મહાભારતતાત્પર્યનિર્ણય · ભાગ 161180

તત્ત્વનિર્ણયકથાસુ નિર્ણયો વાસુદેવગુણવિસ્તરોઽભવત્ ।
નાસ્તિ તત્સદૃશ ઉત્તમઃ કુતઃ પાર એષ ન તતોઽન્ય ઇત્યપિ । 21.230 ।
બાદરાયણભૃગૂત્થરામયોઃ શૃણ્વતોઃ પરમનિર્ણયે કૃતે ।
મોદમાનજનતાસમાગમેઽપૃચ્છદત્ર નૃપતિર્યતવ્રતમ્ । 21.231 ।
જ્ આનમાનોઽપિ નૃપતિઃ સર્વપૂજ્યતમં હરિમ્ ।
સં શયં ભૂભૃત્ આં ભેત્તું ભીષ્મં પપ્રચ્છ ધર્મવિત્ । 21.232 ।
નાસ્તિ નારાયણસમમિતિ વાદેન નિર્ણયે ।
કૃતે બ્રહ્માદિભિરપિ કૃષ્ણં મર્ત્યં હિ મેનિરે । 21.233 ।
ચ્ચ્લ્xxઇx.નૃપાસ્તસ્માદયં કૃષ્ણો નારાયણ ઇતિ સ્મ હ ।
સમ્યગ્ જ્ઞાપયિતું ધર્મસૂનુર્ભીષ્મમપૃચ્છત । 21.234 ।
બ્રહ્માદયઃ સુરા યસ્માદ્ દૃશ્યન્તે મર્ત્યવન્નૃભિઃ ।
નચૈવાતિતરાભ્યાસો નૃણામસ્તિ મુનિષ્વપિ । 21.235 ।
સર્વશાસ્ત્રવિદં ભીષ્મં જ્ આનન્ત્યેતે નૃપા અપિ ।
તસ્માદ્ ભીષ્મમપૃચ્છત્ સ કુલવૃદ્ધત્વતસ્તથા । 21.236 ।
પિતામહાગ્ર્યપૂજાર્હઃ કોઽત્ર લોકસમાગમે ।
બ્રહ્મશર્વાદયશ્ચાત્ર સન્તિ રાજાન એવ ચ ।
ઇતિ પૃષ્ટોઽબ્રવીદ્ ભીષ્મઃ કૃષ્ણં પૂજ્યતમં પ્રભુમ્ । 21.237 ।
યદ્યપ્યેકસ્ત્રિધા વિષ્ણુર્વસિષ્ઠભૃગુવૃષ્ણિષુ ।
પ્રાદુર્ભૂતસ્તથાઽપ્યેતે નૃપા હિવ્યાસરામયોઃ । 21.238 ।
વિપ્રત્વાન્ન વિરુદ્ધ્યન્તે તત એવ ચ યુક્તતામ્ ।
મન્યન્તે ન વિરોધશ્ચ તેષાં તત્ર હિ તાદૃશઃ । 21.239 ।
અવિવાદે પ્રસિદ્ધિશ્ચ નૈવાસ્ય ભવિતા ક્વચિત્ ।
તસ્માત્ કૃષ્ણાય દાતવ્યમિતિ ભીષ્મેણ ચિન્તિતમ્ । 21.240 ।
કૃષ્ણાય દત્તે રાજાનો વિવાદં કુર્યુરઞ્જસા ।
વિવાદેન ચ કીર્તિઃ સ્યાદ્ વાસુદેવસ્ય વિસ્તૃત્ આ ।
તતઃ કૃષ્ણાયાગ્રપૂજા દત્તા પાર્થૈર્જગત્પુરઃ । 21.241 ।
વ્યાસભાર્ગવયોઃ સાક્ષાત્ તદૈક્યાત્ તદનન્તરમ્ ।
અગ્ર્યાં પૂજાં દુદુશ્ચાન્યાન્ યથાયોગ્યમપૂજયન્ । 21.242 ।
અગ્ર્યોપહારમુપયાપિત એવ કૃષ્ણે કોપાદનિન્દદમુમાણ્સુ ચ ચેદિરાજઃ ।
શ્રુત્વૈવ તત્ પવનજોઽભિયયૌ નૃપં તં હન્તું જગદ્ગુરુવિનિન્દકમૃદ્ધમન્યુઃ । 21.243 ।
દૂરેઽપિ કેશવવિનિન્દનકારિજિહ્વાં મુચ્છેત્સ્ય ઇત્યુરુતરાઽસ્ય સદા પ્રતિજ્ઞા ।
ભીમસ્ય તં તુ જગૃહે સરિદાત્મજોઽથ સમ્પ્રોચ્ય કેશવવચો નિજયોર્વધાય । 21.244 ।
ચ્ચ્લ્xxx.મયૈવ વધ્યાવિતિ તાવાહ યત્ કેશવઃ પુરા ।
તચ્છ્રુત્વા ભીમસેનોઽપિ સ્થિતો ભીષ્મકરગ્રહાત્ । 21.245 ।
જ્ આનન્નપિ હરેરિષ્ટં સ્વકર્તવ્યતયોત્થિતઃ ।
ભીમ એતાવદુચિતમિતિ મત્વા સ્થિતઃ પુનઃ । 21.246 ।
દેવસઙ્ઘભવિનાં મહાનભૂદીક્ષ્ય તોષ ઇહ કેશવેઽધિકામ્ ।
અર્ચનાં ય ઇહ માનુષો જનો મધ્ય એવ સ તુ સં સ્થિતોઽભવત્ । 21.247 ।
આસુરા ઇહ સુયોધનાદયસ્તત્ર તે વિમનસો બભૂવિરે ।
દુર્વચોભિરધિકં ચ ચેદિપઃ કૃષ્ણમાર્ચ્છદુરુસદ્ગુણાર્ણવમ્ । 21.248 ।

સમાહ્વયચ્ચ કેશવં યુધે તમાણ્સુ કેશવઃ ।
નિવાર્ય તસ્ય સાયકાઞ્જઘાન ચારિણા પ્રભુઃ । 21.249 ।
નિકૃત્યમાનકન્ધરઃ સ ભક્તિમાનભૂદ્ધરૌ ।
તમાણ્સ્રિતશ્ચ યોઽસુરો મહાતમઃ પ્રપેદિવાન્ । 21.250 ।
જયઃ પ્રવિશ્ય કેશવં પુનશ્ચ પાર્ષદોઽભવત્ ।
અસૌ ચ પાણ્ડવક્રતુઃ પ્રવર્તિતો યથોદિતઃ । 21.251 ।
સુવર્ણરત્નભારકાન્ બહૂન્ નૃપા ઉપાનયન્ ।
ઉપાયનં સુયોધનં નૃપોઽદિશદ્ ગ્રહેઽસ્ય ચ । 21.252 ।
અભોજયં સ્તથા દ્વિજાન્ યથેષ્ટભક્ષ્યબોજ્યકૈઃ ।
સુવર્ણરત્નભારકાન્ બહૂં શ્ચ દક્ષિણા દદુઃ । 21.253 ।
યદિષ્ટમાસ યસ્ય ચ પ્રદત્તમેવ પાણ્ડવૈઃ ।
સમસ્તમત્ર સર્વશોઽથ સસ્નુરુદ્ભૃત્ આ મુદા । 21.254 ।
નદત્સુરોરુદુન્દુભિપ્રગીતદેવગાયકાઃ ।
પ્રનૃત્તદિવ્યયોષિતઃ સુરાપગાં વ્યગાહયન્ । 21.255 ।
સમસ્તરાજસં યુતા વિગાહ્ય જાહ્નવીજલે ।
ચ્ચ્લ્xxxઇ.પુરં યયુઃ પુનશ્ચ તે સુસદ્મ ચાગમન્ સુરાઃ । 21.256 ।
ગતેષુ સર્વરાજસુ સ્વકાં પુરં સ્વકેષુ ચ।
સભીષ્મકેષુ સર્વશઃ સહાઽમ્બિકેયકેષુ ચ। 21.257 ।
વિચિત્રરત્નનિર્મિતે રવિપ્રભે સભાતલ્ . એ ।
સકેશવો વરાસને વિવેશ ધર્મનન્દનઃ । 21.258 ।
તથૈવ રુગ્મિણીમુખાઃ પરિગ્રહા રમેશિતુઃ ।
તથૈવ ભીમફલ્ગુનાવુપાવિશન્ હરેરુપ । 21.259 ।
સહૈવ વાયુસૂનુના તથૈવ પાર્ષતાત્મજા ।
ઉપૈવ રુગ્મિણીં શુભા તથૈવ સત્યભામિનીમ્ । 21.260 ।
યમૌ ચ પાર્ષતાદયો ધનઞ્જયાન્તિકેઽવિશન્ ।
તથૈવ રામસાત્યકી સમીપ એવ ભૂભૃતઃ । 21.261 ।
સમાસતાં તુ સા સભા વ્યરોચતાધિકં તદા ।
યથા સભા સ્વયમ્ભુવઃ સમાસ્થિતા ચ વિષ્ણુના । 21.262 ।
વિચિત્રહેમમાલિનઃ શુભામ્બરાણ્સ્ચ તેઽધિકમ્ ।
સ્ફુરત્કિરીટકુણ્ડલા વિરેજુરત્ર તે નૃપાઃ । 21.263 ।
વિશેષતો જનાર્દનઃ સભાર્યકો જગત્પ્રભુઃ ।
યથા દિવૌકસાં સદસ્યનન્તસદ્ગુણાર્ણવઃ । 21.264 ।
ઉપાસિરે ચ તાન્ નૃપાઃ સમસ્તશઃ સુહૃદ્ગણાઃ ।
તદાઽજગામ ખડ્ગભૃત્ સહાનુજઃ સુયોધનઃ । 21.265 ।
દ્વારં સભાયા હરિનીલરશ્મિવ્યૂઢં ન જાનન્ સ વિહાય ભિત્તિમ્ ।
અભ્યન્તરાણાં દૃશિ નો વિઘાતિનીં સં સ્ફાટિકામાણ્સુ દૃઢં ચુચુમ્બે । 21.266 ।
પ્રવેશયેતાં ચ યમૌ તમાણ્સુ સભાં ભુજૌ ગૃહ્ય નૃપોપદિષ્ટૌ ।
તત્રોપવિશ્ય ક્ષણમન્યતોઽગાદમૃષ્યમાણઃ શ્રિયમેષુ દિવ્યામ્ । 21.267 ।
ચ્ચ્લ્xxxઇઇ.તત્રેન્દ્રનીલભુવિ રત્નમયાનિ દૃષ્ટ્વા પદ્માનિ નીરમનસા જગૃહે સ્વવસ્ત્રમ્ ।
રત્નોરુદીધિતિનિગૂઢજલં સ્થલં ચ મત્વા પપાત સહિતોઽવરજૈર્જલૌઘે । 21.268 ।

તં પ્રાહસદ્ ભગવતા ક્ષિતિભારનાણ્સહેતોઃ સુસૂચિત ઉરુસ્વરતોઽત્ર ભીમઃ ।
પાઞ્ચાલરાજસુતયા ચ સમં તથાઽન્યૈઃ સ્વીયૈસ્તથાઽનુ જહસુર્ભગવન્મહિષ્યઃ । 21.269 ।
મન્દસ્મિતેન વિલસદ્વદનેન્દુબિમ્બો નારાયણસ્તુ મુખમીક્ષ્ય મરુત્સુતસ્ય ।
નોવાચ કિઞ્ચિદથ ધર્મસુતો નિવાર્ય પ્રાસ્થાપયદ્ વસનમાલ્યવિલેપનાનિ । 21.270 ।
કૃષ્ણાવૃકોદરગતં બહલ્ . અં નિધાય ક્રોધં યયૌ સશકુનિર્ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રઃ ।
સમ્બ્રીલ્ . ઇતો નૃપતિં દત્તવરામ્બરાદીન્ ન્યક્કૃત્ય માર્ગગત આહ સ માતુલં સ્વમ્ । 21.271 ।
યૌ મામહસતાં કૃષ્ણાભીમૌ કૃષ્ણસ્ય સન્નિધૌ ।
તયોરકૃત્વા સન્તાપં નાહં જીવિતુમુત્સહે । 21.272 ।
યદિ મે શક્તિરત્ર સ્યાદ્ ઘાતયેયં વૃકોદરમ્ ।
અગ્રપૂજાં ચ કૃષ્ણસ્ય વિલુમ્પેયં ન સં શયઃ । 21.273 ।
ઈદૃશં પાણ્ડવૈશ્વર્યં દૃષ્ટ્વા કોનામ જીવિતમ્ ।
ઇચ્છેત કરદા યેષાં વૈશ્યવત્ સર્વભૂમિપાઃ । 21.274 ।
ઇત્યુક્તઃ શકુનિર્વૈરં દૃઢીકર્તું વચોઽબ્રવીત્ ।
કિં તે વૈરેણ રાજેન્દ્ર બલિભિર્ભ્રાતૃભિઃ પુનઃ । 21.275 ।
અનુજીવસ્વ તાન્ વીરાન્ ગુણજ્યેષ્ઠાન્ બલાધિકાન્ ।
ઇતીરિતોઽતિસં વૃદ્ધકોપ આહ સુયોધનઃ । 21.276 ।
યદિ તેષાં તદૈશ્વર્યં ન માં ગચ્છેદશેષતઃ ।
સર્વથા નૈવ જીવેયમિતિ સત્યં બ્રવીમિ તે । 21.277 ।
નચ બાહુબલાચ્છક્ષ્ય આદાતું ત્ આં શ્રિયં ક્વચિત્ ।
નેન્દ્રોઽપિ સમરે શક્તસ્તાન્ જેતું કિમુ માનુષાઃ । 21.278 ।
ઇતીરિતઃ પાપતમ આહ ગાન્ધારકો નૃપઃ ।
પાપાનામખિલાનાં ચ પ્રધાનં ચક્રવર્તિનમ્ । 21.279 ।
ચ્ચ્લ્xxxઇઇઇ.યાન્તાં શ્રિયં પ્રદીપ્તાં ત્વં પાણ્ડવેષુ પ્રપશ્યસિ ।
ત્ આમક્લેશત આદાસ્યે ક્રીડન્નક્ષૈસ્ત્વદન્તિકે । 21.280 ।
ઇતીરિતઃ પ્રસન્નધીઃ સુયોધનો બભૂવ હ ।
પ્રજગ્મતુશ્ચ તાવુભૌ વિચિત્રવીર્યજં નૃપમ્ । 21.281 ।
ધૃતરાષ્ટ્રમથોવાચ દ્વાપરાં શોઽતિપાપકૃત્ ।
નાસ્તિક્યરૂપઃ શકુનિર્વિવર્ણં હરિણં કૃશમ્ । 21.282 ।
દુર્યોધનં તુ તચ્છ્રુત્વા કુત ઇત્યાહ દુર્મનાઃ ।
અબ્રૂતાં તૌ નૃપાયાઽશુ દ્વાભ્યાં યન્મન્ત્રિતં પથિ । 21.283 ।
શ્રુત્વૈવ તન્નેત્યવદત્ સ ભૂપતિર્વિરોધિ ધર્મસ્ય વિનાણ્સકારણમ્ ।
કુમન્ત્રિતં વો ન મમૈતદિષ્ટં સ્વબાહુવીર્યાપ્તમહાણ્સ્રિયો હિ તે । 21.284 ।
ત્વયાઽપિ નિર્જિત્ય દિશો મખાગ્ર્યાઃ કાર્યાઃ સ્પૃધો મા ગુણવત્તમૈસ્તૈઃ ।
વિશેષતો ભ્રાતૃભિરગ્ર્યપૌરુષૈરિત્યુક્ત આહાઽશુ સુયોધનસ્તમ્ । 21.285 ।
યદિ શ્રિયં પાણ્ડવાનાં નાક્ષૈરાચ્છેત્તુમિચ્છસિ ।
મૃતમેવાદ્ય માં વિદ્ધિ પાણ્ડવૈસ્ત્વં સુખી ભવ । 21.286 ।
યદિ મજ્જીવિતાર્થી ત્વમાનયાઽશ્વિહ પાણ્ડવાન્ ।
સભાર્યાન્ દેવનાયૈવ નચાધર્મોઽત્ર કશ્ચન । 21.287 ।
વેદાનુજીવિનો વિપ્રાઃ ક્ષત્રિયાઃ શસ્ત્રજીવિનઃ ।
ત્રુટ્યતે યેન શત્રુશ્ચ તચ્છસ્ત્રં નૈવ ચેતરત્ । 21.288 ।

