Mahābhāratatātparyanirṇaya · Part 141160
saṅkalpya tān lokapālānahaṃ ca brahmetyaddhā bhāṣamāṇaḥ sa āste | 20.93 |
hantuṃ kṛṣṇo narakaṃ tatra gatvā giridurgaṃ gadayā nirbibheda |
vāyavyāstreṇodakaṃ śoṣayitvā cakarta khaḍgena murasya pāṇsān | 20.94 |
athābhipeturmurapīṭhau nisumbhahayagrīvau pañcajanaśca daityāḥ |
t āñchailaśastrāstraśilābhivarṣiṇaṇscakre vyasūṃ ścakranikṛttakandharān | 20.95 |
teṣāṃ sutāḥ saptasaptoruvīryā varādavadhyā giriśasyābhipetuḥ |
t ānastraśastrābhimucaḥ śarottamaiḥ samarpayāmāsa sa mṛtyave'cyutaḥ | 20.96 |
hatvā pañcatriṃ śato mantriputrān jagāma bhaumasya sakāṇsamāṇsu |
śrutvā bhaumaḥ kṛṣṇamāyātamārādakṣohiṇītriṃ śakenābhyayāt tam | 20.97 |
jaghne senāṃ garuḍaḥ pakṣapātaiḥ pādaṃ śeṣāṃ keśavaḥ sāyakaughaiḥ |
athā'sasādā'śu bhaumo'cyutaṃ taṃ muñcañcharānastrasammantritān drāk |
vivyādha taṃ keśavaḥ sāyakaughairbhaumaḥ śataghnīṃ brahmadattāmamuñcat | 20.98 |
acchedyo'bhedyo nityasaṃ vitsukhātmā nityāvyayaḥ pūrṇaṇsaktiḥ sa kṛṣṇaḥ |
nigīrya tāṃ devavaraḥ śataghnīṃ nityāṇsrānto'darśayacchrāntavacca | 20.99 |
bahūn varān brahmaṇo'nyeṣvamoghān moghīkṛt ān vīkṣya parātpareśaḥ |
bhavet kathañcid bahumānena yukta ityeva kṛṣṇo'darśayacchrāntavat svam | 20.100 |
tadā dṛptaṃ narakaṃ vīkṣya devī satyā'dade kārmukaṃ śārṅgasañjñam |
cakāra taṃ yatamānaṃ ca bhaumaṃ nirāyudhaṃ virathaṃ ca kṣaṇena | 20.101 |
āliṅgya kṛṣṇaḥ satyabhāmāṃ punaśca rathāntare saṃ sthitaṃ bhaumamugram |
sṛjantamastrāṇyariṇā nikṛttakandhaṃ mṛtyorarpayāmāsa śīghram | 20.102 |
sa mantribhirmantriputraiḥ sameto jagāma kṛṣṇāvajñayā'ndhaṃ tamaśca |
tadāviṣṭo vāyuragācca kṛṣṇamantaḥ puraṃ prāviśat satyayeśaḥ | 20.103 |
ccxlv.tadā bhūmiḥ pañcabhūtāvarā yā yasyāṃ jajñe narakaḥ śrīvarāhāt |
mūlaprakṛtyaiva bhūmyā nitāntamāviṣṭā yā sā'gamat kṛṣṇapādau | 20.104 |
sā'dityāste kuṇḍale pādayośca nidhāya pautraṃ bhagadattasañjñam |
samarpayāmāsa tasyābhiṣekaṃ prāgjyotiṣe kārayāmāsa kṛṣṇaḥ | 20.105 |
saṃ sthāpya taṃ sarvakirātarājye bhaumāhṛtaṃ vaiśravaṇād balena |
śivena dattaṃ dhanadāyātisattvaṃ bhagadatte nyadadhāt supratīkam | 20.106 |
karīndramekaṃ taṃ nidhāyaiva tasmin kṛtvā prasādaṃ ca vasundharāyāḥ |
caturdantān ṣaṭsahasrān karīndrān payobdhijān prāhiṇod dvāravatyai | 20.107 |
narādhipān devagandharvanāgān jitvā'nītaṃ hemaratnoccarāṇsim |
śatadvayaṃ yojanānāṃ samṛddhaṃ samantataḥ prāhiṇot svāṃ purīṃ saḥ | 20.108 |
mahāvīryairnairṛtai rākṣasendrairbhaumānītairnirṛtiṃ yodhayitvā |
sa prāhiṇot sarvaratnoccarāṇsiṃ gajāṃ śca nārāyaṇa ādidevaḥ | 20.109 |
tatrāpaśyat kanyakā bhūmipānāṃ bhaumānīt āḥ samare tān vijitya |
dvyaṣṭau sahasrāṇi śataṃ ca rūpaśīlodārā akṣatāḥ sadvratasthāḥ | 20.110 |
kāṇscit tatrā'san devagandharvakanyāstāsāṃ pradhānā tvaṣṭṛputrī kaśeruḥ |
putrā agneḥ pūrvamāsaṃ śca te'tha strītvaprāptyai cakrurugraṃ tapaśca | 20.111 |
bhāryātvārthe vāsudevasya yoṣittanuṃ t āsāmicchatīnāṃ samīraḥ |
adād varaṃ tapasā'rādhitaḥ san strībhūtāste badarīṃ sa prajagmuḥ | 20.112 |
nārāyaṇaṃ tatra śuśrūṣamāṇāḥ prāpyāpsarastvaṃ rājakuleṣu jātāḥ |
kāṇscit svarge tā niśāmyaiva kṛṣṇaṃ vavruḥ patiṃ sarvaguṇābhirāmam | 20.113 |
ājānadevaiḥ sarvaguṇaiḥ samāstāḥ svabhāvato'thendirāveśato'taḥ |
guṇādhikāstāḥ śibikāsu kṛṣṇa āropayitvā prāhiṇod dvāravatyai | 20.114 |
samantato yojanānāṃ śate dve pravṛddhamindrasya sa ratnaparvatam |
nityāmṛtasrāvi jaleśvarasya cchatraṃ ca dorbhyāṃ garuḍe nyadhāddhariḥ | 20.115 |
ccxlvi.svayaṃ ca satyāsahitaḥ samāruhat sa cāṇsrameṇaiva yayau triviṣṭapam |
abhiprayāto'khilalokapālairjanārdanaḥ śakragṛhaṃ viveśa | 20.116 |
sampūjitaḥ satyabhāmāsahāyaḥ śakreṇa ṇsacyā sahitena sādaram |
dadāvadityā api kuṇḍale śubhe samastadevairmunibhiśca vanditaḥ | 20.117 |
tamāsurāveśavaśādajānatī satyāṃ ca sarvaprabhavau jagatprabhū |
nirdoṣasaukhyaikatanū ṇsubhāṇsiṣastābhyāṃ dadau sā'ditirātmaputravat | 20.118 |
atho sadānandacidātmadehaḥ na nandanodyānamajo'nurūpayā |
anantaśaktiḥ saha satyabhāmayā viveśa rantuṃ priyayā'khileśvaraḥ | 20.119 |
tayā'cyuto'sau kanakāvadātayā sukuṅkumādigdhapiśaṅgavāsasā |
pūrṇendukoṭyoghajayanmukhābjayā reme'mitātmā jagadekasundaraḥ | 20.120 |
sarvartunityoditasarvavaibhave suratnacāmīkaravṛkṣasadvane |
sadaiva pūrṇenduvirājite hariścacāra devyā pavanānusevite | 20.121 |
vidoṣasaṃ vittanuratra sattaruṃ dadarśa satyā'mṛtamanthanodbhavam |
sā pārijātaṃ maṇikāñcanātmakaṃ samastakāmapradamārtihāriṇam | 20.122 |
dṛṣṭvaiva taṃ susmitacandrikāsphuranmukhāravindā'sitalolalocanā |
kapolanirbhātacalatsukuṇḍalā jagāda devādhipatiṃ patiṃ satī | 20.123 |
tarurjagajjīvada me gṛhāṅgaṇe saṃ sthāpanīyo'yamacintyapauruṣa |
itīritastāṃ kalaśopamastanīmāliṅgya devastarumudbabarha | 20.124 |
sa tena vṛkṣeṇa sahaiva keśavastayā cadevyā'ruhadagryapauruṣam |
khageśvaraṃ tacca niśamya śacyā pracodito vāsava āgamat suraiḥ | 20.125 |
t ānāsurāveśayutān hareśca balaprakāṇsāya samudyatān surān |
nyavārayacchārṅgaśarāsanacyutairharipriyā bāṇavaraiḥ samastaśaḥ | 20.126 |
nirāyudhaṃ vaiśravaṇaṃ cakāra cikṣepa cābdhau garuḍo jaleśvaram |
ccxlvii.pradhānavāyostanayaṃ tu vāyuṃ koṇādhipaṃ vahniyamādikānapi | 20.127 |
vibodhya śārṅgottharavaiḥ svakāṃ tanumāveśitānāmasurairagāddhariḥ |
te bodhitāstena raṇaṃ visṛjya yayurviditvā tamanādipūruṣam | 20.128 |
śivaṃ ca śakrārthamupāgataṃ harirvyadrāvayacchārṅgaviniḥ sṛtaiḥ śaraiḥ |
savāhano dūratare nipātito gurutmatā ṇsambhuragāccharāhataḥ | 20.129 |
vidrāvite bāṇagaṇaiśca śauriṇā hare harau vajramavāsṛjad drutam |
śakro'grahīt taṃ prahasan janārdanaḥ kareṇa vāmena ca cāpajagmivān | 20.130 |
apāhasat taṃ jagadekasundarī haripriyā'tho jagadekamātaram |
uvāca śakro jagatāṃ janitre pradarśayāmo vayamātmaśaiśavam | 20.131 |
jagāma cātho śaraṇaṃ janārdanaṃ surairvṛto devapatiḥ kṣamāpayan |
śṛṅgaṃ ca datvā maṇiparvatasya praṇamya devyā sahitaṃ jagadgurum | 20.132 |
yayāca enaṃ parirakṣaṇāya śacīpatiḥ keśavamarjunasya |
jagāda kṛṣṇo'pi dharātal . asthite na mayyamuṃ kaścana jeṣyatīti | 20.133 |
tamarjunārthaṃ varamāpya vāsavaḥ punaḥ punaścakradharaṃ praṇamya |
prasannadṛṣṭyā hariṇā'bhivīkṣito yayau mahābhāgavataḥ svamālayam | 20.134 |
kṛṣṇo'pyanujñāpya purandaraṃ purīṃ nijāṃ vrajannabhyadhikaṃ vyarocata |
