Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahābhāratatātparyanirṇaya · Part 161180

tattvanirṇayakathāsu nirṇayo vāsudevaguṇavistaro'bhavat |
nāsti tatsadṛśa uttamaḥ kutaḥ pāra eṣa na tato'nya ityapi | 21.230 |
bādarāyaṇabhṛgūttharāmayoḥ śṛṇvatoḥ paramanirṇaye kṛte |
modamānajanatāsamāgame'pṛcchadatra nṛpatiryatavratam | 21.231 |
j ānamāno'pi nṛpatiḥ sarvapūjyatamaṃ harim |
saṃ śayaṃ bhūbhṛt āṃ bhettuṃ bhīṣmaṃ papraccha dharmavit | 21.232 |
nāsti nārāyaṇasamamiti vādena nirṇaye |
kṛte brahmādibhirapi kṛṣṇaṃ martyaṃ hi menire | 21.233 |
cclxxix.nṛpāstasmādayaṃ kṛṣṇo nārāyaṇa iti sma ha |
samyag jñāpayituṃ dharmasūnurbhīṣmamapṛcchata | 21.234 |
brahmādayaḥ surā yasmād dṛśyante martyavannṛbhiḥ |
nacaivātitarābhyāso nṛṇāmasti muniṣvapi | 21.235 |
sarvaśāstravidaṃ bhīṣmaṃ j ānantyete nṛpā api |
tasmād bhīṣmamapṛcchat sa kulavṛddhatvatastathā | 21.236 |
pitāmahāgryapūjārhaḥ ko'tra lokasamāgame |
brahmaśarvādayaścātra santi rājāna eva ca |
iti pṛṣṭo'bravīd bhīṣmaḥ kṛṣṇaṃ pūjyatamaṃ prabhum | 21.237 |
yadyapyekastridhā viṣṇurvasiṣṭhabhṛguvṛṣṇiṣu |
prādurbhūtastathā'pyete nṛpā hivyāsarāmayoḥ | 21.238 |
vipratvānna viruddhyante tata eva ca yuktatām |
manyante na virodhaśca teṣāṃ tatra hi tādṛśaḥ | 21.239 |
avivāde prasiddhiśca naivāsya bhavitā kvacit |
tasmāt kṛṣṇāya dātavyamiti bhīṣmeṇa cintitam | 21.240 |
kṛṣṇāya datte rājāno vivādaṃ kuryurañjasā |
vivādena ca kīrtiḥ syād vāsudevasya vistṛt ā |
tataḥ kṛṣṇāyāgrapūjā dattā pārthairjagatpuraḥ | 21.241 |
vyāsabhārgavayoḥ sākṣāt tadaikyāt tadanantaram |
agryāṃ pūjāṃ duduścānyān yathāyogyamapūjayan | 21.242 |
agryopahāramupayāpita eva kṛṣṇe kopādanindadamumāṇsu ca cedirājaḥ |
śrutvaiva tat pavanajo'bhiyayau nṛpaṃ taṃ hantuṃ jagadguruvinindakamṛddhamanyuḥ | 21.243 |
dūre'pi keśavavinindanakārijihvāṃ mucchetsya ityurutarā'sya sadā pratijñā |
bhīmasya taṃ tu jagṛhe saridātmajo'tha samprocya keśavavaco nijayorvadhāya | 21.244 |
cclxxx.mayaiva vadhyāviti tāvāha yat keśavaḥ purā |
tacchrutvā bhīmaseno'pi sthito bhīṣmakaragrahāt | 21.245 |
j ānannapi hareriṣṭaṃ svakartavyatayotthitaḥ |
bhīma etāvaducitamiti matvā sthitaḥ punaḥ | 21.246 |
devasaṅghabhavināṃ mahānabhūdīkṣya toṣa iha keśave'dhikām |
arcanāṃ ya iha mānuṣo jano madhya eva sa tu saṃ sthito'bhavat | 21.247 |
āsurā iha suyodhanādayastatra te vimanaso babhūvire |
durvacobhiradhikaṃ ca cedipaḥ kṛṣṇamārcchadurusadguṇārṇavam | 21.248 |

samāhvayacca keśavaṃ yudhe tamāṇsu keśavaḥ |
nivārya tasya sāyakāñjaghāna cāriṇā prabhuḥ | 21.249 |
nikṛtyamānakandharaḥ sa bhaktimānabhūddharau |
tamāṇsritaśca yo'suro mahātamaḥ prapedivān | 21.250 |
jayaḥ praviśya keśavaṃ punaśca pārṣado'bhavat |
asau ca pāṇḍavakratuḥ pravartito yathoditaḥ | 21.251 |
suvarṇaratnabhārakān bahūn nṛpā upānayan |
upāyanaṃ suyodhanaṃ nṛpo'diśad grahe'sya ca | 21.252 |
abhojayaṃ stathā dvijān yatheṣṭabhakṣyabojyakaiḥ |
suvarṇaratnabhārakān bahūṃ śca dakṣiṇā daduḥ | 21.253 |
yadiṣṭamāsa yasya ca pradattameva pāṇḍavaiḥ |
samastamatra sarvaśo'tha sasnurudbhṛt ā mudā | 21.254 |
nadatsurorudundubhipragītadevagāyakāḥ |
pranṛttadivyayoṣitaḥ surāpagāṃ vyagāhayan | 21.255 |
samastarājasaṃ yutā vigāhya jāhnavījale |
cclxxxi.puraṃ yayuḥ punaśca te susadma cāgaman surāḥ | 21.256 |
gateṣu sarvarājasu svakāṃ puraṃ svakeṣu ca|
sabhīṣmakeṣu sarvaśaḥ sahā'mbikeyakeṣu ca| 21.257 |
vicitraratnanirmite raviprabhe sabhātal . e |
sakeśavo varāsane viveśa dharmanandanaḥ | 21.258 |
tathaiva rugmiṇīmukhāḥ parigrahā rameśituḥ |
tathaiva bhīmaphalgunāvupāviśan harerupa | 21.259 |
sahaiva vāyusūnunā tathaiva pārṣatātmajā |
upaiva rugmiṇīṃ śubhā tathaiva satyabhāminīm | 21.260 |
yamau ca pārṣatādayo dhanañjayāntike'viśan |
tathaiva rāmasātyakī samīpa eva bhūbhṛtaḥ | 21.261 |
samāsatāṃ tu sā sabhā vyarocatādhikaṃ tadā |
yathā sabhā svayambhuvaḥ samāsthitā ca viṣṇunā | 21.262 |
vicitrahemamālinaḥ śubhāmbarāṇsca te'dhikam |
sphuratkirīṭakuṇḍalā virejuratra te nṛpāḥ | 21.263 |
viśeṣato janārdanaḥ sabhāryako jagatprabhuḥ |
yathā divaukasāṃ sadasyanantasadguṇārṇavaḥ | 21.264 |
upāsire ca tān nṛpāḥ samastaśaḥ suhṛdgaṇāḥ |
tadā'jagāma khaḍgabhṛt sahānujaḥ suyodhanaḥ | 21.265 |
dvāraṃ sabhāyā harinīlaraśmivyūḍhaṃ na jānan sa vihāya bhittim |
abhyantarāṇāṃ dṛśi no vighātinīṃ saṃ sphāṭikāmāṇsu dṛḍhaṃ cucumbe | 21.266 |
praveśayetāṃ ca yamau tamāṇsu sabhāṃ bhujau gṛhya nṛpopadiṣṭau |
tatropaviśya kṣaṇamanyato'gādamṛṣyamāṇaḥ śriyameṣu divyām | 21.267 |
cclxxxii.tatrendranīlabhuvi ratnamayāni dṛṣṭvā padmāni nīramanasā jagṛhe svavastram |
ratnorudīdhitinigūḍhajalaṃ sthalaṃ ca matvā papāta sahito'varajairjalaughe | 21.268 |

taṃ prāhasad bhagavatā kṣitibhāranāṇsahetoḥ susūcita urusvarato'tra bhīmaḥ |
pāñcālarājasutayā ca samaṃ tathā'nyaiḥ svīyaistathā'nu jahasurbhagavanmahiṣyaḥ | 21.269 |
mandasmitena vilasadvadanendubimbo nārāyaṇastu mukhamīkṣya marutsutasya |
novāca kiñcidatha dharmasuto nivārya prāsthāpayad vasanamālyavilepanāni | 21.270 |
kṛṣṇāvṛkodaragataṃ bahal . aṃ nidhāya krodhaṃ yayau saśakunirdhṛtarāṣṭraputraḥ |
sambrīl . ito nṛpatiṃ dattavarāmbarādīn nyakkṛtya mārgagata āha sa mātulaṃ svam | 21.271 |
yau māmahasatāṃ kṛṣṇābhīmau kṛṣṇasya sannidhau |
tayorakṛtvā santāpaṃ nāhaṃ jīvitumutsahe | 21.272 |
yadi me śaktiratra syād ghātayeyaṃ vṛkodaram |
agrapūjāṃ ca kṛṣṇasya vilumpeyaṃ na saṃ śayaḥ | 21.273 |
īdṛśaṃ pāṇḍavaiśvaryaṃ dṛṣṭvā konāma jīvitam |
iccheta karadā yeṣāṃ vaiśyavat sarvabhūmipāḥ | 21.274 |
ityuktaḥ śakunirvairaṃ dṛḍhīkartuṃ vaco'bravīt |
kiṃ te vaireṇa rājendra balibhirbhrātṛbhiḥ punaḥ | 21.275 |
anujīvasva tān vīrān guṇajyeṣṭhān balādhikān |
itīrito'tisaṃ vṛddhakopa āha suyodhanaḥ | 21.276 |
yadi teṣāṃ tadaiśvaryaṃ na māṃ gacchedaśeṣataḥ |
sarvathā naiva jīveyamiti satyaṃ bravīmi te | 21.277 |
naca bāhubalācchakṣya ādātuṃ t āṃ śriyaṃ kvacit |
nendro'pi samare śaktastān jetuṃ kimu mānuṣāḥ | 21.278 |
itīritaḥ pāpatama āha gāndhārako nṛpaḥ |
pāpānāmakhilānāṃ ca pradhānaṃ cakravartinam | 21.279 |
cclxxxiii.yāntāṃ śriyaṃ pradīptāṃ tvaṃ pāṇḍaveṣu prapaśyasi |
t āmakleśata ādāsye krīḍannakṣaistvadantike | 21.280 |
itīritaḥ prasannadhīḥ suyodhano babhūva ha |
prajagmatuśca tāvubhau vicitravīryajaṃ nṛpam | 21.281 |
dhṛtarāṣṭramathovāca dvāparāṃ śo'tipāpakṛt |
nāstikyarūpaḥ śakunirvivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśam | 21.282 |
duryodhanaṃ tu tacchrutvā kuta ityāha durmanāḥ |
abrūtāṃ tau nṛpāyā'śu dvābhyāṃ yanmantritaṃ pathi | 21.283 |
śrutvaiva tannetyavadat sa bhūpatirvirodhi dharmasya vināṇsakāraṇam |
kumantritaṃ vo na mamaitadiṣṭaṃ svabāhuvīryāptamahāṇsriyo hi te | 21.284 |
tvayā'pi nirjitya diśo makhāgryāḥ kāryāḥ spṛdho mā guṇavattamaistaiḥ |
viśeṣato bhrātṛbhiragryapauruṣairityukta āhā'śu suyodhanastam | 21.285 |
yadi śriyaṃ pāṇḍavānāṃ nākṣairācchettumicchasi |
mṛtamevādya māṃ viddhi pāṇḍavaistvaṃ sukhī bhava | 21.286 |
yadi majjīvitārthī tvamānayā'śviha pāṇḍavān |
sabhāryān devanāyaiva nacādharmo'tra kaścana | 21.287 |
vedānujīvino viprāḥ kṣatriyāḥ śastrajīvinaḥ |
truṭyate yena śatruśca tacchastraṃ naiva cetarat | 21.288 |