અતઃ સ્વધર્મ એવાયં તવાપિ સ્યાત્ ફલં મહત્ ।
ઇત્યુક્તો મા ફલં મેઽસ્તુ તવૈવાસ્ત્વિતિ સોઽબ્રવીત્ । 21.289 ।
એવં બ્રુવન્નપિ નૃપ આવિષ્ટઃ કલિના સ્વયમ્ ।
પુત્રસ્નેહાચ્ચ વિદુરમાદિશત્ પાણ્ડવાન્ પ્રતિ । 21.290 ।
આવિવેશ કલિસ્તં હિ યદા પુત્રત્વસિદ્ધયે ।
ચ્ચ્લ્xxxઇવ્.અં શેન તત આરભ્ય નૈવાસ્માદપજગ્મિવાન્ । 21.291 ।
યાવત્ પુરં પરિત્યજ્ય વનમેવ વિવેશ હ ।
તદન્તરા તતસ્તસ્ય પાપયુક્તં મનોઽભવત્ । 21.292 ।
ન્યવારયત્ તં વિદુરો મહત્ તે પાપં કુલસ્યાપિ વિનાણ્સકોઽયમ્ ।
સમુદ્યમો નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ કૃથા ન તસ્માદયશશ્ચ તે સ્યાત્ । 21.293 ।
ઇતિ બ્રુવાણં કલહોઽત્ર ન સ્યાન્નિવારયામો વયમેવ યસ્માત્ ।
દ્રષ્ટું સુતાન્ ક્રીડત એકસં સ્થાનિચ્છામિ પાર્થાં શ્ચ સુયોધનાદીન્ । 21.294 ।
અતઃ ક્ષિપ્રમુપાનેયાઃ પાર્થા ઇતિ બલોદિતઃ ।
યયૌ સ વિદુરઃ પાર્થાન્ દ્વારકાં કેશવે ગતે । 21.295 ।
ગતે હિ પાર્થસન્નિધેઃ સુયોધને તુ નારદઃ ।
શશં સ ધર્મસૂનુના પ્રચોદિતોઽરિમાગતમ્ । 21.296 ।
ક ઉદ્યમી નૃપેષ્વિતિ પ્રપૃષ્ટ આહ નારદઃ ।
સ સૌભરાડ્વરં શિવાદવાપ વૃષ્ણિનિર્જયમ્ । 21.297 ।
પાં સુમુષ્ટિં સકૃદ્ગ્રાસી બહૂનબ્દાં સ્તપશ્ચરન્ ।
આજગામ હરાદાપ્ય વરં કૃષ્ણજયે પુનઃ । 21.298 ।
સ શ્રુત્વા માગધવધં દિશાં વિજયમેવ ચ ।
રાજસૂયં ક્રતું ચૈવ શિશુપાલવધં તથા । 21.299 ।
યદૂન્ પ્રત્યુદ્યમં ત્ ઊર્ણં કરોતીતિ નિશમ્ય તત્ ।
સમૈક્ષદ્ ધર્મજઃ કૃષ્ણમુખશીત્ આં શુમણ્ડલમ્ । 21.300 ।
અસ્ત્વિત્યુક્ત્વા સ ગોવિન્દઃ પ્રેષયામાસ યાદવાન્ ।
પ્રદ્યુમ્નાદીન્ દિનૈઃ કૈશ્ચિત્ સ્વયં ચાગાત્ સહાગ્રજઃ । 21.301 ।
વિદુરસ્તુ તતો ગત્વા ધર્મરાજમથાઽહ્વયત્ ।
ભ્રાતૃભિર્વાર્યમાણોઽપિ કૃષ્ણયા ચ સ ધર્મરાટ્।
સાર્દ્ધં માત્રા ભ્રાતૃભિશ્ચ કૃષ્ણયા ચ યયૌ દ્રુતમ્ । 21.302 ।
ચ્ચ્લ્xxxવ્.જ્યેષ્ઠાજ્ઞયૈવ વિદુર આહ્વયન્નપિ ધર્મજમ્ ।
નાઽગન્તવ્યમિતિ પ્રાહ દોષાનુક્ત્વાઽક્ષજાન્ બહૂન્ । 21.303 ।
ઇતીહ દોષસઞ્ચયસ્તથાચ તે પિતુર્વચઃ ।
સમીક્ષ્ય તદ્ દ્વયં સ્વયં કુરુષ્વ કાર્યમાત્મનઃ । 21.304 ।
ઇતીરિતોઽપિ પાણ્ડવો યયૌ કલિપ્રવેશિતઃ ।
વિચિત્રવીર્યજં ચ તં સમાસદત્ સસૈનિકઃ । 21.305 ।
કલ્યાવેશાન્નૃપતિઃ પ્રતિજજ્ઞે પૂર્વમેવ ધર્માત્મા ।
આહૂતો દ્યૂતરણાન્નિવર્તેયં નૈવ વારિતોઽપીતિ । 21.306 ।
તેનાઽયાત્ સ્વસુહૃદ્ભિર્નિવાર્યમાણોઽપિ નાગપુરમાણ્સુ ।
નહિ ધર્મો દ્યૂતકૃતો વિશેષતઃ ક્ષત્રિયસ્ય લોકગુરોઃ । 21.307 ।
વૈચિત્રવીર્યતનયેન તુ પાણ્ડુપુત્રાઃ સમ્ભાવિતાસ્તમુપ ચ ન્યવિશન્ નિશાં ત્ આમ્ ।

પ્રાતશ્ચ ભીષ્મમુખરાઃ સકલાણ્સ્ચ ભૂપા આસેદુરાણ્સુ ચ સભાં સહ પાણ્ડુપુત્રૈઃ । 21.308 ।
વૈચિત્રવીર્યનૃપતિર્વિદુરાન્વિતોઽસ્ય ગાન્ધારરાજસહિતાસ્તનયાઃ સકર્ણાઃ ।
પ્રાપ્તાઃ સભાતલ્ . અમથાઽહ્વયદત્ર ધર્મરાજં સુતઃ સુબલકસ્ય સ દેવનાય । 21.309 ।
સર્વાં શ્ચ તત્ર કલિરાવિશદેવ ભીમપૂર્વાન્ વિનૈવ ચતુરઃ સપૃથાં ચ કૃષ્ણામ્ ।
ક્ષત્તારમેવ ચ તતો નહિ ભીષ્મમુખ્યૈસ્તે વારિતાઃ કુલવિનાણ્સનકર્મવૃત્ત્ આઃ । 21.310 ।
ભીમાદિભિઃ સ વિદુરેણ ચવાર્યમાણો દ્યૂતે નિધાય પણમપ્યખિલં સ્વવિત્તમ્ ।
ગાન્ધારકેણ વિદિતાક્ષહૃદા જિતો દ્રાક્ પાણ્ડોઃ સુતોઽથ નકુલં ન્યદધાત્ પણાય । 21.311 ।
તસ્મિન્ જિતેઽથ સહદેવમથાર્જુનં ચ ભીમં ચ સોમકસુતાં સ્વમપિ ક્રમેણ ।
રાજા નિધાય વિજિતોઽથ સુયોધનઃ સ્વં સૂતં દિદેશ પૃષતાત્મજપુત્રિકાયાઃ । 21.312 ।
સૂતો ગત્વા તદન્તં સમકથયદિમાં દ્યૂતમધ્યે જિતાઽસિ
ક્ષિપ્રં ચાઽયાહિ રાજ્ઞાં સમિતિમુરુતરામિત્યથો સાઽપ્યવાદીત્ ।
નાહં યાસ્યે ગુરૂણાં સમિતિમિતિ યયૌ સોઽપ્યમું ભીમભીતં
જ્ ઞાત્વા દુઃ શાસનં સોઽપ્યદિશદથ નૃપો ધાર્તરાષ્ટ્રોઽનુજં સ્વમ્ । 21.313 ।
ચ્ચ્લ્xxxવિ.સ પાપપૂરુષોત્તમઃ પ્રગૃહ્ય કેશપક્ષકે ।
પુરઃ સ્વમાતુરાનયત્ સભામયુગ્મવાસસીમ્ । 21.314 ।
સમાહૃત્ આ રજસ્વલા જગાદ ભીષ્મપૂર્વકાન્ ।
અધર્મ એષ વાર્યતે ન ધર્મિભિર્ભવદ્વિધૈઃ । 21.315 ।
કથં છલાત્મકે દ્યૂતે જિતે ધર્મજયો ભવેત્ ।
નહિ દ્યૂતં ધર્મ્યમાહુર્વિશેષેણ તુભૂભુજામ્ । 21.316 ।
યે ધર્મં ન વદન્તીહ ન તે વૃદ્ધા ઇતીરિતાઃ ।
અવૃદ્ધમણ્ડિત્ આં નૈવ સભેત્યાહુર્મનીષિણઃ । 21.317 ।
કથં દ્યૂતે જિતા ચાહમજિતે સ્વપતૌ સ્થિતે ।
સમાનધર્મિણીમાહુર્ભાર્યાં યસ્માદ્ વિપશ્ચિતઃ । 21.318 ।
સહૈવ કર્મ કર્તવ્યં પતૌ દાસે હિ ભાર્યયા ।
દાસીત્વં ન પૃથઙ્ મેસ્યાજ્જિતેઽપિ હિ પતૌ તતઃ । 21.319 ।
ઇત્યુક્તા અપિ ભીષ્માદ્યાઃ કલ્યાવેશેન મોહિતાઃ ।
પૃચ્છ ધર્મજમિત્યુક્ત્વા તૂષ્ણીમેવ બભૂવિરે । 21.320 ।
દુર્યોધનપ્રતીપં હિ ન કશ્ચિદશકત્ તદા ।
ઉવાચ વિદુરસ્તત્ર ન ધર્મોઽયમિતિ સ્ફુટમ્ । 21.321 ।
ન તસ્ય વાચં જગ્રાહ ધૃતરાષ્ટ્રઃ સહાત્મજઃ ।
ઊર્ધ્વબાહુઃ સ ચુક્રોશ દેવાનાં ખ્યાપયં સ્તદા । 21.322 ।
સ્વાણ્સક્તિં દ્રૌપદીં ચાઽહ જિતા નૈવાસિ ધર્મતઃ ।
અધર્મો હિ મહાનેતાં સભામાક્રમ્ય તિષ્ઠતિ । 21.323 ।
એવં તુ વિદુરેણોક્તે વિકર્ણઃ પાપકોઽપિ સન્ ।
આહ ડમ્ભાર્થમેવાત્ર ધર્મવિત્ત્વં પ્રકાણ્સયન્ ।
અધર્મ એવાયમિતિ કર્ણોઽથૈનમભર્ત્સયત્ । 21.324 ।
ચ્ચ્લ્xxxવિઇ.દૃષ્ટ્વા ભીમઃ ક્લિશ્યમાનાં તુ કૃષ્ણાં ધર્માત્યયં ધર્મરાજે ચ દૃષ્ટ્વા ।
રાજા ણ્સાસ્યો યુવરાજેન ધર્માચ્ચલન્ યસ્માદ્ વાક્યમિદં બભાષે । 21.325 ।
ઇમાં ન્યસ્તવતો દ્યૂતે ધક્ષણીયૌ હિ તે ભુજૌ ।
નૈવમિત્યર્જુનોઽવાદીત્ તમાહાથ વૃકોદરઃ । 21.326 ।