kirīṭadhārī varakuṇḍalollasanmukhāmbujaḥ pītapaṭaḥ sukaustubhaḥ | 20.135 |
virocamānasya sadā jagatprabhornavai viśeṣaḥ kvacidacyutasya |
tathā'pi tat smārayituṃ vaco bhavedapekṣya cālpajñamatiṃ purāṇagam | 20.136 |
praviśya ceśaḥ svapurīṃ sa yādavaiḥ supūjito'ntaḥ purametya cāṅgaṇe |
taruṃ priyāyā nyadadhād gṛhasya sahaiva śṛṅgeṇa ca ratnasadgireḥ | 20.137 |
pradāya ratnāni ca sarvasāttvatāṃ yatheṣṭatastā api kanyakāḥ prabhuḥ |
udvāhya reme pṛthageva ratnaprāsādasaṃ sthābhiranantarūpaḥ | 20.138 |
ccxlviii.pṛthakpṛthak tāsu daśaiva putrakānadhatta kanyāmapi sarvaśaḥ prabhuḥ |
pradyumnasāmbāvapi bhānucārudeṣṇau ca teṣāṃ nitarāṃ guṇādhikāḥ | 20.139 |
vivasvato yo'varajo'diteḥ sutaḥ khyātaśca nāmnā saviteti kṛṣṇāt |
j ātaḥ sa satyājaṭhare'tra nāmnā bhānustu bhaiṣmyā api cārudeṣṇaḥ | 20.140 |
sa cārudeṣṇo'pi hi vighnarājo ye'nye ca kṛṣṇasya sutāḥ samastāḥ |
te caiva gīrvāṇagaṇāstathā'nye ye dvārakāyāṃ nivasanti sarve | 20.141 |
tasyāṃ samastairabhipūjyamāne deve svapuryāṃ nivasatyanante |
yayau kadācit sa tu raugmiṇeyaḥ sāmbena sārdhaṃ bhujagendralokam | 20.142 |
ajñānatastairabhiyodhitaḥ sa jigāya sarvānapi vāsukiṃ ca |
vidrāpya bāṇairatha ratnasañcayān samādade nemuramuṃ tataste | 20.143 |
taiḥ pūjitaḥ sāmbasahāya āṇsu mayaṃ ca māyāvinamastravarṣaiḥ |
vijitya rundhānamanena pūjito yayau rathenāmbaragena nākam | 20.144 |
tatraiva kṛṣṇena tu pārijāte hṛte jayantaṃ prajigāya cā'jau |
saṃ spardhayā'yātamamuṣya cānujaṃ sāmbo'jayad vṛṣabhaṃ nāma śastraiḥ | 20.145 |
astrāṇi tāvastravarairnihatya tayośca tābhyāṃ pratidagdhayānau |
vidrāpya tau bāṇavaraiḥ surendrasampūjitau yayaturvidyayā khe | 20.146 |
sa vidyayā sāmbamudūhya ratyā pradattayā rugmiṇinandanaḥ purīm |
yayau tato nārada āgamad drutaṃ j ñātuṃ harerbahubhāryāsu vṛttim | 20.147 |
taṃ dvyaṣṭasāhasragṛheṣu dṛṣṭvā tāvatsvarūpairviharantamekam |
suvismitaḥ prayayau taṃ praṇamya śakraprasthaṃ pūjitaścātra pārthaiḥ | 20.148 |
sa ājñayā brahmaṇa āha kṛṣṇāṃ kramāt kartuṃ bhīma evaikasaṃ sthām |
anyā devīḥ svāpayitvā ṇsarīre tasyā bhāratyāḥ pūrṇabhogārthameva | 20.149 |
sundopasundau bhrātarau brahmavākyāt parasparādanyato naiva vadhyau |
tilottamārthe nihatau parasparaṃ tayorvadhārthe sṛṣṭayā tena daityau | 20.150 |
ccxlix.ataḥ pṛthag vatsarato bhavatsu kramāt kṛṣṇā tiṣṭhatāṃ yo'nyayuktām |
paśyed vo'sau vatsaraṃ tīrthayātrāṃ kuryāditi smātha cakrustathā te| 20.151 |
tataḥ kadācid dharmarājena yuktāṃ śastrāgāre vipragorakṣaṇārtham |
śastrāditsuḥ phalguno'drāk sa śastrairdasyūn hatvā tīrthayātronmukho'bhūt | 20.152 |
yudhiṣṭhirādyaiḥ sauhṛdād vārito'pi yayau satyārthaṃ sa kadācid dyunadyām |
kurvan snānaṃ māyayā nāgavadhvā hṛto lokaṃ bhujagānāṃ kṣaṇena | 20.153 |
tasyāḥ pitā garuḍenā'ttapatyuḥ putrākāṅkṣī codayāmāsa pārtham |
saṃ vatsarabrahmacarye tu pārthaiḥ kṛṣṇāhetoḥ samaye sādhu baddham | 20.154 |
punaḥ punaryācyamānaḥ sa pārthaḥ putrārthamasyā bhujagena tasyām |
utpādayāmāsa sutaṃ kujāṃ śaṃ nāmnairāvantaṃ varuṇāveśayuktam | 20.155 |
guṇāḥ piturmātṛj ātiḥ sutānāṃ yasmāt satāṃ prāyaśastena nāgaḥ |
balī ca pārthaprathamodbhavatvānmāyāvidastrī ca sudhārmikaśca | 20.156 |
tato yayāvarjunastīrthayātrākrameṇa pāṇḍyāṃ stanayo'sya mātrā |
saha tyakto bhujagairdevaloke sampūjito nyavasad daivataiśca | 20.157 |
satyātyayānnaiva doṣo'rjunasya tejīyasaścintanīyaḥ kathañcit |
śreṣṭhāparādhānnānyadoṣasya lepastejīyasāṃ nirṇayo'yaṃ hi śāstre | 20.158 |
atisnehāccāgrajābhyāṃ tadasya kṣāntaṃ sutā pāṇḍyarājena dattā |
saṃ vatsarānte phalgunasyābhirūpā citrāṅgadā vīrasenena toṣāt | 20.159 |
sa vīrasenastvaṣṭuraṃ śo yamasyāpyāveśayuk sā ca kanyā ṇsacī hi|
t ārādehe sūryajasyāṅgasaṅgāt svargaṃ nāgādantarikṣādihā'sīt | 20.160 |
tenaiva hetornātisāmīpyamāsīt tasyāḥ pārthe putrikāputradharmā |
tasyāṃ j āto babhruvāho'rjunena pūrvaṃ jayantaḥ kāmadevāṃ śayuktaḥ | 20.161 |
putraṃ vīraṃ janayitvā'rjuno'to gacchan prabhāsaṃ śāpato grāhadehāḥ |
ccl.amūmucaccāpsarasaḥ sa pañca tābhirgṛhītaḥ pravikṛṣya tīram | 20.162 |
evaṃ hi tāsāṃ śāpamokṣaḥ pradatto yadā'khilā vo yugapat samprakarṣet |
ekastadā nijarūpāptirevetyalaṃ tuṣṭena brāhmaṇenā'natānām | 20.163 |
viprāpahāsāt kutsitayonitastāḥ kanyātīrthe pāṇḍavaḥ sampramucya |
prāptaḥ prabhāsaṃ vāsudevānujātāṃ śuśrāva rāmeṇa suyodhanodyatām | 20.164 |
vicintya kāryaṃ yatirūpaṃ gṛhītvā kuśasthalīṃ prayayau taṃ samīpe |
prāptaṃ kṛṣṇaḥ prāhasat saṃ vijānan satyāsahāyaḥ śayanīyādhirūḍhaḥ | 20.165 |
sarvajñā sā līlayā hāsahetumapṛcchat taṃ so'pi tasyai babhāṣe |
līl ābhājau darśanārthaṃ punastāvagacchatāṃ raivataṃ śailarājam | 20.166 |
ākrīḍo'sau vṛṣṇibhojāndhakānāṃ tatrāpaśyat keśavaḥ phalgunaṃ tam |
svasurdāne sa pratijñāṃ raho'smai cakre kṛṣṇo'thā'sadat sarvavṛṣṇīn | 20.167 |
dṛṣṭvā girau rauhiṇeyo yatīndraveṣaṃ pārthaṃ j ñātiyuktaḥ praṇamya |
cakre pūjāṃ phalguno'pi praṇāmaṃ guṇajyeṣṭho'sīti cakre balāya | 20.168 |
sarvajñaṃ taṃ vāgminaṃ vīkṣya rāmaḥ kanyāgāre varṣakāle nivāsam |
satkārapūrvaṃ kārayetyāha kṛṣṇaṃ naivetyūce keśavo doṣavādī | 20.169 |
yuvā balī darśanīyo'tivāgmī nāyaṃ yogyaḥ kanyakāgāravāsam |
ityuktavantaṃ rāma āhā'ptavidye nāsmiñchaṅketyeva lokādhinātham | 20.170 |
nāsmanmate rocate tvanmataṃ tu sarveṣāṃ naḥ pūjyamevāstu tena |
ityuktvā taṃ keśavaḥ sodarāyai śuśrūṣasvetyāha santaṃ yatīndram | 20.171 |
nityāpramattā sādhu santoṣayeti proktā tathā sā'karot so'pi tatra |
cakre māsān vārṣikān satkathābhirvāsaṃ vākyaṃ śraddadhāno harestat | 20.172 |
saṃ yācitaḥ phalgunenā'ha vākyaṃ yad vāsudevastanna jānāti kaścit |
ṛte pitrorvipṛthoḥ sātyakervā subhadrāṃ te pradadānīti satyam | 20.173 |
ccli.astre śastre tattvavidyāsu caiva śiṣyaḥ śaineyo vāsudevendrasūnvoḥ |
tasmādasmai kathayāmāsa kṛṣṇaḥ svaśiṣyatvād vipṛthoścāpi sarvam | 20.174 |
anye sarve vāsudevasya pārthān priyān nityaṃ j ānamānā api sma |
rāmeṇā'diṣṭā uddhavo'thā'hukādyā hārdikyādyā naiva ditsanti jiṣṇoḥ | 20.175 |
duryodhane dātumicchanti sarve rāmapriyārthaṃ j ānamānā harestat |
apyapriyaṃ rākṣasāveśayuktāstasmāt sarvān vañcayāmāsa kṛṣṇaḥ | 20.176 |
pradyumnasāmbapramukhāṇsca vañcitā yayustīrthārthaṃ rāmayuktāḥ samagrāḥ |
piṇḍoddhāraṃ tatra mahotsaveṣvāvartatsu kvacidūce subhadrā | 20.177 |
yate tīrthānācaran bāndhavāṃ stvamadrākṣīrnaḥ kaccidiṣṭān sma pārthān |