ataḥ svadharma evāyaṃ tavāpi syāt phalaṃ mahat |
ityukto mā phalaṃ me'stu tavaivāstviti so'bravīt | 21.289 |
evaṃ bruvannapi nṛpa āviṣṭaḥ kalinā svayam |
putrasnehācca viduramādiśat pāṇḍavān prati | 21.290 |
āviveśa kalistaṃ hi yadā putratvasiddhaye |
cclxxxiv.aṃ śena tata ārabhya naivāsmādapajagmivān | 21.291 |
yāvat puraṃ parityajya vanameva viveśa ha |
tadantarā tatastasya pāpayuktaṃ mano'bhavat | 21.292 |
nyavārayat taṃ viduro mahat te pāpaṃ kulasyāpi vināṇsako'yam |
samudyamo nātra vicāryamasti kṛthā na tasmādayaśaśca te syāt | 21.293 |
iti bruvāṇaṃ kalaho'tra na syānnivārayāmo vayameva yasmāt |
draṣṭuṃ sutān krīḍata ekasaṃ sthānicchāmi pārthāṃ śca suyodhanādīn | 21.294 |
ataḥ kṣipramupāneyāḥ pārthā iti baloditaḥ |
yayau sa viduraḥ pārthān dvārakāṃ keśave gate | 21.295 |
gate hi pārthasannidheḥ suyodhane tu nāradaḥ |
śaśaṃ sa dharmasūnunā pracodito'rimāgatam | 21.296 |
ka udyamī nṛpeṣviti prapṛṣṭa āha nāradaḥ |
sa saubharāḍvaraṃ śivādavāpa vṛṣṇinirjayam | 21.297 |
pāṃ sumuṣṭiṃ sakṛdgrāsī bahūnabdāṃ stapaścaran |
ājagāma harādāpya varaṃ kṛṣṇajaye punaḥ | 21.298 |
sa śrutvā māgadhavadhaṃ diśāṃ vijayameva ca |
rājasūyaṃ kratuṃ caiva śiśupālavadhaṃ tathā | 21.299 |
yadūn pratyudyamaṃ t ūrṇaṃ karotīti niśamya tat |
samaikṣad dharmajaḥ kṛṣṇamukhaśīt āṃ śumaṇḍalam | 21.300 |
astvityuktvā sa govindaḥ preṣayāmāsa yādavān |
pradyumnādīn dinaiḥ kaiścit svayaṃ cāgāt sahāgrajaḥ | 21.301 |
vidurastu tato gatvā dharmarājamathā'hvayat |
bhrātṛbhirvāryamāṇo'pi kṛṣṇayā ca sa dharmarāṭ|
sārddhaṃ mātrā bhrātṛbhiśca kṛṣṇayā ca yayau drutam | 21.302 |
cclxxxv.jyeṣṭhājñayaiva vidura āhvayannapi dharmajam |
nā'gantavyamiti prāha doṣānuktvā'kṣajān bahūn | 21.303 |
itīha doṣasañcayastathāca te piturvacaḥ |
samīkṣya tad dvayaṃ svayaṃ kuruṣva kāryamātmanaḥ | 21.304 |
itīrito'pi pāṇḍavo yayau kalipraveśitaḥ |
vicitravīryajaṃ ca taṃ samāsadat sasainikaḥ | 21.305 |
kalyāveśānnṛpatiḥ pratijajñe pūrvameva dharmātmā |
āhūto dyūtaraṇānnivarteyaṃ naiva vārito'pīti | 21.306 |
tenā'yāt svasuhṛdbhirnivāryamāṇo'pi nāgapuramāṇsu |
nahi dharmo dyūtakṛto viśeṣataḥ kṣatriyasya lokaguroḥ | 21.307 |
vaicitravīryatanayena tu pāṇḍuputrāḥ sambhāvitāstamupa ca nyaviśan niśāṃ t ām |

prātaśca bhīṣmamukharāḥ sakalāṇsca bhūpā āsedurāṇsu ca sabhāṃ saha pāṇḍuputraiḥ | 21.308 |
vaicitravīryanṛpatirvidurānvito'sya gāndhārarājasahitāstanayāḥ sakarṇāḥ |
prāptāḥ sabhātal . amathā'hvayadatra dharmarājaṃ sutaḥ subalakasya sa devanāya | 21.309 |
sarvāṃ śca tatra kalirāviśadeva bhīmapūrvān vinaiva caturaḥ sapṛthāṃ ca kṛṣṇām |
kṣattārameva ca tato nahi bhīṣmamukhyaiste vāritāḥ kulavināṇsanakarmavṛtt āḥ | 21.310 |
bhīmādibhiḥ sa vidureṇa cavāryamāṇo dyūte nidhāya paṇamapyakhilaṃ svavittam |
gāndhārakeṇa viditākṣahṛdā jito drāk pāṇḍoḥ suto'tha nakulaṃ nyadadhāt paṇāya | 21.311 |
tasmin jite'tha sahadevamathārjunaṃ ca bhīmaṃ ca somakasutāṃ svamapi krameṇa |
rājā nidhāya vijito'tha suyodhanaḥ svaṃ sūtaṃ dideśa pṛṣatātmajaputrikāyāḥ | 21.312 |
sūto gatvā tadantaṃ samakathayadimāṃ dyūtamadhye jitā'si
kṣipraṃ cā'yāhi rājñāṃ samitimurutarāmityatho sā'pyavādīt |
nāhaṃ yāsye gurūṇāṃ samitimiti yayau so'pyamuṃ bhīmabhītaṃ
j ñātvā duḥ śāsanaṃ so'pyadiśadatha nṛpo dhārtarāṣṭro'nujaṃ svam | 21.313 |
cclxxxvi.sa pāpapūruṣottamaḥ pragṛhya keśapakṣake |
puraḥ svamāturānayat sabhāmayugmavāsasīm | 21.314 |
samāhṛt ā rajasvalā jagāda bhīṣmapūrvakān |
adharma eṣa vāryate na dharmibhirbhavadvidhaiḥ | 21.315 |
kathaṃ chalātmake dyūte jite dharmajayo bhavet |
nahi dyūtaṃ dharmyamāhurviśeṣeṇa tubhūbhujām | 21.316 |
ye dharmaṃ na vadantīha na te vṛddhā itīritāḥ |
avṛddhamaṇḍit āṃ naiva sabhetyāhurmanīṣiṇaḥ | 21.317 |
kathaṃ dyūte jitā cāhamajite svapatau sthite |
samānadharmiṇīmāhurbhāryāṃ yasmād vipaścitaḥ | 21.318 |
sahaiva karma kartavyaṃ patau dāse hi bhāryayā |
dāsītvaṃ na pṛthaṅ mesyājjite'pi hi patau tataḥ | 21.319 |
ityuktā api bhīṣmādyāḥ kalyāveśena mohitāḥ |
pṛccha dharmajamityuktvā tūṣṇīmeva babhūvire | 21.320 |
duryodhanapratīpaṃ hi na kaścidaśakat tadā |
uvāca vidurastatra na dharmo'yamiti sphuṭam | 21.321 |
na tasya vācaṃ jagrāha dhṛtarāṣṭraḥ sahātmajaḥ |
ūrdhvabāhuḥ sa cukrośa devānāṃ khyāpayaṃ stadā | 21.322 |
svāṇsaktiṃ draupadīṃ cā'ha jitā naivāsi dharmataḥ |
adharmo hi mahānetāṃ sabhāmākramya tiṣṭhati | 21.323 |
evaṃ tu vidureṇokte vikarṇaḥ pāpako'pi san |
āha ḍambhārthamevātra dharmavittvaṃ prakāṇsayan |
adharma evāyamiti karṇo'thainamabhartsayat | 21.324 |
cclxxxvii.dṛṣṭvā bhīmaḥ kliśyamānāṃ tu kṛṣṇāṃ dharmātyayaṃ dharmarāje ca dṛṣṭvā |
rājā ṇsāsyo yuvarājena dharmāccalan yasmād vākyamidaṃ babhāṣe | 21.325 |
imāṃ nyastavato dyūte dhakṣaṇīyau hi te bhujau |
naivamityarjuno'vādīt tamāhātha vṛkodaraḥ | 21.326 |