વક્તવ્યં નતુ કર્તવ્યં તસ્માન્નહિ મયા કૃતમ્ ।
ઉત્તમે વચસા ણ્સિક્ષા મધ્યમેઽર્થાપહારણમ્ ।
અધમે દેહદણ્ડણ્સ્ચ તસ્માદ્ વાચ્યો યુધિષ્ઠિરઃ । 21.327 ।
અથ કર્ણોઽબ્રવીત્ કૃષ્ણામપતિર્હ્યસિ શોભને ।
ધાર્તરાષ્ટ્રગૃહં યાહીત્યથ દુર્યોધનોઽવદત્ ।
પરસ્પરવિરોધાર્થં પાણ્ડવાનામિદં વચઃ । 21.328 ।
યુધિષ્ઠિરો દુઃખહેતુસ્તવૈકો યદ્યેનમન્યે ન ગુરુર્ન એષઃ ।
ઇતિ બ્રૂયુરથવા ભીમપાર્થાવેકોઽપિવા ભીમ ઇહોત્સૃજે ત્વામ્ । 21.329 ।
ઇત્યુક્ત ઊચે પવમાનસૂનુઃ પૂજ્યોઽસ્માકં ધર્મજોઽસં શયેન ।
ગુરુશ્ચાહં વોઽખિલાનાં યતો હિ બલજ્યેષ્ઠં ક્ષત્રમાહુર્મહાન્તઃ । 21.330 ।
બલજ્યૈષ્ઠ્યે યદિ વઃ સં શયઃ સ્યાદુત્તિષ્ઠધ્વં સર્વ એવાદ્ય વીરાઃ ।
મૃદ્ગામિ વઃ પાદતલ્ . એન સર્વાન્ સહાનુબન્ધાન્ યશ્ચ માં યોદ્ધુકામઃ । 21.331 ।
ઇતિ બ્રુવન્ સમુત્થિતો નદન્ વૃકોદરો યદા ।
વિઘૂર્ણિત્ આ સભાઽખિલા ભયાન્નચાઽહ કિઞ્ચન । 21.332 ।
ભીષ્મો દ્રોણો વિદુરાદ્યાઃ ક્ષમસ્વ સર્વં ત્વયોક્તં સત્યમિત્યેવ હસ્તૌ ।
ગૃહીત્વૈનં સ્થાપયામાસુરસ્મિન્ સ્થિતે શાન્તિં ચાઽપિરે ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ । 21.333 ।
નિવારિતો ધર્મજેન ગુરુભિશ્ચાપરૈસ્તદા ।
માનનાર્થં ગુરૂણાં તુ ન ભીમસ્તાન્ જઘાન હ । 21.334 ।
નચાત્યવર્તત જ્યેષ્ઠં ધર્માત્માનં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
તેષાં પાપાભિવૃદ્ધ્યર્થં જ્યેષ્ઠવૃત્તિં ચ દર્શયન્ । 21.335 ।
ચ્ચ્લ્xxxવિઇઇ.અથ દુર્યોધનઃ પાપો ભીમસેનસ્ય પશ્યતઃ ।
ઊરું સન્દર્શયામાસ કૃષ્ણાયૈ ભીમ આહ તમ્ । 21.336 ।
તવોરુમેનં ગદયોરુવેગયા બિભેત્સ્ય ઇત્યેવ પુનઃ સુયોધનઃ ।
ઊચે નાન્યદ્ ભવતામસ્તિ વિત્તં દ્યૂતે કૃષ્ણં સ્થાપયધ્વં પણાય । 21.337 ।
અથાબ્રવીદ્ વૃકોદરઃ કૃતેઽવમાનને હરેઃ ।
નિપાત્ય ભૂતલ્ . એ હિતેશિરો મૃદિષ્ય ઇત્યલમ્ । 21.338 ।
સ વધ્ય એવ મે સદા પરોક્ષતોઽપિ યો હરિમ્ ।
વિનિન્દયેદિતિ ધ્રુવં પ્રતિશ્રુતં હિ મારુતેઃ । 21.339 ।
પુનશ્ચ પાપવૃદ્ધયે તદૈવ નો જઘાન તમ્ ।
વિકર્તનાત્મજઃ પુનર્જગાદ સોમકાત્મજામ્ । 21.340 ।
પ્રયાહિ ભૂભૃતો હિ નો ગૃહં ન સન્તિ પાણ્ડવાઃ ।
ઇતીરિતે સમુત્થિતૌ વૃકોદરોઽનુ ચાર્જુનઃ । 21.341 ।
ઉભૌ ચ તૌ યુધિષ્ઠિરો ન્યવારયત્ તથાઽપરે ।
તતો વિષણ્ણયોસ્તયોઃ સુયોધનો વચોઽબ્રવીત્ । 21.342 ।
દુઃ શાસનૈષાં વાસાં સિ દાસાનાં નો વ્યપાકુરુ ।
ઇત્યુક્તોઽભ્યગમત્ પાર્થાન્ સ્વવાસાં સ્યથ તે દદુઃ । 21.343 ।
તે ચર્મવસના ભૂત્વાતાનશિષ્ટાન્ પ્રકાણ્સ્ય ચ ।
નિષેદુશ્ચ ક્ષમાયાન્તે ક્ષમામાલમ્બ્ય વિસ્તૃત્ આમ્ । 21.344 ।
પુનર્દુર્યોધનેનોક્તઃ પાર્થાનામથ પશ્યતામ્ ।
ચકર્ષ વાસો દ્રૌપદ્યાસ્તદાઽવાદીદ્ વૃકોદરઃ । 21.345 ।

પાપેષુ પૂર્વસ્ય તથાઽધમસ્ય વં શે કુરૂણામુરુધર્મશીલિનામ્ ।
દુઃ શાસનસ્યાસ્ય વિદાર્ય વક્ષઃ પિબામિ રક્તં જગતઃ સમક્ષમ્ । 21.346 ।
વિકૃષ્યમાણે વસને તુ કૃષ્ણા સસ્માર કૃષ્ણં સુવિશેષતોઽપિ ।
તદાઽન્યદાસીદ્ વસનં ચ તસ્યા દિવ્યં સુસૂક્ષ્મં કનકાવદાતમ્ । 21.347 ।
ચ્ચ્લ્xxxઇx.પુનઃ પુનશ્ચૈવ વિકર્ષમાણે દુઃ શાસનેઽન્યાનિ ચ તાદૃશાનિ ।
બભૂવુરન્તં ન જગામ પાપઃ શ્રાન્તો ન્યષીદત્ સ્વિન્નગાત્રઃ સભાયામ્ । 21.348 ।
વસ્ત્રોચ્ચયે શૈલનિભે પ્રજાતે દુર્યોધનઃ પ્રાહ સઞ્જાતકોપઃ ।
પ્રવેશયેમાં ગૃહમેવ શીઘ્રં કિં નશ્ચિરેણેતિ સુમન્દબુદ્ધિઃ । 21.349 ।
તચ્છ્રુત્વા વચનં કૃષ્ણા પ્રતિજ્ઞામકરોત્ તદા ।
ભીમો દુર્યોધનં હન્તા કર્ણં હન્તા ધનઞ્જયઃ ।
શકુનિં ત્વક્ષકિતવં સહદેવો વધિષ્યતિ । 21.350 ।
ઇત્યુક્તે તત્ તથેત્યાહ ભીમસેનઃ સભાતલ્ . એ ।
પ્રતિજ્ઞામાદદે પાર્થસ્તાં માદ્રીનન્દનસ્તથા ।
નકુલઃ પ્રતિજજ્ઞેઽથ શાકુનેયવધં પ્રતિ । 21.351 ।
તતઃ સુયોધનાનુજશ્ચકર્ષ પાર્ષતાત્મજામ્ ।
ગૃહાય તન્નિશામ્ય તુ ક્રુધાઽહ મારુતાત્મજઃ । 21.352 ।
અર્જુનાર્જુન નૈવાત્ર ક્ષમા મે તાત રોચતે ।
પતિતસ્યાસ્ય દેહસ્ય કાષ્ઠવિષ્ઠાસમસ્ય ચ ।
ફલાનિ ત્રીણિ શિષ્યન્તે વિદ્યા કર્મ સુતા ઇતિ । 21.353 ।
ઇતિ વેદોદિતં વાક્યં ન સુતો દારદૂષણે ।
દુષ્ટદારો નચાઽપ્નોતિ લોકાનર્દ્ધો હિ દૂષિતઃ ।
અરક્ષણાદ્ દૂષિત્ આયા ન ત્યાગાચ્ચ શુભં ભવેત્ । 21.354 ।
અતોઽદ્ય સાનુબન્ધકાન્ નિહન્મિ ધાર્તરાષ્ટ્રકાન્ ।
ઇતિ બ્રુવન્ વ્યલોકયદ્ રિપૂન્ દહન્નિવૌજસા । 21.355 ।
દદર્શ ચ મહાઘોરમાદાતું પરિઘં રુષા ।
કર્તું વ્યવસિતો બુદ્ધ્યા નિશ્શેષાન્ ધૃતરાષ્ટ્રજ્ આન્ । 21.356 ।
તદા ણ્સિવા વવાણ્સિરે સુયોધનાગ્નિગેહતઃ ।
તથૈવ તત્પિતુર્ગૃહેઽપ્યભૂદ્ ભયાનકં બહુ । 21.357 ।
ચ્ચ્xચ્.નિમિત્તાન્યતિઘોરાણિ કુપિતે મારુતાત્મજે ।
દૃષ્ટ્વાઽમ્બિકેયો વિદુરં પપ્રચ્છૈષાં ફલં દ્રુતમ્ । 21.358 ।
આહ તં વિદુરો જ્યેષ્ઠં ક્ષણેઽસ્મિં સ્તવ પુત્રકાઃ ।
સાનુબન્ધા નશિષ્યન્તિ વૃકોદરબલાહતાઃ । 21.359 ।
ક્રીડસેઽર્ભકવત્ ત્વં હિ કિં જિતં કિં જિતં ત્વિતિ ।
અધર્મેણ જિતાનત્ર જિતાન્ પશ્યસિ પાણ્ડવાન્ । 21.360 ।
સ્ત્રીષુ દ્યૂતેષુ વા દત્તં મદાન્ધેન નરેણ વા ।
ન દત્તમાહુર્વિદ્વાં સસ્તસ્ય બન્ધુભિરેવ ચ । 21.361 ।
આહાર્યં પુનરાહુશ્ચ તથાઽપિ નતુ પાણ્ડવૈઃ ।
તત્ કૃતં તવ પુત્રાણાં ખ્યાપયદ્ભિરશિષ્ટતામ્ । 21.362 ।
ઇત્યુક્ત આહાઽમ્બિકેયો નિમિત્તાનાં ફલં કથમ્ ।
ન ભવેદિતિ સ પ્રાહ દ્રુતં કૃષ્ણા વિમુચ્યતામ્ । 21.363 ।

તોષયસ્વ વરૈશ્ચૈનામન્યથા તે સુતાન્ મૃત્ આન્ ।
વિદ્ધિ ભીમેન નિષ્પિષ્ટાન્ માઽત્ર તે સં શયો ભવેત્ । 21.364 ।
કૃષ્ણા ચ પાણ્ડવાણ્સ્ચૈવ તપોવૃદ્ધિમભીપ્સવઃ ।
તપસા નૈવ દક્ષ્યન્તિ તેન જીવન્તિ તે સુતાઃ । 21.365 ।
તથાઽપિ યદિ કૃષ્ણાં ત્વં ન મોચયસિ તે સુતાન્ ।
હનિષ્યતિ ન સન્દેહો બલેનૈવ વૃકોદરઃ । 21.366 ।
ઇતીરિતો વિનિર્ભર્ત્સ્ય પુત્રં દુઃ શાસનં નૃપઃ ।
અમોચયદ્ વરૈશ્ચૈનાં છન્દયામાસ પાર્ષતીમ્ । 21.367 ।
છન્દિતા સા વરૈસ્તેન ધર્મે ભાગવતે સ્થિતા ।
નૈવાઽત્મનો વરાન્ વવ્રે વવ્રે તેષાં વિમોક્ષણમ્ । 21.368 ।
યુધિષ્ઠિરસ્ય સભ્રાતુઃ સરાષ્ટ્રસ્ય વિમોક્ષણમ્ ।
દદૌ નૃપોઽસ્યા ન પુનશ્છન્દ્યમાનાઽપિ સાઽવૃણોત્ । 21.369 ।
ચ્ચ્xચિ.ભર્તુર્વિષ્ણોણ્સ્ચ નાન્યસ્માદ્ વરસ્વીકાર ઇષ્યતે ।
એવં હિ ભગવદ્ધર્મસ્તસ્માત્ સા નાવૃણોત્ પરમ્ । 21.370 ।
અધર્મતો હૃતત્વાત્તુ તદ્ દાનં ન વરો ભવેત્ ।
ઇતિ મત્વા પાણ્ડવાનાં વવ્રે કૃષ્ણા વિમોક્ષણમ્ । 21.371 ।
શ્વશુરાદૈહિકવરાઃ ક્ષત્રિયાયાસ્ત્રયો યતઃ ।
ઉક્તાઃ શતં ચ વિપ્રાયા ધર્મે ભાગવતે તતઃ ।
હેતુનાઽનેન વવ્રે સા નાન્યત્ કિઞ્ચિદતઃ પરમ્ । 21.372 ।
તતો વિમુક્તાઃ પ્રયયુશ્ચ પાર્થા ગુરૂન્ પ્રણમ્ય સ્વપુરં સકૃષ્ણાઃ ।
દુર્યોધનાનન્તરજો જગાદ તાતં નિજં પાપકૃત્ આં પ્રધાનઃ । 21.373 ।
સમસ્તપાણ્ડવશ્રિયં સમાગતામહો પુનઃ ।
વ્યમોચયો વૃકોદરાદ્ વધશ્ચ નો ધ્રુવો ભવેત્ । 21.374 ।
અતઃ પુનશ્ચ પાણ્ડવાન્ સમાહ્વયસ્વ નઃ કૃતે ।
પુનશ્ચ દેવનં ભવેજ્જિતો વનં પ્રયાતુ ચ । 21.375 ।
તેનોક્તઃ સ તદા રાજા પાણ્ડવાન્ પુનરાહ્વયત્ ।
પુનઃ પિત્રા સમાહૂતો દેવનાય યુધિષ્ઠિરઃ ।
ભ્રાતૃભિર્વાર્યમાણોઽપિ કૃષ્ણયા ચાઽગમત્ સભામ્ । 21.376 ।
દ્વાદશાબ્દં વને વાસમજ્ઞાતત્વેન વત્સરમ્ ।
વાસં પ્રસિદ્ધનૃપતેઃ પુરે નૈવાતિદૂરતઃ । 21.377 ।
કૃષ્ણાયાઃ પાણ્ડવાનાં વા દર્શનેઽજ્ઞાતવાસિનામ્ ।
એકસ્યાપિ સમસ્તાનાં દ્વાદશાબ્દં પુનર્વનમ્ । 21.378 ।
વત્સરાજ્ઞાતવાસં ચ ત્યાગેઽપ્યુક્તવિધેસ્તથા ।
દુર્યોધનઃ પણં ચક્રે બુદ્ધ્યા દુઃ શાસનોક્તયા । 21.379 ।
ગાન્ધારેણ પુનશ્ચાક્ષહૃદયજ્ઞેન ધર્મજઃ ।
પરાજિતો વનં યાતુમૈચ્છત્ સભ્રાતૃકો યદા । 21.380 ।
ચ્ચ્xચિઇ.તદા નનર્ત પાપકૃત્ સુયોધનાનુજો હસન્ ।
વદં શ્ચ મારુતાત્મજં પુનઃ પુનશ્ચ ગૌરિતિ । 21.381 ।
ઉવાચ ચ પુનઃ કૃષ્ણાં નૃત્યન્નેવ સભાતલ્ . એ ।
અપતિર્હ્યસિ કલ્યાણિ ગચ્છ દુર્યોધનાલયમ્ । 21.382 ।