kuntīṃ kṛṣṇāṃ cetyāha pṛṣṭaḥ sa pārtha Oṃ ityeteṣāmāha cānāmayaṃ saḥ | 20.178 |
bhūyaḥ sā'vādīd bhagavannindrasūnurgatastīrthārthaṃ brāhmaṇebhyaḥ śruto me |
kaccid dṛṣṭo bhavatetyomiti sma pārtho'pyūce kveti sā'pṛcchadenam | 20.179 |
atraiveti smayamānaṃ ca pārthaṃ punaḥ punaḥ paryapṛcchacchubhāṅgī |
so'pyāhonmatte so'smi hīti smayaṃ stāṃ phullākṣī taṃ sā dadarśātihṛṣṭā | 20.180 |
tato harṣāllajjayā cotpalākṣī kiñcinnoce pārtha enāmuvāca |
kāmāviṣṭo mukhyakālo hyayaṃ nāvudvāhārthoktastviti sā cainamāha | 20.181 |
nātikramo vāsudevasya yuktastasmāt tena svapitṛbhyāṃ ca dattām |
yukto nijairbandhubhiścotsave māṃ samudvahetyatha kṛṣṇaṃ sa dadhyau | 20.182 |
mātāpitṛbhyāṃ sahito'tha kṛṣṇastatraivā'yād vāsavaścātha śacyā |
samaṃ munīndraiḥ phalgunena smṛtaḥ saṃ statraivā'gāt prītiyukto niśāyām | 20.183 |
kṛṣṇastataḥ puruhūtena sākaṃ tayorvivāhaṃ kārāyāmāsa samyak |
mātāpitṛbhyāṃ satyakinā'pi yukto mahotsave'nyāvidito munīndraiḥ | 20.184 |
tataḥ kṛṣṇaḥ syandanaṃ phalgunārthe nidhāya svaṃ prayayau tadrajanyām |
gate ca śakre rathamāruroha prātaḥ pārthaḥ sahito bhāryayaiva | 20.185 |
cclii.sarvāyudhairyuktarathaṃ samāsthite gṛhītacāpe phalgune dvāravatyām |
āsīd rāvaḥ kiṅkimetat tridaṇḍī kanyāṃ haratyeṣa kodaṇḍapāṇiḥ | 20.186 |
tatastu taṃ satanutraṃ mahendradatte divye kuṇḍale vāsasī ca|
divyāni ratnāni ca bhūṣaṇāni dṛṣṭvā bibhrāṇaṃ rakṣiṇo'vārayan sma | 20.187 |
tataḥ sa ābaddhatal . āṅgulitraḥ satūṇīraścāpamāyamya bāṇaiḥ |
cakre'ntarikṣaṃ pradiśo diśaśca nirantaraṃ śikṣayā vidyayā ca| 20.188 |
cakre sārathyaṃ keśavenaitadarthe suśikṣit ā tasya samyak subhadrā |
tayā pārtho vārito naiva kañcit bhinnatvacaṃ kṛtavān krīḍamānaḥ | 20.189 |
sa śikṣayā tvadbhutayā ṇsaraughairvidrāpya tān bhīṣayitvaiva sarvān |
nirgatya puryā vipṛthuṃ dadarśa rāmeṇa puryā rakṣaṇe sanniyuktam | 20.190 |
priyaṃ kurvanniva rāmasya so'pi vyājena pārthaṃ senayaivā'vṛṇot tam |
kṛṣṇādeśānnaiva pārthasya cakre samyagrodhaṃ yuyudhe ca cchalena | 20.191 |
eko hyasau marutāṃ saumyanāmā ṇsuśrūṣārthaṃ vāsudevasya jātaḥ |
taṃ yādavaṃ śaravarṣairvavarṣa yathā kṣataṃ na bhavet savyasācī | 20.192 |
nirāyudhaṃ virathaṃ caiva cakre pārthaḥ senāṃ tasya naivāhanacca |
dṛṣṭvā ṇsarāṃ stasya tīkṣṇāṃ stvaco'pi nacchedakān vipṛthuḥ santutoṣa | 20.193 |
śikṣāṃ pārthasyādhikaṃ mānayāna upetya pārthaṃ ca śaśaṃ sa sarvam |
ājñāṃ viṣṇoḥ sanniyuddhyannivāsmai kṛtt āyudhaḥ phalgunenaiva pūrvam | 20.194 |
tataḥ parājitavacchīghrametya śaśaṃ sa sarvaṃ haline'tha so'pi |
pradyumnasāmbādiyuto'tha kopādāyāt purīṃ hantukāmo'rjunaṃ ca | 20.195 |
kṛṣṇo'pi sarvaṃ vipṛthorniśamya prāptaḥ sudharmāṃ vimanā ivā'sīt |
avāṅmukhastatra yadupravīrāḥ pradyumnādyā āhuruccairnadantaḥ | 20.196 |
māyāvrataṃ taṃ vinihatya śīghraṃ vayaṃ subhadrāmānayāmaḥ kṣaṇena |
ccliii.ityuktavākyānavadad balastān kṛṣṇājñayā yāntu na svecchayaiva | 20.197 |
j ñātavyametasya mataṃ purastāddharervirodhe na jayo bhaved vaḥ |
ityuktavākye halini sma sarve papracchurānamya janārdanaṃ tam | 20.198 |
athābravīd vāsudevo'mitaujāḥ śṛṇvantu sarve vacanaṃ madīyam |
puraivoktaṃ tanmayā kanyakāyā māyāvrato nārhati sannidhisthitim | 20.199 |
t āṃ me vācaṃ nāgrahīdagrajo'yaṃ bahūn doṣān vyāharato'pyato mayā |
anullaṅghyatvādagrajo'nupravṛttaḥ kanyāgṛhe vāsane kūṭabuddheḥ | 20.200 |
atītaścāyaṃ kāryayogo'samakṣaṃ hṛt ā kanyā'to no'tra kā mānahāniḥ |
bhūyastarāṃ māninastasya sā syājjñātā ca vo vipṛthoḥ pārthatā'sya | 20.201 |
deyā ca kanyā nāsti pārthena tulyo varo'smākaṃ kauraveyaśca pārthaḥ |
pautraśca kṛṣṇasya supūrṇaṇsakteḥ paitṛṣvaseyo vīratamo guṇāḍhyaḥ | 20.202 |
arthyo'smābhiḥ svayamevāharat sa śakrātmajo nātra naḥ kāryahāniḥ |
anudrutyainaṃ yadi ca syāt parājayo hānirdṛḍhaṃ yaśaso vo bhaveta | 20.203 |
jitvā yadyenaṃ kanyakā cā'hṛt ā cet parāmṛṣṭāṃ naiva kaściddhi lipset |
ato na me rocate vo'nuyānamityūcivānāsa tūṣṇīṃ pareśaḥ | 20.204 |
śrutvā halī kṛṣṇavākyaṃ babhāṣe mā yāta cittaṃ viditaṃ mamāsya |
asyānuvṛttirvijayāya naḥ syācchubhāya śāntyai parataśca muktyai | 20.205 |
tato'rjuno yatra tiṣṭhan na kaścit parājayaṃ yāti kṛṣṇājñayaiva |
rathena tenaiva yayau sabhāryaḥ śakraprasthaṃ cāviśad bhrātṛguptam | 20.206 |
sambhāvito bhrātṛbhiścātituṣṭairūce'tha sarvaṃ teṣu yaccā'tmavṛttam |
śānteṣu vākyādātmano yādaveṣu kṛṣṇo yukto halinā'gācca pārthān | 20.207 |
sārddhaṃ yayau śakaṭai ratnapūrṇaiḥ śakraprasthaṃ pūjitastatra pārthaiḥ |
dadau teṣāṃ t āni rāmeṇa yuktastathā kṛṣṇāyai bhūṣaṇāni svasuśca | 20.208 |
ccliv.māsānuṣitvā katicid rauhiṇeyo yayau purīṃ svāṃ keśavo'trāvasacca |
bahūn varṣān pāṇḍavaiḥ pūjyamānaḥ prītiṃ teṣāmādadhāno'dhikāṃ ca | 20.209 |
āsan kṛṣṇāyāḥ pañca sutā guṇāḍhyā viśvedevāḥ pañcagandharvamukhyaiḥ |
āviṣṭāste citrarathābhitāmrakiśoragopālabalaiḥ krameṇa | 20.210 |
prativindhyaḥ sutasomaḥ śrutākhyakīrtiḥ śatānīka uta śrutakriyaḥ |
yudhiṣṭhirādyaiḥ kramaśaḥ prajātāsteṣāṃ dvayoścāvarajo'bhimanyuḥ | 20.211 |
candrāṃ śayukto'titarāṃ budho'sau jātaḥ subhadrājaṭhare'rjunena |
dharmeraśakrāṃ śayuto'śvinośca tathaiva kṛṣṇasya sa sannidhānayuk | 20.212 |
sarve'pi te vīryavantaḥ surūpā bhaktā viṣṇoḥ sarvaśāstreṣvabhijñāḥ |
modaṃ yayuḥ pāṇḍavāstaiḥ sutaiśca viśeṣataḥ sāttvatīnandanena | 20.213 |
tataḥ kadācit khāṇḍavaṃ kṛṣṇapārthau cikrīḍiṣū satyabhāmāsubhadre |
ādāya yātau paricārakaiśca rathena gandharvarānugītau | 20.214 |
svairaṃ tayostatra vikrīḍatośca strīratnābhyāṃ mandavātānujuṣṭe |
vane prasūnastabakorurājite jale ca tigmadyutikanyakāyāḥ | 20.215 |
bhūtvā viprastau yayāce'nnametya kuśānurūce ca mate rameśituḥ |
pārthaḥ kīdṛk te'nnamiṣṭaṃ vadeti sa cāvādīd vahnirahaṃ vanārthī | 20.216 |
prayājān devānanuyājāṃ śca śulkaṃ havirdāne devatānāmayāciṣam |
balahrāsastava bhūyāditi sma śaptvaiva te tāṃ śca daduḥ purā mama | 20.217 |
punaḥ pūrtiḥ kena me syād balasyetyabjodbhavaṃ pṛṣṭavānasmi natvā |
yadā vanaṃ khāṇḍavaṃ hi tvamatsi tadā balaṃ te bhavatīti so'bravīt | 20.218 |
śakrasyedaṃ khāṇḍavaṃ tena vighnaṃ karotyasau tena vāṃ prārthayāmi |
ityukte taṃ pārtha ūce yadi syād ratho dhanuścātha śakraṃ nirotsye | 20.219 |
narāveśādannadānapratiśravāt svasyāpi śakrasya virodhamaicchat |
pārthaḥ kṛṣṇasya preraṇāccaiva vahniḥ pārthaṃ yayāce śakravirodhaśāntyai | 20.220 |
