યૌધૌ નેતા યસ્ય જનાર્દનઃ । 24.2 ।
શ્રુતાસ્તે ભીમનિહતા જરાસન્ધાદયોઽખિલાઃ ।
યથા ચ રુદ્રવચનાદવધ્યા રાક્ષસાધિપાઃ । 24.3 ।
તીર્થવિઘ્નકરાઃ સર્વતીર્થાન્યાચ્છાદ્ય સં સ્થિતાઃ ।

તિસ્રઃ કોટ્યો મહાવીર્યા ભીમેનૈવ નિસૂદિતાઃ । 24.4 ।
ભ્રાતૣઋણાં બ્રાહ્મણાનાં ચ લોકાનાં ચ હિતૈષિણા ।
તતો હિ સર્વતીર્થાનિ ગમ્યાન્યાસન્ નૃણાં ક્ષિતૌ । 24.5 ।
યથા જટાસુરઃ પાપઃ શર્વાણીવરસં શ્રયાત્ ।
અવધ્યો વિપ્રરૂપેણ વઞ્ચયન્નેવ પાણ્ડવાન્ । 24.6 ।
જ્ ઞાત્વાઽપિ ભીમસેનેન વિપ્રરૂપસ્ય નો વધઃ ।
યોગ્ય ઇત્યહતો ભીમે મૃગયાર્થં ગતે ક્વચિત્ । 24.7 ।
યમૌ યુધિષ્ઠિરં કૃષ્ણાં ચાઽદાયૈવ પરાદ્રવત્ ।
દૃષ્ટો ભીમેન તાં સ્ત્યક્ત્વા સં સક્તસ્તેન સઙ્ગરે । 24.8 ।
નિપાત્ય ભૂમૌ પાદેન સઞ્ચૂર્ણિતશિરાસ્તમઃ ।
જગામ કિમુ તે પુત્રાઃ શક્યા હન્તુમિતિ સ્મ હ । 24.9 ।
નિવાતકવચાણ્સ્ચૈવ હતાઃ પાર્થેન તે શ્રુતાઃ ।
જ્ આનાસિ ચ હરેર્વીર્યં યસ્યેદમખિલં વશે ।
સબ્રહ્મરુદ્રશક્રાદ્યં ચેતનાચેતનાત્મકમ્ । 24.10 ।
ચ્ચ્ચ્xલિ.તસ્માદેતૈઃ પાલિતસ્ય ધર્મજસ્ય સ્વકં વસુ ।
દીયતામિતિ તેનોક્તો ધૃતરાષ્ટ્રો નચાકરોત્ । 24.11 ।
તતઃ સહૈવ યદુભિઃ કૃષ્ણં દ્વારવતીં ગતમ્ ।
યુદ્ધસાહાય્યમિચ્છન્તૌ ધાર્તરાષ્ટ્રધનઞ્જયૌ । 24.12 ।
યુગપદ્ યયતુસ્તત્ર વેગેનાજયદર્જુનમ્ ।
દુર્યોધનઃ શિરસ્થાન આસીનોઽભૂદ્ધરેસ્તદા । 24.13 ।
દર્પાન્નાહં રાજરાજ ઉપાસ્યે પાદયોરિતિ ।
તયોરાગમનં પૂર્વં જ્ ઞાત્વૈવ હિ હરિઃ પ્રભુઃ । 24.14 ।
અસુપ્તઃ સુપ્તવચ્છિશ્યે તત્રાતિષ્ઠદ્ ધનઞ્જયઃ ।
પ્રણમ્ય પાદયોઃ પ્રહ્વો ભક્ત્યુદ્રેકાત્ કૃત્ આઞ્જલિઃ । 24.15 ।
તમૈક્ષત્ પ્રથમં દેવો જાનન્નપિ સુયોધનમ્ ।
સ્વાગતં ફલ્ગુનેત્યુક્તે પૂર્વમાગામહં ત્વિતિ ।
આહ દુર્યોધનસ્તં ચ સ્વાગતેનાભ્યપૂજયત્ । 24.16 ।
તયોરાગમને હેતું શ્રુત્વા પ્રાહ જનાર્દનઃ ।
એકઃ પૂર્વાગતોઽત્રાન્યઃ પૂર્વદૃષ્ટો મયા યતઃ । 24.17 ।
સમં કરિષ્યે યુવયોરેકત્રાહં નિરાયુધઃ ।
અન્યત્ર દશલક્ષં મે પુત્રાઃ શૂરાઃ પદાતયઃ । 24.18 ।
ઇત્યુક્તે ફલ્ગુનઃ કૃષ્ણં વવ્રે તદ્ભક્તિમાન્ યતઃ ।
અન્યસ્તત્રાભક્તિમત્ત્વાદ્ વવ્રે ગોપાન્ પ્રયુદ્ધ્યતઃ । 24.19 ।