vaktavyaṃ natu kartavyaṃ tasmānnahi mayā kṛtam |
uttame vacasā ṇsikṣā madhyame'rthāpahāraṇam |
adhame dehadaṇḍaṇsca tasmād vācyo yudhiṣṭhiraḥ | 21.327 |
atha karṇo'bravīt kṛṣṇāmapatirhyasi śobhane |
dhārtarāṣṭragṛhaṃ yāhītyatha duryodhano'vadat |
parasparavirodhārthaṃ pāṇḍavānāmidaṃ vacaḥ | 21.328 |
yudhiṣṭhiro duḥkhahetustavaiko yadyenamanye na gururna eṣaḥ |
iti brūyurathavā bhīmapārthāveko'pivā bhīma ihotsṛje tvām | 21.329 |
ityukta ūce pavamānasūnuḥ pūjyo'smākaṃ dharmajo'saṃ śayena |
guruścāhaṃ vo'khilānāṃ yato hi balajyeṣṭhaṃ kṣatramāhurmahāntaḥ | 21.330 |
balajyaiṣṭhye yadi vaḥ saṃ śayaḥ syāduttiṣṭhadhvaṃ sarva evādya vīrāḥ |
mṛdgāmi vaḥ pādatal . ena sarvān sahānubandhān yaśca māṃ yoddhukāmaḥ | 21.331 |
iti bruvan samutthito nadan vṛkodaro yadā |
vighūrṇit ā sabhā'khilā bhayānnacā'ha kiñcana | 21.332 |
bhīṣmo droṇo vidurādyāḥ kṣamasva sarvaṃ tvayoktaṃ satyamityeva hastau |
gṛhītvainaṃ sthāpayāmāsurasmin sthite śāntiṃ cā'pire dhārtarāṣṭrāḥ | 21.333 |
nivārito dharmajena gurubhiścāparaistadā |
mānanārthaṃ gurūṇāṃ tu na bhīmastān jaghāna ha | 21.334 |
nacātyavartata jyeṣṭhaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
teṣāṃ pāpābhivṛddhyarthaṃ jyeṣṭhavṛttiṃ ca darśayan | 21.335 |
cclxxxviii.atha duryodhanaḥ pāpo bhīmasenasya paśyataḥ |
ūruṃ sandarśayāmāsa kṛṣṇāyai bhīma āha tam | 21.336 |
tavorumenaṃ gadayoruvegayā bibhetsya ityeva punaḥ suyodhanaḥ |
ūce nānyad bhavatāmasti vittaṃ dyūte kṛṣṇaṃ sthāpayadhvaṃ paṇāya | 21.337 |
athābravīd vṛkodaraḥ kṛte'vamānane hareḥ |
nipātya bhūtal . e hiteśiro mṛdiṣya ityalam | 21.338 |
sa vadhya eva me sadā parokṣato'pi yo harim |
vinindayediti dhruvaṃ pratiśrutaṃ hi māruteḥ | 21.339 |
punaśca pāpavṛddhaye tadaiva no jaghāna tam |
vikartanātmajaḥ punarjagāda somakātmajām | 21.340 |
prayāhi bhūbhṛto hi no gṛhaṃ na santi pāṇḍavāḥ |
itīrite samutthitau vṛkodaro'nu cārjunaḥ | 21.341 |
ubhau ca tau yudhiṣṭhiro nyavārayat tathā'pare |
tato viṣaṇṇayostayoḥ suyodhano vaco'bravīt | 21.342 |
duḥ śāsanaiṣāṃ vāsāṃ si dāsānāṃ no vyapākuru |
ityukto'bhyagamat pārthān svavāsāṃ syatha te daduḥ | 21.343 |
te carmavasanā bhūtvātānaśiṣṭān prakāṇsya ca |
niṣeduśca kṣamāyānte kṣamāmālambya vistṛt ām | 21.344 |
punarduryodhanenoktaḥ pārthānāmatha paśyatām |
cakarṣa vāso draupadyāstadā'vādīd vṛkodaraḥ | 21.345 |

pāpeṣu pūrvasya tathā'dhamasya vaṃ śe kurūṇāmurudharmaśīlinām |
duḥ śāsanasyāsya vidārya vakṣaḥ pibāmi raktaṃ jagataḥ samakṣam | 21.346 |
vikṛṣyamāṇe vasane tu kṛṣṇā sasmāra kṛṣṇaṃ suviśeṣato'pi |
tadā'nyadāsīd vasanaṃ ca tasyā divyaṃ susūkṣmaṃ kanakāvadātam | 21.347 |
cclxxxix.punaḥ punaścaiva vikarṣamāṇe duḥ śāsane'nyāni ca tādṛśāni |
babhūvurantaṃ na jagāma pāpaḥ śrānto nyaṣīdat svinnagātraḥ sabhāyām | 21.348 |
vastroccaye śailanibhe prajāte duryodhanaḥ prāha sañjātakopaḥ |
praveśayemāṃ gṛhameva śīghraṃ kiṃ naścireṇeti sumandabuddhiḥ | 21.349 |
tacchrutvā vacanaṃ kṛṣṇā pratijñāmakarot tadā |
bhīmo duryodhanaṃ hantā karṇaṃ hantā dhanañjayaḥ |
śakuniṃ tvakṣakitavaṃ sahadevo vadhiṣyati | 21.350 |
ityukte tat tathetyāha bhīmasenaḥ sabhātal . e |
pratijñāmādade pārthastāṃ mādrīnandanastathā |
nakulaḥ pratijajñe'tha śākuneyavadhaṃ prati | 21.351 |
tataḥ suyodhanānujaścakarṣa pārṣatātmajām |
gṛhāya tanniśāmya tu krudhā'ha mārutātmajaḥ | 21.352 |
arjunārjuna naivātra kṣamā me tāta rocate |
patitasyāsya dehasya kāṣṭhaviṣṭhāsamasya ca |
phalāni trīṇi śiṣyante vidyā karma sutā iti | 21.353 |
iti vedoditaṃ vākyaṃ na suto dāradūṣaṇe |
duṣṭadāro nacā'pnoti lokānarddho hi dūṣitaḥ |
arakṣaṇād dūṣit āyā na tyāgācca śubhaṃ bhavet | 21.354 |
ato'dya sānubandhakān nihanmi dhārtarāṣṭrakān |
iti bruvan vyalokayad ripūn dahannivaujasā | 21.355 |
dadarśa ca mahāghoramādātuṃ parighaṃ ruṣā |
kartuṃ vyavasito buddhyā niśśeṣān dhṛtarāṣṭraj ān | 21.356 |
tadā ṇsivā vavāṇsire suyodhanāgnigehataḥ |
tathaiva tatpiturgṛhe'pyabhūd bhayānakaṃ bahu | 21.357 |
ccxc.nimittānyatighorāṇi kupite mārutātmaje |
dṛṣṭvā'mbikeyo viduraṃ papracchaiṣāṃ phalaṃ drutam | 21.358 |
āha taṃ viduro jyeṣṭhaṃ kṣaṇe'smiṃ stava putrakāḥ |
sānubandhā naśiṣyanti vṛkodarabalāhatāḥ | 21.359 |
krīḍase'rbhakavat tvaṃ hi kiṃ jitaṃ kiṃ jitaṃ tviti |
adharmeṇa jitānatra jitān paśyasi pāṇḍavān | 21.360 |
strīṣu dyūteṣu vā dattaṃ madāndhena nareṇa vā |
na dattamāhurvidvāṃ sastasya bandhubhireva ca | 21.361 |
āhāryaṃ punarāhuśca tathā'pi natu pāṇḍavaiḥ |
tat kṛtaṃ tava putrāṇāṃ khyāpayadbhiraśiṣṭatām | 21.362 |
ityukta āhā'mbikeyo nimittānāṃ phalaṃ katham |
na bhavediti sa prāha drutaṃ kṛṣṇā vimucyatām | 21.363 |

toṣayasva varaiścaināmanyathā te sutān mṛt ān |
viddhi bhīmena niṣpiṣṭān mā'tra te saṃ śayo bhavet | 21.364 |
kṛṣṇā ca pāṇḍavāṇscaiva tapovṛddhimabhīpsavaḥ |
tapasā naiva dakṣyanti tena jīvanti te sutāḥ | 21.365 |
tathā'pi yadi kṛṣṇāṃ tvaṃ na mocayasi te sutān |
haniṣyati na sandeho balenaiva vṛkodaraḥ | 21.366 |
itīrito vinirbhartsya putraṃ duḥ śāsanaṃ nṛpaḥ |
amocayad varaiścaināṃ chandayāmāsa pārṣatīm | 21.367 |
chanditā sā varaistena dharme bhāgavate sthitā |
naivā'tmano varān vavre vavre teṣāṃ vimokṣaṇam | 21.368 |
yudhiṣṭhirasya sabhrātuḥ sarāṣṭrasya vimokṣaṇam |
dadau nṛpo'syā na punaśchandyamānā'pi sā'vṛṇot | 21.369 |
ccxci.bharturviṣṇoṇsca nānyasmād varasvīkāra iṣyate |
evaṃ hi bhagavaddharmastasmāt sā nāvṛṇot param | 21.370 |
adharmato hṛtatvāttu tad dānaṃ na varo bhavet |
iti matvā pāṇḍavānāṃ vavre kṛṣṇā vimokṣaṇam | 21.371 |
śvaśurādaihikavarāḥ kṣatriyāyāstrayo yataḥ |
uktāḥ śataṃ ca viprāyā dharme bhāgavate tataḥ |
hetunā'nena vavre sā nānyat kiñcidataḥ param | 21.372 |
tato vimuktāḥ prayayuśca pārthā gurūn praṇamya svapuraṃ sakṛṣṇāḥ |
duryodhanānantarajo jagāda tātaṃ nijaṃ pāpakṛt āṃ pradhānaḥ | 21.373 |
samastapāṇḍavaśriyaṃ samāgatāmaho punaḥ |
vyamocayo vṛkodarād vadhaśca no dhruvo bhavet | 21.374 |
ataḥ punaśca pāṇḍavān samāhvayasva naḥ kṛte |
punaśca devanaṃ bhavejjito vanaṃ prayātu ca | 21.375 |
tenoktaḥ sa tadā rājā pāṇḍavān punarāhvayat |
punaḥ pitrā samāhūto devanāya yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṛbhirvāryamāṇo'pi kṛṣṇayā cā'gamat sabhām | 21.376 |
dvādaśābdaṃ vane vāsamajñātatvena vatsaram |
vāsaṃ prasiddhanṛpateḥ pure naivātidūrataḥ | 21.377 |
kṛṣṇāyāḥ pāṇḍavānāṃ vā darśane'jñātavāsinām |
ekasyāpi samastānāṃ dvādaśābdaṃ punarvanam | 21.378 |
vatsarājñātavāsaṃ ca tyāge'pyuktavidhestathā |
duryodhanaḥ paṇaṃ cakre buddhyā duḥ śāsanoktayā | 21.379 |
gāndhāreṇa punaścākṣahṛdayajñena dharmajaḥ |
parājito vanaṃ yātumaicchat sabhrātṛko yadā | 21.380 |
ccxcii.tadā nanarta pāpakṛt suyodhanānujo hasan |
vadaṃ śca mārutātmajaṃ punaḥ punaśca gauriti | 21.381 |
uvāca ca punaḥ kṛṣṇāṃ nṛtyanneva sabhātal . e |
apatirhyasi kalyāṇi gaccha duryodhanālayam | 21.382 |