cclv.nahi svadattasya punaḥ sa vairaṃ śakraḥ kuryāt svayamindro hi pārthaḥ |
nāprerito viṣṇunā tasya rodhaṃ pārthaḥ kuryāditi kṛṣṇaṃ yayāce | 20.221 |
nacāyuktaḥ keśavenaiṣa ṇsakta iti kṛṣṇādāpa bhūyo'pyanujñām |
yayau samīpaṃ ca harerbadaryāmādāya cakraṃ cāmutaḥ keśave'dāt | 20.222 |
cakraṃ gomante kṛṣṇamāpāpi pūrvaṃ bhaktyā vahniḥ keśave'dāt punastat |
cakraṃ ca viṣṇorbahudhā vyavasthitaṃ tadagnidattaṃ prāktanaṃ caikadhā'sīt | 20.223 |
dhanuśca gāṇḍīvamathābjajasya karoti yenākhilasaṃ hṛtiṃ saḥ |
aṃ śena dattaṃ tadumāpateśca śakrasya somasya jaleśituśca | 20.224 |
tenaiva te jigyuratho jagattrayaṃ prasādataste kramaśo'bjayoneḥ |
ananyadhāryaṃ vijayāvahaṃ ca bhāreṇa lakṣasya samaṃ śubhāvaham | 20.225 |
rathaṃ ca śubhrāṇsvayutaṃ jayāvahaṃ t ūṇau tathācākṣayasāyakau śubhau |
dhvajaṃ ca rāmasya hanūmadaṅkamādāya sarvaṃ varuṇādarjune'dāt | 20.226 |
viśeṣato dhvajasaṃ sthe hanūmatyajeyatā syājjayarūpo yato'sau |
sarvaṃ ca tad divyamabhedyameva vidyutprabhā jyā cagāṇḍīvasaṃ sthā | 20.227 |
gāṇḍīvamapyāsa kṛṣṇaprasādācchakyaṃ dhartuṃ pāṇḍavasyāpyadhāryam |
devaiśca tairbrahmavarād dhṛtaṃ tad brahmaiva sākṣāt prabhurasya dhāraṇe | 20.228 |
indrasya dattaśca varaḥ svayambhuvā tenāpi pārthasya babhūva dhāryam |
indro hyasau phalgunatvena jātastataḥ so'straiḥ śaraśālāṃ cakāra | 20.229 |
sa yojanadvādaśakābhivistṛtaṃ puraṃ cakārā'śu purandarātmajaḥ |
hutāṇsano'pyāṇsu vanaṃ pragṛhya prabhakṣayāmāsa samuddhatārciḥ | 20.230 |
prabhakṣyamāṇaṃ nijakakṣamīkṣya sandhukṣayāmāsa tadā'śuśukṣaṇim |
akṣopamābhirbahulekṣaṇo'mbhasāṃ dhārābhirākṣubdhamanāḥ kṣayāya | 20.231 |
astraistu vṛṣṭiṃ vinivārya kṛṣṇaḥ pārthaśca śakraṃ surapūgayuktam |
cclvi.ayuddhyatāṃ so'pi parājito'bhūt prītaśca dṛṣṭvā balamātmanastat | 20.232 |
snehaṃ ca kṛṣṇasya tadarjune dhṛtaṃ vilokya pārthasya balaṃ ca tādṛśam |
nivartya meghānatituṣṭacittaḥ praṇamya kṛṣṇaṃ tanayaṃ samāṇsliṣat | 20.233 |
viṣṇuṇsca śakreṇa sahetya keśavaṃ samāṇsliṣannirviśeṣo'pyanantam |
sa kevalaṃ krīḍamānaḥ saśakraḥ sthito hi pūrvaṃ yuyudhe na kiñcit | 20.234 |
brahmā caśarvaśca sametya kṛṣṇaṃ praṇamya pārthasya ca kṛṣṇanāma |
sañcakratuścāpi śikṣāprakarṣāccakruśca sarve svāstradāne pratijñām | 20.235 |
anujñātāste prayayuḥ keśavena krīḍārthamindro yuyudhe hi tatra |
prītyā kīrtiṃ dātumapyarjunasya tatastuṣṭaḥ saha devaistayoḥ saḥ | 20.236 |
daityāṇsca nāgāṇsca piśācayakṣā hatāḥ sarve tadvanasthā hitābhyām |
ṛte catuṣpakṣiṇaṇscāṇsvasenaṃ mayaṃ ca nānyat kiñcidāsātra muktam | 20.237 |
ayamagne jaritetyādimantraiḥ stutvā vahniṃ pakṣiṇo nopadagdhāḥ |
aṇsvasenaḥ putrakastakṣakasya mātrā grastaḥ prātilomyena kaṇṭhe | 20.238 |
chinne'rjunenāntarikṣe patantyāstasyāḥ śakreṇāvitaśchinnapucchaḥ |
vadhānmātuḥ pucchabhaṅgācca roṣāddhantuṃ pārthaṃ karṇatūṇīrago'bhūt | 20.239 |
mayaḥ kṛṣṇenā'ttacakreṇa dṛṣṭo yayau pārthaṃ śaraṇaṃ jīvanārthī |
pārthārthamenaṃ na jaghāna kṛṣṇaḥ svabhaktaścetyatimāyaṃ pareśaḥ | 20.240 |
devārirityeva mayi prakopaḥ kṛṣṇasya tenāhamimaṃ purandaram |
pārthātmakaṃ śaraṇaṃ yāmi tena kṛṣṇapriyaḥ syāmiti tasya buddhiḥ | 20.241 |
prāṇopakṛt pratyupakāramāṇsu kiṃ te karomīti sa pārthamāha |
kṛṣṇaprasādāddhi bhavān vimuktastasmai karotvityavadat sa pārthaḥ | 20.242 |
kṛṣṇo'pi rājño'tivicitrarūpasabhākṛt āvadiśat tāṃ sa cakre |
anirgamaṃ prāṇināmarthitau tau hutāṇsanenātha vidhāya jagmatuḥ | 20.243 |
cclvii.dṛṣṭvā ca tau pāṇḍavāḥ sarva eva mahāmudaṃ prāpuretanniśamya |
kṛṣṇo'pi pārthairmumude'nantaśaktisukhajñānaprābhavaudāryavīryaḥ | 20.244 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
khāṇḍavadāho nāma viṃ śo'dhyāyaḥ
cclviii.(pāṇḍavavanapraveśaḥ )
atha ekaviṃ śo'dhyāyaḥ
Oṃ | janārdanājñayā mayaḥ samastakautukottarām |
sabhāṃ vidhāya bhūbhṛte dadau gadāṃ vṛkodare | 21.1 |
sa vāyudhāritāṃ gadāṃ hi yauvanāṇsvabhūbhṛt ā |
prasādato'sya lambhitāmavāpya modamāpa ha | 21.2 |
punaśca vatsaradvayaṃ samuṣya keśavo yayau |
samarcitaśca pāṇḍavairviyojane'sya cākṣamaiḥ | 21.3 |
tato vasan svapuryajaḥ kvacid ravigrahe hariḥ |
sadāraputrabāndhavaḥ samantapañcakaṃ yayau | 21.4 |
pṛthāsutāṇsca sarvaśaḥ sadāraputramātṛkāḥ |
kṣitīśvarāṇsca sarvaśaḥ priyāpriyā hareśca ye | 21.5 |
tathaiva nandagopakaḥ sadāragopagopikaḥ |
munīśvarāṇsca sarvataḥ samīyuratra ca prajāḥ | 21.6 |
priyāṇsca ye rameśiturhariṃ trirūpametya te |
vasiṣṭhavṛṣṇinandanaṃ bhṛgūttamaṃ tathā'rcayan | 21.7 |
kṛt ārthatāṃ ca te yayū rameśapādadarśanāt |
ravigrahe samāplutā bhṛgūdvahotthatīrthake | 21.8 |
anugrahaṃ vidhāya sa svakeṣu keśavastrivṛt |
ayājayacca śūrajaṃ makhaiḥ samāptadakṣiṇaiḥ | 21.9 |
samastalokasaṃ sthitātmabhaktimajjanasya saḥ |
sukāladarśanāt paraṃ vyadhādanugrahaṃ hariḥ | 21.10 |
tato yayau svakāṃ purīṃ pṛthāsutaiḥ sahācyutaḥ |
cakāra tatra cā'hnikaṃ kratuṃ mahāṇsvamedhakam | 21.11 |
cclix.hayaṃ sabhīmaphalgunā hare rathaṃ samāsthitāḥ |
vyacārayan hareḥ sutā dinasya pādamātrataḥ | 21.12 |
jitāḥ samastabhūbhṛto jarāsutādayaḥ kṣaṇāt |
vṛkodarādibhistu tairhayaśca divya āyayau | 21.13 |
hayaḥ sa kṛṣṇanirmito dinena lakṣayojanam |
kṣamo hi gantumañjasā dināṇsvamedhasiddhaye | 21.14 |
parāṇsarātmajo harirhariṃ yadā tvadīkṣayat |
tadā'sasāda ha dvijastṛṇāvaho rurāva ca | 21.15 |
brajanti janmano'nu me sadā sutā adṛśyatām |
itīrite'rjuno'bravīdahaṃ hi pāmi te sutān | 21.16 |
na kṛṣṇarāmakārṣṇibhiḥ sutā nu me'tra pālitāḥ |
kva te'tra śaktirityamuṃ jagāda so'rjunaṃ dvijaḥ | 21.17 |
tadā jagāda phalguno'surairvidūṣit ātmanā |
na vipra tādṛśo'smyahaṃ yathaiva keśavādayaḥ | 21.18 |
mayā jitā hikhāṇḍave surāstathā'surānaham |
nivātavarmanāmakān vijeṣya uttaratra hi | 21.19 |
udīrya ceti keśavaṃ sa ūcivān vrajāmyaham |
itīrito'vadaddharistavātra śakyate nu kim | 21.20 |
vilajjamānamīkṣya taṃ jagāda keśavo'rihā |
vrajeti sa pratiśravaṃ cakāra hāpyarakṣaṇe | 21.21 |
vahniṃ pravekṣye'śaktaścedityuktvā sarvayādavaiḥ |
yayau na rāmapradyumnāvaniruddhaṃ ca keśavaḥ |
nyayojayat tatsahāye yaśasteṣvabhirakṣitum | 21.22 |
cclx.priyo hi nitarāṃ rāmaḥ kṛṣṇasyānu ca taṃ sutaḥ |
aniruddhaḥ kārṣṇimanu pradyumnād yo'janiṣṭa hi|
rugmiputryāṃ rugmavatyāmāhṛt āyāṃ svayambare | 21.23 |
ratireva hi yā tasyāṃ j āto'sau kāmanandanaḥ |