એતેઽખિલાઃ ષણ્ઢતિલાસ્તમોઽન્ધમાપ્તા નચૈષાં પુનરુત્થિતિઃ સ્યાત્ ।
ઇતિ બ્રુવાણોઽનુચકાર ભીમં તદાઽહસન્ ધાર્તરાષ્ટ્રાણ્સ્ચ સર્વે । 21.383 ।
તદાઽકરોદ્ ભીમસેનઃ પ્રતિજ્ઞાં હન્તાઽસ્મિ વો નિખિલાન્ સઙ્ગરેઽહમ્ ।
ઇતીરિતે શરણં દ્રોણમેવ જગ્મુઃ સમસ્તા ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રાઃ । 21.384 ।
યત્ર દ્રોણસ્તત્ર પુત્રસ્તત્ર ભીષ્મઃ કૃપસ્તથા ।
નચાત્યેતિ ગુરૂન્ ભીમ ઇતિ તં શરણં યયુઃ । 21.385 ।
અબ્રવીદ્ ધાર્તરાષ્ટ્રાં શ્ચ દ્રોણો વિપ્રોઽપિ સન્નહમ્ ।
સપુત્રઃ સકૃપઃ શસ્ત્રં ગ્રહીષ્યે ભવતાં કૃતે । 21.386 ।
રક્ષણે ભવતાં ચૈવ કુર્યાં યત્નં સ્વશક્તિતઃ ।
નતુ ભીમાદ્ રક્ષિતું વઃ શક્તઃ સત્યં બ્રવીમ્યહમ્ । 21.387 ।
તતો યયુઃ પાણ્ડવાસ્તે સભાયા વનાય કૃષ્ણાસહિતાઃ સુશૂરાઃ ।
ગત્યાઽનુચક્રે યુવસિં હખેલગતિં ભીમં ધાર્તરાષ્ટ્રોઽપહસ્ય । 21.388 ।
દૃષ્ટ્વા સભાયા અર્દ્ધનિષ્ક્રાન્તદેહો વ્યાવૃત્ય ભીમઃ પ્રાહ સં રક્તનેત્રઃ ।
ઊરું તવાન્યં ચ રણે વિભેત્સ્ય ઇત્યુક્ત્વાઽસૌ નિર્ગતોઽસત્સભાયાઃ । 21.389 ।
પ્રયાતાનનુ તાન્ કુન્તી પ્રયયૌ પુત્રગૃદ્ધિની ।
રોરુદ્યમાનાં વિદુરઃ સ્થાપયામાસ તાં ગૃહે ।
પ્રણમ્ય તાં યયુઃ પાર્થાઃ સકૃષ્ણાઃ શીઘ્રગામિનઃ । 21.390 ।
યુધિષ્ઠિરોઽવાગ્વદનો યયૌ ન ક્રોધચક્ષુષા ।
દહેયં કૌરવાન્ સર્વાનિતિ કારુણિકો નૃપઃ । 21.391 ।
ચ્ચ્xચિઇઇ.ઉદ્ધૃત્ય બાહૂ પ્રયયૌ બાહુષાલ્ . ઈ વૃકોદરઃ ।
આભ્યામેવાખિલાઞ્છત્રૂઞ્છક્તો હન્તુમહં ત્વિતિ । 21.392 ।
અબદ્ધકેશા પ્રયયૌ દ્રૌપદી સા સભાતલ્ . આત્ ।
મુક્તકેશા ભવિષ્યન્તિ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ત્રિયસ્ત્વિતિ । 21.393 ।
વર્ષન્ પાં સૂન્ યયૌ પાર્થ ઇત્થં શત્રુષુ સાયકાન્ ।
વર્ષયાનીત્યભિપ્રાયઃ પરમાસ્ત્રવિદાં વરઃ । 21.394 ।
યમાવવાઙ્મુખૌ યાતૌ નાવયોઃ શત્રવો મુખમ્ ।
પશ્યન્ત્વસ્યામવસ્થાયામિત્યેવ ધૃતચેતસૌ । 21.395 ।
પ્રેતસં સ્કારસૂક્તાનિ પઠન્ ધૌમ્યોઽગ્રતો યયૌ ।
હતેષુ ધાર્તરાષ્ટ્રેષુ મયા કાર્યાઃ ક્રિયા ઇતિ । 21.396 ।
ત્ આનથાનુયયુઃ સૂતા રથૈઃ પરિચતુર્દશૈઃ ।
સૂદાઃ પૌરોગવાણ્સ્ચૈવ ભૃત્યા યે ત્વાપ્તકારિણઃ । 21.397 ।
તતસ્તે જાહ્નવીતીરે વને વટમુપાણ્સ્રિતાઃ ।
ન્યષીદન્નાગતાન્ દૃષ્ટ્વા સમસ્તાન્ પુરવાસિનઃ । 21.398 ।
તતસ્તુ તે સર્વજગન્નિવાસં નારાયણં નિત્યસમસ્તસદ્ગુણમ્ ।
સ્વયમ્ભુશર્વાદિભિરર્ચિતં સદા ભક્ત્યાઽસ્મરન્ ભક્તભવાપહં પ્રભુમ્ । 21.399 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
પૣઅણ્ડવવનપ્રવેશો નામ એકવિં શોઽધ્યાયઃ
ચ્ચ્xચિવ્.(અરણીપ્રાપ્તિઃ )
અથ દ્વાવિં શોઽધ્યાયઃ

ઓં । આગન્તુકામાન્ પુરવાસિનસ્તે સં સ્થાપ્ય કૃચ્છ્રેણ કુરુપ્રવીરાઃ ।
રાત્રૌ પ્રવિષ્ટા ગહનં વનં ચ કિર્મીરમાસેદુરથો નરાણ્સમ્ । 22.1 ।
બકાનુજોઽસૌ નિખિલૈરજેયો વરાદ્ ગિરીશસ્ય નિહન્તુકામઃ ।
સદારસોદર્યમભિપ્રસસ્રે ભીમં મહાવૃક્ષગિરીન્ પ્રમુઞ્ચન્ । 22.2 ।
સ સમ્પ્રહારં સહ તેન કૃત્વા ભીમો નિપાત્યાઽશુ ધરાતલ્ . એ તમ્ ।
ચક્રે મખે સઙ્ગરનામધેયે પ્રસં હ્ય નારાયણદૈવતે પશુમ્ । 22.3 ।
નિહત્ય રક્ષો વનમધ્યસં સ્થાસ્તદા યતીનામયુતૈઃ સમેતાઃ ।
અણ્સીતિસાહસ્રમુનિપ્રવીરૈર્દશાં શયુક્તૈઃ સહિતા વ્યચિન્તયન્ । 22.4 ।
વિચિન્ત્ય તેષાં ભરણાય ધર્મજઃ સમ્પૂજ્ય સૂર્યસ્થિતમચ્યુતં પ્રભુમ્ ।
દિનેઽક્ષયાન્નં પિઠરં તદાપ રત્નાદિદં કામવરાન્નદં ચ । 22.5 ।
બભાર તેનૈવ યુધિષ્ઠિરસ્તાન્ પ્રત્યેકશસ્ત્રિં શતદાસિદાસકાન્ ।
સુવર્ણપાત્રેષુ હિ ભુઞ્જતે યે ગૃહે તદીયે બહુકોટિદાસિકે । 22.6 ।
સત્સઙ્ગમાકાઙ્ક્ષિણ એવ તેઽવસન્ પાર્થૈઃ સહાન્યે ચ મુનીન્દ્રવૃન્દાઃ ।
શૃણ્વન્ત એભ્યઃ પરમાર્થસારાઃ કથા વદન્તશ્ચ પુરાતનાસ્તથા । 22.7 ।
એવં ગજાનાં બહુકોટિવૃન્દાં સ્તથા રથાનાં ચ હયાં શ્ચ વૃન્દશઃ ।
વિસૃજ્ય રત્નાનિ નરાં શ્ચ વૃન્દશો વને વિજહ્રુર્દિવિ દેવવત્ સુખમ્ । 22.8 ।
ગવાં ચ લક્ષં પ્રદદાતિ નિત્યશઃ સુવર્ણભારાં શ્ચ શતં યુધિષ્ઠિરઃ ।
સભ્રાતૃકોઽસૌ વનમાપ્ય શક્રવન્મુમોદ વિપ્રૈઃ સહિતો યથાસુખમ્ । 22.9 ।
પાર્થેષુ યાતેષુ કિમત્ર કાર્યમિતિ સ્મ પૃષ્ટો વિદુરોઽગ્રજેન ।
આહૂય રાજ્યં પ્રતિપાદયેતિ પ્રાહૈનમાહાથ રુષાઽમ્બિકેયઃ । 22.10 ।
જ્ ઞાતં પ્રતીપોઽસિ મમાઽત્મજાનાં ન મે ત્વયા કાર્યમિહાસ્તિ કિઞ્ચિત્ ।
યથેષ્ટસ્તિષ્ઠ વા ગચ્છ વેતિ પ્રોક્તો યયૌ વિદુરઃ પાણ્ડુપુત્રાન્ । 22.11 ।
ચ્ચ્xચ્વ્.તસ્મિન્ ગતે ભ્રાતૃવિયોગકર્શિતઃ પપાત ભૂમૌ સહસૈવ રાજા ।
સઞ્જ્ઞામવાપ્યાઽદિશદાણ્સુ સઞ્જયં જીવામિ ચેદાણ્સુ મમાઽનયાનુજમ્ । 22.12 ।
ઇતીરિતઃ સઞ્જયઃ પાણ્ડવેયાન્ પ્રાપ્યાઽનયદ્ વિદુરં શીઘ્રમેવ ।
સોઽપ્યાગતઃ ક્ષિપ્રમપાસ્તદોષો જ્યેષ્ઠં વવન્દેઽથ સ ચૈનમાણ્સ્લિષત્ । 22.13 ।
અઙ્કં સમારોપ્ય સ મૂર્ધ્નિ ચૈનમાઘ્રાય લેભે પરમાં મુદં તદા ।
ક્ષત્તારમાયાન્તમુદીક્ષ્ય સર્વે સસૌબલા ધાર્તરાષ્ટ્રા અમર્ષાત્ ।
સમ્મન્ત્ર્ય હન્તું પાણ્ડવાનામુતૈકં છન્નોપધેનૈવ સસૂતજા યયુઃ । 22.14 ।
વિજ્ઞાય તેષાં ગમનં સમસ્તલોકાન્તરાત્મા પરમેશ્વરેશ્વરઃ ।
વ્યાસોઽભિગમ્યાવદદામ્બિકેયં નિવારયાઽશ્વેવ સુતં તવેતિ । 22.15 ।
અવાપ્ય પાર્થાનયમદ્ય મૃત્યું સહાનુબન્ધો ગમિતા હ્યસં શયમ્ ।
ઇતીરિતે તેન નિવારયેતિ પ્રોક્તો હરિઃ પ્રાહ ન સં વદે તૈઃ । 22.16 ।
મૈત્રેય આયાસ્યતિ સોઽપિ વાચં શિક્ષાર્થમેતેષ્વભિધાસ્યતીહ ।
ત્ આં ચેત્ કરોત્યેષ સુતસ્તવાસ્ય ભદ્રં તદા સ્યાચ્છપ્સ્યતિ ત્વન્યથા સઃ । 22.17 ।
ઉક્ત્વેતિ રાજાનમનન્તશક્તિર્વ્યાસો યયૌ તત્ર ગતેષુ તેષુ ।
સુયોધનાદ્યેષુ હતેષુ પાર્થૈર્ભૂભારહાનિર્ન ભવેદિતિ પ્રભુઃ । 22.18 ।
સર્વાણ્સ્ચ ચેષ્ટા ભગવન્નિયુક્તાઃ સદા સમસ્તસ્ય ચિતોઽચિતશ્ચ ।
તથાઽપિ વિષ્ણુર્વિનિવારયેત્ ક્વચિદ્ વાચા વિધત્તે ચ જનાન્ વિડમ્બયન્ । 22.19 ।
મૈત્રેય આગાદથ ભૂપતિશ્ચ પુત્રાન્ સમાહૂય સકર્ણસૌબલાન્ ।