પાર્થાનામેવ સાહાય્યં કરિષ્યન્નપિ કેશવઃ ।
તસ્યાભક્તિં દર્શયિતું ચક્રે સમવદીશ્વરઃ । 24.20 ।
તતઃ પાર્થેન સહિતઃ પાણ્ડવાન્ કેશવો યયૌ ।
દુર્યોધનો યયૌ રામં સ ભયાત્ કેશવસ્ય ચ ।
ન સાહાય્યં કરોમીતિ પ્રાહ તત્સ્નેહવાનપિ । 24.21 ।
ચ્ચ્ચ્xલિઇ.ઉપપ્લાવ્યે સભાયાં હિ તત્પક્ષીયં વચો બ્રુવન્ ।
નિરાકૃતઃ સાત્યકિના સમક્ષં કેશવસ્ય ચ । 24.22 ।

તતો દુર્યોધનં નાયાત્ સ ચ હાર્દિક્યસં યુતઃ ।
જગામ હસ્તિનપુરમક્ષોહિણ્યો દશાભવન્ ।
એકા ચ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય નાનાદેશ્યૈર્નૃપૈર્યુતાઃ । 24.23 ।
સપ્ત પાણ્ડુસુતાનાં ચ માત્સ્યદ્રુપદકેકયૈઃ ।
ધૃષ્ટકેતુજરાસન્ધસુતકાણ્સીનૃપૈર્યુતાઃ । 24.24 ।
પુરુજિત્ કુન્તિભોજશ્ચ ચેકિતાનશ્ચ સાત્યકિઃ ।
પાણ્ડવાન્ સેનયા યુક્તાઃ સમીયુર્દેવપક્ષિણઃ । 24.25 ।
વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ જયત્સેનોઽન્યકેકયાઃ ।
ક્ષેમધૂર્તિર્દણ્ડધારઃ કલિઙ્ગોઽમ્બષ્ઠ એવ ચ । 24.26 ।
શ્રુતાયુરચ્યુતાયુશ્ચ બૃહદ્બલસુદક્ષિણૌ ।
શ્રુતાયુધઃ સૈન્ધવશ્ચ રાક્ષસોઽલમ્બુસસ્તથા । 24.27 ।
અલાયુધોઽલમ્બલશ્ચ દૈત્યા દુર્યોધનં યયુઃ ।
ગત્વા દુર્યોધનાહૂતો ભગદત્તોઽપિ તં યયૌ । 24.28 ।
સપુત્રપૌત્રો બાહ્લીકો ભીષ્મદ્રોણકૃપા અપિ ।
પ્રીત્યર્થં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય બભૂવુસ્તત્સુતાનુગાઃ । 24.29 ।
પાણ્ડ્યશ્ચ વીરસેનાખ્યઃ પાણ્ડવાનેવ સં શ્રિતઃ ।
શલ્યં ચ પાણ્ડવાનેવ યાન્તં જ્ ઞાત્વા સુયોધનઃ ।
સુસભાઃ કારયામાસ સર્વભોગસમન્વિતાઃ । 24.30 ।
ત્ આ યુધિષ્ઠિરક્લૃપ્તાઃ સ મત્વા ણ્સલ્યોઽબ્રવીદિદમ્ ।
ય એતાઃ કારયામાસ તદભીષ્ટં કરોમ્યહમ્ । 24.31 ।
લીનઃ શ્રુત્વા ધાર્તરાષ્ટ્રઃ સત્યં કુર્વિત્યભાષત ।
દેહિ મે યુદ્ધસાહાય્યમિતિ સોઽપિ યશોઽર્થયન્ ।
રક્ષાર્થમાત્મવાક્યસ્ય તથેત્યેવાભ્યભાષત । 24.32 ।
ચ્ચ્ચ્xલિઇઇ.સ પાણ્ડવાં સ્તતો ગત્વા તૈરનુજ્ઞાત એવ ચ ।
તેજોવધાર્થં કર્ણસ્ય ધનઞ્જયકૃતેઽર્થિતઃ ।
તથેત્યુક્ત્વા યયૌ ધર્મનન્દનં કૌરવાન્ પ્રતિ । 24.33 ।
સઞ્જયં પ્રેષયામાસ ધૃતરાષ્ટ્રોઽથ શાન્તયે ।