pūrvamapyaniruddhākhyo viṣṇostannāmna eva ca |
āveśayukto balavān rūpavān sarvaśāstravit | 21.24 |
tasmāt tāṃ strīnṛte kṛṣṇaḥ pārthasāhāyyakāraṇāt |
nyayojayat sūtikāle brāhmaṇyāḥ sa ca phalgunaḥ | 21.25 |
astraiścakāra digbandhaṃ kumāro'thāpitu kṣaṇāt |
adarśanaṃ yayau pārtho viṣaṇṇaḥ saha yādavaiḥ |
adhikṣipto brāhmaṇena yayau yatra śriyaḥ patiḥ | 21.26 |
vahniṃ vivikṣantamamuṃ nivārya yayau savipraḥ sahaphalguno hariḥ |
āṇsāmudīcīṃ bṛhatā rathena kṣaṇena tīrtvaiva ca saptavāridhīn | 21.27 |
daduśca mārgaṃ girayo'bdhayastathā vidārya cakreṇa tamo'ndhamīśaḥ |
ghanodakaṃ cāpyatitīrya tatra dadarśa dhāma svamanantavīryaḥ | 21.28 |
saṃ sthāpya dūre sarathaṃ savipraṃ pārthaṃ svarūpe dvicatuṣkabāhau |
samastaratnojjvaladivyabhūṣaṇe viveśa nityoruguṇārṇave prabhuḥ | 21.29 |
sahasramūrdhanyuruśeṣabhoga āsīnarūpe'mitasūryadīdhitau |
ramāsahāye taṭidujjvalāmbare muktairviriñcādibhirarcite sadā | 21.30 |
sthitvaikarūpeṇa muhūrtamīśvaro viniryayau viprasutān pragṛhya |
sunandanandādaya eva pārṣadāste vaiṣṇavā bhūmital . e prajātāḥ | 21.31 |
darpaṃ nihantuṃ harirarjunasya samānayad viprasutān pareśaḥ |
prītirmahatyeva yato'rjune hareḥ saṃ śikṣayāmāsa tataḥ sa enam | 21.32 |
aprākṛt āt sadanād vāsudevo vissṛtya sūryādhikalakṣadīdhiteḥ |
rathaṃ samāruhya sapārthavipra āgāt sutāṃ ścaiva dadau dvijāya | 21.33 |
cclxi.lokaśikṣārthamevāsau prāyaścittaṃ ca cālane |
cakre sārddhamuhūrtena samāgamya punarmakham | 21.34 |
brahmādīnāgatāṃ ścaiva sadā svaparicārakān |
pūjayitvā'bhyanujñāya brāhmaṇānapyapūjayat | 21.35 |
sasnāvavabhṛthaṃ kṛṣṇaḥ sadāraḥ sasuhṛjjanaḥ |
āyāntaṃ dvārakāṃ kṛṣṇaṃ dantavakro rurodha ha | 21.36 |
jaghāna gadayā kṛṣṇastaṃ kṣaṇāt saviḍūratham |
viḍūrathastamo'gacchad dantavakre ca yo'suraḥ | 21.37 |
hareḥ pārṣadaḥ kṣipraṃ harimeva samāṇsritaḥ |
kṛṣṇe prāpte svalokaṃ ca nissṛtyāsmāt svarūpataḥ |
ekībhāvaṃ svarūpeṇa dvārapeṇa gamiṣyati | 21.38 |
tataḥ kṛṣṇaḥ purīmetya bodhayāmāsa phalgunam |
kimetad dṛṣṭamityeva tena pṛṣṭo ramāpatiḥ | 21.39 |
ayaṃ dvīpaḥ sāgaraśca lakṣayojanavistṛtau |
tadanye tu krameṇaiva dviguṇenottarottarāḥ | 21.40 |
antyādhyarddhasthalaṃ haimaṃ bāhyato vājralepikam |
etat sarvaṃ lokanāma hyetasmād dviguṇaṃ tamaḥ |
andhaṃ yatra patantyugrā mithyājñānaparāyaṇāḥ | 21.41 |
ghanodakaṃ taddviguṇaṃ tadante dhāma māmakam |
yattad dṛṣṭaṃ tvayā pārtha tatra muktairajādibhiḥ |
sevyamānaḥ sthito nityaṃ sarvaiḥ paramapūruṣaḥ | 21.42 |
lokālokapradeśastu pañcāṇsallakṣavistṛtaḥ |
sapañcāṇsatsahasraśca tasyāpi gaṇanaṃ tathā | 21.43 |
yojanānāṃ pañcaviṃ śatkoṭayo meruparvatāt |
cclxii.catasṛṣvapi dikṣūrdhvamadhaścāṇḍaṃ prakīrtitam | 21.44 |
abagnīranabhoha' nkṛnmahattattvaguṇatrayaiḥ |
kramād daśottarairetadāvṛtaṃ paratastataḥ | 21.45 |
vyāpto'haṃ sarvago'nanto'nantarūpo nirantaraḥ |
anantaśīrṣo'nantākṣo'nantapādakarorukaḥ |
anantaguṇamāhātmyaścidānandaśarīrakaḥ | 21.46 |
madvaśā eva sarve'pi tvaṃ cānye ca dhanañjaya |
matprasādād balaṃ caiva vijayaścākhilā guṇāḥ |
tasmānna vismayaḥ kāryo na darpaśca tvayā'nagha | 21.47 |
"manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru |
māmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo'si me" 72 |
ityuktaḥ praṇipatyainaṃ kṣamasvetyāha phalgunaḥ | 21.48 |
uṣitvā katicinmāsān yayuḥ sarve'pi pāṇḍavāḥ |
anujñātāḥ keśavena bhaktinamradhiyo'cyute |
sambhāvitāḥ keśavena sauhārdenādhikena ca | 21.49 |
tataḥ kadācit pravare sabhātal . e dharmātmajo rājabhirbhrātṛbhiśca |
vṛto niśamyaiva sabhāḥ surāṇāṃ yathā sthitā nāradamanvapṛcchat | 21.50 |
antarikṣaṃ tvayā proktaṃ lakṣayojanamucchritam |
arddhakoṭyucchritaḥ svargo vimānāvalisaṅkulaḥ | 21.51 |
bhuvaḥ svargaśca koṭyaiva yojanānāṃ pravistṛtau |
maharjanastapaścaiva kramādadhyarddhayojanāḥ |
pañcāṇsatkoṭivistārā yojanānāṃ samastaśaḥ | 21.52 |
yāvanta ete mil . it āstatpramāṇa udīritaḥ |
satyākhyo brahmalokastu yatra brahmā virājate | 21.53 |
72 Bha. Gī. 18.65
cclxiii.tataśca dviguṇaḥ prokto viṣṇulokaḥ sanātanaḥ |
uttarottarataḥ sarve sukhe śataguṇottarāḥ | 21.54 |
anantajanasampūrṇā api te hīcchayā hareḥ |
avakāṇsavanto divyatvāt pūryante na kadācana |
sarvakāmasukhaiḥ pūrṇā divyastrīpuruṣojjvalāḥ | 21.55 |
divyaratnasamākīrṇaṃ tathā pātāl . asaptakam |
adhastāccheṣadevena balinā samadhiṣṭhitam | 21.56 |
kāmabhogasamāyuktā bahuvarṣasahasriṇaḥ |
saptadvīpeṣu puruṣā nāryaścoktāḥ surūpiṇaḥ | 21.57 |
eṣāṃ ca sarvalokānāṃ dhātā nārāyaṇaḥ paraḥ |
viṣṇulokasthito muktaiḥ sadā sarvairupāsyate | 21.58 |
sevakā brahmaṇaṇscaiva devā vedāṇsca sarvaśaḥ |
śakraśca munayaḥ sarve hariścandraśca bhūmipaḥ | 21.59 |
akhilā api rājānaḥ pāṇḍuṇscāsmatpitā mune |
yamasyaivānugāḥ proktā rājabhistairyamena ca | 21.60 |
upāsyamāno bhagavān rāmo yamasabhātal . e |
ukta indreṇa copāsyo vāmanātmā janārdanaḥ | 21.61 |
prādurbhāvāṇsca nikhilā brahmaṇopāsitāḥ sadā |
varuṇasyānugā nāgāstatra matsyākṛtirhariḥ |
gandharvā dhanadasyāpi tatra kalkī hariḥ prabhuḥ | 21.62 |
rudrasyogrāṇi bhūtāni nṛsiṃ hātmā ṇsivena ca |
upāsyate sadā viṣṇurityādyuktaṃ tvayā'nagha |
sarvaratnasthalān divyān devalokān prabhāṣatā | 21.63 |
tatra me saṃ śayo bhūyān hariścandraḥ kathaṃ nṛpaḥ |
cclxiv.aindraṃ sabhātal . aṃ prāptaḥ pāṇḍurnāsmatpitā mune | 21.64 |
ityukto nāradaḥ prāha rājasūyakṛtonnatim |
hariścandrasya tāṃ dṛṣṭvā pitā yamasabhātal . e |
sthitastvāmavadat pāṇḍū rāmadvayasudaivate | 21.65 |
karotu rājasūyaṃ me putro'jeyānujārcitaḥ |
pālito vāsudevena kiṃ tasyāsādhyamatra hi | 21.66 |
etacchrutvā dharmasuto bhrātṛbhiḥ sahito vaśī |
avāptiṃ rājasūyasya mantrayāmāsa dharmavit | 21.67 |
sukāryametadityalaṃ niśamya sodaroditam |
ayātayat svasārathiṃ sa keśavāya bhūpatiḥ | 21.68 |
tadaiva keśavasya yāḥ striyastadīyatātakaiḥ |
sahodaraiśca yāpitaḥ sudūta āpa mādhavam | 21.69 |
praṇamya keśavaṃ vacaḥ sa āha māgadhena te |
vivāhabāndhavā raṇe vijitya rodhitā girau | 21.70 |
nṛpāyutadvayena so'ṣṭaviṃ śakaiḥ śatairapi |
yiyakṣurugrarūpiṇaṃ trilocanaṃ tvayi sthite | 21.71 |
vimocayasva tān prabho nihatya māgadheśvaram |
avaidikaṃ mukhaṃ ca taṃ vilumpa dharmaguptaye | 21.72 |
itīrito'tha sārathiṃ niśāmya dharmajasya ca |
niśamya tad vacastadā jagāma pāṇḍavālayam | 21.73 |
sa pāṇḍavaiḥ samarcito makhāya dharmajena ca |