ete'khilāḥ ṣaṇḍhatilāstamo'ndhamāptā nacaiṣāṃ punarutthitiḥ syāt |
iti bruvāṇo'nucakāra bhīmaṃ tadā'hasan dhārtarāṣṭrāṇsca sarve | 21.383 |
tadā'karod bhīmasenaḥ pratijñāṃ hantā'smi vo nikhilān saṅgare'ham |
itīrite śaraṇaṃ droṇameva jagmuḥ samastā dhṛtarāṣṭraputrāḥ | 21.384 |
yatra droṇastatra putrastatra bhīṣmaḥ kṛpastathā |
nacātyeti gurūn bhīma iti taṃ śaraṇaṃ yayuḥ | 21.385 |
abravīd dhārtarāṣṭrāṃ śca droṇo vipro'pi sannaham |
saputraḥ sakṛpaḥ śastraṃ grahīṣye bhavatāṃ kṛte | 21.386 |
rakṣaṇe bhavatāṃ caiva kuryāṃ yatnaṃ svaśaktitaḥ |
natu bhīmād rakṣituṃ vaḥ śaktaḥ satyaṃ bravīmyaham | 21.387 |
tato yayuḥ pāṇḍavāste sabhāyā vanāya kṛṣṇāsahitāḥ suśūrāḥ |
gatyā'nucakre yuvasiṃ hakhelagatiṃ bhīmaṃ dhārtarāṣṭro'pahasya | 21.388 |
dṛṣṭvā sabhāyā arddhaniṣkrāntadeho vyāvṛtya bhīmaḥ prāha saṃ raktanetraḥ |
ūruṃ tavānyaṃ ca raṇe vibhetsya ityuktvā'sau nirgato'satsabhāyāḥ | 21.389 |
prayātānanu tān kuntī prayayau putragṛddhinī |
rorudyamānāṃ viduraḥ sthāpayāmāsa tāṃ gṛhe |
praṇamya tāṃ yayuḥ pārthāḥ sakṛṣṇāḥ śīghragāminaḥ | 21.390 |
yudhiṣṭhiro'vāgvadano yayau na krodhacakṣuṣā |
daheyaṃ kauravān sarvāniti kāruṇiko nṛpaḥ | 21.391 |
ccxciii.uddhṛtya bāhū prayayau bāhuṣāl . ī vṛkodaraḥ |
ābhyāmevākhilāñchatrūñchakto hantumahaṃ tviti | 21.392 |
abaddhakeśā prayayau draupadī sā sabhātal . āt |
muktakeśā bhaviṣyanti dhārtarāṣṭrastriyastviti | 21.393 |
varṣan pāṃ sūn yayau pārtha itthaṃ śatruṣu sāyakān |
varṣayānītyabhiprāyaḥ paramāstravidāṃ varaḥ | 21.394 |
yamāvavāṅmukhau yātau nāvayoḥ śatravo mukham |
paśyantvasyāmavasthāyāmityeva dhṛtacetasau | 21.395 |
pretasaṃ skārasūktāni paṭhan dhaumyo'grato yayau |
hateṣu dhārtarāṣṭreṣu mayā kāryāḥ kriyā iti | 21.396 |
t ānathānuyayuḥ sūtā rathaiḥ paricaturdaśaiḥ |
sūdāḥ paurogavāṇscaiva bhṛtyā ye tvāptakāriṇaḥ | 21.397 |
tataste jāhnavītīre vane vaṭamupāṇsritāḥ |
nyaṣīdannāgatān dṛṣṭvā samastān puravāsinaḥ | 21.398 |
tatastu te sarvajagannivāsaṃ nārāyaṇaṃ nityasamastasadguṇam |
svayambhuśarvādibhirarcitaṃ sadā bhaktyā'smaran bhaktabhavāpahaṃ prabhum | 21.399 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
pḸaṇḍavavanapraveśo nāma ekaviṃ śo'dhyāyaḥ
ccxciv.(araṇīprāptiḥ )
atha dvāviṃ śo'dhyāyaḥ

Oṃ | āgantukāmān puravāsinaste saṃ sthāpya kṛcchreṇa kurupravīrāḥ |
rātrau praviṣṭā gahanaṃ vanaṃ ca kirmīramāseduratho narāṇsam | 22.1 |
bakānujo'sau nikhilairajeyo varād girīśasya nihantukāmaḥ |
sadārasodaryamabhiprasasre bhīmaṃ mahāvṛkṣagirīn pramuñcan | 22.2 |
sa samprahāraṃ saha tena kṛtvā bhīmo nipātyā'śu dharātal . e tam |
cakre makhe saṅgaranāmadheye prasaṃ hya nārāyaṇadaivate paśum | 22.3 |
nihatya rakṣo vanamadhyasaṃ sthāstadā yatīnāmayutaiḥ sametāḥ |
aṇsītisāhasramunipravīrairdaśāṃ śayuktaiḥ sahitā vyacintayan | 22.4 |
vicintya teṣāṃ bharaṇāya dharmajaḥ sampūjya sūryasthitamacyutaṃ prabhum |
dine'kṣayānnaṃ piṭharaṃ tadāpa ratnādidaṃ kāmavarānnadaṃ ca | 22.5 |
babhāra tenaiva yudhiṣṭhirastān pratyekaśastriṃ śatadāsidāsakān |
suvarṇapātreṣu hi bhuñjate ye gṛhe tadīye bahukoṭidāsike | 22.6 |
satsaṅgamākāṅkṣiṇa eva te'vasan pārthaiḥ sahānye ca munīndravṛndāḥ |
śṛṇvanta ebhyaḥ paramārthasārāḥ kathā vadantaśca purātanāstathā | 22.7 |
evaṃ gajānāṃ bahukoṭivṛndāṃ stathā rathānāṃ ca hayāṃ śca vṛndaśaḥ |
visṛjya ratnāni narāṃ śca vṛndaśo vane vijahrurdivi devavat sukham | 22.8 |
gavāṃ ca lakṣaṃ pradadāti nityaśaḥ suvarṇabhārāṃ śca śataṃ yudhiṣṭhiraḥ |
sabhrātṛko'sau vanamāpya śakravanmumoda vipraiḥ sahito yathāsukham | 22.9 |
pārtheṣu yāteṣu kimatra kāryamiti sma pṛṣṭo viduro'grajena |
āhūya rājyaṃ pratipādayeti prāhainamāhātha ruṣā'mbikeyaḥ | 22.10 |
j ñātaṃ pratīpo'si mamā'tmajānāṃ na me tvayā kāryamihāsti kiñcit |
yatheṣṭastiṣṭha vā gaccha veti prokto yayau viduraḥ pāṇḍuputrān | 22.11 |
ccxcv.tasmin gate bhrātṛviyogakarśitaḥ papāta bhūmau sahasaiva rājā |
sañjñāmavāpyā'diśadāṇsu sañjayaṃ jīvāmi cedāṇsu mamā'nayānujam | 22.12 |
itīritaḥ sañjayaḥ pāṇḍaveyān prāpyā'nayad viduraṃ śīghrameva |
so'pyāgataḥ kṣipramapāstadoṣo jyeṣṭhaṃ vavande'tha sa cainamāṇsliṣat | 22.13 |
aṅkaṃ samāropya sa mūrdhni cainamāghrāya lebhe paramāṃ mudaṃ tadā |
kṣattāramāyāntamudīkṣya sarve sasaubalā dhārtarāṣṭrā amarṣāt |
sammantrya hantuṃ pāṇḍavānāmutaikaṃ channopadhenaiva sasūtajā yayuḥ | 22.14 |
vijñāya teṣāṃ gamanaṃ samastalokāntarātmā parameśvareśvaraḥ |
vyāso'bhigamyāvadadāmbikeyaṃ nivārayā'śveva sutaṃ taveti | 22.15 |
avāpya pārthānayamadya mṛtyuṃ sahānubandho gamitā hyasaṃ śayam |
itīrite tena nivārayeti prokto hariḥ prāha na saṃ vade taiḥ | 22.16 |
maitreya āyāsyati so'pi vācaṃ śikṣārthameteṣvabhidhāsyatīha |
t āṃ cet karotyeṣa sutastavāsya bhadraṃ tadā syācchapsyati tvanyathā saḥ | 22.17 |
uktveti rājānamanantaśaktirvyāso yayau tatra gateṣu teṣu |
suyodhanādyeṣu hateṣu pārthairbhūbhārahānirna bhavediti prabhuḥ | 22.18 |
sarvāṇsca ceṣṭā bhagavanniyuktāḥ sadā samastasya cito'citaśca |
tathā'pi viṣṇurvinivārayet kvacid vācā vidhatte ca janān viḍambayan | 22.19 |
maitreya āgādatha bhūpatiśca putrān samāhūya sakarṇasaubalān |