સમ્પૂજયામાસ મુનિં સ ચાઽહ દાતું રાજ્યં પાણ્ડવાન્ સમ્પ્રશં સન્ । 22.20 ।
વિશેષતો ભીમબલં શશં સ કિર્મીરનાણ્સાદિ વદન્ મુનીન્દ્રઃ ।
શ્રુત્વાઽસહં સ્તદ્ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર આસ્ફાલયામાસ નિજોરુમુગ્રઃ । 22.21 ।
શશાપ ચૈનં મુનિરુગ્રતેજાસ્તવોરુભેદાય ભવેત્ સુયુદ્ધમ્ ।
ઇત્યૂચિવાન્ ધૃતરાષ્ટ્રાનતોઽપિ યયૌ ન ચેદ્ રાજ્યદસ્ત્વં તથેતિ ।
શ્રુત્વા તુ કિર્મીરવધં સ્વપિત્રા પૃષ્ટક્ષત્રોક્તં સોઽત્રસદ્ ધાર્તરાષ્ટ્રઃ । 22.22 ।
ચ્ચ્xચ્વિ.વને વસન્તોઽથ પૃથાસુતાસ્તે વાર્તાં સ્વકીયાં પ્રાપયામાસુરાણ્સુ ।
કૃષ્ણે સોઽપિ દ્રુતમાયાત્ સસત્યઃ સમ્બન્ધિનો યે ચ પાઞ્ચાલમુખ્યાઃ । 22.23 ।
ક્રુદ્ધં કૃષ્ણં ધાર્તરાષ્ટ્રાય પાર્થાઃ ક્ષમાપયામાસુરુચ્ચૈર્ગૃણન્તઃ ।
ગુણાં સ્તદીયાનમિતાન્ પ્રણમ્ય તદા રુદન્તી દ્રૌપદી ચાઽપ પાદૌ ।
સા પાદયોઃ પતિતા વાસુદેવમસ્તૌત્ સમસ્તપ્રભુમાત્મતન્ત્રમ્ । 22.24 ।
અચિન્ત્ય નિત્યાવ્યય પૂર્ણસદ્ગુણાર્ણવૈકદેહાખિલદોષદૂર ।
રમાબ્જજેશેરસુરેન્દ્રપૂર્વવૃન્દારકાણાં સતતાભિવન્દ્ય ।
સમસ્તચેષ્ટાપ્રદ સર્વજીવપ્રભો વિમુક્તાણ્સ્રય સર્વસાર । 22.25 ।
ઇતિ બ્રુવન્તી સકલાનુભૂતં જગાદ સર્વેશિતુરચ્યુતસ્ય ।
યસ્યાધિકાનુગ્રહપાત્રભૂતા સ્વયં હિ શેષેણ્સવિપાદિકેભ્યઃ । 22.26 ।
શ્રુત્વા સમસ્તં ભગવાન્ પ્રતિજ્ઞાં ચકાર તેષામખિલાણ્સ્ચ યોષાઃ ।
પતીન્ સમાલિઙ્ગ્ય વિમુક્તકેશ્યાન્ ભીમાહતાન્ દર્શયે નાન્યથેતિ ।
ત્ આં સાન્ત્વયિત્વા મધુરૈઃ સુવાક્યૈર્નારાયણો વાચમિમાં જગાદ । 22.27 ।
યદીહાહં સ્થિતો નૈવં ભવિતાઽહં ત્વયોધયમ્ ।
સાલ્વરાજં દુરાત્માનં હતશ્ચાસૌ સુપાપકૃત્ । 22.28 ।
સન્નિધાનેઽથ દૂરે વા કાલવ્યવહિતેઽપિ વા ।
સ્વભાવાદ્ વા વ્યવહિતે વસ્તુવ્યવહિતેઽપિ વા ।
નાણ્સક્તિર્વિદ્યતે વિષ્ણોર્નિત્યાવ્યવહિતત્વતઃ । 22.29 ।
તથાઽપિ નરલોકસ્ય કરોત્યનુકૃતિં પ્રભુઃ ।
દુષ્ટાનાં દોષવૃદ્ધ્યર્થં ભીમાદીનાં ગુણોન્નતેઃ । 22.30 ।
યુધિષ્ઠિરેઽતિવૃદ્ધં તુ રાજસૂયાદિસમ્ભવમ્ ।
ધર્મં ચ સઙ્ક્રામયિતું કૃષ્ણાયામનુજેષુ ચ। 22.31 ।
યોગ્યતાક્રમતો વિષ્ણુરિચ્છયેત્થમચીક્લૃપત્ ।
એધમાનદ્વિલ્ . ઇત્યેવ વિષ્ણોર્નામ હિ વૈદિકમ્ । 22.32 ।
ચ્ચ્xચ્વિઇ.સ્વયોગ્યતાયા અધિકધર્મજ્ઞાનાદિજં ફલમ્ ।
ભીષ્મદ્રોણામ્બિકેયાદેઃ પાર્થેષ્વેવ નિધાપિતુમ્ । 22.33 ।
પુનશ્ચ પાપવૃદ્ધ્યર્થમજો દુર્યોધનાદિષુ ।
વ્યાસોઽમ્બિકાસુતં પ્રાહ પાર્થા મેઽભ્યધિકં પ્રિયાઃ ।
તેષાં પ્રવાસનં ચૈવ પ્રિયં ન મમ સર્વથા । 22.34 ।
ઇતિ દુર્યોધનાદીનાં પાપવૃદ્ધ્યર્થમેવ સઃ ।
પ્રિયા ઇત્યેવ કથનાત્ પાણ્ડવાનાં શુભોન્નતેઃ । 22.35 ।
ગુરુત્વાદ્ ભીમસેનસ્ય ક્ષમા દ્યૂતેઽર્જુનાદિનામ્ ।
નાતિધર્મસ્વરૂપોઽત્ર ધર્મો ભીમે નિરૌપધઃ । 22.36 ।
દ્રૌપદ્યા અપ્યતિક્લેશાત્ ક્ષમા ધર્મો મહાનભૂત્ ।

સા હિભીમમનો વેદ ન કાર્યઃ શાપ ઇત્યલમ્ । 22.37 ।
તસ્માદ્ યથાયોગ્યતયા હરિણા ધર્મવર્દ્ધનમ્ ।
કૃતં તત્રાસન્નિધાનકારણં કેશવોઽબ્રવીત્ । 22.38 ।
સાલ્વં શ્રુત્વા સમાયાતં રૌગ્મિણેયાદયો મયા ।
પ્રસ્થાપિતા હિ ભવતાં સકાણ્સાત્ તે યયુઃ પુરીમ્ ।
તદા સાલ્વોઽપિ સૌભેન દ્વારકામર્દયદ્ ભૃશમ્ । 22.39 ।
પ્રદ્યુમ્ન આણ્સુ નિરગાદથ સર્વસૈન્યૈરન્યૈશ્ચ યાદવગણૈઃ સહિતોઽનુજૈશ્ચ ।
સાલ્વોઽવગમ્ય તનયં મમ તદ્વિમાનાત્ પાપોઽવરુહ્ય રથમારુહદત્ર યોદ્ધુમ્ । 22.40 ।
કૃત્વા સુયુદ્ધમમુના મમ પુત્રકોઽસાવસ્ત્રાણિ તસ્ય વિનિવાર્ય મહાસ્ત્રજાલૈઃ ।
દત્તં મયા ણ્સરમમોઘમથાઽદદે તં હન્તું નૃપં કૃતમતિસ્ત્વશૃણોદ્ વચઃ ખે । 22.41 ।
નારાયણેન હિ પુરા મનસાઽભિક્લૃપ્તં કૃષ્ણાવતારમુપગમ્ય નિહન્મિ સાલ્વમ્ ।
ઇત્યેવ તેન હરિણાઽપિ સ ભાર્ગવેણ વિદ્રાવિતો ન નિહતઃ સ્વમનોનુસારાત્ । 22.42 ।
વધ્યસ્ત્વયા નહિ તતોઽયમયં ચ બાણણ્સ્ચક્રાયુધસ્ય દયિતો નિતરામમોઘઃ ।
મા મુઞ્ચ તેન તમિમં વિનિવર્તયેઽહં સાલ્વં હૃદિ સ્થિત ઇતીરિતમીરણેન । 22.43 ।
ચ્ચ્xચ્વિઇઇ.શ્રુત્વા વચઃ સ પવનસ્ય શરં ત્વમોઘં સઞ્જહ્ર આણ્સુ સ ચ સાલ્વપતિઃ સ્વસૌભમ્ ।
આરુહ્ય બાલકલહેન કિમત્ર કાર્યં કૃષ્ણેન સઙ્ગર ઇતિ પ્રયયૌ સ્વદેશમ્ । 22.44 ।
પ્રદ્યુમ્નસામ્બગદસારણચારુદેષ્ણાઃ સેનાં નિહત્ય સહ મન્ત્રિગણૈસ્તદીયામ્ ।
આહ્લાદિનઃ સ્વપુરમાયયુરપ્યહં ચ તત્રાગમં સપદિ તૈઃ શ્રુતવાનશેષમ્ । 22.45 ।
યસ્મિઞ્છરે કરગતે વિજયો ધ્રુવઃ સ્યાન્મત્તેજસા તદનુસઙ્ગ્રહણાત્ સુતાન્મે ।
યાતં નિશમ્ય રિપુમાત્મપુરીં ચ ભગ્નાં દૃષ્ટ્વૈવ તેન તદનુબ્રજનં કૃતં મે । 22.46 ।
તં સાગરોપરિગસૌભગતં નિશામ્ય મુક્તે ચ તેન મયિ શસ્ત્રમહાસ્ત્રવર્ષે ।
તં સન્નિવાર્ય તુ મયા ણ્સરપૂગવિદ્ધો માયા યુયોજ મયિ પાપતમઃ સ સાલ્વઃ । 22.47 ।
ત્ આઃ ક્રીડયા ક્ષણમહં સમરે નિશામ્ય જ્ઞાનાસ્ત્રતઃ પ્રતિવિધૂય બહૂં શ્ચ દૈત્યાન્ ।
હત્વાઽશુ તં ચ ગિરિવર્ષિણમાણ્સુ સૌભં વાર્ધૌ ન્યપાતયમરીન્દ્રવિભિન્નબન્ધમ્ । 22.48 ।
તં સ્યન્દનસ્થિતમથો વિભુજં વિધાય બાણેન તદ્રથવરં ગદયા વિભિદ્ય ।
ચક્રેણ તસ્ય ચ શિરો વિનિકૃત્ય ધાતૃશર્વાદિભિઃ પ્રતિનુતઃ સ્વપુરીમગાં ચ । 22.49 ।
તસ્માદિદં વ્યસનમાસ હિ વિપ્રકર્ષાન્મે કાર્યતસ્ત્વિતિ નિગદ્ય પુનશ્ચ પાર્થાન્ ।
કૃષ્ણાં ચ સાન્ત્વયિતુમત્ર દિનાન્યુવાસ સત્યા ચ સોમકસુતામનુસાન્ત્વયન્તી । 22.50 ।
પાણ્ડવાનાં ચ યા ભાર્યાઃ પુત્રા અપિ હિ સર્વશઃ ।
અન્વેવ પાણ્ડવાન્ યાતા વનમત્રૈવ ચ સ્થિતાઃ । 22.51 ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તતઃ કૃષ્ણાં સાન્ત્વયિત્વૈવ કેશવમ્ ।
પ્રણમ્ય સમનુજ્ઞાતો ભાગિનેયૈઃ પુરં યયૌ । 22.52 ।
ધૃષ્ટકેતુશ્ચ ભાગિનીં કાણ્સિરાજઃ સુતામપિ ।
પુરં યયતુરાદાય કુન્ત્યૈવાન્યાઃ સહ સ્થિતાઃ । 22.53 ।
પાર્વતી નકુલસ્યાઽસીદ્ ભાર્યા પૂર્વં તિલોત્તમા ।
પૂર્વોક્તે ચૈવ યમયોર્ભાર્યે કુન્ત્યા હિવારિતાઃ । 22.54 ।
સુભદ્રામભિમન્યું ચ રથમારોપ્ય કેશવઃ ।
પાણ્ડવાનભ્યનુજ્ઞાય સભાર્યઃ સ્વપુરીં યયૌ । 22.55 ।
ચ્ચ્xચિx.કઞ્ચિત્ કાલં દ્રૌપદેયા ઉષ્ય પાઞ્ચાલકે પુરે ।
યયુર્દ્વારવતીમેવ તત્રોષુઃ કૃષ્ણલાલ્ . ઇત્ આઃ । 22.56 ।

તતઃ પરં ધર્મરાજો નિર્વિણ્ણઃ સ્વકૃતેન હ ।
ભ્રાતૃભાર્યાપદે કૃષ્ણાં સ્થાપયામાસ સર્વદા । 22.57 ।
ઊષુર્વને ચ તે પાર્થા મુનિશેષાન્નભોજિનઃ ।
ભુક્તવત્સ્વેવાનુજેષુ ભુઙ્ક્તે રાજા યુધિષ્ઠિરઃ । 22.58 ।
અલઙ્ઘ્યત્વાત્ તદાજ્ઞાયા અનુજાઃ પૂર્વભોજિનઃ ।
તસ્યાનન્તરમેવૈકા ભુઙ્ક્તે સા પાર્ષતાત્મજા । 22.59 ।
એવં સદા વિષ્ણુપરાયણાનાં તત્પ્રાપણાન્નૈકભુજાં પ્રયાતઃ ।
સં વત્સરસ્તત્ર જગાદ કૃષ્ણા ભીમાજ્ઞયા ધર્મરાજં સુવેત્ત્રી । 22.60 ।
અતિમાર્દવયુક્તત્વાદ્ ધર્મરાજશ્ચતુર્દશે ।
અપિ વર્ષે ગુરુભયાદ્ રાજ્યં નેચ્છેદિતિ પ્રભુઃ ।
મારુતિઃ પ્રેષયામાસ કૃષ્ણાં પ્રસ્તાવહેતવે । 22.61 ।
ક્ષમા સર્વત્ર ધર્મો ન પાપહેતુશ્ચ દુર્જને ।
રાજ્ઞાં સામર્થ્યયુક્તાનામિતિ સં સ્થાપ્ય શાસ્ત્રતઃ । 22.62 ।
હત્વા ચતુર્દશે વર્ષે ધાર્તરાષ્ટ્રાનરાજ્યદાન્ ।
કર્તું રાજ્યં પુરો ગન્તા ભવાનીત્યગ્રજેન હ । 22.63 ।
કારયન્ સત્યશપથં વિવાદસ્ય ક્રમેચ્છયા ।
આદિશત્ પ્રથમં કૃષ્ણાં ભીમઃ સા નૃપમબ્રવીત્ । 22.64 ।
નૈવ ક્ષમા કુજનતાસુ નૃપસ્ય ધર્મસ્તાં ત્વં વૃથૈવ ધૃતવાનસિ સર્વકાલમ્ ।
ઇત્યુક્ત આહ નૃપતિઃ પરમા ક્ષમૈવ સર્વત્ર તદ્વિધૃતમેવ જગત્ સમસ્તમ્ । 22.65 ।
કર્તા ચ સર્વજગતઃ સુખદુઃખયોર્હિ નારાયણસ્તદનુદત્તમિહાસ્ય સર્વમ્ ।
તસ્માન્ન કોપવિષયોઽસ્તિ કુતશ્ચ કશ્ચિત્ તસ્માત્ ક્ષમૈવ સકલેષુ પરોઽસ્ય ધર્મઃ । 22.66 ।
ચ્ચ્ચ્.ઇત્યુક્તવન્તં નૃપમાહ પાર્ષતી યદિ ક્ષમા સર્વનરેષુ ધર્મઃ ।
રાજ્ઞા નકૃત્યં નચ લોકયાત્રા ભવેજ્જગત્ કાપુરુષૈર્વિનશ્યેત્ । 22.67 ।
સત્યં ચ વિષ્ણુઃ સકલપ્રવર્તકો રમાવિરિઞ્ચેશપુરસ્સરાણ્સ્ચ ।
કાષ્ઠાદિવત્ તદ્વશગાઃ સમસ્તાસ્તથાઽપિ ન વ્યર્થતા પૌરુષસ્ય । 22.68 ।
તદાજ્ઞયા પુરુષણ્સ્ચેષ્ટમાનશ્ચેષ્ટાનુસારેણ ણ્સુભાણ્સુભસ્ય ।
ભોક્તા ન તચ્ચેષ્ટિતમન્યથા ભવેત્ કર્તા તસ્માત્ પુરુષોઽપ્યસ્ય વશ્યઃ । 22.69 ।
વૃથા યદિ સ્યાત્ પૌરુષં કસ્ય હેતોર્વિધિર્નિષેધશ્ચ સમસ્તવેદગઃ ।
વિધેર્નિષેધસ્ય ચ નૈવ ગોચરઃ પુમાન્ યદિ સ્યાદ્ ભવતો હિ તૌ હરેઃ । 22.70 ।
તેનૈવ લેપશ્ચ ભવેદમુષ્ય પુણ્યેન પાપેન ચ નૈવ ચાસૌ ।
લિપ્યેત તાભ્યાં પરમસ્વતન્ત્રઃ કર્તા તતઃ પુરુષોઽપ્યસ્ય વશ્યઃ । 22.71 ।
ઇતીરિતો ધર્મજઃ કૃષ્ણયૈવ નિરુત્તરત્વં ગમિતસ્ત્વભર્ત્સયત્ ।
કુતર્કમાણ્સ્રિત્ય હરેરપિ ત્વમસ્વાતન્ત્ર્યં સાધયસીતિ ચોક્ત્વા । 22.72 ।
છલેન તેન પ્રતિભર્ત્સિતા સા ક્ષમાપયામાસ નૃપં યતઃ સ્ત્રી ।
વાચાલ્ . અતા નાતિતરાં હિ શોભતે સ્ત્રીણાં તતઃ પ્રાહ વૃકોદરસ્તમ્ । 22.73 ।
રાજન્ વિષ્ણુઃ સર્વકર્તા નચાન્યસ્તત્તન્ત્રમેવાન્યદસૌ સ્વતન્ત્રઃ ।
તથાઽપિ પું સા વિહિતં સ્વકર્મ કાર્યં ત્યાજ્યં ચાન્યદત્યન્તયત્નાત્ । 22.74 ।
પ્રત્યક્ષમેતત્ પુરુષસ્ય કર્મ તેનાનુમેયા પ્રેરણા કેશવસ્ય ।
સ્વકર્મ કૃત્વા વિહિતં હિ વિષ્ણુના તત્પ્રેરણેત્યેવ બુધોઽનુમન્યતે । 22.75 ।
તેનૈતિ સમ્યગ્ગતિમસ્ય વિષ્ણોર્જનોઽશુભો દૈવમિત્યેવ મત્વા ।