prapṛṣṭa āha mādhavo vaco jagatsukhāvaham | 21.74 |
kraturyathāvidhānataḥ kṛto hi pārameṣṭhyakam |
padaṃ nayeta tatpade suyogyameṣa nānyathā | 21.75 |
cclxv.ayogyakānmahāpade vidhātureṣa hi kratuḥ |
samānayogyatāgaṇāt karoti muktigaṃ varam | 21.76 |
purā tu muktito'dhikaṃ svajātitaḥ karoti ca |
atastriśaṅkuputrako nṛpānatītya vartate | 21.77 |
surāṃ śako'pi te pitā vinā hirājasūyataḥ |
na śakṣyati triśaṅkujād varatvamāptumadya tu | 21.78 |
tapaścaran samāgate śacīpatau pitā tava |
marudgaṇottamaḥ purā natūtthitaḥ śaśāpa saḥ | 21.79 |
vrajasva mānuṣīṃ tanuṃ tato mṛtaḥ punardivam |
gato'pi naḥ svakāṃ tanuṃ praveṣṭumatra neśase | 21.80 |
tadā'dhikastriśaṅkujo bhaviṣyatu tvadityatha |
kṣamāpitaśca vāsavo jagāda rājasūyataḥ |
triśaṅkujādhiko bhavānavāpsyati svakāṃ tanum | 21.81 |
ataḥ sukārya eva te yudhiṣṭhira kratūttamaḥ |
bhavadbhirapyavāpyate svayogyatā'munā'khilā | 21.82 |
udīrya caivamīśvaraḥ kratoramuṣya yogyatā |
vṛkodare yato'khilā caturmukhatvayogyatā | 21.83 |
tataḥ supūrṇamasya tat phalaṃ vidhātumañjasā |
jagāda vāyuvāhano vaco yudhiṣṭhiraṃ tvidam | 21.84 |
kva rājasūyamadya te jarāsute tu jīvati |
jayet ka eva taṃ yudhā mṛto na yo'pi sīriṇā | 21.85 |
viriñcaśarvavākyataḥ samastalokajāyini |
sthite tu te jarāsute na setsyati kratūttamaḥ | 21.86 |
cclxvi.itīrite rathāṅginā jagāda dharmanandanaḥ |
nivartitaṃ manaḥ kratoralaṃ mamāmunā prabho | 21.87 |
babhūvureva bhūbhṛto nacā'dhirājyamāpire |
yadā ca cakravartinastadedṛśā naśatravaḥ | 21.88 |
itīrite'munā'vadat pradhānamārutātmajaḥ |
padaṃ caturmukhasya vā susādhyameva yatnataḥ | 21.89 |
nijānubhāvavarjitā hareranugrahojjhitāḥ |
mahāprayatnavarjitā janā na jagmurunnatim | 21.90 |
sthiro'nubhāva eva me mahānanugraho hareḥ |
prayatnamekamagrato nidhāya bhūtimāpnumaḥ | 21.91 |
itīrite'munā hariḥ samudyamāt pradhānataḥ |
sthite hi yajñakāraṇe vṛkodare jagāda ha | 21.92 |
sa eka eva pūruṣo jarāsuto'dya vartate |
samastasadvirodhināṃ balaṃ kaleranantaraḥ | 21.93 |
tathā satāṃ samāṇsrayo yadudbhavāḥ satāṃ guṇāḥ |
sa eka eva tādṛśastvayā vicintya yātyatām | 21.94 |
yadi sma tena māgadho nihanyate satāṃ jayaḥ |
viparyayeṇa cāsatāmiti sma viddhi nānyathā | 21.95 |
sa pārameṣṭhyasatpadaṃ prayātyasaṃ śayaṃ yudhi |
ya eva hanti māgadhaṃ sa vedadharmapālakaḥ | 21.96 |
nihanti māgadheśvaraṃ ya eṣa vaiṣṇavaṃ jagat |
karoti śarvapālito yataḥ sa bārhadrathaḥ | 21.97 |
nihanti śaivanāyakaṃ ya eṣa vaiṣṇavāgraṇīḥ |
iti sma bhāvasaṃ yute vadatyaje'bibhennṛpaḥ | 21.98 |
cclxvii.yudhiṣṭhire bruvatyajaṃ makhena me tvalaṃ tviti |
tamāha mārutātmajo nihanmi māgadhaṃ raṇe | 21.99 |
itīrite'vadaddharirvrajāmahe vayaṃ trayaḥ |
ahaṃ ca bhīmaphalgunau nihantumeva māgadham | 21.100 |
vṛkodareṇa hanyate yadi sma māgadhādhipaḥ |
makhaśca setsyate dhruvaṃ jagacca te vaśe bhavet | 21.101 |
itīrite tu śauriṇā jagāda dharmanandanaḥ |
sa śūrasenamaṇḍalaprahāṇato harestrasan | 21.102 |
bhayāddhi yasya mādhuraṃ vihāya maṇḍalaṃ gatāḥ |
bhavanta eva sāgaraṃ tato bibhemyahaṃ ripoḥ | 21.103 |
imau hi bhīmaphalgunau mamākṣiṇī sadā prabho |
manonibho bhavān sadā na vo vinā'smyataḥ pumān | 21.104 |
ato na jīvitāt priyānahaṃ riporbalīyasaḥ |
sakāṇsamātmahetutaḥ prayātayāmi vo vibho | 21.105 |
itīrite'vadat punarvṛkodaro'rikakṣabhuk |
yadīyanetṛkā ramāviriñcaśarvapūrvakāḥ | 21.106 |
vaśe ca yasya tad balaṃ surāsuroragādinām |
sa eṣa keśavaḥ prabhuḥ kva cāsya bārhadrathaḥ | 21.107 |
adhṛṣyamasti me balaṃ hariḥ praṇāyako'sya ca |
samastalokanetari prabhau hi sarvaśaktitā | 21.108 |
ajeyatā tathā'rjune harervarodbhavā'sti hi |
ato vayaṃ trayo'dya taṃ prayāma māgadhaṃ ripum | 21.109 |
haniṣya eva māgadhaṃ hareḥ puro na saṃ śayaḥ |
cclxviii.itīrite'munā harirjagāda dharmanandanam | 21.110 |
vayaṃ trayaḥ sametya taṃ prayātayāma mṛtyave |
haniṣyati sphuṭaṃ raṇe vṛkodaro jarāsutam | 21.111 |
bhayaṃ na kāryameva te mayā hataḥ sa neti ha |
mayā hinītihetutaḥ svayaṃ na hanyate ripuḥ | 21.112 |
sa śarvasaṃ śrayāgraṇīrmadāṇsrayottamena tu |
nihanyate yadā tadā prakāṇsitaṃ hi me balam | 21.113 |
ato na śaṅkitaṃ manaḥ kuruṣva bhūpate kvacit |
pradarśayāmi te'nujau nihatya māgadheśvaram | 21.114 |
itīritaḥ sa viṣṇunā vicārya tadguṇān parān |
tatheti cā'ha te trayaḥ pratasthurāṇsu māgadhān | 21.115 |
sametya māgadhāṃ stu te śivoruliṅgamityalam |
sumālyavastrabhūṣaṇaiḥ samarcitaṃ giriṃ yayuḥ | 21.116 |
svaśīrṣato'pi cā'dṛtaṃ jarāsutena te girim |
nyapātayanta bāhubhistamasya cottamāṅgavat | 21.117 |
advārataste nagaraṃ praviśya māṣasya nāl . ena kṛt āstribherīḥ |
puṣṭipradā bibhidustasya kīrtiśāstropamā nyakkṛtamāgadheśāḥ | 21.118 |
tathā'paṇebhyo bahumālyagandhān prasahya saṅgṛhya śubhāṃ śca dadhruḥ |
advāratastasya gṛhaṃ ca sasrurbhośabdatastaṃ ca nṛpaḥ prasasruḥ | 21.119 |
t ān vipraveṣān sa niśāmya rājā mahābhujān snātakaveṣayuktān |
dvitīyavarṇān pravicintya bāhūn jyākarkaśān vīkṣya babhāṣa etān | 21.120 |
ke ṣṭhātha kiṃ hetuta āgatāṇsca kṛtaśca me parvataliṅgabhedanam |
kṛtaṃ bhavadbhiḥ kuta eva durnayāḥ kṛt āstathā'nye dvijavaryaveṣaiḥ | 21.121 |
cclxix.iti bruvāṇaṃ bhagavānuvāca kāryaṃ hi śatrorakhilaṃ pratīpam |
ityukta ūce nahi vipraśatrurahaṃ kuto vo mama śatrutā bhavet | 21.122 |
ityuktavākyaṃ nṛpatiṃ jagāda janārdano naiva hi tādṛśā dvijāḥ |
vayaṃ ripuste'smi hi vāsudeva imau ca bhīmārjunanāmadheyau | 21.123 |
yad bāndhavān naḥ piśitāṇsidharmato raudre makhe kalpayituṃ paśutve |
icchasyare vedapathaṃ vihāya taṃ tvāṃ balācchāstumihā'gatā vayam | 21.124 |
vimokṣayāmaḥ svajanān yadi tvaṃ na mocayasyadya nigṛhya ca tvām |
muñcāthavā tānabhiyāhi vā'smān raṇāya martuṃ kṛtaniścayo'tra | 21.125 |
itīrito'sau magadhādhipo ruṣā jagāda nāhaṃ śiva yāgayuktān |
mokṣye paśūn yugapad vā krameṇa yotsye ca vo'thāpi camūsahāyān | 21.126 |
nirāyudhaḥ sāyudho vā yuṣmadiṣṭāyudhena vā |
eko'pi sakalairyotsye saseno vā sasainikān | 21.127 |
ityuktavantamavadadajitorubalo hariḥ |
ehyekameko vā'smāsu sasainyo vā raṇe nṛpa | 21.128 |
yena kāmayase yoddhuṃ taṃ na āsādaya drutam |
nirāyudhaḥ sāyudho vā tvadabhīṣṭāyudhena vā |
ityā'ha bhagavāñchatruṃ yaśo bhīme vivarddhayan | 21.129 |
ghātayitvā svaśatruṃ ca bhīmasenānugrahaṃ param |
bhīmasya kartumicchaṃ śca bhaktijñānādivarddhanam | 21.130 |