sampūjayāmāsa muniṃ sa cā'ha dātuṃ rājyaṃ pāṇḍavān sampraśaṃ san | 22.20 |
viśeṣato bhīmabalaṃ śaśaṃ sa kirmīranāṇsādi vadan munīndraḥ |
śrutvā'sahaṃ stad dhṛtarāṣṭraputra āsphālayāmāsa nijorumugraḥ | 22.21 |
śaśāpa cainaṃ munirugratejāstavorubhedāya bhavet suyuddham |
ityūcivān dhṛtarāṣṭrānato'pi yayau na ced rājyadastvaṃ tatheti |
śrutvā tu kirmīravadhaṃ svapitrā pṛṣṭakṣatroktaṃ so'trasad dhārtarāṣṭraḥ | 22.22 |
ccxcvi.vane vasanto'tha pṛthāsutāste vārtāṃ svakīyāṃ prāpayāmāsurāṇsu |
kṛṣṇe so'pi drutamāyāt sasatyaḥ sambandhino ye ca pāñcālamukhyāḥ | 22.23 |
kruddhaṃ kṛṣṇaṃ dhārtarāṣṭrāya pārthāḥ kṣamāpayāmāsuruccairgṛṇantaḥ |
guṇāṃ stadīyānamitān praṇamya tadā rudantī draupadī cā'pa pādau |
sā pādayoḥ patitā vāsudevamastaut samastaprabhumātmatantram | 22.24 |
acintya nityāvyaya pūrṇasadguṇārṇavaikadehākhiladoṣadūra |
ramābjajeśerasurendrapūrvavṛndārakāṇāṃ satatābhivandya |
samastaceṣṭāprada sarvajīvaprabho vimuktāṇsraya sarvasāra | 22.25 |
iti bruvantī sakalānubhūtaṃ jagāda sarveśituracyutasya |
yasyādhikānugrahapātrabhūtā svayaṃ hi śeṣeṇsavipādikebhyaḥ | 22.26 |
śrutvā samastaṃ bhagavān pratijñāṃ cakāra teṣāmakhilāṇsca yoṣāḥ |
patīn samāliṅgya vimuktakeśyān bhīmāhatān darśaye nānyatheti |
t āṃ sāntvayitvā madhuraiḥ suvākyairnārāyaṇo vācamimāṃ jagāda | 22.27 |
yadīhāhaṃ sthito naivaṃ bhavitā'haṃ tvayodhayam |
sālvarājaṃ durātmānaṃ hataścāsau supāpakṛt | 22.28 |
sannidhāne'tha dūre vā kālavyavahite'pi vā |
svabhāvād vā vyavahite vastuvyavahite'pi vā |
nāṇsaktirvidyate viṣṇornityāvyavahitatvataḥ | 22.29 |
tathā'pi naralokasya karotyanukṛtiṃ prabhuḥ |
duṣṭānāṃ doṣavṛddhyarthaṃ bhīmādīnāṃ guṇonnateḥ | 22.30 |
yudhiṣṭhire'tivṛddhaṃ tu rājasūyādisambhavam |
dharmaṃ ca saṅkrāmayituṃ kṛṣṇāyāmanujeṣu ca| 22.31 |
yogyatākramato viṣṇuricchayetthamacīklṛpat |
edhamānadvil . ityeva viṣṇornāma hi vaidikam | 22.32 |
ccxcvii.svayogyatāyā adhikadharmajñānādijaṃ phalam |
bhīṣmadroṇāmbikeyādeḥ pārtheṣveva nidhāpitum | 22.33 |
punaśca pāpavṛddhyarthamajo duryodhanādiṣu |
vyāso'mbikāsutaṃ prāha pārthā me'bhyadhikaṃ priyāḥ |
teṣāṃ pravāsanaṃ caiva priyaṃ na mama sarvathā | 22.34 |
iti duryodhanādīnāṃ pāpavṛddhyarthameva saḥ |
priyā ityeva kathanāt pāṇḍavānāṃ śubhonnateḥ | 22.35 |
gurutvād bhīmasenasya kṣamā dyūte'rjunādinām |
nātidharmasvarūpo'tra dharmo bhīme niraupadhaḥ | 22.36 |
draupadyā apyatikleśāt kṣamā dharmo mahānabhūt |

sā hibhīmamano veda na kāryaḥ śāpa ityalam | 22.37 |
tasmād yathāyogyatayā hariṇā dharmavarddhanam |
kṛtaṃ tatrāsannidhānakāraṇaṃ keśavo'bravīt | 22.38 |
sālvaṃ śrutvā samāyātaṃ raugmiṇeyādayo mayā |
prasthāpitā hi bhavatāṃ sakāṇsāt te yayuḥ purīm |
tadā sālvo'pi saubhena dvārakāmardayad bhṛśam | 22.39 |
pradyumna āṇsu niragādatha sarvasainyairanyaiśca yādavagaṇaiḥ sahito'nujaiśca |
sālvo'vagamya tanayaṃ mama tadvimānāt pāpo'varuhya rathamāruhadatra yoddhum | 22.40 |
kṛtvā suyuddhamamunā mama putrako'sāvastrāṇi tasya vinivārya mahāstrajālaiḥ |
dattaṃ mayā ṇsaramamoghamathā'dade taṃ hantuṃ nṛpaṃ kṛtamatistvaśṛṇod vacaḥ khe | 22.41 |
nārāyaṇena hi purā manasā'bhiklṛptaṃ kṛṣṇāvatāramupagamya nihanmi sālvam |
ityeva tena hariṇā'pi sa bhārgaveṇa vidrāvito na nihataḥ svamanonusārāt | 22.42 |
vadhyastvayā nahi tato'yamayaṃ ca bāṇaṇscakrāyudhasya dayito nitarāmamoghaḥ |
mā muñca tena tamimaṃ vinivartaye'haṃ sālvaṃ hṛdi sthita itīritamīraṇena | 22.43 |
ccxcviii.śrutvā vacaḥ sa pavanasya śaraṃ tvamoghaṃ sañjahra āṇsu sa ca sālvapatiḥ svasaubham |
āruhya bālakalahena kimatra kāryaṃ kṛṣṇena saṅgara iti prayayau svadeśam | 22.44 |
pradyumnasāmbagadasāraṇacārudeṣṇāḥ senāṃ nihatya saha mantrigaṇaistadīyām |
āhlādinaḥ svapuramāyayurapyahaṃ ca tatrāgamaṃ sapadi taiḥ śrutavānaśeṣam | 22.45 |
yasmiñchare karagate vijayo dhruvaḥ syānmattejasā tadanusaṅgrahaṇāt sutānme |
yātaṃ niśamya ripumātmapurīṃ ca bhagnāṃ dṛṣṭvaiva tena tadanubrajanaṃ kṛtaṃ me | 22.46 |
taṃ sāgaroparigasaubhagataṃ niśāmya mukte ca tena mayi śastramahāstravarṣe |
taṃ sannivārya tu mayā ṇsarapūgaviddho māyā yuyoja mayi pāpatamaḥ sa sālvaḥ | 22.47 |
t āḥ krīḍayā kṣaṇamahaṃ samare niśāmya jñānāstrataḥ pratividhūya bahūṃ śca daityān |
hatvā'śu taṃ ca girivarṣiṇamāṇsu saubhaṃ vārdhau nyapātayamarīndravibhinnabandham | 22.48 |
taṃ syandanasthitamatho vibhujaṃ vidhāya bāṇena tadrathavaraṃ gadayā vibhidya |
cakreṇa tasya ca śiro vinikṛtya dhātṛśarvādibhiḥ pratinutaḥ svapurīmagāṃ ca | 22.49 |
tasmādidaṃ vyasanamāsa hi viprakarṣānme kāryatastviti nigadya punaśca pārthān |
kṛṣṇāṃ ca sāntvayitumatra dinānyuvāsa satyā ca somakasutāmanusāntvayantī | 22.50 |
pāṇḍavānāṃ ca yā bhāryāḥ putrā api hi sarvaśaḥ |
anveva pāṇḍavān yātā vanamatraiva ca sthitāḥ | 22.51 |
dhṛṣṭadyumnastataḥ kṛṣṇāṃ sāntvayitvaiva keśavam |
praṇamya samanujñāto bhāgineyaiḥ puraṃ yayau | 22.52 |
dhṛṣṭaketuśca bhāginīṃ kāṇsirājaḥ sutāmapi |
puraṃ yayaturādāya kuntyaivānyāḥ saha sthitāḥ | 22.53 |
pārvatī nakulasyā'sīd bhāryā pūrvaṃ tilottamā |
pūrvokte caiva yamayorbhārye kuntyā hivāritāḥ | 22.54 |
subhadrāmabhimanyuṃ ca rathamāropya keśavaḥ |
pāṇḍavānabhyanujñāya sabhāryaḥ svapurīṃ yayau | 22.55 |
ccxcix.kañcit kālaṃ draupadeyā uṣya pāñcālake pure |
yayurdvāravatīmeva tatroṣuḥ kṛṣṇalāl . it āḥ | 22.56 |

tataḥ paraṃ dharmarājo nirviṇṇaḥ svakṛtena ha |
bhrātṛbhāryāpade kṛṣṇāṃ sthāpayāmāsa sarvadā | 22.57 |
ūṣurvane ca te pārthā muniśeṣānnabhojinaḥ |
bhuktavatsvevānujeṣu bhuṅkte rājā yudhiṣṭhiraḥ | 22.58 |
alaṅghyatvāt tadājñāyā anujāḥ pūrvabhojinaḥ |
tasyānantaramevaikā bhuṅkte sā pārṣatātmajā | 22.59 |
evaṃ sadā viṣṇuparāyaṇānāṃ tatprāpaṇānnaikabhujāṃ prayātaḥ |
saṃ vatsarastatra jagāda kṛṣṇā bhīmājñayā dharmarājaṃ suvettrī | 22.60 |
atimārdavayuktatvād dharmarājaścaturdaśe |
api varṣe gurubhayād rājyaṃ necchediti prabhuḥ |
mārutiḥ preṣayāmāsa kṛṣṇāṃ prastāvahetave | 22.61 |
kṣamā sarvatra dharmo na pāpahetuśca durjane |
rājñāṃ sāmarthyayuktānāmiti saṃ sthāpya śāstrataḥ | 22.62 |
hatvā caturdaśe varṣe dhārtarāṣṭrānarājyadān |
kartuṃ rājyaṃ puro gantā bhavānītyagrajena ha | 22.63 |
kārayan satyaśapathaṃ vivādasya kramecchayā |
ādiśat prathamaṃ kṛṣṇāṃ bhīmaḥ sā nṛpamabravīt | 22.64 |
naiva kṣamā kujanatāsu nṛpasya dharmastāṃ tvaṃ vṛthaiva dhṛtavānasi sarvakālam |
ityukta āha nṛpatiḥ paramā kṣamaiva sarvatra tadvidhṛtameva jagat samastam | 22.65 |
kartā ca sarvajagataḥ sukhaduḥkhayorhi nārāyaṇastadanudattamihāsya sarvam |
tasmānna kopaviṣayo'sti kutaśca kaścit tasmāt kṣamaiva sakaleṣu paro'sya dharmaḥ | 22.66 |
ccc.ityuktavantaṃ nṛpamāha pārṣatī yadi kṣamā sarvanareṣu dharmaḥ |
rājñā nakṛtyaṃ naca lokayātrā bhavejjagat kāpuruṣairvinaśyet | 22.67 |
satyaṃ ca viṣṇuḥ sakalapravartako ramāviriñceśapurassarāṇsca |
kāṣṭhādivat tadvaśagāḥ samastāstathā'pi na vyarthatā pauruṣasya | 22.68 |
tadājñayā puruṣaṇsceṣṭamānaśceṣṭānusāreṇa ṇsubhāṇsubhasya |
bhoktā na tacceṣṭitamanyathā bhavet kartā tasmāt puruṣo'pyasya vaśyaḥ | 22.69 |
vṛthā yadi syāt pauruṣaṃ kasya hetorvidhirniṣedhaśca samastavedagaḥ |
vidherniṣedhasya ca naiva gocaraḥ pumān yadi syād bhavato hi tau hareḥ | 22.70 |
tenaiva lepaśca bhavedamuṣya puṇyena pāpena ca naiva cāsau |
lipyeta tābhyāṃ paramasvatantraḥ kartā tataḥ puruṣo'pyasya vaśyaḥ | 22.71 |
itīrito dharmajaḥ kṛṣṇayaiva niruttaratvaṃ gamitastvabhartsayat |
kutarkamāṇsritya harerapi tvamasvātantryaṃ sādhayasīti coktvā | 22.72 |
chalena tena pratibhartsitā sā kṣamāpayāmāsa nṛpaṃ yataḥ strī |
vācāl . atā nātitarāṃ hi śobhate strīṇāṃ tataḥ prāha vṛkodarastam | 22.73 |
rājan viṣṇuḥ sarvakartā nacānyastattantramevānyadasau svatantraḥ |
tathā'pi puṃ sā vihitaṃ svakarma kāryaṃ tyājyaṃ cānyadatyantayatnāt | 22.74 |
pratyakṣametat puruṣasya karma tenānumeyā preraṇā keśavasya |
svakarma kṛtvā vihitaṃ hi viṣṇunā tatpreraṇetyeva budho'numanyate | 22.75 |
tenaiti samyaggatimasya viṣṇorjano'śubho daivamityeva matvā |