હિત્વા સ્વકં કર્મ ગતિં ચ તામસીં પ્રયાતિ તસ્માત્ કાર્યમેવ સ્વકર્મ । 22.76 ।
જ્ ઞાતવ્યં ચૈવાસ્ય વિષ્ણોર્વશત્વં કર્તવ્યં ચૈવાઽત્મનઃ કાર્યકર્મ ।
પ્રત્યક્ષૈષા કર્તૃત્ આ જીવસં સ્થા તથાઽગમાદનુમાનાચ્ચ સર્વમ્ । 22.77 ।
વિષ્ણોર્વશે તન્ન હેયં દ્વયં ચ જાનન્ વિદ્વાન્ કુરુતે કાર્યકર્મ ।
તત્પ્રેરકં વિષ્ણુમેવાભિજાનન્ ભવેત્ પ્રમાણત્રિતયાનુગામી । 22.78 ।
ચ્ચ્ચિ.પૂર્ણં પ્રમાણં તત્ત્રયં ચાવિરોધેનૈકત્રસ્થં તત્ત્રયં ચાવિરોધિ ।
પૃથઙ્ મધ્યં ચાપ્રમાણં વિરોધિ સ્યાત્ તત્ તસ્માત્ ત્રયમેકત્ર કાર્યમ્ । 22.79 ।
અજ્ઞઃ પ્રત્યક્ષં ત્વપહાયૈવ દૈવં મત્વા કર્તૃસ્વાત્મકર્મ પ્રજહ્યાત્ ।
વિદ્વાન્ જીવં વિષ્ણુવશં વિદિત્વા કરોતિ કર્તવ્યમજસ્રમેવ । 22.80 ।
સ્વભાવાખ્યા યોગ્યતા યા હઠાખ્યા યાઽનાદિસિદ્ધા સર્વજીવેષુ નિત્યા ।
સા કારણં તત્ પ્રથમં તુ દ્વિતીયમનાદિ કર્મૈવ તથા તૃતીયઃ ।
જીવપ્રયત્નઃ પૌરુષાખ્યસ્તદેતત્ ત્રયં વિષ્ણોર્વશગં સર્વદૈવ । 22.81 ।
સ કસ્યચિન્ન વશે વાસુદેવઃ પરાત્ પરઃ પરમોઽસૌ સ્વતન્ત્રઃ ।
હઠશ્ચાસૌ તારતમ્યસ્થિતો હિ બ્રહ્માણમારભ્ય કલિશ્ચ યાવત્ ।
હઠાચ્ચ કર્માણિ ભવન્તિ કર્મજો યત્નો યત્નો હઠકર્મપ્રયોક્તા । 22.82 ।
વિના યત્નં ન હઠો નાપિ કર્મ ફલપ્રદૌ વાસુદેવોઽખિલસ્ય ।
સ્વાતન્ત્ર્યશક્તેર્વિનિયામકો હિ તથાઽપ્યેતાન્ સોઽપ્યપેક્ષ્યૈવ યુઞ્જેત્ । 22.83 ।
એતાનપેક્ષ્યૈવ ફલં દદાનીત્યસ્યૈવ સઙ્કલ્પ ઇતિ સ્વતન્ત્રતા ।
નાસ્યાપગચ્છેત્ સ હિ સર્વશક્તિર્નાણ્સક્તતા ક્વચિદસ્ય પ્રભુત્વાત્ । 22.84 ।
તસ્માત્ કાર્યં તેન ક્લૃપ્તં સ્વકર્મ તત્પૂજાર્થં તેન તત્પ્રાપ્તિરેવ ।
અતોઽન્યથા નિરયઃ સર્વથા સ્યાત્ સ્વકર્મ વિપ્રસ્ય જપોપદેશૌ ।
વિષ્ણોર્મુખાદ્ વિપ્રજાતિઃ પ્રવૃત્ત્ આ મુખોત્થિતં કર્મ તેનાસ્ય સોઽદાત્ । 22.85 ।
બાહ્વોર્જાતઃ ક્ષત્રિયસ્તેન બાહ્વોઃ કર્માસ્ય પાપપ્રતિવારણં હિ ।
પ્રવર્તનં સાધુધર્મસ્ય ચૈવ મુખસ્ય બાહ્વોશ્ચાતિસામીપ્યતોઽસ્ય ।
જપોપદેશૌ ક્ષત્રિયસ્યાપિ વિષ્ણુણ્સ્ચક્રે ધર્મૌ યજ્ઞકર્માપિ વિપ્રે । 22.86 ।
વૈશ્યો યસ્માદૂરુજસ્તેન તસ્ય પ્રજાવૃદ્ધિસ્તજ્જકર્મૈવ ધર્મઃ ।
તત્સાદૃશ્યાત્ સ્થાવરાણાં ચ વૃદ્ધિઃ કરોરૂર્વોઃ સન્નિકૃષ્ટત્વહેતોઃ ।
વાર્તાત્મકં કર્મ ધર્મં ચકાર વિષ્ણુસ્તસ્યૈવાઙ્ઘ્રિજઃ શૂદ્ર ઉક્તઃ । 22.87 ।
ગતિપ્રધાનં કર્મ શુશ્રૂષણાખ્યં સાદૃશ્યતો હસ્તપદોસ્તથૈવ ।
હસ્તોદ્ભવં કર્મ તસ્યાપિ ધર્મઃ સન્તાનવૃદ્ધિશ્ચ સમીપગત્વાત્ । 22.88 ।
ચ્ચ્ચિઇ.ભુજાવુરો હૃદયં યદ્ બલસ્ય જ્ઞાનસ્ય ચ સ્થાનમતો નૃપાણામ્ ।
બલં જ્ ઞાનં ચોભયં ધર્મ ઉક્તઃ પાણૌ કૃતીનાં કૌશલં કેવલં હિ ।
તસ્માત્ પાણ્યોરૂરુપદોરુપસ્થિતેર્વિટ્છૂદ્રકૌ કર્મણાં કૌશલેતૌ । 22.89 ।
પ્રાધાન્યતો ધર્મવિશેષ એષ સામાન્યતઃ સર્વમેવાખિલાનામ્ ।
વયં હિ દેવાસ્તેન સર્વં હિ કર્મ પ્રાયેણ નો ધર્મતામેતિ શશ્વત્ । 22.90 ।
એતૈર્ધર્મૈર્વિષ્ણુના પૂર્વક્લૃપ્તૈઃ સર્વૈર્વર્ણૈર્વિષ્ણુરેવાભિપૂજ્યઃ ।
તદ્ભક્તિરેવાખિલાનાં ચ ધર્મો યથાયોગ્યં જ્ ઞાનમસ્યાપિ પૂજા । 22.91 ।
પિતા ગુરુઃ પરમં દૈવતં ચ વિષ્ણુઃ સર્વેષાં તેન પૂજ્યઃ સ એવ ।
તદ્ભક્તત્વાદ્ દેવતાણ્સ્ચાભિપૂજ્યા વિશેષતસ્તેષુ યેઽત્યન્તભક્તાઃ । 22.92 ।
સમ્પૂજિતો વાસુદેવઃ સ મુક્તિં દદ્યાદેવાપૂજિતો દુઃખમેવ ।

સ્વતન્ત્રત્વાત્ સુખદુઃખપ્રદોઽસૌ નાન્યઃ સ્વતસ્તદ્વશા યત્ સમસ્તાઃ । 22.93 ।
સ્વતન્ત્રત્વાત્ સુખસજ્જ્ઞાનશક્તિપૂર્વૈર્ગુણૈઃ પૂર્ણ એષોઽખિલૈશ્ચ ।
સ્વતન્ત્રત્વાત્ સર્વદોષોજ્ઝિતશ્ચ નિસ્સીમશક્તિર્હિ યતઃ સ્વતન્ત્રઃ । 22.94 ।
દોષાસ્પૃષ્ટૌ ગુણપૂર્તૌ ચ શક્તિર્નિસ્સીમત્વાદ્ વિદ્યતે તસ્ય યસ્માત્ ।
એવં ગુણૈરખિલૈશ્ચાપિ પૂર્ણો નારાયણઃ પૂજ્યતમઃ સ્વધર્મૈઃ ।
અસ્માકં યત્ તેન નાતિક્ષમૈવ ધર્મો દુષ્ટાનાં વારણં હ્યેવ કાર્યમ્ । 22.95 ।
હન્યાદ્ દુષ્ટાન્ યઃ ક્ષત્રિયઃ ક્ષત્રિયાં શ્ચ વિશેષતો યુદ્ધગતાન્ સ્મરન્ હરિમ્ ।
સ્વબાહુવીર્યેણ ચ તસ્ય બાહૂ ચૈતન્યમાત્રૌ ભવતઃ સદેહૌ । 22.96 ।
પાપાધિકાં શ્ચૈવ બલાધિકાં શ્ચ હત્વા મુક્તાવધિકાનન્દવૃદ્ધિઃ ।
પ્રીતિશ્ચ વિષ્ણોઃ પરમૈવ તત્ર તસ્માદ્ધન્તવ્યાઃ પાપિનઃ સર્વથૈવ । 22.97 ।
યે ત્વક્ષધૂર્તા ગ્રહણં ગતા વા પાપાસ્તેઽન્યૈર્ઘાતનીયાઃ સ્વદોર્ભ્યામ્ ।
રાજાનં વા રાજપુત્રં તથૈવ રાજાનુજં વાઽભિયાતં નિહન્યાત્ । 22.98 ।
રાજ્ઞઃ પુત્રોઽપ્યકૃતોદ્વાહકો યઃ સ ઘાતનીયો ન સ્વયં વધ્ય એવ ।
ક્રૂરં ચાન્યદ્ ધર્મયુક્તં પરૈસ્તત્ પ્રસાધનીયં ક્ષત્રિયૈર્ન સ્વકાર્યમ્ ।
ચ્ચ્ચિઇઇ.એવં ધર્મો વિહિતો વેદ એવ વાક્યં વિષ્ણોઃ પઞ્ચરાત્રેષુ તાદૃક્ । 22.99 ।
અક્ષદ્યૂતં નિકૃતિઃ પાપમેવ કૃતં ત્વયા ગર્હિતં સૌબલેન ।
ન કુત્રચિદ્ વિધિરસ્યાસ્તિ તેન ન તદ્ દત્તં દ્યૂતહૃતં વદન્તિ । 22.100 ।
ભીતેન દત્તં દ્યૂતદત્તં તથૈવ દત્તં કામિન્યૈ પુનરાહાર્યમેવ ।
એવં ધર્મઃ શાણ્સ્વતો વૈદિકો હિ દ્યૂતે સ્ત્રિયાં નાલ્પમાહાર્યમાહુઃ । 22.101 ।
યદ્યેષાં વૈ ભોગ્યમલ્પં તદીયં ભોગેન તદ્બન્ધુભિસ્તચ્ચ હાર્યમ્ ।
નિવારણે પુરુષસ્ય ત્વશક્તૈસ્તદ્ રાજ્યં ન પુનરાહાર્યમેવ । 22.102 ।
ત્વં ધર્મનિત્યશ્ચાગ્રજશ્ચેતિ રાજન્ ઋતેઽનુજ્ઞાં ન મયા તત્ કૃતં ચ ।
દાતાસ્યનુજ્ઞાં યદિ તાન્ નિહત્ય ત્વય્યેવ રાજ્યં સ્થાપયામ્યદ્ય સમ્યક્ । 22.103 ।
સત્યં પાપેષ્વપિ કર્તું યદીચ્છા તથાઽપિ માસા દ્વાદશઃ નઃ પ્રયાતાઃ ।
વેદપ્રામાણ્યાદ્ વત્સરાસ્તે હિ માસૈઃ સહસ્રાબ્દં સત્રમુક્તં નરાણામ્ ।
અજ્ઞાતમેકં માસમુષ્યાઽથ શત્રૂન્ નિહત્ય રાજ્યં પ્રતિપાલયામઃ । 22.104 ।
મા મિત્રાણાં ત્ આપકસ્ત્વં ભવેથાસ્તથાઽમિત્રાણાં નન્દકશ્ચૈવ રાજન્ ।
જ્વલસ્વારીણાં મૂર્ધ્નિ મિત્રાણિ નિત્યમાહ્લાદયન્ વાસુદેવં ભજસ્વ । 22.105 ।
સ્વતન્ત્રત્વં વાસુદેવસ્ય સમ્યક્ પ્રત્યક્ષતો દૃશ્યતે હ્યદ્ય રાજન્ ।
યસ્માત્ કૃષ્ણો વ્યજયચ્છઙ્કરાદીન્ જરાસુતાદીન્ કાદિવરૈરજેયાન્ । 22.106 ।
બ્રહ્માદીનાં પ્રકૃતેસ્તદ્વશત્વં દૃષ્ટં હિ નો બહુશો વ્યાસદેહે ।
પારાણ્સર્યો દિવ્યદૃષ્ટિં પ્રદાય સ્વાતન્ત્ર્યં નોઽદર્શયત્ સર્વલોકે । 22.107 ।
તસ્માદ્ રાજન્નભિનિર્યાહિ શત્રૂન્ હન્તું સર્વાન્ ભોક્તુમેવાધિરાજ્યમ્ ।
એવઞ્ચ તે કીર્તિધર્મૌ મહાન્તૌ પ્રાપ્યૌ રાજન્ વાસુદેવપ્રસાદાત્ । 22.108 ।
એવમુક્તોઽબ્રવીદ્ ભીમં ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ત્રયોદશાબ્દસ્યાન્તેઽહં કુર્યામેવ ત્વદીરિતમ્ । 22.109 ।
સત્યમેતન્ન સન્દેહઃ સત્યેનાઽત્માનમાલભે ।
લોકાપવાદભીરું માં નાતોઽન્યદ્ વક્તુમર્હસિ । 22.110 ।
ચ્ચ્ચિવ્.તુદસે ચાતિવાચા માં યદ્યેવં ભીમ માં વદેઃ ।
તદૈવ મેઽત્યયઃ કાર્યો હન્તવ્યાણ્સ્ચૈવ શત્રવઃ ।