પાણ્ડવાન્ પ્રત્યધર્મં ચ યુદ્ધં સ પ્રત્યપાદયત્ । 24.34 ।
હઠવાદેઽવદદ્ ભીમો યં ધર્મં દ્રૌપદી તથા ।
તમેવોક્ત્વા ધર્મજસ્તુ ચકાર ચ નિરુત્તરમ્ ।
કૃષ્ણોઽપિ તસ્ય ધર્મસ્ય પ્રામાણ્યં પ્રત્યપાદયત્ । 24.35 ।
તતો નિરુત્તરઃ કૃષ્ણં પાણ્ડવાં શ્ચ પ્રણમ્ય સઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રં યયૌ તં ચ વિનિન્દ્ય પ્રયયૌ ગૃહમ્ । 24.36 ।
નિન્દિતઃ સઞ્જયેનાસાવાહૂય વિદુરં નિશિ ।
પપ્રચ્છ સોઽવદદ્ ધર્મં પાર્થાનાં રાજ્યદાપનમ્ । 24.37 ।
ઐહિકસ્ય સુખસ્યાપિ કારણં તદનિન્દિતમ્ ।
અન્યથા સર્વપુત્રાણાં નાણ્સં ધર્માતિલઙ્ઘનમ્ । 24.38 ।
તત્ર ભાવમકૃત્વા સ જ્ઞાનાદિચ્છન્નઘક્ષયમ્ ।
વિષ્ણોઃ સ્વરૂપં પપ્રચ્છ સોઽસ્મરચ્ચ સનાતનમ્ । 24.39 ।
સ આગત્યાવદત્ તત્ત્વં વિષ્ણોર્માયાવિનઃ શુભા ।

ન ગતિશ્ચેત્યથ પ્રાતઃ સઞ્જયઃ પાણ્ડવોદિતમ્ ।
અવદદ્ ધૃતરાષ્ટ્રાય સભાયાં કુરુસન્નિધૌ । 24.40 ।
તચ્છ્રુત્વા સતુભીતોઽપિ પુત્રસ્નેહાનુગો નૃપઃ ।
રાજ્યં નાદાત્ પાણ્ડવાનાં તતો ધર્મસુતો નૃપઃ । 24.41 ।
યદુક્તવાન્ સઞ્જયાય યદિ દિત્સતિઃ નઃ પિતા ।
રાજ્યં તદા ત્વમાગચ્છ વિદુરો વા ન ચેન્નચ ।
ત્ આવથાનાગતૌ જ્ઞાત્વા મન્ત્રયામાસ શૌરિણા । 24.42 ।
ચ્ચ્ચ્xલિવ્.સોઽપ્યાહાહં ગમિષ્યામિ સભાયામૃષિસન્નિધૌ ।
વક્ષ્યે પથ્યાનિ યુક્તાનિ યદિ નાસૌ ગ્રહીષ્યતિ ।
વધ્યઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય સ ભવેત્ સર્વધર્મહા । 24.43 ।
ઇત્યુક્તે વૈરમાત્મોત્થં લોકમધ્યે પ્રહાપયન્ ।
લોકસઙ્ગ્રહણાર્થાય ભીમસેનોઽબ્રવીદ્ વચઃ । 24.44 ।
નાસ્મન્નિમિત્તનાણ્સઃ સ્યાત્ કુલસ્યાપિ વયં કુલમ્ ।
રક્ષિતું ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય ભવેમાધશ્ચરા ઇતિ । 24.45 ।
ઇચ્છતાઽપ્યખિલાન્ હન્તું ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ દૃઢાત્મના ।
ભીમેનોક્તો વાસુદેવો લોકસઙ્ગ્રહણેચ્છયા । 24.46 ।
વધં તેષાં ધર્મમેવ લોકે જ્ઞાપયિતું હરિઃ ।
આક્ષિપન્નિવ ભીમં તં યુદ્ધાય પ્રેરયદ્ દૃઢમ્ । 24.47 ।
અભિપ્રાયં કેશવસ્ય જાનન્ ભીમો નિજં બલમ્ ।