tṛṇīkartuṃ ripuṃ caiva nirāyudhatayā'gaman |
kṛṣṇabhīmārjunāstena vipraveṣāṇsca te'bhavan | 21.131 |
nirāyudhaḥ kṣatraveṣo naiva yogyaḥ kathañcana |
tato jagmurvipraveṣāstṛṇīkartuṃ hi māgadham | 21.132 |
māgadhasya sasainyasya svagṛhe saṃ sthitasya ca |
cclxx.nirāyudhena bhīmena samāhvāne kṛte'mitam |
dharmaṃ yaśaśca bhīmasya varddhayāmāsa keśavaḥ | 21.133 |
tṛtīyamarjunaṃ caiva samādāya yayau ripum |
haristasmācca bhīmasya mahādhikyaṃ prakāṇsayan |
mukhena māgadhasyaiva vṛṇvekaṃ na iti bruvan | 21.134 |
vṛṇvekamasmāsviti sa prokta āha jarāsutaḥ |
kuryāṃ naivārjunenāhamabalenaiva saṅgaram | 21.135 |
pañcapañcāṇsadabdo'dya hyayamevaṃ ca bālavat |
abalatvād yuvā'pyeṣa bāla eva mato mama | 21.136 |
ityukto'pyarjuno nā'ha kuru tarhi parīkṣaṇam |
bāhubhyāṃ dhanuṣā veti śaṅkamānaḥ parājayam | 21.137 |
ato bhīme balādhikyaṃ suprasiddhamabhūnmahat |
etadarthaṃ hi kṛṣṇena sahā'nītaḥ sa phalgunaḥ | 21.138 |
j ānan kṛṣṇe balaṃ ghoramaviṣahyaṃ sa māgadhaḥ |
kutsayan gopa iti taṃ bhayānnaivā'hvayat prabhum | 21.139 |
āhvayāmāsa bhīmaṃ tu syād vā me jīvanaṃ tviti |
haniṣyatyeva māṃ kṛṣṇa ityāsīnnṛpaterbhayam |
tasmāt taṃ nāhvayāmāsa vāsudevaṃ sa māgadhaḥ | 21.140 |
arjune tu jite kṛṣṇabhīmau māṃ nihaniṣyataḥ |
trayāṇāṃ durbalāhvānānnaśyet kīrtiśca me dhruvā | 21.141 |
iti matvā'hvayāmāsa bhīmasenaṃ sa māgadhaḥ |
kathañcijjīvitaṃ vā syānnatu naśyati me yaśaḥ | 21.142 |
iti sma bhīmaṃ pratiyodhanāya saṅgṛhya rājā sa jarāsuto balī |
rājye nijaṃ cā'tmajamabhyaṣi ñcat purā khyātaṃ patratāpākhyarudram | 21.143 |
cclxxi.balaṃ bhīme manyamāno'dhikaṃ tu gadāṇsikṣāmātmani cādhikāṃ nṛpaḥ |
bhīto niyuddhe'sya dadau gadāṃ sa bhīmāya cānyāṃ svayamagrahīd balī | 21.144 |
tadarthamevā'śu gadāṃ pragṛhya bhīmo yayau māgadhasaṃ yuto bahiḥ |
purāt sakṛṣṇārjuna eva tatra tvayuddhyatāṃ keśavapārthayoḥ puraḥ | 21.145 |
vācā'jayat taṃ prathamaṃ vṛkodaraḥ śivāṇsrayaṃ viṣṇuguṇaprakāṇsayā |
tato gadābhyāmabhipetatustau vicitramārgānapi darśayantau | 21.146 |
tayorgade te'śanisannikāṇse cūrṇikṛte dehamahādṛḍhimnā |
anyonyayorvakṣasi pātite ruṣā yathā'śmanoḥ pāṃ supiṇḍau sumuktau | 21.147 |
sañcūrṇitagadau vīrau jaghnuturmuṣṭibhirmithaḥ |
brahmaṇḍasphoṭasaṅkāṇsairyathā keśavakaiṭabhau | 21.148 |
cacāla pṛthvī girayaśca cūrṇit āḥ kulācalāṇsceluralaṃ vicakṣubhuḥ |
samastavārāmpatayaḥ surāsurā viriñcaśarvādaya āsadannabhaḥ | 21.149 |
surāstu bhīmasya jayābhikāṅkṣiṇastathā'surādyā magadhādhipasya |
paśyanti sarve kramaśo balaṃ svaṃ samādade mārutanandano'pi | 21.150 |
mānayitvā varaṃ dhāturdivasān daśa pañca ca |
vāsudevājñayā bhīmaḥ śatruṃ hantuṃ nao dadhe | 21.151 |
sa praṇamya hṛṣīkeśaṃ harṣādāṇsliṣya phalgunam |
ripuṃ jagrāha makuṭe vāraṇaṃ mṛgarāḍiva | 21.152 |
pṛṣṭhe'sya jānumādhāya kūrmadeśaṃ babhañja ha |
mṛtikāle punardehaṃ vidadāra yathā purā | 21.153 |
marmaṇyeva na hantavyo mayā'yamiti mārutiḥ |
svapuruṣaprakāṇsāya babhañjainamamarmaṇi | 21.154 |
bhajyamāne śarīre'sya brahmāṇḍasphoṭasannibhaḥ |
babhūva rāvo yenaiva trastametajjagattrayam | 21.155 |
cclxxii.nihatya kṛṣṇasya ripuṃ sa bhīmaḥ samarpayāmāsa tadarcanaṃ hareḥ |
kṛt āṃ hi bhīmena samarcanāṃ t āṃ samakṣamādātumihā'gato hyajaḥ | 21.156 |
svīkṛtya pūjāṃ ca vṛkodarasya dṛḍhaṃ samāṇsliṣya ca taṃ janārdanaḥ |
prīto nitāntaṃ punareva kṛṣṇaṃ nanāma bhīmaḥ praṇato'rjunena | 21.157 |
jagmuḥ surāṇscātitarāṃ prahṛṣṭā brahmādayo dīnatarāṇsca daityāḥ |
balādumeśasya vare prabhagne vṛkodareṇācyutasaṃ śrayeṇa | 21.158 |
suto yayau śaraṇaṃ t ān rameśabhīmārjunān sahadevo'sya dhīmān |
rathaṃ svasāraṃ ca dadau sa māruternanāma kṛṣṇaṃ parayā ca bhaktyā | 21.159 |
ratho hyasau vasunā vāsudevācchakrāntarā'pto vasuvaṃ śajatvāt |
jarāsutasyā'sa vṛkodarastaṃ hare rathaṃ prārpayāmāsa tasmai | 21.160 |
kṛṣṇo'smarad garuḍaṃ sa dhvaje'bhūd rathaṃ kṛṣṇo'thā'ruhat pāṇḍavābhyām |
bhīmaḥ kanyāṃ sahadevasya hetoḥ samagrahīdanujasyā'tmanaḥ saḥ | 21.161 |
nakulasyā'dānmadrarājo hi pūrvaṃ svīyāṃ kanyāṃ sā tathaiṣā'pyuṣā hi|
ekā pūrvaṃ te aśvinoścaiva bhāryā yamau remāte yaduṣā aśvibhāryā |
tataḥ kṛṣṇāyāmagrajabhrātṛbhāryāvṛttiṃ hi tau cakraturmādriputrau | 21.162 |
jarāsutasyā'tmajaḥ keśavādīn ratnaiḥ samabhyarcya yayāvanujñayā |
tadājñayā pitṛkāryāṇi kṛtvā tadājñayaivāmucat tān nṛpāṃ śca |
taiḥ saṃ stutaḥ keśavo bhīmapārthayukto yayau bhaktinamrairyathāvat | 21.163 |
sambhāvitāste sahadevena samyak praśasya kṛṣṇaṃ bhīmasenaṃ ca sarve |
yayurgṛhān svānapatat keśavadviḍjarāsuto'ndhe tamasi krameṇa | 21.164 |
kṛṣṇaṇsca pārthau ca tathaikayānaṃ samāsthitā dharmajamabhyagacchan |
teṣāṃ śaṅkhadhvanisambodhitātmā rājā prītaścātitarāṃ babhūva | 21.165 |
dvaipāyano'tha bhagavānabhigamya pārthānājñāpayat sakalasambhṛtisādhanāya |
taṃ rājasūyasahitaṃ paramāṇsvamedhayajñaṃ samādiśadananyakṛtaṃ viriñcāt | 21.166 |
cclxxiii.kartā hi tasy aparameṣṭhipadaṃ prayāti yadyanyasadguṇavaraiḥ parameṣṭhitulyaḥ |
bhīme makhasya phalamatyadhikaṃ nidhātuṃ vyāsaḥ kratuṃ tamadiśad gururabjajasya | 21.167 |
asādhāraṇaheturyaḥ karmaṇo yasya cetanaḥ |
sa eva tatphalaṃ pūrṇaṃ bhuṅkte'nyo'lpamiti sthitiḥ |
vinā viṣṇuṃ nirṇayo'yaṃ sa hi karmaphalojjhitaḥ | 21.168 |
hetavo'pi hi pāpasya na prāyaḥ phalabhāginaḥ |
devāḥ puṇyasya daityāṇsca mānuṣāstadvibhāginaḥ | 21.169 |
asādhāraṇahetuśca bhīma eva prakīrtitaḥ |
yajñasyāsya jarāsandhavadhāt karṇajayādapi | 21.170 |
jayācca kīcākādīnāmanyairjetumaśakyataḥ |
dvitīyaḥ phalgunaścaiva tṛtīyastu yudhiṣṭhiraḥ | 21.171 |
tasmād brahmapadāvāptyai vyāso bhīmasya taṃ kratum |
ananyakṛtamādiśya diśāṃ vijayamādiśat | 21.172 |
athābravīd dhanañjayo dhanurdhvajo ratho varaḥ |
mamāsti tad diśāṃ jayo mamaiva vāñchitaḥ prabho | 21.173 |
itīrito'khilaprabhurjagāda satyamasti te |
samastasādhanonnatirmahacca vīryamasti te | 21.174 |
tathā'pi kīcakādayo vṛkodarādṛte vaśam |
na yānti nāpi te vaśaṃ prayāti karṇa eva ca | 21.175 |
balādhiko'si karṇatastathā'pi nāmṛtaḥ karam |
dadāti te hyatispṛdhā na vadhya eṣa te'dya ca | 21.176 |
savarmakuṇḍalatvato na vadhya eṣa yat tvayā |
tato vṛkodaro diśaṃ prayātu te pituḥ priyām | 21.177 |
cclxxiv.jīvagrāhabhayāt karṇo dadāti karamañjasā |
bhīmāya nātra sandeho jito'nena ca saṃ yuge | 21.178 |