નૈતાદૃશૈરિદાનીં તુ વાક્યૈર્બાધિતુમર્હસિ । 22.111 ।
ભીષ્મદ્રોણાદયોઽસ્ત્રજ્ઞા નિવાર્યાણ્સ્ચ કથં યુધિ ।
પૂજ્યાસ્તે બાહુયુદ્ધેન ન નિવાર્યાઃ કથઞ્ચન । 22.112 ।
અસ્ત્રાણિ જાનન્નપિ હિ ન પ્રયોજયસિ ક્વચિત્ ।
તસ્માદ્ તદૈવ ગન્તવ્યં વિજ્ઞાતાસ્ત્રે ધનઞ્જયે । 22.113 ।
ઇત્યુક્તો ભીમસેનસ્તુ સ્નેહભઙ્ગભયાત્ તતઃ ।
નોવાચ કિઞ્ચિદ્ વચનં સ્વાભિપ્રેતમવાપ્ય ચ । 22.114 ।
અભિપ્રાયો હિ ભીમસ્ય નિશ્ચયેન ત્રયોદશે ।
યુધિષ્ઠિરસ્ય રાજ્યાર્થં ગમનાર્થે પ્રતિશ્રવઃ ।
અન્યથાઽતિમૃદુત્વાત્ સ ન ગચ્છેદ્ ભિન્નધીઃ પરૈઃ । 22.115 ।
કૃતકૃત્યે તથા ભીમે સ્થિતે ધર્માત્મજો હિ સઃ ।
ભીષ્મદ્રોણાદિવિજયઃ કથં સ્યાદિત્યચિન્તયત્ । 22.116 ।
નિવારણં ગુરૂણાં હિ ભીમ ઇચ્છતિ ન ક્વચિત્ ।
તસ્માત્ તે હ્યર્જુનેનૈવ નિવાર્યા ઇત્યચિન્તયત્ । 22.117 ।
આપદ્યેવ હિ ભીમસ્તાન્ નિવારયતિ નાન્યથા ।
એવં ચિન્તાસમાવિષ્ટં વિજ્ઞાયૈવ યુધિષ્ઠિરમ્ । 22.118 ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિશ્ચ કૃષ્ણદ્વૈપાયનોઽગમત્ ।
નૃપતિં બોધયામાસ ચિન્તાવ્યાકુલમાનસમ્ । 22.119 ।
ઇમં મન્ત્રં વદિષ્યામિ યેન જેષ્યતિ ફલ્ગુનઃ ।
ભીષ્મદ્રોણાદિકાન્ સર્વાન્ તં ત્વં વદ ધનઞ્જયે । 22.120 ।
ઇત્યુક્ત્વૈવાવદન્મન્ત્રં સર્વદૈવતદૃષ્ટિદમ્ ।
ન સ્વયં હ્યવદત્ પાર્થે ફલાધિક્યં યતો ભવેત્ । 22.121 ।
ચ્ચ્ચ્વ્.ભીષ્મદ્રોણાદિવિજય એતાવદ્ વીર્યમેવ હિ ।
અલં નાતોઽધિકં કાર્યમેતાવદ્ યોગ્યમસ્ય ચ ।
ફલ્ગુનસ્યેતિ ભગવાન્ ન સ્વયં હ્યવદન્મનુમ્ । 22.122 ।
ગતે વ્યાસે ભગવતિ સર્વજ્ઞે સર્વકર્તરિ ।
ધર્મરાજોઽદિશન્મન્ત્રં ફલ્ગુનાય રહસ્યમુમ્ । 22.123 ।
તમાપ્ય ફલ્ગુનો મન્ત્રં યયૌ જ્યેષ્ઠૌ પ્રણમ્ય ચ ।
યમજૌ ચ સમાણ્સ્લિષ્ય ગિરિમેવેન્દ્રકીલકમ્ ।
તપશ્ચચાર તત્રસ્થઃ શઙ્કરસ્થં હરિં સ્મરન્ । 22.124 ।
ષણ્માસેઽતિગતેઽપશ્યન્મૂકં નામાસુરં ગિરૌ ।
વરાહરૂપમાયાતં વધાર્થં ફલ્ગુનસ્ય ચ । 22.125 ।
તં જ્ ઞાત્વા ફલ્ગુનો વીરઃ સજ્યં કૃત્વા તુગાણ્ડિવમ્ ।
ચિક્ષેપ વજ્રસમિતાં સ્તત્કાયે સાયકાન્ બહૂન્ । 22.126 ।
કિરાતરૂપસ્તમનુ સભાર્યશ્ચ ત્રિયમ્બકઃ ।
સ મમાર હતસ્તાભ્યાં દાનવઃ પાપચેતનઃ । 22.127 ।
તેનોક્તોઽસૌ મયૈવાયં વરાહોઽનુગતોઽદ્ય હિ ।
તમવિધ્યો યતસ્ત્વં હિ તદ્ યુદ્ધ્યસ્વ મયા સહ । 22.128 ।
ઇત્યુક્તઃ ફલ્ગુનઃ પ્રાહ તિષ્ઠ તિષ્ઠ ન મોક્ષ્યસે ।
ઇત્યુક્ત્વા તાવુભૌ યુદ્ધં ચક્રતુઃ પુરુષર્ષભૌ । 22.129 ।

તત્રાખિલાનિ ચાસ્ત્રાણિ ફલ્ગુનસ્યાગ્રસચ્છિવઃ ।
તતોઽર્જુનસ્તુ ગાણ્ડીવં સમાદાયાભ્યતાડયત્ । 22.130 ।
તદપ્યગ્રસદેવાસૌ પ્રહસન્ ગિરિશસ્તદા ।
બાહુયુદ્ધં તતસ્ત્વાસીત્ તયોઃ પુરુષસિં હયોઃ । 22.131 ।
પિણ્ડીકૃત્ય તતો રુદ્રશ્ચિક્ષેપાથ ધનઞ્જયમ્ ।
મૂર્ચ્છામવાપ મહતીં ફલ્ગુનો રુદ્રપીડિતઃ । 22.132 ।
ચ્ચ્ચ્વિ.પૂર્વં સમ્પ્રાર્થયામાસ શઙ્કરો ગરુડધ્વજમ્ ।
અવરાણાં વરં મત્તો યેષાં ત્વં સમ્પ્રયચ્છસિ ।
અજેયત્વં પ્રસાદાત્ તે વિજેયાઃ સ્યુર્મયાઽપિ તે । 22.133 ।
ઇત્યુક્તઃ પ્રદદૌ વિષ્ણુરુમાધીશાય તં વરમ્ ।
તેનાજયચ્છ્વેતવાહં ગિરિશો રણમધ્યગમ્ । 22.134 ।
કેવલાન્ વૈષ્ણવાન્ મન્ત્રાન્ વ્યાસઃ પાર્થાય નો દદૌ ।
એતાવતાઽલં ભીષ્માદેર્જયાર્થમિતિ ચિદ્ધનઃ । 22.135 ।
કેવલૈર્વૈષ્ણવૈર્મન્ત્રૈઃ સ્વદત્તૈર્વિજયાવહૈઃ ।
અતિવૃદ્ધસ્ય પાર્થસ્ય દર્પઃ સ્યાદિત્યચિન્તયત્ । 22.136 ।
પાર્થઃ સઞ્જ્ઞામવાપ્યાથ જયાર્થ્યારાધયચ્છિવમ્ ।
વ્યાસોદિતેન મન્ત્રેણ તાનિ પુષ્પાણિ તચ્છિરઃ । 22.137 ।
આરુહન્ સ તુ તં જ્ ઞાત્વા રુદ્ર ઇત્યેવ ફલ્ગુનઃ ।
નમશ્ચક્રે તતઃ પ્રાદાદસ્ત્રં પાણ્સુપતં શિવઃ । 22.138 ।
અસ્ત્રં તદ્ વિષ્ણુદૈવત્યં સાધિતં શઙ્કરેણ યત્ ।
તસ્માત્ પાણ્સુપતં નામ સ્વાન્યસ્ત્રાણ્યપરે સુરાઃ ।
દદુસ્તદૈવ પાર્થાય સર્વે પ્રત્યક્ષગોચરાઃ । 22.139 ।
ઇન્દ્રોઽર્જુનં સમાગમ્ય પ્રાહ પ્રીતોઽસ્મિ તેઽનઘ ।
રુદ્રદેહસ્થિતં બ્રહ્મ વિષ્ણ્વાખ્યં તોષિતં ત્વયા ।
તેન લોકં મમાઽગચ્છ પ્રેષયામિ રથં તવ । 22.140 ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયાવિન્દ્રસ્તદ્રથેન ચ માતલિઃ ।
આયાત્ પાર્થસ્તમારું હ્ય યયૌ તાતનિવેશનમ્ । 22.141 ।
પૂજિતો દૈવતૈઃ સર્વૈરિન્દ્રેણૈવ નિવેશિતઃ ।
તેન સાર્દ્ધમુપાસીદત્ તસ્મિન્નૈન્દ્રે વરાસને । 22.142 ।
પ્રીત્યા સમાણ્સ્લિષ્ય કુરુપ્રવીરં શક્રો દ્વિતીયાં તનુમાત્મનઃ સઃ ।
ચ્ચ્ચ્વિઇ.ઈક્ષન્ મુખં તસ્ય મુમોદ સોઽપિ હ્યુવાસ તસ્મિન્ વત્સરાન્ પઞ્ચ લોકે । 22.143 ।
અસ્ત્રાણિ તસ્મા અદિશત્ સ વાસવો મહાન્તિ દિવ્યાનિ તદોર્વશી તમ્ ।
સમ્પ્રાપ્ય ભાવેન તુ માનુષેણ માતા કુલસ્યેતિ નિરાકૃત્ આઽભૂત્ । 22.144 ।
ષણ્ઢો ભવેત્યેવ તયાઽભિશપ્તે પાર્થે શક્રોઽનુગ્રહં તસ્ય ચાદાત્ ।
સં વત્સરં ષણ્ઢરૂપી ચરસ્વ ન ષણ્ઢતા તે ભવતીતિ ધૃષ્ણુઃ । 22.145 ।
તતોઽવસત્ પાણ્ડવેયો ગાન્ધર્વં વેદમભ્યસન્ ।
ગન્ધર્વાચ્ચિત્રસેનાત્તુ તથાઽસ્ત્રાણિ સુરેશ્વરાત્ । 22.146 ।
સુભદ્રયાઽભિમન્યુના સહ સ્વકાં પુરં ગતઃ ।
જનાર્દનોઽત્ર સં વસન્ કદાચિદિત્થમૈક્ષત । 22.147 ।
મયા વરો હિ શમ્ભવે પ્રદત્ત આસ પૂર્વતઃ ।

વરં ગ્રહીષ્ય એવ તે સકાણ્સતો વિમોહયન્ । 22.148 ।
"ત્વામારાધ્ય તથા ણ્સમ્ભો ગ્રહીષ્યામિ વરં સદા ।
દ્વાપરાદૌ યુગે ભૂત્વા કલયા માનુષાદિષુ" 73 । 22.149 ।
ઇતિ વાક્યમૃતં કર્તુમભિપ્રાયં વિજજ્ઞુષી ।
પ્રીત્યર્થં વાસુદેવસ્ય રુગ્મિણી વાક્યમબ્રવીત્ । 22.150 ।
"જાતેઽપિ પુત્રે પુત્રાર્થં સા હિ વેદ મનોગતમ્ ।
પુત્રો મે બલવાન્ દેવ સ્યાત્ સર્વાસ્ત્રવિદુત્તમઃ " । 22.151 ।
ઇત્યુક્તો ભગવાન્ દેવ્યા સમ્મોહાય સુરદ્વિષામ્ ।
યયૌ સુપર્ણમારુહ્ય સ્વીયં બદરિકાણ્સ્રમમ્ । 22.152 ।
"એષ મોહં સૃજ્ આમ્યાણ્સુ યો જનાન્ મોહયિષ્યતિ ।
ત્વં ચ રુદ્ર મહાબાહો મોહશાસ્ત્રાણિ કારય । 22.153 ।
અતત્થ્યાનિ વિતત્થ્યાનિ દર્શયસ્વ મહાભુજ ।
73 પદ્મ પુ. 6.71.106
ચ્ચ્ચ્વિઇઇ.પ્રકાણ્સં કુરુ ચાઽત્માનમપ્રકાણ્સં ચ માં કુરુ । 22.154 ।
અહં ત્વાં પૂજયિષ્યામિ લોકસમ્મોહનોત્સુકઃ ।
તમોઽસુરા નાન્યથા હિયાન્તીત્યેતન્મતં મમ" । 22.155 ।
ઇત્યુક્તવચનં પૂર્વં કેશવેન શિવાય યત્ ।
તત્ સત્યં કર્તુમાયાતં કૃષ્ણં બદરિકાણ્સ્રમમ્ ।
સર્વજ્ઞા મુનયઃ સર્વે પૂજયાઞ્ચક્રિરે પ્રભુમ્ । 22.156 ।
રાત્રૌ કૃષ્ણે મુનિમધ્યે નિવિષ્ટે ઘણ્ટાકર્ણઃ કર્ણનામા પિશાચૌ ।
સમાયાતાં ગિરિશેન પ્રદિષ્ટૌ કૃષ્ણં દ્રષ્ટું દ્વારકાં ગન્તુકામૌ । 22.157 ।
તૌ દૃષ્ટ્વા મુનિમધ્યસ્થં કેશવં તદબોધતઃ ।
કૃત્વા સ્વજાતિચેષ્ટાણ્સ્ચ ધ્યાનેનૈનમપશ્યતામ્ । 22.158 ।
દૃષ્ટ્વા હૃદિ સ્થિતં તં તુ કૌતૂહલસમન્વિતૌ ।
સ્તુત્વા ભક્ત્યા પ્રણામં ચ બહુશશ્ચક્રતુઃ શુભૌ । 22.159 ।
તયોઃ પ્રસન્નો ભગવાન્ સ્પૃષ્ટ્વા ગન્ધર્વસત્તમૌ ।
ચકાર ક્ષણમાત્રેણ દિવ્યરૂપસ્વરાન્વિતૌ । 22.160 ।
ત્ આભ્યાં પુનર્નૃત્તગીતસં સ્તવૈઃ પૂજિતઃ પ્રભુઃ ।
યયૌ કૈલાસમદ્રીશં ચકારેવ તપોઽત્ર ચ । 22.161 ।
સ્વીયાનેવ ગુણાન્ વિષ્ણુર્ભુઞ્જન્ (યુઞ્જન્) નિત્યેન શોચિષા ।
શાર્વં તપઃ કરોતીવ મોહયામાસ દુર્જનાન્ । 22.162 । 74
પૂર્વં તેનોદિતં યત્તલ્લોકાન્ મોહયતાઽઞ્જસા ।
શર્વં પ્રતિ તવાહં તુ કુર્યાં દ્વાદશવત્સરમ્ । 22.163 ।
તપોઽસુરાણાં મોહાય સુરાઃ સન્તુ ગતજ્વરાઃ ।
74 ગુણાન્વિષ્ણોર્યુઞ્જન્નિત્યત્ર નિત્યેન શોચિષા પ્રકાણ્સરૂપા
સાક્ષિણા યુઞ્જન્ મનસા ધ્યાયન્ । ભુઞ્જન્નિતિ પાઠે ઽભુજિ
પૣઅલનાભ્યવહારાયોઃ ઽ ઇતિ ધાતોઃ મનસા પાલયન્ ધ્યાત્વા
સ્થિરીકુર્વન્, ઇતિ ભાવઃ । -ભા.પ્ર.
ચ્ચ્ચિx.ઇતિ તસ્માત્ તદા કૃષ્ણ એકાહેન બૃહસ્પતિમ્ । 22.164 ।
આજ્ઞયા ચારયામાસ ક્ષિપ્રં દ્વાદશરાણ્સિષુ ।