hitvā svakaṃ karma gatiṃ ca tāmasīṃ prayāti tasmāt kāryameva svakarma | 22.76 |
j ñātavyaṃ caivāsya viṣṇorvaśatvaṃ kartavyaṃ caivā'tmanaḥ kāryakarma |
pratyakṣaiṣā kartṛt ā jīvasaṃ sthā tathā'gamādanumānācca sarvam | 22.77 |
viṣṇorvaśe tanna heyaṃ dvayaṃ ca jānan vidvān kurute kāryakarma |
tatprerakaṃ viṣṇumevābhijānan bhavet pramāṇatritayānugāmī | 22.78 |
ccci.pūrṇaṃ pramāṇaṃ tattrayaṃ cāvirodhenaikatrasthaṃ tattrayaṃ cāvirodhi |
pṛthaṅ madhyaṃ cāpramāṇaṃ virodhi syāt tat tasmāt trayamekatra kāryam | 22.79 |
ajñaḥ pratyakṣaṃ tvapahāyaiva daivaṃ matvā kartṛsvātmakarma prajahyāt |
vidvān jīvaṃ viṣṇuvaśaṃ viditvā karoti kartavyamajasrameva | 22.80 |
svabhāvākhyā yogyatā yā haṭhākhyā yā'nādisiddhā sarvajīveṣu nityā |
sā kāraṇaṃ tat prathamaṃ tu dvitīyamanādi karmaiva tathā tṛtīyaḥ |
jīvaprayatnaḥ pauruṣākhyastadetat trayaṃ viṣṇorvaśagaṃ sarvadaiva | 22.81 |
sa kasyacinna vaśe vāsudevaḥ parāt paraḥ paramo'sau svatantraḥ |
haṭhaścāsau tāratamyasthito hi brahmāṇamārabhya kaliśca yāvat |
haṭhācca karmāṇi bhavanti karmajo yatno yatno haṭhakarmaprayoktā | 22.82 |
vinā yatnaṃ na haṭho nāpi karma phalapradau vāsudevo'khilasya |
svātantryaśakterviniyāmako hi tathā'pyetān so'pyapekṣyaiva yuñjet | 22.83 |
etānapekṣyaiva phalaṃ dadānītyasyaiva saṅkalpa iti svatantratā |
nāsyāpagacchet sa hi sarvaśaktirnāṇsaktatā kvacidasya prabhutvāt | 22.84 |
tasmāt kāryaṃ tena klṛptaṃ svakarma tatpūjārthaṃ tena tatprāptireva |
ato'nyathā nirayaḥ sarvathā syāt svakarma viprasya japopadeśau |
viṣṇormukhād viprajātiḥ pravṛtt ā mukhotthitaṃ karma tenāsya so'dāt | 22.85 |
bāhvorjātaḥ kṣatriyastena bāhvoḥ karmāsya pāpaprativāraṇaṃ hi |
pravartanaṃ sādhudharmasya caiva mukhasya bāhvoścātisāmīpyato'sya |
japopadeśau kṣatriyasyāpi viṣṇuṇscakre dharmau yajñakarmāpi vipre | 22.86 |
vaiśyo yasmādūrujastena tasya prajāvṛddhistajjakarmaiva dharmaḥ |
tatsādṛśyāt sthāvarāṇāṃ ca vṛddhiḥ karorūrvoḥ sannikṛṣṭatvahetoḥ |
vārtātmakaṃ karma dharmaṃ cakāra viṣṇustasyaivāṅghrijaḥ śūdra uktaḥ | 22.87 |
gatipradhānaṃ karma śuśrūṣaṇākhyaṃ sādṛśyato hastapadostathaiva |
hastodbhavaṃ karma tasyāpi dharmaḥ santānavṛddhiśca samīpagatvāt | 22.88 |
cccii.bhujāvuro hṛdayaṃ yad balasya jñānasya ca sthānamato nṛpāṇām |
balaṃ j ñānaṃ cobhayaṃ dharma uktaḥ pāṇau kṛtīnāṃ kauśalaṃ kevalaṃ hi |
tasmāt pāṇyorūrupadorupasthiterviṭchūdrakau karmaṇāṃ kauśaletau | 22.89 |
prādhānyato dharmaviśeṣa eṣa sāmānyataḥ sarvamevākhilānām |
vayaṃ hi devāstena sarvaṃ hi karma prāyeṇa no dharmatāmeti śaśvat | 22.90 |
etairdharmairviṣṇunā pūrvaklṛptaiḥ sarvairvarṇairviṣṇurevābhipūjyaḥ |
tadbhaktirevākhilānāṃ ca dharmo yathāyogyaṃ j ñānamasyāpi pūjā | 22.91 |
pitā guruḥ paramaṃ daivataṃ ca viṣṇuḥ sarveṣāṃ tena pūjyaḥ sa eva |
tadbhaktatvād devatāṇscābhipūjyā viśeṣatasteṣu ye'tyantabhaktāḥ | 22.92 |
sampūjito vāsudevaḥ sa muktiṃ dadyādevāpūjito duḥkhameva |

svatantratvāt sukhaduḥkhaprado'sau nānyaḥ svatastadvaśā yat samastāḥ | 22.93 |
svatantratvāt sukhasajjñānaśaktipūrvairguṇaiḥ pūrṇa eṣo'khilaiśca |
svatantratvāt sarvadoṣojjhitaśca nissīmaśaktirhi yataḥ svatantraḥ | 22.94 |
doṣāspṛṣṭau guṇapūrtau ca śaktirnissīmatvād vidyate tasya yasmāt |
evaṃ guṇairakhilaiścāpi pūrṇo nārāyaṇaḥ pūjyatamaḥ svadharmaiḥ |
asmākaṃ yat tena nātikṣamaiva dharmo duṣṭānāṃ vāraṇaṃ hyeva kāryam | 22.95 |
hanyād duṣṭān yaḥ kṣatriyaḥ kṣatriyāṃ śca viśeṣato yuddhagatān smaran harim |
svabāhuvīryeṇa ca tasya bāhū caitanyamātrau bhavataḥ sadehau | 22.96 |
pāpādhikāṃ ścaiva balādhikāṃ śca hatvā muktāvadhikānandavṛddhiḥ |
prītiśca viṣṇoḥ paramaiva tatra tasmāddhantavyāḥ pāpinaḥ sarvathaiva | 22.97 |
ye tvakṣadhūrtā grahaṇaṃ gatā vā pāpāste'nyairghātanīyāḥ svadorbhyām |
rājānaṃ vā rājaputraṃ tathaiva rājānujaṃ vā'bhiyātaṃ nihanyāt | 22.98 |
rājñaḥ putro'pyakṛtodvāhako yaḥ sa ghātanīyo na svayaṃ vadhya eva |
krūraṃ cānyad dharmayuktaṃ paraistat prasādhanīyaṃ kṣatriyairna svakāryam |
ccciii.evaṃ dharmo vihito veda eva vākyaṃ viṣṇoḥ pañcarātreṣu tādṛk | 22.99 |
akṣadyūtaṃ nikṛtiḥ pāpameva kṛtaṃ tvayā garhitaṃ saubalena |
na kutracid vidhirasyāsti tena na tad dattaṃ dyūtahṛtaṃ vadanti | 22.100 |
bhītena dattaṃ dyūtadattaṃ tathaiva dattaṃ kāminyai punarāhāryameva |
evaṃ dharmaḥ śāṇsvato vaidiko hi dyūte striyāṃ nālpamāhāryamāhuḥ | 22.101 |
yadyeṣāṃ vai bhogyamalpaṃ tadīyaṃ bhogena tadbandhubhistacca hāryam |
nivāraṇe puruṣasya tvaśaktaistad rājyaṃ na punarāhāryameva | 22.102 |
tvaṃ dharmanityaścāgrajaśceti rājan ṛte'nujñāṃ na mayā tat kṛtaṃ ca |
dātāsyanujñāṃ yadi tān nihatya tvayyeva rājyaṃ sthāpayāmyadya samyak | 22.103 |
satyaṃ pāpeṣvapi kartuṃ yadīcchā tathā'pi māsā dvādaśaḥ naḥ prayātāḥ |
vedaprāmāṇyād vatsarāste hi māsaiḥ sahasrābdaṃ satramuktaṃ narāṇām |
ajñātamekaṃ māsamuṣyā'tha śatrūn nihatya rājyaṃ pratipālayāmaḥ | 22.104 |
mā mitrāṇāṃ t āpakastvaṃ bhavethāstathā'mitrāṇāṃ nandakaścaiva rājan |
jvalasvārīṇāṃ mūrdhni mitrāṇi nityamāhlādayan vāsudevaṃ bhajasva | 22.105 |
svatantratvaṃ vāsudevasya samyak pratyakṣato dṛśyate hyadya rājan |
yasmāt kṛṣṇo vyajayacchaṅkarādīn jarāsutādīn kādivarairajeyān | 22.106 |
brahmādīnāṃ prakṛtestadvaśatvaṃ dṛṣṭaṃ hi no bahuśo vyāsadehe |
pārāṇsaryo divyadṛṣṭiṃ pradāya svātantryaṃ no'darśayat sarvaloke | 22.107 |
tasmād rājannabhiniryāhi śatrūn hantuṃ sarvān bhoktumevādhirājyam |
evañca te kīrtidharmau mahāntau prāpyau rājan vāsudevaprasādāt | 22.108 |
evamukto'bravīd bhīmaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
trayodaśābdasyānte'haṃ kuryāmeva tvadīritam | 22.109 |
satyametanna sandehaḥ satyenā'tmānamālabhe |
lokāpavādabhīruṃ māṃ nāto'nyad vaktumarhasi | 22.110 |
ccciv.tudase cātivācā māṃ yadyevaṃ bhīma māṃ vadeḥ |
tadaiva me'tyayaḥ kāryo hantavyāṇscaiva śatravaḥ |