રાજ્ઞાં મધ્યેઽવદત્ તચ્ચ કૃષ્ણોઽભ્યધિકમેવ હિ । 24.48 ।
શશં સ સત્યૈઃ સદ્વાક્યૈ રાજ્ઞાં મધ્યે પ્રકાણ્સયન્ ।
વધં કુરૂણાં સદ્ધર્મં ગુણાન્ ભીમસ્ય ચામિતાન્ । 24.49 ।
નિત્યમેકમનસ્કૌ તાવપિ કેશવમારુતી ।
એવં લોકસ્ય સં વાદહેતોઃ સં વાદમક્રતામ્ । 24.50 ।
તતઃ કૃષ્ણોઽર્જુનં ચૈવ કૃપાલું સન્ધિકામુકમ્ ।
હેતુમદ્ભિઃ શુભૈર્વાક્યૈરનુનીય જગત્પતિઃ ।
ઉક્તો માનુષયા બુદ્ધ્યા નકુલેન સુનીતિવત્ । 24.51 ।
શૌર્યપ્રકાણ્સનાયૈવ યુદ્ધં યોજયતાં ભવાન્ ।
ઇત્યુક્તઃ સહદેવેન યુયુધાનેન ચાચ્યુતઃ । 24.52 ।
દસ્યૂનાં નિગ્રહો ધર્મઃ ક્ષત્રિયાણાં યતઃ પરઃ ।
અતો ન ધાર્તરાષ્ટ્રૈર્નઃ સન્ધિઃ સ્યાદિતિ પાર્ષતી ।
જગાદ કૃષ્ણં સોઽપ્યેનાં ઓં ઇત્યુક્ત્વા વિનિર્યયૌ । 24.53 ।
ચ્ચ્ચ્xલ્વ્.સસાત્યકિઃ સ્યન્દનવર્યસં સ્થિતઃ પૃથાતનૂજૈરખિલૈઃ સ ભૂમિપૈઃ ।
અન્વાગતો દૂરતરં ગિરા તાન્ સં સ્થાપ્ય વિપ્રપ્રવરૈઃ કુરૂન્ યયૌ । 24.54 ।
એકોઽપિ વિષ્ણુઃ સ તુ ભાર્ગવાત્મા વ્યાસઃ સશિષ્યસ્તદનન્યદૃશ્યઃ ।
યયૌ તદુક્તેર્હિ ગુણાન્ પ્રવેત્તું નાન્યો હિ શક્તસ્તમૃતે યતઃ પ્રભુમ્ । 24.55 ।
સ વન્દ્યમાનોઽખિલરાષ્ટ્રવાસિભિઃ પ્રસૂનવર્ષૈરભિવર્ષિતઃ સુરૈઃ ।
સં સ્તૂયમાનઃ પ્રણતોઽબ્જજાદિભિર્ગજાહ્વયં પ્રાપ પરોઽપ્રમેયઃ । 24.56 ।
સ ભીષ્મમુખ્યૈઃ સરસાભિયાતઃ સહૈવ તૈઃ પ્રયયૌ રાજમાર્ગે ।
દિદૃક્ષવસ્તં જગદેકસુન્દરં ગુણાર્ણવં પ્રાયયુરત્ર સર્વે । 24.57 ।

સભાજિતસ્તૈઃ પરમાદરેણ વિવેશ ગેહં નૃપતેરનન્તઃ ।
સ ભીષ્મમુખ્યાન્ પુરતો નિધાય વૈચિત્રવીર્યેણ સમર્ચિતોઽજઃ ।
રૌગ્મે નિષણ્ણઃ પરમાસને પ્રભુર્બભૌ સ્વભાસા કકુભોઽવભાસયન્ । 24.58 ।
યથોચિતં તેષુ વિધાય કેશવો દૌર્યોધનં પ્રાપ્ય ગૃહં ચ પૂજિતઃ ।
પૂજાં તદીયાં ગુણવદ્દ્વિડિત્યસૌ જગ્રાહ નો વિદુરં ચાઽજગામ । 24.59 ।
સ ભીષ્મપૂર્વૈરભિયાચિતોઽપિ જગામ નૈષાં ગૃહમાદિદેવઃ ।
ઉપેક્ષિત્ આ દ્રૌપદીયપ્રમેયો જગામ ગેહં વિદુરસ્ય શીઘ્રમ્ । 24.60 ।
સ તેન ભક્ત્યાઽભિગતઃ પ્રસન્નઃ પ્રવિશ્ય ચાન્તર્ગૃહમીશ્વરોઽજઃ ।
ભક્ત્યાઽભિપૂર્ણેન સસમ્ભ્રમેણ સમ્પૂજિતઃ સર્વસમર્પણેન । 24.61 ।
પરે દિનેઽસૌ ધૃતરાષ્ટ્રસૂનુના સમાનીતઃ સં સદિ કૌરવાણામ્ ।
વિવેશ દિવ્યે મણિકાઞ્ચનાસને સાર્દ્ધં મુનીન્દ્રૈઃ પરમાર્થવેદિભિઃ । 24.62 ।
સમ્પૂજિતો ભીષ્મમુખ્યૈઃ સમસ્તૈ રરાજ રાજીવસમાનનેત્રઃ ।
યથોચિતાસ્તત્ર વિધાય વાર્તા જગાદ કાલે કલિકલ્મષાપહઃ । 24.63 ।
વૈચિત્રવીર્ય સ્વકુલસ્ય વૃદ્ધ્યૈ પ્રદેહિ રાજ્યં તવ સત્સુતાય ।
યશશ્ચ ધર્મં પરમં પ્રસાદં મમ ત્વમાપ્નોષિ તદૈવ રાજન્ ।
અતોઽન્યથા યશસો ધર્મતશ્ચ હીનઃ પ્રતીપત્વમુપૈષિ મેઽતઃ । 24.64 ।
ચ્ચ્ચ્xલ્વિ.ઇતીરિતઃ પ્રાહ મમાતિવર્તિનઃ સુતં સ્વયં મે પ્રતિબોધયેતિ ।
સ વાસુદેવેન વિબોધિતોઽપિ પાપાભિસન્ધિર્ધૃતરાષ્ટ્રસૂનુઃ ।
ઉત્થાય તસ્માદનુજૈરમાત્યૈર્નિયન્તુમીશં કુમતિર્વ્યધાન્મતિમ્ । 24.65 ।
યેયે તદા કેશવસં યમાય ન્યમન્ત્રયં સ્તે વિબુધપ્રતીપાઃ ।
અતો વિકર્ણપ્રમુખા અપિ સ્મ વધ્યત્વમાયન્નશુભાં ગતિં ચ । 24.66 ।
કર્ણઃ સુરાગ્ર્યોઽપિ સુયોધનાર્થે ન્યમન્ત્રયદ્ ભાવતો નૈવ દુષ્ટઃ ।
અતો ગતિશ્ચાસ્ય સુશોભનાઽભૂદ્ યેઽત્રાનુકૂલાઃ પરમસ્ય તે શુભાઃ । 24.67 ।
ઋષિભિર્જામદગ્ન્યેન વ્યાસેનાપ્યમિતૌજસા ।
વાસુદેવાત્મના ચૈવ ત્રિરૂપેણૈવ વિષ્ણુના । 24.68 ।
માતાપિતૃભ્યાં ભીષ્માદ્યૈરનુશિષ્ટોઽપિ દુર્મતિઃ ।
દુર્યોધનો મન્ત્રયતે મુકુન્દસ્યાઽશુ બન્ધનમ્ । 24.69 ।
સાત્યકિઃ કૃતવર્મા ચ તચ્છુશ્રુવતુરઞ્જસા ।
સં સ્થાપ્ય કૃતવર્માણં રહઃ સાત્યકિરત્ર ચ ।
અભ્યેત્ય કેશવં પ્રાહ દુર્યોધનવિનિશ્ચયમ્ । 24.70 ।
જ્ આનન્નપ્યખિલં કૃષ્ણસ્તચ્છ્રુત્વા સાત્યકેર્મુખાત્ ।
વૈચિત્રવીર્યમવદત્ પશ્ય મામિતિ સર્વગમ્ । 24.71 ।
અથ તેનાઽહુતે પુત્રે સામાત્યે પુરુષોત્તમઃ ।
સ્વં રૂપં દર્શયામાસ સર્વગં પૂર્ણસદ્ગુણમ્ । 24.72 ।
તત્ કાલસૂર્યામિતદીપ્તિ સર્વજગદ્ભરં શાણ્સ્વતમપ્રમેયમ્ ।
દૃષ્ટ્વૈવ ચક્ષૂં ષિ સુયોધનાદ્યા ન્યમીલયન્ દીધિતિવારિતાનિ । 24.73 ।
પિધાય રૂપં પુનરેવ તદ્ધરિર્વૈચિત્રવીર્યેણ સમર્થિતઃ પુનઃ ।
કૃત્વાઽન્ધમેવ પ્રયયૌ સુયોધનં સહાનુગં પાપતમં પ્રકાણ્સ્ય । 24.74 ।
અનન્તશક્તિઃ પુરુષોત્તમોઽસૌ શક્તોઽપિ દુર્યોધનચિત્તનિગ્રહે ।
નૈવ વ્યધાદેનમથોક્તકારિણં નિપાતયન્નન્ધતમસ્યનન્તઃ । 24.75 ।