દ્વાદશાબ્દમભૂત્ તેન તદહઃ કેશવેચ્છયા । 22.165 ।
એકસ્મિન્નહ્નિ ભગવાન્ રાણ્સિં રાણ્સિં ચ વત્સરમ્ ।
કલ્પયિત્વોપવાસાદીન્ મનસા નિયમાનપિ । 22.166 ।
માસબ્રતં સાર્દ્ધશતશ્વાસકાલૈરકલ્પયત્ ।
મનસૈવ સ્વભક્તાનાં દ્વાદશાબ્દવ્રતાપ્તયે । 22.167 ।
તત્રાસ્ય ગરુડાદ્યાણ્સ્ચ પરિચર્યાં સ્વપાર્ષદાઃ ।
ચક્રુર્હોમાદિકાણ્સ્ચૈવ ક્રિયાણ્સ્ચક્રે જનાર્દનઃ ।
સ્વાત્માનં પ્રતિ પાપાનાં શિવાયેતિ પ્રકાણ્સયન્ । 22.168 ।
એવં સ્થિતં તમરવિન્દદલાયતાક્ષં બ્રહ્મેન્દ્રપૂર્વસુરયોગિવરપ્રજેશાઃ ।
અભ્યાયયુઃ પિતૃમુનીન્દ્રગણૈઃ સમેતા ગન્ધર્વસિદ્ધવરયક્ષવિહઙ્ગમાદ્યાઃ । 22.169 ।
શર્વોઽપિ સર્વસુરદૈવતમાત્મદૈવમાયાતમાત્મગૃહસન્નિધિમાણ્સ્વવેત્ય ।
અભ્યાયયૌ નિજગણૈઃ સહિતઃ સભાર્યો ભક્ત્યાઽતિસમ્ભ્રમગૃહીતસમર્હણાગ્ર્યઃ । 22.170 ।
અભ્યેત્ય પાદયુગલ્ . અં જગદેકભર્તુઃ કૃષ્ણસ્ય ભક્તિભરિતઃ શિરસા નનામ ।
ચક્રે સ્તુતિં ચ પરમાં પરમસ્ય પૂર્ણષાડ્ગુણ્યવિગ્રહવિદોષમહાવિભૂતેઃ । 22.171 ।
કૃષ્ણોઽપ્યયોગ્યજનમોહનમેવ વાઞ્છં સ્તુષ્ટાવ રુદ્રહૃદિગં નિજમેવ રૂપમ્ ।
રુદ્રો નિશમ્ય તદુવાચ સુરાન્ સમસ્તાન્ સત્યં વદામિ શૃણુતાદ્ય વચો મદીયમ્ ।
વિષ્ણુઃ સમસ્તસુજનૈઃ પરમો હ્યુપેયસ્તત્પ્રાપ્તયેઽહમનિલોઽથ રમાઽભ્યુપાયાઃ । 22.172 ।
એષ હ્યશેષનિગમાર્થવિનિર્ણયોત્થો યદ્ વિષ્ણુરેવ પરમો મમ ચાબ્જયોનેઃ ।
અવ્યક્તતઃ સકલજીવગણાચ્ચ નિત્ય ઇત્યેવ નિશ્ચય ઉતૈતદનુસ્મરધ્વમ્ ।
ઇત્યુક્તવત્યખિલદેવગણા ગિરીશે કૃષ્ણં પ્રણેમુરતિવૃદ્ધરમેશભક્ત્યા । 22.173 ।
ઉક્તૈરન્યૈશ્ચ ગિરિશવાક્યૈસ્તત્ત્વવિનિર્ણયૈઃ ।
કૃષ્ણસ્યૈવ ગુણાખ્યાનૈઃ પુનરિન્દ્રાદિદેવતાઃ ।
જ્ ઞાનાભિવૃદ્ધિમગમન્ પુરાઽપિ જ્ઞાનિનોઽધિકમ્ । 22.174 ।
ચ્ચ્ચ્x.સર્વદેવોત્તમં તં હિ જાનન્ત્યેવ સુરાઃ સદા ।
તથાઽપિ તત્પ્રમાણાનાં બહુત્વાદ્ યેઽત્ર સં શયાઃ ।
યુક્તિમાત્રે તેઽપિ રુદ્રવાક્યાદપગતાસ્તદા । 22.175 ।
તતઃ કૃષ્ણઃ સુતવરં ત્વત્ત આદાસ્ય ઇત્યજઃ ।
યદુક્તવાઞ્છિવં પૂર્વં સત્યં કર્તું તદબ્રવીત્ । 22.176 ।
પુત્રં દેહીતિ સોઽપ્યાહ પૂર્વમેવ સુતસ્તવ ।
જ્ આતઃ પ્રદ્યુમ્નનામા યઃ સ મદ્દત્તઃ પ્રવાદતઃ । 22.177 ।
પુરા દગ્ધો મયા કામસ્તદાઽયાચત માં રતિઃ ।
દેહિ કાન્તં મમેત્યેવ તદા તામહમબ્રુવમ્ । 22.178 ।
ઉત્પત્સ્યતે વાસુદેવાદ્ યદા તં પતિમાપ્સ્યસિ ।
ઇત્યતોઽસૌ મયા દત્ત ઇવ દેવ ત્વદાજ્ઞયા । 22.179 ।
દાસોઽસ્મિ તવ દેવેશ પાહિ માં શરણાગતમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વાઽભિપ્રણમ્યૈનં પુનરાહ સુરાન્ હરઃ । 22.180 ।
યદર્થમેષ આયાતઃ કેશવઃ શૃણુતામરાઃ ।
યોઽસુરો વક્રનામાઽસીદવધ્યો બ્રહ્મણો વરાત્ ।
તદાજાતાદ્ વાસુદેવપુત્રાત્ કામાદૃતે ક્વચિત્ । 22.181 ।
તં હન્તુમેવ પુત્રં સ્વં પ્રદ્યુમ્નમુદરેઽર્પ્ય ચ ।

આયાત ઇહ તં ચાપિ દદાહ સ્વોદરાત્ સુતમ્ ।
નિસ્સારયિત્વા કક્ષં ચ દગ્ધં પશ્યત દેવતાઃ । 22.182 ।
જ્વાલામાલાકરાલ્ . એન સ્વતેજોવર્દ્ધિતેન ચ ।
પ્રદ્યુમ્નેનૈવ તં દૈત્યં દગ્ધ્વા વનસમન્વિતમ્ ।
પુનશ્ચ સ્વોદરે પુત્રં સ્થાપયામાસ કેશવઃ । 22.183 ।
સદ્યોગર્ભં પુનસ્તં ચ રુગ્મિણ્યાં જનયિષ્યતિ ।
પૂર્વવત્ ક્ષણમાત્રેણ યુવા ચ સ ભવિષ્યતિ । 22.184 ।
ચ્ચ્ચ્xઇ.દૃષ્ટમેતન્નારદાદ્યૈર્મુનિભિઃ સર્વમેવ ચ ।
એવં ક્રીડત્યયં દેવઃ પૂર્ણૈશ્વર્યેણ કેવલમ્ ।
ઇત્યુક્તે કેશવં નેમુર્દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ । 22.185 ।
તતો હરિર્બ્રહ્મસુરેન્દ્રમુખ્યૈઃ સુરૈઃ સ્તુતો ગરુડસ્કન્ધસં સ્થઃ ।
પુનઃ પુનઃ પ્રણતઃ શઙ્કરેણ સ્તુતસ્તૃતીયેઽહ્નિ નિજાં પુરીમગાત્ । 22.186 ।
કૃષ્ણે પ્રયાતે નિલયં પુરદ્વિષો રાત્રૌ પૌણ્ડ્રૌ વાસુદેવઃ સમાગાત્ ।
સહૈકલવ્યેન નિજેન માતુઃ પિત્રા તથાઽક્ષોહિણિકત્રયેણ । 22.187 ।
પુરીં પ્રભઞ્જન્તમમું વિદિત્વા સરામશૈનેયયદુપ્રવીરાઃ ।
સં યોધયામાસુરથાભ્યવર્ષચ્છરૈર્નિષાદાધિપ એકલવ્યઃ । 22.188 ।
તદસ્ત્રશસ્ત્રૈઃ સહસા વિષણ્ણા યદુપ્રવીરા વિહતપ્રદીપાઃ ।
સહૈવ રામેણ ણ્સિનેશ્ચ નપ્ત્રા સમાવિશન્ સ્વાં પુરમેવ સર્વે । 22.189 ।
પુનઃ સમાદાય તથોરુદીપિકા અગ્રે સમાધાય ચ રૌહિણેયમ્ ।
વિનિસ્સૃત્ આ આત્તશસ્ત્રાઃ સ્વપુર્યાઃ સિં હા યથા ધર્ષિત્ આઃ સદ્ગુહાયાઃ । 22.190 ।
"અથાઽસસાદૈકલવ્યં રથેન રામઃ શૈનેયઃ પૌણ્ડ્રકં વાસુદેવમ્ ।
અયુદ્ધ્યતાં તૌ સાત્યકિઃ પૌણ્ડ્રકશ્ચ તથાઽન્યોન્યં વિરથં ચક્રતુશ્ચ" 75 । 22.191 ।
તતો ગદાયુદ્ધમભૂત્ તયોર્દ્વયોસ્તથા રામશ્ચૈકલવ્યશ્ચ વીરૌ ।
કૃત્વાઽન્યોન્યં વિરથં ગદાભ્યામયુદ્ધ્યતાં જ્ આતદર્પૌ બલાગ્ર્યૌ । 22.192 ।
તસ્મિન્ કાલે કેશવો વૈનતેયમારું હ્યાઽયાદ્ યત્ર તે યુદ્દસં સ્થાઃ ।
દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણં હર્ષસમ્પૂરિતાત્મા રામો હન્તું ચૈકલવ્યં સમૈચ્છત્ । 22.193 ।
ઉદ્યમ્ય દોર્ભ્યાં સ ગદાં જવેનૈવાભ્યાપતદ્ રૌહિણેયો નિષાદમ્ ।
બલં કોપં ચાસ્ય દૃષ્ટ્વૈકલવ્યઃ પરાદ્રવજ્જીવિતેચ્છુઃ સુદૂરમ્ । 22.194 ।
વિદ્રાવયન્ રૌહિણેયોઽન્વયાત્ તં ભીતોઽપતચ્ચૈકલવ્યોઽમ્બુધૌ સઃ ।
વેલાન્તં તં દ્રાવયિત્વાઽત્ર તસ્થૌ રામો ગદાપાણિરદીનસત્ત્વઃ । 22.195 ।
75 હરિવં શે ભવિષ્યત્પર્વણિ અ. 102
ચ્ચ્ચ્xઇઇ.સુપાપોઽસાવેકલવ્યઃ સુભીતો રામં મત્વૈવાનુયાતં પુનશ્ચ ।
સમુદ્રેઽશીતિં યોજનાનામતીત્ય પશ્ચાદૈક્ષદ્ દ્વીપમેવાધિરું હ્ય । 22.196 ।
રામો વિજિત્યાતિબલં રણે રિપું મુદૈવ દામોદરમાસસાદ ।
પૌણ્ડ્રસ્ત્વવજ્ઞાય શિનિપ્રવીરં નિવાર્યમાણોઽપિ યયૌ જનાર્દનમ્ । 22.197 ।
તં કેશવો વિરથં વ્યાયુધં ચ ક્ષણેન ચક્રે સ યયૌ નિજાં પુરીમ્ ।
પ્રસ્થાપયામાસ પુનશ્ચ દૂતં કૃષ્ણાયૈકો વાસુદેવોઽહમસ્મિ । 22.198 ।
મદીયલિઽ ન્ગાનિ વિસૃજ્ય ચાઽશુ સમાગચ્છેથાઃ શરણં મામનન્તમ્ ।
તદ્દૂતોક્તં વાક્યમેતન્નિશમ્ય યદુપ્રવીરા ઉચ્ચકૈઃ પ્રાહસન્ સ્મ । 22.199 ।
કૃષ્ણઃ પ્રહસ્યાઽહ તવાઽયુધાનિ દાસ્યામ્યહં લિ ઙ્ગભૂતાનિ ચાઽજૌ ।