naitādṛśairidānīṃ tu vākyairbādhitumarhasi | 22.111 |
bhīṣmadroṇādayo'strajñā nivāryāṇsca kathaṃ yudhi |
pūjyāste bāhuyuddhena na nivāryāḥ kathañcana | 22.112 |
astrāṇi jānannapi hi na prayojayasi kvacit |
tasmād tadaiva gantavyaṃ vijñātāstre dhanañjaye | 22.113 |
ityukto bhīmasenastu snehabhaṅgabhayāt tataḥ |
novāca kiñcid vacanaṃ svābhipretamavāpya ca | 22.114 |
abhiprāyo hi bhīmasya niścayena trayodaśe |
yudhiṣṭhirasya rājyārthaṃ gamanārthe pratiśravaḥ |
anyathā'timṛdutvāt sa na gacched bhinnadhīḥ paraiḥ | 22.115 |
kṛtakṛtye tathā bhīme sthite dharmātmajo hi saḥ |
bhīṣmadroṇādivijayaḥ kathaṃ syādityacintayat | 22.116 |
nivāraṇaṃ gurūṇāṃ hi bhīma icchati na kvacit |
tasmāt te hyarjunenaiva nivāryā ityacintayat | 22.117 |
āpadyeva hi bhīmastān nivārayati nānyathā |
evaṃ cintāsamāviṣṭaṃ vijñāyaiva yudhiṣṭhiram | 22.118 |
sarvajñaḥ sarvaśaktiśca kṛṣṇadvaipāyano'gamat |
nṛpatiṃ bodhayāmāsa cintāvyākulamānasam | 22.119 |
imaṃ mantraṃ vadiṣyāmi yena jeṣyati phalgunaḥ |
bhīṣmadroṇādikān sarvān taṃ tvaṃ vada dhanañjaye | 22.120 |
ityuktvaivāvadanmantraṃ sarvadaivatadṛṣṭidam |
na svayaṃ hyavadat pārthe phalādhikyaṃ yato bhavet | 22.121 |
cccv.bhīṣmadroṇādivijaya etāvad vīryameva hi |
alaṃ nāto'dhikaṃ kāryametāvad yogyamasya ca |
phalgunasyeti bhagavān na svayaṃ hyavadanmanum | 22.122 |
gate vyāse bhagavati sarvajñe sarvakartari |
dharmarājo'diśanmantraṃ phalgunāya rahasyamum | 22.123 |
tamāpya phalguno mantraṃ yayau jyeṣṭhau praṇamya ca |
yamajau ca samāṇsliṣya girimevendrakīlakam |
tapaścacāra tatrasthaḥ śaṅkarasthaṃ hariṃ smaran | 22.124 |
ṣaṇmāse'tigate'paśyanmūkaṃ nāmāsuraṃ girau |
varāharūpamāyātaṃ vadhārthaṃ phalgunasya ca | 22.125 |
taṃ j ñātvā phalguno vīraḥ sajyaṃ kṛtvā tugāṇḍivam |
cikṣepa vajrasamitāṃ statkāye sāyakān bahūn | 22.126 |
kirātarūpastamanu sabhāryaśca triyambakaḥ |
sa mamāra hatastābhyāṃ dānavaḥ pāpacetanaḥ | 22.127 |
tenokto'sau mayaivāyaṃ varāho'nugato'dya hi |
tamavidhyo yatastvaṃ hi tad yuddhyasva mayā saha | 22.128 |
ityuktaḥ phalgunaḥ prāha tiṣṭha tiṣṭha na mokṣyase |
ityuktvā tāvubhau yuddhaṃ cakratuḥ puruṣarṣabhau | 22.129 |

tatrākhilāni cāstrāṇi phalgunasyāgrasacchivaḥ |
tato'rjunastu gāṇḍīvaṃ samādāyābhyatāḍayat | 22.130 |
tadapyagrasadevāsau prahasan giriśastadā |
bāhuyuddhaṃ tatastvāsīt tayoḥ puruṣasiṃ hayoḥ | 22.131 |
piṇḍīkṛtya tato rudraścikṣepātha dhanañjayam |
mūrcchāmavāpa mahatīṃ phalguno rudrapīḍitaḥ | 22.132 |
cccvi.pūrvaṃ samprārthayāmāsa śaṅkaro garuḍadhvajam |
avarāṇāṃ varaṃ matto yeṣāṃ tvaṃ samprayacchasi |
ajeyatvaṃ prasādāt te vijeyāḥ syurmayā'pi te | 22.133 |
ityuktaḥ pradadau viṣṇurumādhīśāya taṃ varam |
tenājayacchvetavāhaṃ giriśo raṇamadhyagam | 22.134 |
kevalān vaiṣṇavān mantrān vyāsaḥ pārthāya no dadau |
etāvatā'laṃ bhīṣmāderjayārthamiti ciddhanaḥ | 22.135 |
kevalairvaiṣṇavairmantraiḥ svadattairvijayāvahaiḥ |
ativṛddhasya pārthasya darpaḥ syādityacintayat | 22.136 |
pārthaḥ sañjñāmavāpyātha jayārthyārādhayacchivam |
vyāsoditena mantreṇa tāni puṣpāṇi tacchiraḥ | 22.137 |
āruhan sa tu taṃ j ñātvā rudra ityeva phalgunaḥ |
namaścakre tataḥ prādādastraṃ pāṇsupataṃ śivaḥ | 22.138 |
astraṃ tad viṣṇudaivatyaṃ sādhitaṃ śaṅkareṇa yat |
tasmāt pāṇsupataṃ nāma svānyastrāṇyapare surāḥ |
dadustadaiva pārthāya sarve pratyakṣagocarāḥ | 22.139 |
indro'rjunaṃ samāgamya prāha prīto'smi te'nagha |
rudradehasthitaṃ brahma viṣṇvākhyaṃ toṣitaṃ tvayā |
tena lokaṃ mamā'gaccha preṣayāmi rathaṃ tava | 22.140 |
ityuktvā prayayāvindrastadrathena ca mātaliḥ |
āyāt pārthastamāruṃ hya yayau tātaniveśanam | 22.141 |
pūjito daivataiḥ sarvairindreṇaiva niveśitaḥ |
tena sārddhamupāsīdat tasminnaindre varāsane | 22.142 |
prītyā samāṇsliṣya kurupravīraṃ śakro dvitīyāṃ tanumātmanaḥ saḥ |
cccvii.īkṣan mukhaṃ tasya mumoda so'pi hyuvāsa tasmin vatsarān pañca loke | 22.143 |
astrāṇi tasmā adiśat sa vāsavo mahānti divyāni tadorvaśī tam |
samprāpya bhāvena tu mānuṣeṇa mātā kulasyeti nirākṛt ā'bhūt | 22.144 |
ṣaṇḍho bhavetyeva tayā'bhiśapte pārthe śakro'nugrahaṃ tasya cādāt |
saṃ vatsaraṃ ṣaṇḍharūpī carasva na ṣaṇḍhatā te bhavatīti dhṛṣṇuḥ | 22.145 |
tato'vasat pāṇḍaveyo gāndharvaṃ vedamabhyasan |
gandharvāccitrasenāttu tathā'strāṇi sureśvarāt | 22.146 |
subhadrayā'bhimanyunā saha svakāṃ puraṃ gataḥ |
janārdano'tra saṃ vasan kadāciditthamaikṣata | 22.147 |
mayā varo hi śambhave pradatta āsa pūrvataḥ |

varaṃ grahīṣya eva te sakāṇsato vimohayan | 22.148 |
"tvāmārādhya tathā ṇsambho grahīṣyāmi varaṃ sadā |
dvāparādau yuge bhūtvā kalayā mānuṣādiṣu" 73 | 22.149 |
iti vākyamṛtaṃ kartumabhiprāyaṃ vijajñuṣī |
prītyarthaṃ vāsudevasya rugmiṇī vākyamabravīt | 22.150 |
"jāte'pi putre putrārthaṃ sā hi veda manogatam |
putro me balavān deva syāt sarvāstraviduttamaḥ " | 22.151 |
ityukto bhagavān devyā sammohāya suradviṣām |
yayau suparṇamāruhya svīyaṃ badarikāṇsramam | 22.152 |
"eṣa mohaṃ sṛj āmyāṇsu yo janān mohayiṣyati |
tvaṃ ca rudra mahābāho mohaśāstrāṇi kāraya | 22.153 |
atatthyāni vitatthyāni darśayasva mahābhuja |
73 Padma Pu. 6.71.106
cccviii.prakāṇsaṃ kuru cā'tmānamaprakāṇsaṃ ca māṃ kuru | 22.154 |
ahaṃ tvāṃ pūjayiṣyāmi lokasammohanotsukaḥ |
tamo'surā nānyathā hiyāntītyetanmataṃ mama" | 22.155 |
ityuktavacanaṃ pūrvaṃ keśavena śivāya yat |
tat satyaṃ kartumāyātaṃ kṛṣṇaṃ badarikāṇsramam |
sarvajñā munayaḥ sarve pūjayāñcakrire prabhum | 22.156 |
rātrau kṛṣṇe munimadhye niviṣṭe ghaṇṭākarṇaḥ karṇanāmā piśācau |
samāyātāṃ giriśena pradiṣṭau kṛṣṇaṃ draṣṭuṃ dvārakāṃ gantukāmau | 22.157 |
tau dṛṣṭvā munimadhyasthaṃ keśavaṃ tadabodhataḥ |
kṛtvā svajāticeṣṭāṇsca dhyānenainamapaśyatām | 22.158 |
dṛṣṭvā hṛdi sthitaṃ taṃ tu kautūhalasamanvitau |
stutvā bhaktyā praṇāmaṃ ca bahuśaścakratuḥ śubhau | 22.159 |
tayoḥ prasanno bhagavān spṛṣṭvā gandharvasattamau |
cakāra kṣaṇamātreṇa divyarūpasvarānvitau | 22.160 |
t ābhyāṃ punarnṛttagītasaṃ stavaiḥ pūjitaḥ prabhuḥ |
yayau kailāsamadrīśaṃ cakāreva tapo'tra ca | 22.161 |
svīyāneva guṇān viṣṇurbhuñjan (yuñjan) nityena śociṣā |
śārvaṃ tapaḥ karotīva mohayāmāsa durjanān | 22.162 | 74
pūrvaṃ tenoditaṃ yattallokān mohayatā'ñjasā |
śarvaṃ prati tavāhaṃ tu kuryāṃ dvādaśavatsaram | 22.163 |
tapo'surāṇāṃ mohāya surāḥ santu gatajvarāḥ |
74 guṇānviṣṇoryuñjannityatra nityena śociṣā prakāṇsarūpā
sākṣiṇā yuñjan manasā dhyāyan | bhuñjanniti pāṭhe 'bhuji
pḸalanābhyavahārāyoḥ ' iti dhātoḥ manasā pālayan dhyātvā
sthirīkurvan, iti bhāvaḥ | -bhā.pra.
cccix.iti tasmāt tadā kṛṣṇa ekāhena bṛhaspatim | 22.164 |
ājñayā cārayāmāsa kṣipraṃ dvādaśarāṇsiṣu |