ajeyau śarvavacanād raṇe kīcakapauṇḍrakau |
vaśaṃ prayāto bhīmasya tathā'vadhyo'pi cedipaḥ | 21.179 |
jīvagrāhabhayaṃ hyeṣāṃ bhīmānmāgadhapātanāt |
tasmāt karaṃ prayacchanti jitā vā pūrvameva vā | 21.180 |
prayāhi ca tvaṃ dhanadaprapālitāṃ diśaṃ dvīpān sapta cāṇseṣadikṣu |
nāgāṃ śca daityāṃ śca tathā'dharasthān vijitya śīghraṃ punarehi cātra | 21.181 |
ratho hi divyo'mbaragastavāsti divyāni cāstrāṇi dhanuśca divyam |
ye'nye ca bāṇapramukhā ajeyāḥ śarvāṇsrayāstānapi bhīma etu | 21.182 |
tathā surāṇscāpi samastaśo'sya baliṃ prayacchanti madajñayetare |
diśaṃ pratīcīmatha dakṣiṇāṃ ca yātāṃ yamau kramaśo hyadhvarārthe | 21.183 |
yaśaśca dharmaśca tayorapi syāditi syaditi sma kṛṣṇena sutena kāl . yāḥ |
ukte yayuste tamabhipraṇamya diśo yathoktāḥ paramorusadguṇāḥ | 21.184 |
vṛkodaro'jayannṛpān virāṭamāsasāda ha |
jite'tra kīcake raṇe samādade karaṃ tataḥ | 21.185 |
tataḥ kramānnṛpān jitvā cedīnāṃ viṣayaṃ gataḥ |
mātṛvākyād bhayāccaiva śiśupālena pūjitaḥ | 21.186 |
mātṛṣvasurgṛhe coṣya divasān katicit sukham |
karaṃ sumahadādāya tataḥ pūrvāṃ diśaṃ yayau | 21.187 |
krameṇa sarvān nirjitya pauṇḍrakaṃ ca mahābalam |
virathīkṛtya karṇaṃ ca karamādāya sarvataḥ | 21.188 |
himavacchikhare devān jitvā ṇsakrapurogamān |
krīḍārthaṃ yuddhyatastebhyastuṣṭebhyo ratnasañcayam | 21.189 |
cclxxv.bāhuyuddhena śeṣaṃ ca garuḍaṃ ca mahābalam |
krīḍamānau vinirjitya bhūṣaṇānyāpa toṣataḥ |
t ābhyāṃ ca dṛḍhamāṇsliṣṭaḥ snehaviklinnayā dhiyā | 21.190 |
poplūyamānaḥ sa tato'mbudhau balī jagāma bāṇasya puraṃ haraṃ ca |
raṇe'jayad vāraṇarūpamāsthitaṃ krīḍantametena ca toṣito haraḥ | 21.191 |
pṛṣṭaṇsca giriśenāsau vistaraṃ digjayasya ca |
siṃ havyāghrādirūpāṇsca ātmanā vijitā yathā |
garutmaccheṣaṇsakrādyā devāḥ sarve tadabravīt | 21.192 |
niśamya śaṅkaro'khilaṃ makhasya ca prasādhakam |
hariṃ tato baleḥ sutād dadau ca ratnasañcayam | 21.193 |
sa bāṇadaityato mahacchivena dattamuttamam |
pragṛhya ratnasañcayaṃ svakaṃ puraṃ samāyayau | 21.194 |
sa viprayādaveśvaraṃ dvidhāsthitaṃ janārdanam |
puro nidhāya tad vasu prabhūtamānamat tadā | 21.195 |
so'bhivādyāgrajaṃ caiva yathāvṛttaṃ nyavedayat |
ātmanaḥ kṛṣṇayoḥ sarvaṃ dharmarājāgrato mudā | 21.196 |
yathā jitāḥ kīcakādyā ekalavyasahāyavān |
yathā jitaḥ pauṇḍrakaśca karṇādyāṇsca tathā'pare | 21.197 |
yathā siṃ hāditanavaḥ śeṣavīndrendrapūrvakāḥ |
yathā gajatanuḥ śarvastacca sarvamavarṇayat | 21.198 |
sambhāvitaśca kṛṣṇābhyāṃ rājñā ca sumahābalaḥ |
ājñayā vyāsadevasya yajñāṅgāni samārjayat | 21.199 |
ūce taṃ bhagavān vyāso jitaṃ sarvaṃ tvayā'rihan |
jaye sarvasya yajño'yaṃ pūrṇo bhavati nānyathā | 21.200 |
cclxxvi.viriñcaḥ sarvajit pūrvaṃ dvitīyastvamihābhavaḥ |
ityuktvainaṃ samāṇsliṣya yajñāṅgāni samādiśat | 21.201 |
tadaivānye diśo jitvā samīyustasya ye'nujāḥ |
sahadevo dakṣiṇāṇsāṃ jitvā ratnānyupāharat | 21.202 |
tatra rugmī na yuyudhe sahadevena vīryavān |
jitaḥ kṛṣṇena pūrvaṃ yaḥ śarvādāpa dhanurvaram | 21.203 |
tapasā toṣit āt kṛṣṇādanyānevāmunā'khilān |
vijeṣyasi yadā kṛṣṇavirodhaste tadā dhanuḥ |
māmeṣyatīti tenokto na vyaruddhyata keśave | 21.204 |
svasuḥ snehācca kṛṣṇasya yajñakārayitṛtvataḥ |
bhīmārjunabalāccaiva mādreyāya dadau karam |
jigye balenānyanṛpān sahadevaḥ pratāpavān | 21.205 |
tathā smṛtaṃ samāgataṃ ghaṭotkacaṃ vibhīṣaṇe |
samādiśad yayau ca so'pi so'dadānmahākaram | 21.206 |
purā hirāghavoditaṃ tadasya so'khilaṃ tadā |
vicārya keśavaṃ ca taṃ balaṃ ca bhīmapārthayoḥ |
divaukasaśca pāṇḍavānavetya so'dadāt karam | 21.207 |
mahaugharatnasañcayaṃ sa āpya bhīmasenajaḥ |
yayau ca mādrinandanaṃ sa cā'yayau svakaṃ puram | 21.208 |
nakulaḥ paścimāṇsāyāṃ vijigye'khilabhūbhṛtaḥ |
karamāpa ca vīro'sau sauhārdādeva mātulāt |
āyayau ca mahāratnasañcayena svakaṃ puram | 21.209 |
arjunaḥ kapivarocchritadhvajaṃ syandanaṃ samadhiruhya gāṇḍivī |
yāta eva diśamuttarāṃ yadā pārvatīyakanṛpāḥ samāyayuḥ | 21.210 |
cclxxvii.traigartāḥ pārvateyāṇsca sahitāḥ pāṇḍunandanam |
abhyetya yodhayāmāsurjānantastaccikīrṣitam | 21.211 |
t ān vijitya yugapat sa pāṇḍavaḥ sañjayan kramaśa eva tāṃ diśam |
prāvrajacca bhagadattamūrjitaṃ tena cāsya samabhūnmahāraṇaḥ | 21.212 |
so'bhiyuddhya sagajo dināṣṭakaṃ śrānta āha puruhūtanandanam |
brūhi te samarakāraṇaṃ tviti prāha dehi karamityathārjunaḥ | 21.213 |
so'pyadāt karamamuṣya vāsavo madgurustava piteti sādaram |
naiva jetumiha śakṣyasi tvamityāvadaddharivarāstratejasā | 21.214 |
snehapūrvaṃ pradatte tu kare naivā'ha cottaram |
arjuno vyarthakalahamanicchan snehayantritaḥ | 21.215 |
pārtho jitvā'ṣṭavarṣāṇi ṣaḍdvīpānaparānapi |
ajayaccaturdiśamapi sarvaśaḥ śastratejasā | 21.216 |
pātāl . asaptakaṃ gatvā jitvā daiteyadānavān |
baleśca viṣṇuvacanāt karaṃ jagrāha sāmataḥ | 21.217 |
jitvā cavāsukiṃ bhūri ratnamādāya satvaraḥ |
ājagāma puraṃ svīyaṃ vīro vatsaramātrataḥ | 21.218 |
suvarṇaratnagirayaścaturbhistaiḥ samārjitāḥ |
catvāro yojanānāṃ hi daśa triṃ śacchataṃ tathā | 21.219 |
catuḥ śataṃ ca kramaśa ucchritā digjayārjitāḥ |
pratīcyādyapasavyena kramād digbhyaḥ samārjitāḥ | 21.220 |
viśvakarmakṛtatvāttu purasyālpe'pi ca sthal . e |
antargatāste girayastadadbhutamivābhavat | 21.221 |
tato yajñaḥ pravavṛte kṛṣṇadvaipāyaneritaḥ |
ṛtvijo munayo'trāsan sarvavidyāsu niṣṭhitāḥ |
cclxxviii.dvaipāyanoktavidhinā dīkṣayāñcakrire nṛpam | 21.222 |
jyeṣṭhatvād yājamānaṃ tu praṇidhāya yudhiṣṭhire |
bhīmārjunādayaḥ sarve saha tena samāsire | 21.223 |
brahmāṇīpadayogyatvāt kṛṣṇaikā yajñapatnyabhūt |
padāyogyatayā nānyāḥ patnyasteṣāṃ sahā'sire | 21.224 |
ājñayaiva jagaddhāturvyāsasyānantatejasaḥ |
sthalamapyatra sarvaṃ hi ratnahemamayaṃ tvabhūt |
kimu pātrādikaṃ sarvaṃ śibirāṇi ca sarvaśaḥ | 21.225 |
āhūtaṃ digjaye pārthaistadā lokadvisaptakam |
sarvamatrā'gamad brahmaśarvaśakrādipūrvakam | 21.226 |
bhīṣmo droṇaṇsca viduro dhṛtarāṣṭraḥ sahātmajaḥ |
sastrīkā āyayustatra bāhlīkaśca sahātmajaḥ | 21.227 |
tathaiva yādavāḥ sarve balabhadrapurogamāḥ |
rugmiṇīsatyabhāmādyā mahiṣyaḥ keśavasya ca | 21.228 |
tatra sarvajagadekasaṅgame tattvanirṇayakathā babhūvire |
prāṇsniko'tra paripūrṇaciddhano vyāsa eva bhagavān babhūva ha | 21.229 |
Original text: Mahābhāratatātparyanirṇaya · Data entry Dvaita.net · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0