dvādaśābdamabhūt tena tadahaḥ keśavecchayā | 22.165 |
ekasminnahni bhagavān rāṇsiṃ rāṇsiṃ ca vatsaram |
kalpayitvopavāsādīn manasā niyamānapi | 22.166 |
māsabrataṃ sārddhaśataśvāsakālairakalpayat |
manasaiva svabhaktānāṃ dvādaśābdavratāptaye | 22.167 |
tatrāsya garuḍādyāṇsca paricaryāṃ svapārṣadāḥ |
cakrurhomādikāṇscaiva kriyāṇscakre janārdanaḥ |
svātmānaṃ prati pāpānāṃ śivāyeti prakāṇsayan | 22.168 |
evaṃ sthitaṃ tamaravindadalāyatākṣaṃ brahmendrapūrvasurayogivaraprajeśāḥ |
abhyāyayuḥ pitṛmunīndragaṇaiḥ sametā gandharvasiddhavarayakṣavihaṅgamādyāḥ | 22.169 |
śarvo'pi sarvasuradaivatamātmadaivamāyātamātmagṛhasannidhimāṇsvavetya |
abhyāyayau nijagaṇaiḥ sahitaḥ sabhāryo bhaktyā'tisambhramagṛhītasamarhaṇāgryaḥ | 22.170 |
abhyetya pādayugal . aṃ jagadekabhartuḥ kṛṣṇasya bhaktibharitaḥ śirasā nanāma |
cakre stutiṃ ca paramāṃ paramasya pūrṇaṣāḍguṇyavigrahavidoṣamahāvibhūteḥ | 22.171 |
kṛṣṇo'pyayogyajanamohanameva vāñchaṃ stuṣṭāva rudrahṛdigaṃ nijameva rūpam |
rudro niśamya taduvāca surān samastān satyaṃ vadāmi śṛṇutādya vaco madīyam |
viṣṇuḥ samastasujanaiḥ paramo hyupeyastatprāptaye'hamanilo'tha ramā'bhyupāyāḥ | 22.172 |
eṣa hyaśeṣanigamārthavinirṇayottho yad viṣṇureva paramo mama cābjayoneḥ |
avyaktataḥ sakalajīvagaṇācca nitya ityeva niścaya utaitadanusmaradhvam |
ityuktavatyakhiladevagaṇā girīśe kṛṣṇaṃ praṇemurativṛddharameśabhaktyā | 22.173 |
uktairanyaiśca giriśavākyaistattvavinirṇayaiḥ |
kṛṣṇasyaiva guṇākhyānaiḥ punarindrādidevatāḥ |
j ñānābhivṛddhimagaman purā'pi jñānino'dhikam | 22.174 |
cccx.sarvadevottamaṃ taṃ hi jānantyeva surāḥ sadā |
tathā'pi tatpramāṇānāṃ bahutvād ye'tra saṃ śayāḥ |
yuktimātre te'pi rudravākyādapagatāstadā | 22.175 |
tataḥ kṛṣṇaḥ sutavaraṃ tvatta ādāsya ityajaḥ |
yaduktavāñchivaṃ pūrvaṃ satyaṃ kartuṃ tadabravīt | 22.176 |
putraṃ dehīti so'pyāha pūrvameva sutastava |
j ātaḥ pradyumnanāmā yaḥ sa maddattaḥ pravādataḥ | 22.177 |
purā dagdho mayā kāmastadā'yācata māṃ ratiḥ |
dehi kāntaṃ mametyeva tadā tāmahamabruvam | 22.178 |
utpatsyate vāsudevād yadā taṃ patimāpsyasi |
ityato'sau mayā datta iva deva tvadājñayā | 22.179 |
dāso'smi tava deveśa pāhi māṃ śaraṇāgatam |
ityuktvā'bhipraṇamyainaṃ punarāha surān haraḥ | 22.180 |
yadarthameṣa āyātaḥ keśavaḥ śṛṇutāmarāḥ |
yo'suro vakranāmā'sīdavadhyo brahmaṇo varāt |
tadājātād vāsudevaputrāt kāmādṛte kvacit | 22.181 |
taṃ hantumeva putraṃ svaṃ pradyumnamudare'rpya ca |

āyāta iha taṃ cāpi dadāha svodarāt sutam |
nissārayitvā kakṣaṃ ca dagdhaṃ paśyata devatāḥ | 22.182 |
jvālāmālākarāl . ena svatejovarddhitena ca |
pradyumnenaiva taṃ daityaṃ dagdhvā vanasamanvitam |
punaśca svodare putraṃ sthāpayāmāsa keśavaḥ | 22.183 |
sadyogarbhaṃ punastaṃ ca rugmiṇyāṃ janayiṣyati |
pūrvavat kṣaṇamātreṇa yuvā ca sa bhaviṣyati | 22.184 |
cccxi.dṛṣṭametannāradādyairmunibhiḥ sarvameva ca |
evaṃ krīḍatyayaṃ devaḥ pūrṇaiśvaryeṇa kevalam |
ityukte keśavaṃ nemurdevāḥ śakrapurogamāḥ | 22.185 |
tato harirbrahmasurendramukhyaiḥ suraiḥ stuto garuḍaskandhasaṃ sthaḥ |
punaḥ punaḥ praṇataḥ śaṅkareṇa stutastṛtīye'hni nijāṃ purīmagāt | 22.186 |
kṛṣṇe prayāte nilayaṃ puradviṣo rātrau pauṇḍrau vāsudevaḥ samāgāt |
sahaikalavyena nijena mātuḥ pitrā tathā'kṣohiṇikatrayeṇa | 22.187 |
purīṃ prabhañjantamamuṃ viditvā sarāmaśaineyayadupravīrāḥ |
saṃ yodhayāmāsurathābhyavarṣaccharairniṣādādhipa ekalavyaḥ | 22.188 |
tadastraśastraiḥ sahasā viṣaṇṇā yadupravīrā vihatapradīpāḥ |
sahaiva rāmeṇa ṇsineśca naptrā samāviśan svāṃ purameva sarve | 22.189 |
punaḥ samādāya tathorudīpikā agre samādhāya ca rauhiṇeyam |
vinissṛt ā āttaśastrāḥ svapuryāḥ siṃ hā yathā dharṣit āḥ sadguhāyāḥ | 22.190 |
"athā'sasādaikalavyaṃ rathena rāmaḥ śaineyaḥ pauṇḍrakaṃ vāsudevam |
ayuddhyatāṃ tau sātyakiḥ pauṇḍrakaśca tathā'nyonyaṃ virathaṃ cakratuśca" 75 | 22.191 |
tato gadāyuddhamabhūt tayordvayostathā rāmaścaikalavyaśca vīrau |
kṛtvā'nyonyaṃ virathaṃ gadābhyāmayuddhyatāṃ j ātadarpau balāgryau | 22.192 |
tasmin kāle keśavo vainateyamāruṃ hyā'yād yatra te yuddasaṃ sthāḥ |
dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ harṣasampūritātmā rāmo hantuṃ caikalavyaṃ samaicchat | 22.193 |
udyamya dorbhyāṃ sa gadāṃ javenaivābhyāpatad rauhiṇeyo niṣādam |
balaṃ kopaṃ cāsya dṛṣṭvaikalavyaḥ parādravajjīvitecchuḥ sudūram | 22.194 |
vidrāvayan rauhiṇeyo'nvayāt taṃ bhīto'pataccaikalavyo'mbudhau saḥ |
velāntaṃ taṃ drāvayitvā'tra tasthau rāmo gadāpāṇiradīnasattvaḥ | 22.195 |
75 Harivaṃ śe Bhaviṣyatparvaṇi A. 102
cccxii.supāpo'sāvekalavyaḥ subhīto rāmaṃ matvaivānuyātaṃ punaśca |
samudre'śītiṃ yojanānāmatītya paścādaikṣad dvīpamevādhiruṃ hya | 22.196 |
rāmo vijityātibalaṃ raṇe ripuṃ mudaiva dāmodaramāsasāda |
pauṇḍrastvavajñāya śinipravīraṃ nivāryamāṇo'pi yayau janārdanam | 22.197 |
taṃ keśavo virathaṃ vyāyudhaṃ ca kṣaṇena cakre sa yayau nijāṃ purīm |
prasthāpayāmāsa punaśca dūtaṃ kṛṣṇāyaiko vāsudevo'hamasmi | 22.198 |
madīyali' ngāni visṛjya cā'śu samāgacchethāḥ śaraṇaṃ māmanantam |
taddūtoktaṃ vākyametanniśamya yadupravīrā uccakaiḥ prāhasan sma | 22.199 |
kṛṣṇaḥ prahasyā'ha tavā'yudhāni dāsyāmyahaṃ li ṅgabhūtāni cā'jau |

Original text: Mahābhāratatātparyanirṇaya · Data entry Dvaita.net · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc