Mahābhāratatātparyanirṇaya · Part 121140
brāhmaṇyatyāgabhīruḥ sa na gṛhṇan dhanurapyasau | 18.84 |
dhārtarāṣṭraistu bhīmasya bhayāt pādau praṇamya ca |
śaraṇārthaṃ yācitatvāt saputro yuyudhe paraiḥ |
evaṃ harīcchayaivāsau kṣātraṃ dharmamupeyivān | 18.85 |
drupadastu divārātraṃ tapyamānaḥ parābhavāt |
bhīmārjunabalaṃ dṛṣṭvā cecchan pāṇḍavasaṃ śrayam | 18.86 |
sambandhītyarjunavacaścikīrṣuḥ satyameva ca |
ccix.mārdavaṃ cārjune dṛṣṭvā sutāmaicchat tadarthataḥ |
putraṃ ca droṇahantāramicchan vipravarau yayau | 18.87 |
yājopayājāvānīyāthārbudena gavāṃ nṛpaḥ |
cakāreṣṭiṃ tu tadbhāryā dvijābhyāmatra cā'hutā |
drupadāt sutalabdhyarthaṃ sā'haṅkārād vyal . ambayat | 18.88 |
kimetayetyavajñāya tāvubhau viprasattamau |
ajuhvatāṃ tat putrārthaṃ patnyāḥ prāṇsyaṃ havistadā | 18.89 |
hute haviṣi mantrābhyāṃ vaiṣṇavābhyāṃ tadaiva hi |
dīptāṅgāranibho vahniḥ kuṇḍamaddhyāt samutthitaḥ | 18.90 |
kirīṭī kuṇḍalī dīptau hemamālī varāsimān |
rathenā'dityavarṇena nadan drupadamādravat | 18.91 |
dhṛṣṭatvād dyotanatvācca dhṛṣṭadyumna itīritaḥ |
munibhirdrupadenāpi sarvavedārthatattvavit | 18.92 |
anvenaṃ bhāratī sākṣād vedimaddhyāt samutthitā |
prāṇo hi bharato nāma sarvasya bharaṇācchrutaḥ | 18.93 |
tadbhāryā bhāratī nāma vedarūpā sarasvatī |
śaṃ rūpamāṇsritā vāyuṃ śrīrityeva ca kīrtitā | 18.94 |
āveśayuktā ṇsacyāṇsca śyāmal . āyāstathoṣasaḥ |
t āṇscendradharmanāsatyasaṃ śrayācchriya īritāḥ | 18.95 |
sā kṛṣṇā nāmataścā'sīdutkṛṣṭatvāddhi yoṣit ām |
kṛṣṇā sā varṇataścā'sīdutkṛṣṭānandinī casā | 18.96 |
utpattitaśca sarvajñā sarvābharaṇabhūṣit ā |
samprāptayauvanaivā'sīdajarā lokasundarī |
umāṃ śayuktā'titarāṃ sarvalakṣaṇasaṃ yutā | 18.97 |
ccx.pūrvaṃ hyumā ca devyastāḥ kadācid bhartṛbhiryutāḥ |
vilāsaṃ darśayāmāsurbrahmaṇaḥ paśyato'dhikam | 18.98 |
śaśāpa tāstadā brahmā mānuṣīṃ yonimāpsyatha |
tatrānyagāṇsca bhavatetyevaṃ śaptāḥ surāṅganāḥ | 18.99 |
vicārya bhāratīmetya sarvamasyai nivedya ca |
sahasravatsaraṃ caināṃ śuśrūṣitvā babhāṣire | 18.100 |
devi no mānuṣaṃ prāpyamanyagātvaṃ ca sarvathā |
tathā'pi mārutādanyaṃ na spṛśema kathañcana | 18.101 |
brahmaṇaiva ca śaptāḥ sma pūrvaṃ cānyatra līlayā |
ekadehatvamāpyainaṃ yadā vañcayituṃ gatāḥ | 18.102 |
ekadehā mānuṣatvamāpsyatha triśa uddhatāḥ |
triśo madvañcanāyetā iti tenoditā vayam | 18.103 |
atastvayaikadehatvamicchāmo devi janmasu |
caturṣvapi yato'smākaṃ śāpadvayanimittataḥ |
caturjanma bhaved bhūmau tvāṃ nānyo mārutād vrajet | 18.104 |
niyamo'yaṃ hareryasmādanādirnitya eva ca |
atastvayaikadehānno nānya āpnotiḥ mārutāt | 18.105 |
itīrite tathetyuktvā pārvatyādiyutaiva sā |
viprakanyā'bhavat tatra catasraḥ pārvatīyutāḥ |
ekadehasthitāṇscakrurgirīśāya tapo mahat | 18.106 |
taddehasthā bhāratī tu rudradehasthitaṃ harim |
toṣayāmāsa tapasā karmaikyārthaṃ dhṛtavratā | 18.107 |
tasyai sa rudradehastho hariḥ prādād varaṃ prabhuḥ |
anantatoṣaṇaṃ viṣṇoḥ svabhartrā saha janmasu | 18.108 |
ccxi.sarveṣvapīti cānyāsāṃ dadau śaṅkara eva ca |
varaṃ svabhartṛsaṃ yogaṃ mānuṣeṣvapi janmasu | 18.109 |
tatastadaiva dehaṃ t ā visṛjya nal . anandinī |
babhūvurindraseneti dehaikyena susaṅgatāḥ | 18.110 |
tadā'sīnmudgalo nāma munistapasi saṃ sthitaḥ |
cakame putrikāṃ brahmetyaśṛṇot sa kathāntare | 18.111 |
apāhasat so'bjayoniṃ śaśāpainaṃ caturmukhaḥ |
bhāratyādyāḥ pañca devīrgaccha māninnabhūtaye | 18.112 |
itīritastaṃ tapasā toṣayāmāsa mudgalaḥ |
śāpānugrahamasyātha cakre kañjasamudbhavaḥ | 18.113 |
na tvaṃ yāsyasi tā devī mārutastvaccharīragaḥ |
yāsyati tvaṃ sadā mūrchāṃ gato naiva vibuddhyase | 18.114 |
naca pāpaṃ tataste syādityukte cainamāviśat |
māruto'thendrasenāṃ ca gṛhītvā'thābhavad gṛhī | 18.115 |
reme ce sa tayā sārddhaṃ dīrghakālaṃ jagatprabhuḥ |
tato mudgalamudbodhya yayau ca svaṃ niketanam | 18.116 |
tato deśāntaraṃ gatvā tapaścakre sa mudgalaḥ |
sendrasenā viyuktātha bhartrā cakre mahat tapaḥ | 18.117 |
taddehagā bhāratī tukeśavaṃ śaṅkare sthitam |
toṣayāmāsa tapasā karmaikyārthaṃ hi pūrvavat |
umādyā raudramevātra tapaścakruryathā purā | 18.118 |
pratyakṣe caśive jāte taddehasthe ca keśave |
pṛthakpṛthak svabhartrāptyai tāḥ pañcāpyekadehagāḥ |
prārthayāmāsurabhavat pañcakṛtvo vaco hi tat | 18.119 |
ccxii.śivadehasthito viṣṇurbhāratyai tu dadau patim |
anyāsāṃ śiva evātha pradadau caturaḥ patīn | 18.120 |
devyaścatasrastu tadā dattamātre vare'munā |
devānāmavatārārthaṃ pañca devyaḥ sma ityatha |
nājānannekadehatvāccidyogāt kṣīranīravat | 18.121 |
t āḥ śrutvā svapatiṃ devi nacirāt prapsyasīti ca |
viṣṇūktaṃ śaṅkaroktaṃ ca catvāraḥ patayaḥ pṛthak | 18.122 |
bhaviṣyantītyathaikasyā menire pañcabhartṛt ām |
ruruduścaikadehasthā ekaivāhamiti sthitāḥ | 18.123 |
athābhyāgānmahendro'tra so'bravīt tāṃ varastriyam |
kimarthaṃ rodiṣītyeva sā'bravīd vaṭurūpiṇam | 18.124 |
śaṅkaraṃ darśayitvaiva pañcabhartṛtvameṣa me|
varārthamarthitaḥ prādāditi taṃ śiva ityatha | 18.125 |
ajānan śakra āhoccaiḥ kimetad bhuvanatraye |
matpālite yoṣitaṃ tvaṃ vṛthā ṇsapasi durmate | 18.126 |
itīrite śivaḥ prāha pata mānuṣyamāpnuhi |
asyāṇsca bhartā bhavasi tvāmevaiṣā variṣyati | 18.127 |
paśyātra madavajñānāt patitāṃ stvādṛśān surān |
gireradhastādasyaivetyukto'sau pākaśāsanaḥ | 18.128 |
udbabarha giriṃ taṃ tu dadarśātra ca tān surān |
pūrvendrān mārutavṛṣanāsatyāṃ ścaturaḥ sthitān |
mānuṣeṣvavatārāya mantraṃ rahasi kurvataḥ | 18.129 |
tato vareṇyaṃ varadaṃ viṣṇuṃ prāpya sa vāsavaḥ |
tatprasādānnarāṃ śena yukto bhūmāvajāyata | 18.130 |
ccxiii.madavajñānimittena patitā iti tān surān |
mārutādīn mṛṣā'vādīriti brahmā ṇsivaṃ tadā | 18.131 |
śaśāpa mānuṣeṣu tvaṃ kṣipraṃ j ātaḥ parābhavam |
śakrānnaratanoryāsi yasmai tvaṃ tu mṛṣā'vadaḥ | 18.132 |
macchaptānāṃ ca devīnāmavicārya mayā yataḥ |
patiyogavaraṃ prādā nāvāpsyasi tataḥ priyām | 18.133 |
mānuṣeṣu tataḥ paścād bhāratīdehanirgatām |
svaloke prāpsyasi svārthe varo'yaṃ te mṛṣā bhavet | 18.134 |
eṣā sā draupadī nāma pañcadevītanurbhavet |
mṛṣā vāg yeṣu te proktā mārutādyāstu te'khilāḥ | 18.135 |
t āsāṃ patitvamāpsyanti bhāratyaiva tu pārvatī |
saṃ yuktā vyavahāreṣu pravarteta nacānyathā | 18.136 |
ete hi mārutādyāste devakāryārthagauravāt |
j ātā iti śrutistatra nāvajñā te'tra kāraṇam |
dīrghakālaṃ manuṣyeṣu tatastvaṃ sthitimāpsyasi | 18.137 |
ityuktvā prayayau brahmā so'śvatthāmā ṇsivo'bhavat |
pañcadevītanustveṣā draupadī nāma cābhavat | 18.138 |
vedeṣu sapurāṇeṣu bhārate cāvagamyate |
ukto'rthaḥ sarva evāyaṃ tathā pūrvoditāṇsca ye | 18.139 |
mumuduḥ sarvapāñcālā jātayoḥ sutayostayoḥ |
mānuṣānnopabhogena saṃ sargānmānuṣeṣu ca| 18.140 |
manuṣyaputratāyāṇsca bhāvo mānuṣa etayoḥ |
abhūnnātitarāmāsīt tadayonitvahetutaḥ | 18.141 |
yājopayājau tāveva dayitā drupadasya sā |
ccxiv.mātṛsnehārthamanayoryayāce dadatuśca tau | 18.142 |
j ātamātmanihantāraṃ bhāradvājo niśamya tam |
yaśorthamastrāṇi dadāvagrahīt so'pi lobhataḥ |
rāmāstrāṇāṃ durlabhatvāt tridaśeṣvapi vīryavān | 18.143 |
bhīmārjunābhyāṃ baddhaṃ taṃ śrutvā pāñcālabhūpatim |
prāhiṇot kṛtavarmāṇaṃ pāṇḍavānāṃ janārdanaḥ |
pāṇḍaveṣvatulāṃ prītiṃ loke khyāpayituṃ prabhuḥ | 18.144 |
sa mānya pāṇḍavān so'pi śūrānujasutāsutaḥ |
tairmānitaḥ kṛṣṇabhaktyā bhrātṛtvācca hariṃ yayau | 18.145 |
tataḥ prabhṛti santyajya devapakṣā jarāsutam |
pāṇḍavānāṇsritā bhūpā jñātvā bhaimārjunaṃ balam | 18.146 |
viśeṣataśca kṛṣṇasya vijñāya snehameṣu hi|
parājitāṇsca bahuśaḥ kṛṣṇenācintyakarmaṇā | 18.147 |
pratāpāddhyeva te pūrvaṃ jarāsandhavaśaṃ gatāḥ |
na snehāt tad balaṃ j ñātvā pārthānāṃ keśavasya ca | 18.148 |
janmāntarābhyāsavaśāt snigdhāḥ kṛṣṇe capāṇḍuṣu |
jarāsandhabhayaṃ tyaktvā tāneva ca samāṇsritāḥ | 18.149 |
api taṃ bahuśaḥ kṛṣṇavijitaṃ naiva tatyajuḥ |
āsurāḥ pūrvasaṃ skārāt saṃ skāro balavān yataḥ | 18.150 |
devā hi kāraṇādanyānāṇsrayanto'pi nā'ntaram |
snehaṃ tyajanti daiveṣu tathā'nye'nyeṣvapi sphuṭam | 18.151 |
dhṛtarāṣṭro balaṃ j ñātvā bahuśo bhīmapārthayoḥ |
daivatvācca svabhāvena jyeṣṭhatvād dharmajasya ca |
suprīta eva taṃ cakre yauvarājyābhiṣekiṇam | 18.152 |
ccxv.bhīmārjunāvatho jitvā sarvadikṣu cabhūpatīn |
cakratuḥ karadān sarvān dhṛtarāṣṭrasya durjayau | 18.153 |
tayoḥ prīto'bhavat so'pi paurajānapadāstathā |
bhīṣmadroṇamukhāḥ sarve'pyatimānuṣakarmaṇā | 18.154 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
bhīmārjunadigvijayo nāma aṣṭādaśo'dhyāyaḥ
ccxvi.(pāṇḍavarājyalābhaḥ )
atha ekonaviṃ śo'dhyāyaḥ
Oṃ | evaṃ śubhoccaguṇavatsu janārdanena yukteṣu pāṇḍuṣu caratsvadhikaṃ śubhāni |
nāstikyanītimakhilāṃ gurudevatādisatsvañjasaiva jagṛhurdhṛtarāṣṭraputrāḥ | 19.1 |
nāmnā kaṇi ṅka iti cāsurako dvijo'bhūcchiṣyaḥ suretaraguroḥ śakunerguruḥ saḥ |
nītiṃ sa kutsitatamāṃ dhṛtarāṣṭraputreṣvādhād raho vacanataḥ śakuneḥ samastām | 19.2 |
chadmaiva yatra paramaṃ na surāṇsca pūjyāḥ svārthena vañcanakṛte jagato'khilaṃ ca |
dharmādi kāryamapi yasya mahopādhiḥ syācchreṣṭhaḥ sa eva nikhilāsuradaityasaṅghāt | 19.3 |
ityādi kutsitatamāṃ jagṛhuḥ sma vidyāmajñāta eva dhṛtarāṣṭramukhaiḥ samastaiḥ |
teṣāṃ svabhāvabalato rucitā ca saiva vistāritā ca nijabuddhibalādato'pi | 19.4 |
sampūrṇadurmatiratho dhṛtarāṣṭrasūnustātapyamānahṛdayo nikhilānyahāni |
dṛṣṭvā ṇsriyaṃ paramikāṃ vijayaṃ ca pārtheṣvāhedametya pitaraṃ saha saubalena | 19.5 |
jyeṣṭhasya te'pi hi vayaṃ hṛdayaprajātā nārhatvameva gamitā bhavataiva rājye |
bhrātuḥ kanīyasa utāpi hi dārajātā anyaiśca rājyapadavīṃ bhavataiva nīt āḥ | 19.6 |
rājyaṃ mahacca samavāpsyati dharmasūnustvatto'thavā'nujabalāt prasabhaṃ vayaṃ tu |
dāsā bhavema nijatantubhireva sākaṃ kuntīsutasya parato'pi tadanvayasya | 19.7 |
nā'tmārthamasti mama duḥkhamathātiśuddhalokaprasiddhayaśasastava kīrtināṇsaḥ |
asmannimitta iti duḥkhamato hi sarve'pīcchāma martumatha naḥ kuru cāpyanujñām | 19.8 |
evaṃ svaputravacanaṃ sa niśamya rājā provāca nānuguṇametadaho manaste |
ko nāma pāṇḍutanayeṣu guṇottameṣu prītiṃ na yāti nijavīryabhavoccayeṣu | 19.9 |
te hi svabāhubalato'khilabhūpabhūtiṃ mayyākṛṣanti naca vaḥ pratiṣedhakāste |
tasmācchamaṃ vraja śubhāya kulasya tāta kṣemāya no bhavati vo balavadvirodhaḥ | 19.10 |
evaṃ bruvatyapi nṛpe punarāha pāpa āṇsritya saubalamataṃ yadi naiva pārthān |
anyatra yāpayasi nāgapurāt paretān dṛṣṭvā'khilānapi hi no mudamehi pārthaiḥ | 19.11 |
ccxvii.evaṃ niśamya gaditaṃ sutahārdapāṇsairākṛṣyatā'śu sa nṛpo'ridharecchayaiva |
provāca putramapi te balino na pārthāḥ śakyāḥ purāt tanaya yāpayituṃ kathañcit | 19.12 |
ityukta āha pitaraṃ śakuniṃ nirīkṣya sṛṣṭo mayā vidhirihādya śṛṇuṣva taṃ ca |
āsaṃ strayodaśa samā nagaraṃ praviṣṭeṣveteṣu tāvadayameva vidhirmayeṣṭaḥ | 19.13 |
drauṇerhi nāsti sadṛśo balavān pratāpī so'yaṃ mayā bahuvidhaiḥ paramairupāyaiḥ |
nīto vaśaṃ vaśagato'sya ca mātulena sākaṃ pitā tamanu caiṣa nadīprasūtaḥ | 19.14 |
evaṃ hi sainikagaṇā api dānamānaiḥ prāyo vaśaṃ mama gatā api caiṣa karṇaḥ |
astre bale'pyadhika eva surendrasūnorjeṣye ca mantrabalatastvahameva bhīmam | 19.15 |
triṃ śacchataṃ paramakāḥ suradurlabhāṇsca durvāsaso hi manavo'dya mayā gṛhīt āḥ |
anyatra te pravihitā nahi vīryavantaḥ syurbhīma ityahamamūn na niyojayāmi | 19.16 |
te vīryadā vijayadā api vahnivāristambhādidāḥ sakaladevanikāyarodhāḥ |
vṛṣṭyādyabhīpsitasamastakarā amūbhirjeṣyāmi bhīmamamumekamayātayāmaiḥ | 19.17 |
sauhārdameṣu yadivā'titarāṃ karoṣi tatrāpi naiva hi mayā kriyate virodhaḥ |
vatsyantu vāraṇavate bhavatu sma rāṣṭraṃ teṣāṃ tadeva mama nāgapuraṃ tvadarthe | 19.18 |
evaṃ svaputraparipālanato yaśaste bhūyād vinaśyati paraprasavātipuṣṭau |
j āte bale tava virodhakṛtaśca te syuḥ svārthaṃ hi tāvadanuyāntyapi kevalaṃ tvām | 19.19 |
kṣattaika eva satataṃ paripoṣako'laṃ teṣāṃ mama dviḍatha mantrabalādamuṣya |
paurāṇsca jānapadakāḥ satataṃ dviṣanti māṃ teṣvatīva dṛḍhasauhṛdacetasaśca | 19.20 |
te teṣu dūragamiteṣu nirāṇsrayatvānmāmeva durbalatayā paritaḥ śrayante |
bhīṣmādayaśca nahi tannikaṭe virodhaṃ kuryurvinaśyati gateṣu hi sauhṛdaṃ tat | 19.21 |
bhedaḥ kulasya bhavitā kulanāṇsaheturasmābhireṣu sahiteṣu pure vasatsu |
tasmādupāyabalataḥ pratiyātanīyāste vāraṇāvatamito vihito'pyupāyaḥ | 19.22 |
viṣṇurjayanta iti śambhusahāya āste devotsavaśca sumahān bhavitā'tra suṣṭhu |
ccxviii.bhaktāṇsca te hi nitarāmariśaṅkhapāṇau tvaccoditāḥ samupayānti tamutsavaṃ drāk | 19.23 |
ajñāpya matpuruṣatāṃ puruṣairmadīyairmadhyasthavad bahuguṇā uditāṇsca tatra |
teṣāṃ puro'tra gamanābhiruciśca jātā draṣṭuṃ puraṃ bahuguṇaṃ nanu pāṇḍavānām | 19.24 |
ityuktavatyatha sute sa tathetyuvāca prāpteṣu pāṇḍutanayeṣu tathaiva coce |
j ñātvaiva te'pi nṛpaterhṛdayaṃ samastaṃ jagmuḥ piteti pṛthayā saha nītihetoḥ | 19.25 |
bhīmastadā ha bhavitā'tra hi bhaikṣacāra ityeva samyaganuvidya nijaṃ na karma |
tyājyaṃ tviti pratijagāda nijāgrajāya yāmo vayaṃ natu gṛhāt sa hi naḥ svadharmaḥ | 19.26 |
niṣkāl . ayanti yadi no nijadharmasaṃ sthān yotsyāmahe'tra nahi dasyuvadho'pyadharmaḥ |
ityūcivāṃ samamumāha ca dharmasūnuḥ kīrtirvinaśyati hi no gurubhirvirodhe | 19.27 |
ityuktavākyamamumagrajamanvagāt sa bhīmaḥ pradarśya nijadharmamathānuvṛttyai |
doṣo bhavedubhayato yata eva tena vācyaḥ svadharma uta na sthitiratra kāryā | 19.28 |
kīrtyarthameva nijadharmapariprahāṇe prāpte'grajasya vacanāt pravihātumeva |
bhīmasya doṣamubhayaṃ pratihantumīśo jyeṣṭhaṃ cakāra hariratra sutaṃ vṛṣasya | 19.29 |
hantavyatāmupagateṣu suyodhanādiṣvanyopadhānnahi bhavennijadharma eva |
pūrvaṃ vadhe nahi samastaśa eva doṣāsteṣāṃ prayānti vivṛtiṃ ca tadarthato'pi | 19.30 |
kṣattā'tha cā'ha suvaco'ntyajabhāṣayaiva dharmātmajaṃ viṣahutāṇsabhayāt pratīt āḥ |
ādhvaṃ tviti sma sa tatheti vaco'pyudīrya prāyācca vāraṇavataṃ pṛthayā'nujaiśca | 19.31 |
t ān hantumeva ca tadā dhṛtarāṣṭrasūnurlākṣāgṛhaṃ sapadi kāñcanaratnagūḍham |
kṛtvā'bhyayātayadamutra hi viṣṇupadyā svāmātyameva ca purocananāmadheyam | 19.32 |
pūrvaṃ prahasta iti yastvabhavat supāpaḥ so'bhyetya pāṇḍutanayānabhavacca mantrī |
duryodhanaṃ prativihāya bhavatsakāṇsamāyāta ityavadadeṣu sakūṭavākyam | 19.33 |
divyaṃ gṛhaṃ ca bhavatāṃ hi mayopanītaṃ prītyaiva pāpamanuyātumahaṃ na śaktaḥ |
yuṣmāsu dharmadhṛtimatsu sadā nivatsya ityūcivāṃ samamumāhuraho subhadram | 19.34 |
ccxix.dṛṣṭvaiva jātuṣagṛhaṃ vasayā sametaṃ tadgandhato vṛṣasutaḥ pavamānajātam |
taṃ cātipāpamavadat sumukhaiṣa pāpo hantuṃ na icchati sadā bhava ca pratītaḥ | 19.35 |
kṣattā'tha nītibalato'khilalokavṛttaṃ j ānan svacāramukhataḥ khanakāya coce |
uktvaiva dharmatanayāya madīyavākyaṃ pūrvoktamāṇsu kuru tatra bilaṃ sudūram | 19.36 |
cakre sa caivamatha vartma vṛticchalena dvāraṃ ca tasya sa pidhāya yayau gṛhaṃ svam |
bhīmaḥ purocana ubhāvapi tau vadhāya cchidrārthinau mitha utoṣaturabdakārddham | 19.37 |
tasyāgrajā ca sahitā sutapañcakena tatrā'gamat tadanu mārutireṣa kālaḥ |
itthaṃ vicintya sa niśāmya ca tān prasuptān bhrātḸṛṃ śca mātaramathā'śu bile nyadhāt prāk | 19.38 |
taṃ bhāgineyasahitaṃ bhaginīṃ ca tasya pāpāṃ dadāha sagṛhāṃ pavamānasūnuḥ |
sā'pyāgatā hi garal . ena nihantumetān bhīmasya pūrvabhujito na śaśāka caitat | 19.39 |
taptaṃ tayā sasutayā ca tapo nitāntaṃ syāṃ sūnubhiḥ saha balādaditistathā'bdāt |
tasyā adācca giriśo yadi putrakaistvaṃ yuktā na yāsi mṛtimeṣa varastaveti | 19.40 |
j ānannidaṃ sakalameva sa bhīmaseno hatvā sutaiḥ saha kubuddhimimāṃ hi taṃ ca |
bhrātḸṛṃ śca mātaramudūhya yayau bilāt sa nirgatya bhītivaśato'balatāṃ prayātān | 19.41 |
j ñātvā purocanavadhaṃ yadi bhīṣmamukhyairvaicitravīryatanayā abhiyodhayeyuḥ |
kiṃ no bhavediti bhayaṃ samuhad viveśa bhīmaṃ tvṛte ca tanayān sakalān pṛthāyāḥ | 19.42 |
bhīmo'bhayo'pi gurubhiḥ svamukhena yuddhamaprīyamāṇa uta dharmajavākyahetoḥ |
ūhyaiva tānapi yayau dyunadīṃ ca tīrtvā kṣattrā'tisṛṣṭamadhiruhya jalaprayāṇam | 19.43 |
viśvāsitā vidurapūrvavacobhireva dāṇsoditābhiradhiruhya ca bhīmapṛṣṭham |
sarve yayurvanamathābhyudite ca sūrye dṛṣṭvaiva sapta mṛtakānarudaṃ śca paurāḥ | 19.44 |
hā pāṇḍavānadahadeṣa hi dhārtarāṣṭro dharmasthitān kumatireva purocanena |
so'pyeṣa dagdha iha daivavaśāt supāpaḥ ko nāma satsu viṣamaḥ prabhavet sukhāya | 19.45 |
paurebhya eva nikhilena ca bhīṣmamukhyā vaicitravīryasahitāstu niśamya heti |
ūcuḥ suduḥkhitadhiyo'tha suyodhanādyāḥ kṣattā mṛṣaiva ruruduryuyujuśca karma | 19.46 |
ccxx.bhīmo'pyudūhya vanamāpa hiḍimbakasya bhrātḸṛn pṛthāṃ ca tṛṣitairabhiyācitaśca |
pānīyamuttarapaṭe'mbujapatranaddhaṃ dūrādudūhya dadṛśe svapato'tha tāṃ śca | 19.47 |
rakṣārthameva parijāgrati bhīmasene rakṣaḥ svasāramabhiyāpayate hiḍimbīm |
sā rūpametya śubhameva dadarśa bhīmaṃ sākṣāt samastaśubhalakṣaṇasārabhūtam | 19.48 |
sā rākṣasītanumavāpa surendralokaśrīreva śakradayitā tvaparaiva śacyāḥ |
śāpāt spṛdhā patimavāpya ca mārutaṃ sā prāptuṃ nijāṃ tanumayācata bhīmasenam | 19.49 |
t āṃ bhīma āha kamanīyatanuṃ na pūrvaṃ jyeṣṭhādupaimi vanitāṃ nahi dharma eṣaḥ |
sā cā'ha kāmavaśagā punaretadeva svāveśayugdhi marudagryaparigrahasya | 19.50 |
sā bhāratī varamimaṃ pradadāvamuṣyai svāveśamātmadayitasya ca saṅgamena |
śāpād vimuktimatitīvratapaḥ prasannā tenā'ha sā nijatanuṃ pavamānasūnoḥ | 19.51 |
j ñānaṃ ca naijamabhidarśayituṃ punaśca prāheśvaro'khilajagadgururindireśaḥ |
vyāsasvarūpa iha cetya paraśva eva māṃ te pradāsyati tadā prakaroṣi me'rthyam | 19.52 |
kāle tadaiva kupitaḥ prayayau hiḍimbo bhīmaṃ nihantumapi tāṃ ca nijasvasāram |
bhakṣārthameva hi purā sa tutāṃ nyayuṅkta netuṃ ca tānatha samāsadadāṇsu bhīmam | 19.53 |
sā bhīmameva śaraṇaṃ prajagāma tāṃ ca bhrātḸṛṃ śca mātaramathāvitumabhyayāt tam |
bhīmaḥ sudūramapakṛṣya sahodarāṇāṃ nidrāprabhaṅgabhayato yuyudhe'munā ca| 19.54 |
tau muṣṭibhistarubhiraśmabhiradribhiśca yuddhvā nitāntaravataḥ pratibodhitāṃ stān |
sañcakratustadanu sodarasambhramaṃ taṃ dṛṣṭvaiva mārutirahannurasi sma rakṣaḥ | 19.55 |
tad bhīmabāhubalatāḍitamīśavākyāt sarvairajeyamapi bhūmital . e papāta |
vaktrasravadbahulaśoṇitamāpa mṛtyuṃ prāyāt tamo'ndhamapi nityamatha krameṇa | 19.56 |
hatvaiva śarvararakṣitarākṣasaṃ taṃ sarvairavadhyamapi sodaramātṛyuktaḥ |
bhīmo yayau tamanu sā prayayau hiḍimbī kuntīṃ yudhiṣṭhiramathāsya kṛte yayāce | 19.57 |
t ābhyāmanūktamapi yanna karoti bhīmaḥ prādurbabhūva nikhiloruguṇābhipūrṇaḥ |
ccxxi.vyāsātmako hariranantasukhāmburāṇsirvidyāmarīcivitataḥ sakalottamo'lam | 19.58 |
dṛṣṭvaiva taṃ paramamodina āṇsu pārthā mātrā sahaiva paripūjya guruṃ viriñceḥ |
ullāl . it āṇsca hariṇā paramātihārdaprotphullapadmanayanena tadopaviṣṭāḥ | 19.59 |
t ān bhaktinamraśirasaḥ samudīkṣya kṛṣṇo bhīmaṃ jagāda nata āṇsu hiḍimbayā ca|
etāṃ gṛhāṇa yuvatīṃ surasadmaśobhāṃ j āte sute sahasutā pratiyātu caiṣā | 19.60 |
evaṃ bruvatyagaṇitoruguṇe rameśa Oṃ ityudīrya kṛtavāṃ śca tathaiva bhīmaḥ |
skandhena cohya vibudhācaritapradeśān bhīmaṃ prayātyudaya eva raverhiḍimbī | 19.61 |
sā nandanādiṣu vaneṣu vihṛtya tena sāyaṃ prayāti pṛthayā sahitāṃ śca pārthān |
evaṃ yayāvapi tayoriha vatsarārddho jātaśca sūnurativīryabalopapannaḥ | 19.62 |
devo'pi rākṣasatanurnirṛtiḥ purā yaāveśayuk ca giriśasya ghaṭotkacākhyaḥ |
pūrvaṃ ghaṭopamamamuṣya śiro babhūva keśā nimeṣata udāsurato hi nāma | 19.63 |
j āte sute samayato bhagavatkṛt āt sa bhīmo jagāda sasutāṃ gamanāya tāṃ ca |
smṛtyā'bhiyāna ubhayorapi sā pratijñāṃ teṣāṃ vidhāya ca yayau suralokameva | 19.64 |
vyāso'pi pāṇḍutanayaiḥ sahito bakasya raudrād varājjayavadhāpagatasya nityam |
yāto vadhāya paramāgaṇitorudhāmā pūrṇākṣayorusukha āṇsu tadaikacakrām | 19.65 |
t ān brāhmaṇasya ca gṛhe praṇidhāya kṛṣṇaḥ śiṣyā mamaita iti viprakumārarūpān |
āyāmi kāla iti tānanuśāsya cāyāt te tatra vāsamatha cakruranūcya vedān | 19.66 |
bhikṣāmaṭatsu satataṃ pratihuṅkṛtena bhīme viśāṃ sadana eva gṛhapramāṇam |
bhāṇḍaṃ kulālavihitaṃ pratigṛhya gacchatyāṇsaṅkayā'vagamanasya tamāha dhārmaḥ | 19.67 |
sthūlaṃ hi sadma pṛthivīsahitaṃ tvarakṣa uddhṛtya vahnimukhatastadu caikadoṣṇā |
bhāṇḍaṃ tadarthamuru kumbhakareṇa dattaṃ bhikṣāṃ ca tena carasi pratihuṅkṛtena | 19.68 |
dharmasya te suniyaterbalataśca bodho bhūyāt suyodhanajanasya tato bhayaṃ me |
mātrā sahaiva vasa phalgunapūrvakaistvamānītameva paribhuṅkṣva natu vrajethāḥ | 19.69 |
ccxxii.ityukta āṇsu sa cakāra tathaiva bhīmaste'pi svadharmaparirakṣaṇahetumaunāḥ |
bhikṣāṃ carantyatha caturṣvapi teṣu yāteṣvekatra mātṛsahitaḥ sa kadācidāste | 19.70 |
tatkāla eva ruditaṃ nijavāsahetorviprasya dārasahitasya niśamya bhīmaḥ |
strībālasaṃ yutagṛhe śiśulāl . anādau lajjediti sma jananīmavadannacāgāt | 19.71 |
j ānīhi vipraruditaṃ kuta ityataśca yogyaṃ vidhāsya iti sā prayayau ca śīghram |
sā saṃ vṛtaiva sakalaṃ vacanaṃ gṛhe'sya śuśrāva vipravara āha tadā priyāṃ saḥ | 19.72 |
dātavya eva hi karo'dya ca rakṣaso'sya sākṣād bakasya girisannibhabhakṣyabhojyaḥ |
puṃ sā'nasā ca sahitānaḍuhā pumāṃ stu naivāsti no'pradadatāṃ ca samastanāṇsaḥ | 19.73 |
anyatra yāma iti pūrvamudāhṛtaṃ me naitat priye tava manogatamāsa tena |
yāsyāmi rākṣasamukhaṃ svayameva martuṃ bhāryainamāha na bhavānahamatra yāmi | 19.74 |
arthe tavādya tanusantyajanādahaṃ syāṃ loke satīpracarite tadṛte tvadhaśca |
kanyā'ha cainamahameva na kanyayā'rtha ityukta āha dhigiti sma sa vipravaryaḥ | 19.75 |
kanyoditā bata kuladvayatāriṇīti jāyā sakheti vacanaṃ śrutigaṃ sutaśca |
ātmaiva tena natu jīvanahetuto'haṃ dhīpūrvakaṃ nṛśanake pratipādayāmi | 19.76 |
evaṃ rudatsu sahiteṣu kumārako'sya prāha svahastagatṛṇaṃ pratidarśya caiṣām |
etena rākṣasamahaṃ nihaniṣya evetyukte suvākyamanu sā praviveśa kuntī | 19.77 |
pṛṣṭastayā'ha sa tu vipravaro bakasya vīryaṃ balaṃ ca ditijāribhirapyasahyam |
saṃ vatsaratrayayute daśake karaṃ ca prātisvikaṃ daśamukhasya ca mātulasya | 19.78 |
śrutvā tamugrabalamatyuruvīryameva rāmāyaṇe raghuvaroruśarātibhītam |
viṣṭaṃ bileṣvatha nṛpān vaśamāṇsu kṛtvā bhītyaiva taistadanu dattakaraṃ nananda | 19.79 |
evaṃ balāḍhyamamumāṇsu nihatya bhīmaḥ kīrtiṃ ca dharmamadhikaṃ pratiyāsyatīha |
sarve vayaṃ ca tamanu pragṛhītadharmā yāsyāma ityavadadāṇsu dharāsuraṃ tam | 19.80 |
santi sma vipravara pañca sutā mamādya teṣveka eva naravairimukhāya yātu |
ityukta āha sa na te sutavadhyayā'haṃ pāpo bhavāni tava hanta mano'tidhīram | 19.81 |
ccxxiii.uktaivamāha ca pṛthā tanaye madīye vidyā'sti dikpatibhirapyaviṣahyarūpā |
ukto'pi no gurubhireṣa niyuṅkta etāṃ vadhyastathā'pi na surāsurapālakaiśca | 19.82 |
uktvaivametya nikhilaṃ ca jagāda bhīma uddharṣa āsa sa niśamya mahāsvadharmam |
prāptaṃ vilokya tamatīva vighūrṇanetraṃ dṛṣṭvā jagāda yamasūnurupetya cānyaiḥ | 19.83 |
mātaḥ kimeṣa mudito'titarāmiti sma tasmai ca sā nikhilamāha sa cābravīt tām |
kaṣṭaṃ tvayā kṛtamaho balameva yasya sarve śritā vayamamuṃ ca nihaṃ si bhīmam | 19.84 |
yadbāhuvīryaparamāṇsrayato hi rājyamicchāma eva nikhilārivadhaṃ svadharmam |
so'yaṃ tvayā'dya niśicārimukhāya mātaḥ prasthāpyate vada mamā'śu kayaiva buddhyā | 19.85 |
ityuktavantamamumāha sudhīrabuddhiḥ kuntī na putraka nihantumayaṃ hi śakyaḥ |
sarvaiḥ surairasurayogibhirapyanena cūrṇīkṛto hi śataśṛṅgagiriḥ prasūtyām | 19.86 |
eṣa svayaṃ hi marudeva narātmako'bhūt ko nāma hantumimamāptabalo jagatsu |
ityevamastviti sa tāmavadat paredyurbhīmo jagāma śakaṭena kṛtorubhogaḥ | 19.87 |
gatvā tvaran bakavanasya sakāṇsa āṇsu bhīmaḥ sa pāyasasubhakṣyapayoghaṭādyaiḥ |
yuktaṃ ca śailanibhamuttamamādyarāṇsiṃ sparśāt puraiva narabhakṣiturattumaicchat | 19.88 |
tenaiva cānnasamitau paribhujyamāna utpāṭya vṛkṣamamumādravadāṇsu rakṣaḥ |
vāmena mārutirapohya tadā prahārān hastena bhojyamakhilaṃ sahabhakṣyamādat | 19.89 |
pītvā payo tvarita enamavīkṣamāṇa ācamya tena yuyudhe guruvṛkṣaṇsailaiḥ |
tenā'hato'tha bahubhirgiribhirbalena jagrāha cainamatha bhūmital . e pipeṣa | 19.90 |
ākramya pādamapi pādatal . ena tasya dorbhyāṃ pragṛhya ca paraṃ vidadāra bhīmaḥ |
mṛtvā sa coru tama eva jagāma pāpo viṣṇudviḍeva hi śanairanivṛtti cogram | 19.91 |
hatvā tamakṣatabalo jagadantakaṃ sa yo rākṣaso na vaśa āsa jarāsutasya |
bhaumasya pūrvamapi no bharatasya rājño bhīmo nyadhāpayadamuṣya śarīramagre | 19.92 |
dvāryeva tat pratinidhāya punaḥ sa bhīmaḥ snātvā jagāma nijasodarapārśvameva |
ccxxiv.śrutvā'sya karma paramaṃ tutuṣuḥ sametā mātrā ca te tadanuvavrurataḥ purasthāḥ | 19.93 |
dṛṣṭvaiva rākṣasaśarīramuru prabhīt ā jñātvaiva hetubhiratha kramaśo mṛtaṃ ca |
viprasya tasya vacanādapi bhīmasenabhagnaṃ niśamya paramaṃ tutuṣuṇsca tasmai | 19.94 |
annātmakaṃ karamamuṣya ca sampracakruḥ so'pyetamāṇsu narasiṃ havapurdharasya |
cakre harestadanu satyavatīsutasya viṣṇorhi vākpracuditāḥ prayayustataśca | 19.95 |
utpattipūrvakakathāṃ drupadātmajāyā vyāso hyanūcya jagatāṃ gururīśvareśaḥ |
yātetyacodayadathāpyapare dvijāgryāstān brāhmaṇā iti bhujirbhavatīti cocuḥ | 19.96 |
pūrvaṃ hi pārṣata imān jatugehadagdhān śrutvā'tiduḥkhitamanāḥ punareva mantraḥ |
yājopayājamukhanissṛta evameṣa nāsatyatārha iti jīvanameṣu mene | 19.97 |
yatrakvacit prativasanti nilīnarūpāḥ pārthā iti sma sa tu phalgunakāraṇena |
cakre svayambaravighoṣaṇamāṇsu rājasvanyairadhāryadhanurīśavarācca cakre | 19.98 |
tatkāla eva vasudevasuto'pi kṛṣṇaḥ sampūrṇanaijaparibodhata eva sarvam |
j ānannapi sma halinā sahito jagāma pārthān niśamya ca mṛt ānatha kulyahetoḥ | 19.99 |
sa prāpya hastinapuraṃ dhṛtarāṣṭraputrān saṃ vañcayaṃ stadanusārikathāṇsca kṛtvā |
bhīṣmādibhiḥ parigato'priyavajjagāma dvārāvatīmuditapūrṇasunityasaukhyaḥ | 19.100 |
tasyāntare hṛdikasūnuranantaraṃ svaṃ śvāphalkibuddhibalamāṇsrita ityuvāca |
satrājideṣa hi purā pratijajña enāmasmatkṛte svatanayāṃ maṇinā sahaiva | 19.101 |
sarvāṃ śca naḥ punarasāvavamatya kṛṣṇāyādāt sutāṃ jahi ca taṃ niśi pāpabuddhim |
ādāya ratnamupayāhi ca nau virodhe kṛṣṇasya dānapatinā saha sāhyamemi | 19.102 |
ityukta āṇsu kumatiḥ sa hi pūrvadehe daityo yatastadakarodatha satyabhāmā |
ānandasaṃ vidapi lokaviḍambanāya tad dehamasya tilaje patimabhyupāgāt | 19.103 |
śrutvā tadīyavacanaṃ bhagavān purīṃ svāmāyāta eva tu niśamya mahotsavaṃ tam |
pāñcālarājapuruṣoditamāṇsu vṛṣṇivaryairagānmusalinā saha tatpurīṃ ca | 19.104 |
ccxxv.bhīmo'pi rudravararakṣitarākṣasaṃ taṃ hatvā tṛṇopamatayā haribhaktavandyaḥ |
uṣyātha tatra katiciddinamacyutasya vyāsātmano vacanataḥ prayayau nijaiśca | 19.105 |
maṅgalyametadatulaṃ pratiyāta śīghraṃ pāñcālakān paramabhojanamatra siddhyet |
viprairitastata itīritavākyamete śṛṇvanta eva paricakramuruttarāṇsām | 19.106 |
ṣaṇṇāṃ ca madhyagamudīrṇabhujaṃ viśālavakṣasthalaṃ bahal . apauruṣalakṣaṇaṃ ca |
dṛṣṭvaiva mārutimasāvupalapsyatīha kṛṣṇāmiti sma ca vacaḥ pravadanti viprāḥ | 19.107 |
rātrau divā ca satataṃ pathi gacchamānāḥ prāpuḥ kadācidatha viṣṇupadīṃ niśāyām |
sarvasya rakṣitumagādiha pṛṣṭhatastu bhīmo'gra eva śatamanyusuto'ntarā'nye | 19.108 |
prāpte tadolmukadhare'rjuna eva gaṅgāṃ gandharvarāja iha citraratho'rddharātre |
dṛṣṭvaiva viprarahitānudakāntarasthaḥ kṣatrātmajā iti ha dharṣayituṃ sa cā'gāt | 19.109 |
hantā'smi vo hyupagatānudakāntamasyā nadyāṇsca martyacaraṇāya niṣiddhakāle |
itthaṃ vadantamamumāha surendrasūnurgandharva nāstraviduṣāṃ bhayamasti te'dya | 19.110 |
sarvaṃ hi phenavadidaṃ bahulaṃ balaṃ te nārthapradaṃ bhavati cāstravidi prayuktam |
ityuktavantamamumuttamayānasaṃ stho bāṇān kṣipannabhisasāra sureśabhṛtyaḥ | 19.111 |
āgneyamastramabhimantrya tadolmuke sa cikṣepa śakratanayo'sya rathaśca dagdhaḥ |
taṃ cāgninā parigṛhītamabhipragṛhya keśeṣu sañcakarṣā'śu surendrasūnuḥ | 19.112 |
pārthena sandharṣitaḥ śaraṇaṃ jagāma dharmātmajaṃ tamapi so'tha nijāstramugram |
sañjahra eva tata āsa ca nāmato'sāvaṅgāravarṇa iti varṇaviparyayeṇa | 19.113 |
gandharva ulbaṇasuraktatanuḥ sa bhūtvā svarṇāvadāta uta pūrvamupetya sakhyam |
pārthena durlabhamahāstramidaṃ yayāce jānannapi sma nahi tādṛśameṣa veda | 19.114 |
vidyā suśikṣitatamā hi sureśasūnau tāmasya cāvadadasāvapi kālato'smai |
gandharvagāmavadadanvagadṛśyavidyāṃ paścāditi sma puruhūtasutasya vākyāt | 19.115 |
ādhikyataḥ svagatasaṃ vida eva sāmye naivecchati sma nimayaṃ sa dhanañjayo'tra |
dharmārthameva sa tu tāṃ paridāya tasmai kālena saṃ vidamamuṣya ca dharmato'yāt | 19.116 |
ccxxvi.pārthena so'pi bahulāṇsca kathāḥ kathitvā dhaumyasya saṅgrahaṇamāha purohitatve |
dāsyāmi divyaturagāniti so'rjunāya vācaṃ nigadya divamāruhadapyaguste | 19.117 |
te dhaumyamāpya ca purodhasamuttamajñaṃ viprātmajopamatayā viviśuḥ puraṃ ca |
pāñcālakasya nikhilāṃ dadṛśuśca tatra mūrdhāvasiktasamitiṃ samalaṅkṛt āṃ ca | 19.118 |
rājanyamaṇḍalamudīkṣya supūrṇamatra kṛṣṇāṃ pragṛhya sahajaḥ pragṛhītamālām |
teṣāṃ ca madhyamagamat kulavīryasampadyuktāṃ vibhūtimatha cā'ha samastarājñām | 19.119 |
t āṃ śca pradarśya sakalān sa hutāṇsanāṃ śaścāpaṃ ca tat pratinidhāya sapañcabāṇam |
āhābhibhāṣya sakalān nṛpatīnathoccairdīpyaddhutāṇsanavapurghanatulyaghoṣaḥ | 19.120 |
etena kārmukavareṇa tarūparisthaṃ matsyāvabhāsamudake prativīkṣya yena |
etaiḥ śaraiḥ pratihato bhavatīha matsyaḥ kṛṣṇā'nuyāsyati tamadya narendravīrāḥ | 19.121 |
ityasya vākyamanu sarvanarendraputrā uttasthuruddhatamadāṇscalakuṇḍalāsyāḥ |
astraṃ balaṃ ca bahu naijamabhīkṣamāṇāḥ spardhanta eva ca mithaḥ samalaṅkṛt āṅgāḥ | 19.122 |
kecinnirīkṣya dhanuretya na me suśakyamityeva cāpayayuranya uta pracālya |
tatrā'sasāda śiśupāla urupratāpaḥ saṅgṛhya tat samanuropaṇayatna āsīt | 19.123 |
māṣāntarāya sa cakarṣa yadaiva koṭyā unnamya tat pratijaghāna tameva cā'śu |
anyatra phalgunata etadaśakyamevetyañjo girīśavarataḥ sa yayau ca bhagnaḥ | 19.124 |
madreśa etya cakṛṣe sthaviro'pi vīryāccedīśato'pyadhikameva sa mudgamātre |
śiṣṭe'munā pratihataḥ sa yayāvaśakyaṃ matvā'tmanastadanu bhūpatayo viṣaṇṇāḥ | 19.125 |
sanneṣu bhūpatiṣu māgadha āsasāda so'vajñayaiva balavīryamadena dṛptaḥ |
cāpaṃ cakarṣa calapādatal . o balena śiṣṭe sa sarṣapamite'bhihato'munaiva | 19.126 |
j ānunyamuṣya dharaṇīṃ yayatustadaiva darpeṇa cāsthirapadaḥ sthitimātrahetoḥ |
raudrād varāt sa jal . atāṃ gamito'tha rājā rājñāṃ mukhānyanabhivīkṣya yayau svarāṣṭram | 19.127 |
prāyo gatāstamanu bhūpatayo'tha karṇo duryodhanārthamanugṛhya dhanuścakarṣa |
ccxxvii.rāmādupāttaśubhaśikṣitamātrato'sau romāvaśiṣṭamakarod dhanuṣo'ntamāṇsu | 19.128 |
tasmiṃ śca tena vihate pratisannivṛtte bhīmārjunau dvijasadasyupasanniviṣṭau |
uttasthatū raviśaśipratimānarūpau vipreṣu tatra ca bhiyā vinivārayatsu | 19.129 |
viprāṇsca kecidatiyuktamimau hi vīrau devopamāviti vaco jagadustatastau |
dṛṣṭvaiva kṛṣṇamukhapaṅkajamāṇsu cāpasānnidhyamāyayaturuttamavīryasārau | 19.130 |
tatrārjunaḥ pavanajāt priyato'pyanujñāmādāya keśavamajaṃ manasā praṇamya |
kṛtvā guṇānvitamado dhanuraśrameṇa yantrāntareṇa saśarairadhunocca lakṣam | 19.131 |
kṛṣṇā tadā'sya vidadhe navakañjamālāṃ madhye ca tāṃ pratividhāya narendraputrau |
bhīmārjunau yayaturacyutamābhinamya kṣubdhaṃ tadā nṛpavarābdhirimāvadhāvat | 19.132 |
draṣṭuṃ hi kevalagatirnatu kanyakāyā arthe na cāpamiha vṛṣṇivarāḥ spṛśantu |
ityājñayaiva varacakradharasya lipsāmapyatra cakruriha naiva yadupravīrāḥ | 19.133 |
bhīmastu rājasamitiṃ pratisamprayātāṃ dṛṣṭvaiva yojanadaśocchrayamāṇsu vṛkṣam |
ārujya sarvanṛpatīnabhito'pyatiṣṭhad dṛṣṭvā palāyanaparāṇsca babhūvurete | 19.134 |
bhīmo'yameṣa puruhūtasuto'nya ete pārthā iti sma haline harirabhyavocat |
dṛṣṭvaiva so'pi mudamāpa śineśca pautraḥ khaḍgaṃ pragṛhya harṣāt paripupluve'tra | 19.135 |
prīteṣu sarvayaduṣu prapalāyiteṣu duryodhanādinṛpatiṣvakhileṣu bhīmāt |
karṇo'bhyayāddharihayātmajamāṇsu madrarājo jagāma pavanātmajameva vīraḥ | 19.136 |
vipreṣu daṇḍapaṭadarbhamahājināni kopāt kṣipatsu na vināṇsanamatra bhūyāt |
kṣatrasya vairata iti drupade ca kṛṣṇaṃ viprāṃ śca yācati sa mārutirāra śalyam | 19.137 |
vṛkṣaṃ tvasau pratinidhāya ca madrarājaṃ dorbhyāṃ pragṛhya javato gagane nidhāya |
bandhutvato bhuvi śanairadadhāt sa tasya vijñāya vīryamagamannijarājadhānīm | 19.138 |
pārtho'pi tena dhanuṣā yuyudhe sma karṇaṃ so'pyastrabāhubalamāviramutra cakre |
tau dhanvināmanupamau ciramasyatāṃ ca sūryātmajo'tra vacanaṃ vyathito babhāṣe | 19.139 |
ccxxviii.tvaṃ phalguno harihayo dvijasattapo vā mūrtaṃ na me pramukhataḥ sthitimanya īṣṭe |
yo vā'smi ko'pi yadi te kṣamamadya bāṇān muñcānyathehi raṇatastviti pārtha āha | 19.140 |
kāryaṃ na me dvijavaraiḥ pratiyodhanenetyuktvā yayau ravisutaḥ sa suyodhanādyaiḥ |
nāgāhvayaṃ puramatha drupadātmajāṃ t āmādāya cārjunayutaḥ prayayau sa bhīmaḥ | 19.141 |
agre'śviputrasahitaḥ sa tu dharmasūnuḥ prāyāt kulālagṛhamanvapi bhīmapārthau |
bhikṣeti tairabhihite prajagāda kuntī bhuṅgdhvaṃ samastaśa iti pradadarśa kanyām | 19.142 |
prāmādikaṃ ca vacanaṃ na mṛṣā tayoktaṃ prāyo hi tena kathametaditi sma cintā |
teṣāṃ babhūva vasudevasuto hariśca tatrā'jagāma parameṇa hi sauhṛdena | 19.143 |
sambhāṣya taiḥ sa bhagavānamitātmaśaktiḥ prāyānnijāṃ puramamā yadubhiḥ samastaiḥ |
j ñātuṃ ca tān niśi sa tu drupadaḥ svaputraṃ prāsthāpayat sa ca vilīnaṃ imānapaśyat | 19.144 |
bhikṣānnabhojina uto bhaginīṃ nijāṃ ca tatrātitṛptahṛdayāmatha yuddhavārtām |
teṣāṃ niśamya nadatāṃ dhanavad gabhīrāṃ kṣatrottamā iti matiṃ sa cakāra vīraḥ | 19.145 |
prātastu tasya janiturvacasā purodhāstān prāpya mantravidhinā marudātmajena |
sampūjito'tividuṣā pratigṛhya tāṃ śca prāveśayannṛpatigehamamaiva mātrā | 19.146 |
t ānāgatān samabhipūjya nijātmajāṃ ca viprādiyogyapṛthaguktapadārthajātaiḥ |
pūrṇān gṛhāṃ ścatura eva dideśa rājā tatrā'yudhādiparipūrṇagṛhaṃ ca te'guḥ | 19.147 |
ceṣṭāsvarākṛtivivakṣitavīryaśauryaprāgalbhyapūrvakaguṇaiḥ kṣitibhartṛputrān |
vijñāya tān drupada etya ca dharmasūnuṃ papraccha ko'si naravarya vadasva satyam | 19.148 |
sa prāha mandahasitaḥ kimihādya rājan pūrvaṃ hi varṇaviṣaye na viśeṣa uktaḥ |
putrīkṛte tava sutena tu lakṣavedha ukto narendrasamitau sa kṛto'pyanena | 19.149 |
evaṃ bruvāṇamatha taṃ pṛthayā sahaiva rājā vadeti punareva yayāca eṣaḥ |
sarvaṃ pṛthā'pyavadatāṃ sa ca tena tuṣṭo vācaṃ jagāda kṛtakṛtya ihā'samadya | 19.150 |
pārthārthameva hi mayaiṣa kṛtaḥ prayatnastvaṃ phalguno'nya utavā'dya karaṃ sutāyāḥ |
gṛhṇātvitīrita imaṃ sa tu dharmasūnurāha sma sarva iti me manasi prarūḍham | 19.151 |
ccxxix.nātra pramā mama hṛdi pratibhātyathāpi dharmācalā mama matirhi tadeva mānam |
ityuktavatyapi sahaiva sutena rājā naivaicchadatra bhagavānagamacca kṛṣṇaḥ | 19.152 |
vyāsaṃ tamīkṣya bhagavantamagaṇyapūrṇanityāvyayātmaguṇamāṇsu samasta eva |
natvā'bhipūjya varapīṭhagatasya cā'jñāmādāya copaviviśuḥ sahitāstadante | 19.153 |
kṛṣṇastadā'ha nṛpatiṃ prati dehi kanyāṃ sarvebhya eva vṛṣavāyupurandarā hi|
nāsatyadasrasahitā ima eva indrāḥ pūrve ca sampratitanaśca harerhi paścāt | 19.154 |
eṣāṃ śriyaśca nikhilā apicaikadehāḥ putrī tavaiva na tato'tra viruddhatā hi|
ityuktavatyapi yadā drupadaścakāra saṃ vādinīṃ na dhiyamenamathā'ha kṛṣṇaḥ | 19.155 |
divyaṃ hi darśanamidaṃ tava dattamadya paśyā'śu pāṇḍutanayān divi saṃ sthitāṃ stvam |
etāṃ ca te duhitaraṃ saha taiḥ pṛthaksthāṃ tallakṣaṇaiḥ saha tataḥ kuru te yatheṣṭam | 19.156 |
ityuktavākyamanu tān sa dadarśa rājā kṛṣṇaprasādabalato divi tādṛśāṃ śca |
etān niśāmya caraṇau jagadīśituśca bhīto jagāma śaraṇaṃ tadanādareṇa | 19.157 |
datvā'bhayaṃ sa bhagavān drupadasya kārye tenomiti sma kathite svayameva sarvām |
vaivāhikīṃ kṛtimatha vyadadhācca dhaumyayuktaḥ krameṇa jagṛhurnikhilāṇsca pāṇim | 19.158 |
pāñcālakeṣu ca mahotsava āsa rājā tuṣṭo'bhavat saha sutaiḥ svajanaiśca sarvaiḥ |
pauraiśca jānapadikaiśca yathaiva rāme datvā sutāṃ janaka āpa mudaṃ tato'nu | 19.159 |
udbāhya tatra nivasatsu ca pāṇḍaveṣu ṇsrutvaiva rāmasahitaḥ saha yādavaiśca |
ādāya pāribarhaṃ bahulaṃ sa kṛṣṇa āyānmudaiva pṛthayā sahitāṃ śca pārthān | 19.160 |
dṛṣṭvaiva taṃ mumudurāṇsu kurupravīrā āṇsliṣya kṛṣṇamatha nemurasau ca kṛṣṇām |
dṛṣṭvā pradāya gṛhayogyasamastabhāṇḍaṃ sauvarṇamebhya uru bhūṣaṇamacyuto'dāt | 19.161 |
devāṅgayogyaśubhakuṇḍalahāramaulikeyūravastrasahitānyurubhūṣaṇāni |
ṣaṇṇāṃ pṛthakpṛthagadāt pṛthageva yogyānyanyad dadāvatha pitṛṣvasurātmayogyam | 19.162 |
ratnāni gā gajaturaṅgarathān suvarṇabhārān bahūnapi dadāvatha cā'śiṣo'gryāḥ |
ccxxx.vyāso'pyadādiha paratra ca pārṣato'pi bhūṣārathāṇsvagajaratnasukāñcanāni | 19.163 |
dāsīśca dāsasahitāḥ śubharūpaveṣāḥ sahasraśo dadaturatra harirnṛpaśca |
t āsāṃ vicitravasanānyururatnamālāḥ pratyekaśo dadaturapyurubhūṣaṇānām | 19.164 |
māsān bahūnapi vihṛtya sahaiva pārthaiḥ kṛṣṇo yayau yadupurīṃ sahito'grajena |
antarhite bhagavati pratatoruśaktau vyāse ca vatsaramihoṣurime tu pārthāḥ | 19.165 |
vaicitravīryatanayāḥ saha saubalena karṇena sindhupatinā rathahastiyaudhaiḥ |
bhūriśravaḥ prabhṛtibhiśca sahaiva hantuṃ pāñcālarājamaguretya purīṃ punaste | 19.166 |
tairardite svapura āṇsu sa somakānāṃ rājā sutaiḥ saha sasainika udgato'bhūt |
teṣāṃ ca tasya ca babhūva mahān vimardaḥ putrau ca tasya nihatau vidhutāṇsca senāḥ | 19.167 |
citre hate samara āṇsu sacitraketau dhāvatsu sainikavareṣu ca pārṣatasya |
pārthā rathairabhiyayurdhṛtacāpabāṇā vaicitravīryatanayān ravisūnuyuktān | 19.168 |
taisteṣu pañcasu samaṃ pratiyodhayatsu bhūriśravāḥ saravijo virathaṃ cakāra |
śakrātmajaṃ tadanu parvatasannikāṇsaṃ dorbhyāṃ tu mārutiruruṃ tarumudbabarha | 19.169 |
āyāntamīkṣya taruhastamimaṃ samīrasūnuṃ suyodhanamukhā nikhilāḥ sakarṇāḥ |
bhūriśravāḥ śakunibhūrijayadrathāṇsca sarve'pi dudruvuratho viviśuḥ puraṃ svam | 19.170 |
j ñātvā samastamapi tad viduro'grajaṃ svaṃ varddhanta eva tanayā bhavato narendra |
ityāha so'pi muditaḥ svasutena kṛṣṇā prāpteti bhūṣaṇavarāṇyadiśacca vāsaḥ | 19.171 |
pārthā iti sma viduro'vadadāṇsu so'pi svākāragūhanaparo yadi tarhyatīva |
bhadraṃ mṛt ā nahi pṛthāsahitāḥ sma pārthāsteṣāṃ pravṛttimapi me vada sarvaśastvam | 19.172 |
ityukta āha viduraḥ sa hiḍimbavadhyāpūrvāṃ pravṛttimakhilāmapi lakṣavedham |
udbāhamapyatha nadījamukhāṇsca sarve tuṣṭā babhūvurapi vatsaramūṣurevam | 19.173 |
śrutvā'tha kṛṣṇamupayātamuru pradāya ratnaṃ ca pāṇḍutanayeṣu gataṃ punaśca |
t ātapyamānahṛdayāstu suyodhanādyā mantraṃ pracakruratha karṇamukhā yayuśca | 19.174 |
ccxxxi.yuddhāya teṣu punareva rathaiḥ prayāteṣvāhāgrajaṃ sa viduro'pi nadījamukhyān |
ete hi pāpatamacetasa etya pārthān yuddhāya mṛtyumupayānti na saṃ śayo'tra | 19.175 |
bhīmārjunau viṣahituṃ nahi kaścanāsti sāmarthyayuk suravareṣvapi varddhitāste |
j ñātvaiva vatsarata eva mahānadharmasteṣāmupekṣaṇakṛtastadalaṃ niyuṅkṣva | 19.176 |
ānītaye ca viniyujya susāntvapūrvamānīya yojaya nṛpaiṣu tathā'rddharājyam |
evaṃ kṛtaṃ tava bhavet kulavṛddhaye hi dharmāya cobhayavināṇsakaro'nyathā syāḥ | 19.177 |
ityuktavatyanu tathetyavadannadījo droṇaḥ kṛpaśca viduraṃ sa nṛpo'pyuvāca |
yāhyānayeti sa ca vegavatā rathena tatrāgamat tadanu tairabhipūjitaśca | 19.178 |
tatkāla eva vasudevasutaśca kṛṣṇo vyāsaśca tānupasametya durantaśaktī |
ādāya kuntisahitān vidureṇa yuktau nāgāhvayaṃ puramitāṃ saha bhāryayaiva | 19.179 |
teṣvāgateṣu sumahānabhavat praharṣaḥ paurasya jānapadikasya janasya coccaiḥ |
bhīṣmādikāṇsca muditāḥ pratipūjya gehamāveśayan saha nṛpeṇa mahotsavena | 19.180 |
kṛṣṇāmapūjayadatīva ca saubalī sā duryodhanasya dayitāsahitā'tra te'pi |
ūṣustataśca nijaputrakadurvinītyā kṛṣṇānimittamurubhītita āha bhīmāt | 19.181 |
kunti prayāhi sahitā snuṣayā gṛhaṃ svaṃ bhīmād bibhemi nijaputrakadurvinītyā |
kṛṣṇā trilokavanitādhikarūpasārā yasmāditi sma sasutā prayayau gṛhaṃ sā | 19.182 |
ūṣustathaiva parivatsarapañcakaṃ te pāṇḍorgṛhe susukhino'khilabhogayuktāḥ |
kṛṣṇā ca teṣu pṛthageva catuḥ svarūpā reme tathaikatanurapyabhimānibhedāt | 19.183 |
kanyaiva sā'bhavadataḥ prativāsaraṃ ca janmābhavaddhyabhimateḥ pṛthageva nāṇsāt |
prāyo hi nābhimatināṇsamavāpa vāṇī tasmānmarucca sakaleṣvabhiviṣṭa āsīt | 19.184 |
dharmātmajādiṣu marut prativiṣṭa eṣāṃ buddhiṃ vimohya ramate satataṃ tayā yat |
śuddhaiva sā hi tata eva dinedine ca sammohato maraṇavad bhavatīha kanyā | 19.185 |
no suptivat tvidamato'nyavaśatvato hi dehasya saṃ smṛtita eva harerna mohaḥ |
nā'veśavacca tata eva mṛteḥ svarūpametat tvataḥ pratidinaṃ jananāddhi kanyā | 19.186 |
ccxxxii.evaṃ sa vāyuranuviṣṭayudhiṣṭhirādibhīmātmanaiva ramate satataṃ tayaikaḥ |
anyādṛśā hi surabhuktirato'nyarūpā mānuṣyabhuktiriti nātra vicāryamasti | 19.187 |
vāsiṣṭhayādavavṛṣāvapi keśavau tau tatroṣatuḥ paramasauhṛdato hi teṣu |
t ābhyāmanantaguṇapūrṇasukhātmakābhyāṃ pārthāṇsca te mumudire yutasatkathābhiḥ | 19.188 |
pūrvaṃ hi teṣu vanageṣu babhūva kāṇsirājaḥ sutākṛta urukṣitipālayogaḥ |
tatra svayambaragatāṃ dhṛtarāṣṭraputraḥ kanyāṃ balājjagṛha ātmabalātidṛptaḥ | 19.189 |
pūrvaṃ hi rājagaṇane magadhādhirājaḥ saṅkhyāta ityatiruṣā pragṛhītakanye |
duryodhane nṛpatayo yuyudhuḥ sma tena bhagnāṇsca karṇasahitena sahānujena | 19.190 |
bhagneṣu teṣu punarāttaśarāsaneṣu karṇo jagāda dhṛtarāṣṭrasutaṃ prayāhi |
yuktaḥ sahodarajanairgurubhīṣmamukhyayuktasya te na purametya hi gharṣaṇeṇsāḥ | 19.191 |
ekāntato jayamavīkṣya ca nānuyāti bārhadrathaḥ puragatasya jaye na niṣṭhā |
drauṇiṃ ca rudratanumeṣa sadā vijānan no tena yuddhamabhivāñchati rudrabhaktaḥ | 19.192 |
eko'hameva nṛpatīn pratiyodhayiṣya etairmayi pratijite'pi na te'styakīrtiḥ |
ekaṃ ca te'nujamime yadi pauruṣeṇa gṛhṇīyuratra tava kīrtirupaiti nāṇsam | 19.193 |
bhīṣmādayo'pi nahi yodhayituṃ samarthā rājñā hyanena tata eva hi bāhliko'sya |
bhṛtyo babhūva natu bhīṣmamayaṃ yudhe'gād rājā nahīti naca tena virodha āsīt | 19.194 |
ityukta āṇsu sa vimṛśya yayau puraṃ svaṃ karṇo'pi taiḥ pratiyuyodha jigāya cainān |
karṇasya vīryamagaṇayya jarāsuto'pi hyekaikameva nṛpatiṃ sa dideśa yoddhum | 19.195 |
sarveṣu teṣu vijiteṣvabhijagmivān sa yoddhuṃ bṛhadrathasuto'pyamunā rathena |
taṃ caiva rāmavarato virathaṃ viśastraṃ cakre sa cainamatha muṣṭibhirabhyupetau | 19.196 |
sandhau yadaiva jarayā pratisandhitasya karṇo jaghāna na paratra tutoṣa rājā |
na jñātametadapi ho halinā tadetajjñātaṃ tvayā bhava tato mama bhṛtya eva | 19.197 |
evaṃ vidhaṃ sukuśalaṃ bahuyuddhaśauṇḍaṃ na tvāṃ haniṣya uta te pitureva pūrvam |
ccxxxiii.bāhvorbalādabhihṛtaṃ hi mayā'ṅgarājyaṃ tat tvaṃ gṛhāṇa yudhi karmakaraśca me syāḥ | 19.198 |
ityukta āṇsu sa tathaiva cakāra karṇaḥ pūrvaṃ hi tasya nijarājyapadaikadeśaḥ |
duryodhanena vihito magadhādhirājaṃ jitvā vṛkodarahṛtaḥ pitureva dattaḥ | 19.199 |
aṅgādhirājyamupalabhya jarāsutasya snehaṃ ca sūryasuta āṇsu kurūn jagāma |
dṛṣṭvaiva taṃ mumudire dhṛtarāṣṭraputrā nānena tulyamadhijagmurato hariṃ ca | 19.200 |
udvāhya kāṇsitanayāṃ girijādhiviṣṭāṃ sākṣānnareṣu janitāṃ prathamāmalakṣmīm |
tasyāṃ sutaṃ tvajanayat pura āsa yo'kṣaḥ kanyāṃ purā priyatamāṃ ca ṣaḍānanasya | 19.201 |
putro babhūva sa tu lakṣaṇanāmadheyaḥ sā lakṣaṇetyadhikarūpaguṇā'sa kanyā |
tasyānujāṇsca nijayogyaguṇā avāpurbhāryāḥ punaśca sa suyodhana āpa bhāryāḥ | 19.202 |
pūrvaṃ surāntaka iti prathitaḥ suto'bhūd duḥ śāsanasya tadanu pratitapyamānāḥ |
dṛṣṭvaiva pārthabalavīryaguṇān samṛddhiṃ t āṃ caiva te pratiyayuḥ sma kaliṅgadeśam | 19.203 |
āsīt svayambara utātra kaliṅgarājaputryāḥ suvajra iti yaṃ pravadanti bhūpāḥ |
raudrād varādavijitasya ca tasya kanyāṃ dṛpto balāt sa jagṛhe dhṛtarāṣṭrasūnuḥ | 19.204 |
tatrātha rudravarataḥ sa jarāsutena yukto babandha ca suyodhanamāṇsu jitvā |
karṇaḥ parādravadiha sma suteṣu pāṇḍoryasmāt spṛdhā'gamadataḥ sa parājito'bhūt | 19.205 |
duryodhane'nujajanaiḥ saha tairgṛhīte bhīṣmāmbikeyavidurāgrajavākyanunnaḥ |
bhīmo vijitya nṛpatīn sajarāsutāṃ stān hatvā suvajramamucad dhṛtarāṣṭraputrān | 19.206 |
te'pi sma karṇasahitā mṛtakapratīkā 71 nāgāhvayaṃ puramathā'yayurapyamīṣām |
dṛṣṭvā virodhamavadannṛpatiśca dharmaputraṃ purandarakṛtasthalamāṇsu yāhi | 19.207 |
tatrārddharājyamanubhuṅkṣva sahānujaistvaṃ kośārddhameva ca gṛhāṇa purā hiśakraḥ |
tatrābhiṣikta uta kañjabhavādidevaistatrastha eva sa cakāra ciraṃ ca rājyam | 19.208 |
tvaṃ vīra śakrasama eva tatastavaiva yogyaṃ puraṃ tadata āṇsvabhiṣecayāmi |
71 prācīnakośe "mṛtakapratīpāḥ " iti paṭhyate | arthastu na sphuṭaḥ | yataḥ pratīpaśabdaḥ sādṛśyavācī na prasiddhaḥ -
bannanje govindācāryaḥ
ccxxxiv.ityukta āha sa yudhiṣṭhira Oṃ iti sma cakre'bhiṣekamapi tasya sa āmbikeyaḥ | 19.209 |
tasyābhiṣekamakarot prathamaṃ hi kṛṣṇo vāsiṣṭhanandana ururbhava cakravartī |
yaṣṭā'śvamedhanikhilātmakarājasūyapūrvairmakhaiḥ satatameva ca dharmaśīlaḥ | 19.210 |
ityeva pārṣatasutāsahite'bhiṣikte kṛṣṇo'pi vṛṣṇivṛṣabhaḥ sa tathā'bhyaṣi ñcat |
evaṃ ca mārutiśirasyabhiṣekametau sañcakratuḥ sma yuvarājapade sabhāryam | 19.211 |
bhīme ca pārṣatasutāsahite'bhiṣikte tābhyāmanantasukhaśakticidātmakābhyām |
anyaiśca vipravṛṣabhaiḥ sukṛte'bhiṣeke dharmātmajānu mumudurnikhilāṇsca santaḥ | 19.212 |
tasmin mahotsavavare dinasaptakānuvṛtte vasiṣṭhavṛṣabheṇa cavṛṣṇipena |
kṛṣṇena te yayuramā pṛthayā tayā capāñcālarājasutayā sthalamindravāsam | 19.213 |
kośasya cārddhasahitāstu yadaiva pārthā gacchanti tānanuyayurnikhilāṇsca paurāḥ |
ūcuśca hā bata suyodhana eṣa pāpo dūre cakāra nanu pāṇḍusutān guṇāḍhyān | 19.214 |
bhīmapratāpamavalambya kaliṅgabandhānmuktaḥ sutāmapi hi tasya puraṃ nināya |
dveṣṭyevamapyatibalān hi sadaiva pārthān yāmo vayaṃ guṇibhiradya sahaiva pārthaiḥ | 19.215 |
ājñāpayatyapi sa bheriraveṇa pārthān naivānugacchata yadi vrajathānu vo'dya |
vittaṃ hariṣya iha sarvamapīti tacca pāpaḥ karotu na vayaṃ vijahāma pārthān | 19.216 |
sadbhirhi saṅgatirihaiva sukhasya heturmokṣaikaheturatha tadviparītamanyat |
tasmād vrajema saha pāṇḍusutairhi śakraprasthaṃ tviti sma dhṛtacetasa āha dhārmaḥ | 19.217 |
prītiryadi sma bhavatāṃ mayi sānuje'sti tiṣṭhadhvamatra pitureva hi śāsane me |
kīrtirhi vo'nugamanāt pituratyayena naśyenna ityanusaradhvamihā'mbikeyam | 19.218 |
ityeva taiḥ purajanā nikhilairniṣiddhāḥ kṛcchreṇa tasthurapi tān manasā'nvagacchan |
prāpyātha śakrapuramasmaratāṃ ca kṛṣṇau deveśavardhakimathā'gamadatra so'pi | 19.219 |
vāsiṣṭhapena yadupena ca pāṇḍavānāṃ ratnotkaraṃ kuru puraṃ puruhūtapuryāḥ |
sādṛśyatastviti niyukta ubhau praṇamya sarveśvarau sa kṛtavāṃ śca puraṃ tathaiva | 19.220 |
ccxxxv.deśaṃ ca nātijanasaṃ vṛtamanyadeśasaṃ sthairjanairabhipupūrira āṇsu pārthāḥ |
teṣāṃ guṇairharipadānatihetutaśca rāṣṭrāntarā iha śubhā vasatiṃ sma cakruḥ | 19.221 |
prasthāpya dūramanujasya sutān sa rājā cakre'bhiṣekamapi tatra suyodhanasya |
duḥ śāsanaṃ ca yuvarājamasau vidhāya mene kṛt ārthamiva ca svamaśāntakāmaḥ | 19.222 |
pārthāṇsca te mumuduratra vasiṣṭhavṛṣṇivaryoditānakhilatattvavinirṇayāṃ stu |
śṛṇvanta eva hi sadā pṛthivīṃ ca dharmād bhuñjanta āṇsritaramāpatipādayugmāḥ | 19.223 |
iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite
śrīmahābhāratatātparyanirṇaye
pḸaṇḍavarājyalābho nāma ekonaviṃ śo'dhyāyaḥ
ccxxxvi.(khāṇḍavadāhaḥ )
atha viṃ śo'dhyāyaḥ
Oṃ | yajñorudānanaradevavandyatāpraśnarṣipūjāsu yudhiṣṭhiro'bhūt |
dharmānuśāstiharitattvaśaṃ sanasvarāṣṭrarakṣādiṣu bhīma āsīt | 20.1 |
strīdharmasaṃ śāsanabhṛtyakośarakṣāvyayādau guṇadoṣacintane |
antaḥ purasthasya janasya kṛṣṇā tvāsīddharerdharmanidarśanī ca| 20.2 |
bībhatsurāsīt pararāṣṭramarddane tenāniyamyāṃ stu jarāsutādīn |
sa kīcakādīṃ śca mamardda bhīmastasyaiva te balato nityabhīt āḥ | 20.3 |
rāṣṭreṣu bhīmena vimardditeṣu jitāṇsca yuddheṣu nirudyamāste |
babhūvurāsīddharidharmaniṣṭhaḥ prāyeṇa lokaśca tadīyaśāsanāt | 20.4 |
ājīvināṃ vetanadastadā'sīnmādrīsutaḥ prathamo'tha dvitīyaḥ |
sandhānabhedādiṣu dharmarājapaścācca khaḍgī sa babhūva rakṣan | 20.5 |
dhṛṣṭadyumnastatra senāpraṇetā ṇsakraprasthe nityamāste'tihārdāt |
viśeṣato bhīmasakhā saāsīd rāṣṭraṃ caiṣāṃ sarvakāmaiḥ supūrṇam | 20.6 |
nāvaiṣṇavo na daridro babhūva na dharmahāniśca babhūva kasyacit |
teṣāṃ rāṣṭre śāsati bhīmasene na vyādhito nāpi viparyayānmṛtiḥ | 20.7 |
yudhiṣṭhiraṃ yānti hi darśanotsukāḥ pratigrahāyāpyatha yājanāya |
kāryārthato naiva vṛkodareṇa kāryāṇi siddhāni yato'khilāni | 20.8 |
gandharvavidyādharacāraṇāṇsca sevanta etāntsatataṃ samastāḥ |
yathā surendraṃ munayaśca sarva āyānti devā api kṛṣṇamarcitum | 20.9 |
teṣāṃ rāṣṭre kārtayugā hi dharmāḥ pravartitā eva tato'dhikāṇsca |
ṛddhiśca tasmādadhikā suvarṇaratnāmbarāderapi sasyasampadām | 20.10 |
athopayeme śiśupālaputrīṃ yudhiṣṭhiro devakīṃ nāma pūrvam |
svīyāṃ bhāryāṃ yatsahajo dhṛṣṭaketuranuhlādaḥ savituścāṃ śayuktaḥ | 20.11 |
ccxxxvii.tasyāṃ suhotro nāmataḥ putra āsīd yaścitragupto nāma pūrvaṃ sulekhaḥ |
kṛṣṇā saivā'pyanyarūpeṇa jātā kāṇsīśaputrī yāṃ pravadanti kāl . īm | 20.12 |
sā kevalā bhāratī nānyadevyastatrā'viṣṭāstatkṛte kāṇsirājaḥ |
svayambarārthaṃ nṛpatīnājuhāva sarvāṃ ste'pi hyatra harṣāt sametāḥ | 20.13 |
teṣāṃ madhye bhīmasenāṃ sa eṣā mālāmādhāt tatra jarāsutādyāḥ |
kruddhā viṣṇorāṇsritānākṣipanta āseduruccaiḥ śivamāstuvantaḥ | 20.14 |
pūrvaṃ vākyairvaidikaistānsa bhīmo jigye tarkaiḥ sādhubhiḥ samprayuktaiḥ |
vedā hyadoṣā iti pūrvameva saṃ sādhayitvaiva sadāgamaiśca | 20.15 |
vedādhikyaṃ śaivaśāstrāṇi cā'hurvedojjhitānāṃ bahulāṃ ca nindām |
tathā ṇsākteyaskāndasaurādikānāṃ tatraivoktaṃ chandasāṃ vaiṣṇavatvam | 20.16 |
viṣṇorādhikyaṃ t āni śāstrāṇi cā'huḥ śivādibhyaḥ kutracinnaiva vede |
viṣṇūtkṛṣṭaḥ kathito bauddhapūrvāṇscā'hurviṣṇuṃ paramaṃ sarvato'pi | 20.17 |
lokāyatāṇsca kvacidāhuragryaṃ viṣṇuṃ guruṃ sarvavaraṃ bṛhaspateḥ |
sarvāgameṣu prathito'ta eva viṣṇuḥ samastādhika eva muktidaḥ | 20.18 |
teṣvāgameṣveva parasparaṃ ca viruddhatā hyanyapakṣeṣu bhūpāḥ |
pratyakṣataścātra paśyadhvamāṇsu balaṃ bāhvorme viṣṇupadāṇsrayasya | 20.19 |
purvaṃ hi gaṅgā mama viṣṇupūjāvighnārthamāyād vāmakareṇa sā me|
nunnā parastād bahuyojanaṃ gatā pure kurūṇāṃ śiva āgatastadā | 20.20 |
sa vyāghrarūpī kapilātmakāmumāṃ parīkṣayan māṃ hantumivā'dravad drutam |
sa me yuddhe vijito mūrcchitaśca gadāprahārādāsa liṅgāntarasthaḥ | 20.21 |
vyāghreśvaraṃ nāma liṅgaṃ pṛthivyāṃ khyātaṃ tadāste tadvadanyatra yuddhe |
tīre gomatyā haimavate girau hi jitastatrāpyāsa śārdūlaliṅgam | 20.22 |
evaṃ pratyakṣe viṣṇupadāṇsrayasya balādhikye kimu vaktavyamatra |
ccxxxviii.viṣṇorādhikye kṣatriyāṇāṃ pramāṇaṃ balaṃ vipre jñānameveti cā'huḥ | 20.23 |
mayā kedāre viprarūpī jitaśca rudro'viśalliṅgamevā'śu bhītaḥ |
tataḥ paraṃ vedavidāmagamyatāṇsāpaṃ prādācchaṅkaro brīl . ito'tra | 20.24 |
evaṃ pratyakṣe viṣṇubale pratīpaṃ mano yasya hyuttaraṃ sa bravītu |
krodho'dhikaścet kṣipramāyātu yoddhumityuktāste'bhyāyayurāttaśastrāḥ | 20.25 |
vidrāpya tān bāṇasaṅghaiḥ samastān jarāsutaṃ gadayā yodhayitvā |
bāhubhyāṃ cainaṃ parigṛhyā'śu viṣṇoḥ pādotthāyāṃ prākṣipad devanadyām | 20.26 |
sa brīl . itaḥ prayayau māgadhāṃ śca bhūpaiḥ sameto bhīmaseno rathaṃ svam |
āruhya kāṇsīśvarapūjitaśca yayau kāl . yā ṇsakrasanāmakaṃ puram | 20.27 |
tasyāṃ trilokādhikarūpasadguṇairāsammatāyāṃ ramamāṇaḥ sutaṃ ca |
śarvatrātaṃ nāmājanayat purā yaḥ samānavāyurbalavīryayuktaḥ | 20.28 |
kṛṣṇo'pi gatvā dvāravatīṃ sarāmaḥ satyāpiturvadhakartārameva |
śatadhanvānaṃ hantumaicchat sa caiva yayāce'krūraṃ kṛtavarmānuyuktam | 20.29 |
t āvabrūtāṃ sarvalokaikakarturnā'vāṃ virodhaṃ manasā'pi kurvaḥ |
kṛṣṇasya sarveśiturityanūkta āruhya cāṇsvīṃ bhayataḥ parādravat | 20.30 |
anveva taṃ kṛṣṇarāmau rathena yātau śataṃ yojanānāṃ dinena |
gatvā mṛt āyāṃ baḍabāyāṃ padaiva sa prādravat kṛṣṇa enaṃ padā'gāt | 20.31 |
chitvā ṇsirastasya cakreṇa kṛṣṇo jānannakrūre maṇimenena dattam |
apyajñavallokaviḍambanāya parīkṣya vāso'tra netyāha rāmam | 20.32 |
aviśvāsāt satu sakrodha eva yayau videhānavasat pañca cābdān |
j ānan pārthebhyo'hāryatāṃ keśavasya vaśīkartuṃ dhārtarāṣṭro balaṃ gāt | 20.33 |
babhūva śiṣyo'sya tathā gadāyāmasannidhānaṃ keśavasya pratīkṣan |
tadā yayāce bhaginīṃ ca tasya sa ca pratijñāmakarot pradāne | 20.34 |
ccxxxix.jyeṣṭhaṃ hyenaṃ keśavo nātivartedityeva mene dhārtarāṣṭraḥ sa tasmāt |
jagrāha hastaṃ dakṣiṇaṃ satyahetordadau ca rāmaḥ karamasmai halāṅkam | 20.35 |
rūpeṇa tasyā mohito dhārtarāṣṭro viśeṣataḥ kṛṣṇarāmau bhaginyāḥ |
snehād vaśaṃ yāsyata ityagṛhṇāddhastaṃ halāṅkaṃ halino ripughnam | 20.36 |
j ātā devakyāṃ sā subhadreti nāmnā bhadrā rūpeṇā'nakadundubhestām |
kṛtvā putrīṃ rohiṇī svāmarakṣat pūrvaṃ tu yā'sīt trijaṭaiva nāmnā | 20.37 |
sīt āyāḥ prāṅ nityaśuśrūṣaṇāt sā babhūva viṣṇorbhaginī priyā ca|
umāveśād rūpaguṇopapannā padmekṣaṇā campakadāmagaurī | 20.38 |
etat kṛtvā dhṛtarāṣṭrātmajaḥ sa yayau kurūn nivasatyatra rāme |
kṛṣṇo'krūraṃ vivasantaṃ bhayena sahārdikyaṃ cā'nayitvā jagāda | 20.39 |
ānīya rāmaṃ ca samastasāttvatāṃ yadā'vādīt keśavaḥ sannidhāne |
maṇistvayyāste darśayetyeva bhītastadā'krūro'darśayad ratnamasmai | 20.40 |
avyājatāmātmano darśayitvā halāyudhe keśavastasya jānan |
ratnākāṅkṣāmugrasenasya caiva mātuśca sāmbasya punarbabhāṣe | 20.41 |
āstāmakrūre maṇiranyairadhāryaḥ sadā yajñād dānapateḥ sa dhāryaḥ |
na satyā kṛṣṇāvāñchitaṃ kiñcidicchet tathā'pi tasyā yogya ityāha kṛṣṇaḥ | 20.42 |
labdhvā ratnaṃ dānapatiḥ sadaiva sandīkṣito'bhūd yajñakarmaṇyatandraḥ |
pradarśya kṛṣṇo haline ratnametacchakraprasthaṃ pāṇḍavasnehato'gāt | 20.43 |
vasannajastatra bahūṃ śca māsān saphalguno'yānmṛgayāṃ kadācit |
hatvā mṛgān yamunātīrasaṃ sthaḥ so'nyāṃ kāl . indīṃ dadṛśe tatsvasāram | 20.44 |
sā sūryaputrī yamunānujātā tapaścarantī kṛṣṇapatnītvakāmā |
pṛṣṭā'rjunenā'ha samastametat patnīṃ ca tāṃ jagṛhe vāsudevaḥ | 20.45 |
tato gatvā nagnajito gṛhaṃ ca svayambare sapta vṛṣānagṛhṇāt |
sarvairagrāhyānasurān vareṇa ṇsivasya yairnirjitā bhūmipālāḥ | 20.46 |
ccxl.tato nīl āṃ tasya sutāṃ ca lebhe pūrvaṃ nīl ā gopakanyā'pi yā'sīt |
sā dehe'syāḥ prāviśat pūrvameṣā yasmādekā dvividhā samprajātā | 20.47 |
pitṛṣvasurmitravindā sutā cakṛṣṇe mālāmāsajad rājamadhye |
vindānuvindau bhrātarāveva tasyā nyaṣedhatāṃ dhārtarāṣṭrārthamugrau | 20.48 |
jitvā'vantyau tau nṛpatīṃ ścaiva sarvānādāya tāṃ prayayau vāsudevaḥ |
pitṛṣvasustanayāṃ ca dvitīyāṃ bhadrāṃ dattāmagrahīd bhrātṛbhiḥ saḥ | 20.49 |
viśveṣāṃ devānāmavatārā hipañca te kaikeyā bhrātaro'syā hareśca |
bhaktā nityaṃ pāṇḍavānāṃ ca tāto'pyeṣāṃ vaśe śaivyanāmarbhuragre | 20.50 |
svayambaro lakṣaṇāyāstathā'sīd yathā draupadyā lakṣavedhātmakaḥ saḥ |
madreṣu tasyāṇsca pitā pinākaṃ svayambarārthaṃ jagṛhe girīśāt | 20.51 |
lakṣaṃ ca tat sarvataśchannameva dvāraṃ śarasyāpyupari sma lakṣāt |
chinneṣuṇā pātanīyaṃ ha taddhi draupadyarthāt tadaśakyaṃ tato'lam | 20.52 |
tatrā'jagmurmāgadhādyāṇsca sarve pārthā api draṣṭumihābhyupāyayuḥ |
duryodhanādyāṇsca sasūtaputrā sajyīkartuṃ dhanurapyutsahante | 20.53 |
kecinnipeturdhanuṣaiva tāḍit ā na vai keciccālayituṃ ca śekuḥ |
duryodhano māgadhaḥ sūtaputraḥ sajyaṃ kṛtvā lakṣavīkṣāṃ na śekuḥ | 20.54 |
dhanañjayaḥ svātmabalaṃ prakāṇsayan sajyaṃ kṛtvā dhanuraikṣacca lakṣam |
naivā'dade bāṇamanicchayaiva tat prāpyāṃ j ānan keśavenaiva tāṃ ca | 20.55 |
bhīmaścāpaṃ lakṣamapyetadatra draṣṭuṃ ca naivaicchadarīndradhāriṇaḥ |
yogye karmaṇyāyataṃ ścāparādhī syādityajaḥ paśyamāno mahātmā | 20.56 |
kṛṣṇastataścāpamadhijyamāṇsu kṛtvā'cintyaśchinnabāṇena lakṣam |
apātayad dundubhayaśca divyā neduḥ prasūnaṃ vavṛṣuḥ surāṇsca | 20.57 |
kṛṣṇe brahmādyaiḥ stūyamāne narendrakanyā mālāṃ keśavāṃ se nidhāya |
ccxli.tasthāvupāsyātha sarve narendrā yuddhāyāguḥ keśavaṃ svāttaśastrāḥ | 20.58 |
vidrāpya tan māgadhādīn sa kṛṣṇo bhīmārjunābhyāṃ sahitaḥ purīṃ svām |
yayāvetā aṣṭa mahāmahiṣyaḥ kṛṣṇasya divyā lokasundarya iṣṭāḥ | 20.59 |
bhaiṣmī satyā caikatanurdvidhaiva jātā bhūmau prakṛtirmūlabhūtā |
tayaivānyāḥ sarvadā'nupraviṣṭāstāsāṃ madhye jāmbavatī pradhānā | 20.60 |
rāmeṇa tulyā jāmbavatī priyatve kṛṣṇasyānyāḥ kiñcidūnāṇsca tasyāḥ |
yadā'veśo bahulaḥ syād ramāyāstadā tāsu prīyate keśavo'lam | 20.61 |
yadā'veśo hrāsamupaiti tatra pradyumnato viṃ śaguṇādhikāḥ syuḥ |
anāditastāḥ keśavānnānyasaṃ sthā reme tābhiḥ keśavo dvāravatyām | 20.62 |
evaṃ kṛṣṇe dvārakāmadhyasaṃ sthe giriṃ bhūpā raivatakaṃ samāyayuḥ |
duryodhanādyāḥ pāṇḍavāṇscaiva sarve nānādeśyā yecabhūpālasaṅghāḥ | 20.63 |
ātmānaṃ t ān draṣṭumabhyāgatān sa kṛṣṇo girau raivatake dadarśa |
namaskṛte sarvanarendramukhyaiḥ kṛṣṇe vaidarbhyā saha divyāsanasthe | 20.64 |
etyā'kāṇsānnāradaḥ kṛṣṇamāha sarvottamastvaṃ tvādṛśo nāsti kaścit |
ityāṇscaryo dhanya ityeva śabdadvaye tūkte vāsudevastamāha | 20.65 |
dakṣiṇābhiḥ sākamityeva kṛṣṇaṃ papracchuretat kimiti sma bhūpāḥ |
nārāyaṇo munimūce vadeti śṛṇudhvamityāha sa nārado'pi | 20.66 |
kūrmo dṛṣṭo viṣṇupadyāṃ mayoktastvamuttamo nāsti samastaveti |
ūce gaṅgāmuttamāṃ sā jaleśamumāmūce pṛthivīnāmikāṃ saḥ | 20.67 |
yā mādṛśā devatāḥ sarvaśastā dhṛt āstayā prathitatvāt pṛthivyā |
śivaṃ śeṣaṃ garuḍaṃ cā'ha sā'pi paravānāt parvatanāmadheyān | 20.68 |
tairevāhaṃ matsamāṇscaiva devyo dhriyanta ityeva ta ūcire'tha |
brahmāṇamevottamamāha so'pi vedātmikāṃ prakṛtiṃ viṣṇupatnīm | 20.69 |
ccxlii.saikā devī bahurūpā babhāṣe yuktā yadā'haṃ j ñena nārāyaṇena |
yajñakriyāmāninī yajñanāmnī tadottamā tatpraveśāt tadākhyā | 20.70 |
viṣṇvāviṣṭā yajñanāmnī tadaṅkasthitā soce keśavo hyuttamo'lam |
na tatsamaścādhiko'taḥ kutaḥ syādṛṣe satyaṃ nānyatheti sma bhūyaḥ | 20.71 |
tayokto'haṃ nāvatāreṣu kaścid viśeṣa ityeva yadupravīram |
sarvottamo'sītyavadaṃ sa cā'ha na kevalaṃ me'ṅkagāyāḥ śriyo'ham | 20.72 |
sadottamaḥ kintu yadā tu sā me vāmārddharūpā dakṣiṇānāmadheyā |
yasmāt tasyā dakṣiṇataḥ sthito'haṃ tasmānnāmnā dakṣiṇetyeva sā syāt | 20.73 |
sā dakṣiṇāmāninī devatā casā ca sthitā bahurūpā madarddhā |
vāmārddho me tatpraviṣṭo yato hi tato'haṃ syāmarddhanārāyaṇākhyaḥ | 20.74 |
tadā'pyasyā uttamo'haṃ supūrṇo namādṛśaḥ kaścidastyuttamo vā |
ityevāvādīd dakṣiṇābhiḥ saheti sarvottamatvaṃ dakṣiṇānāṃ smarantsaḥ | 20.75 |
t ābhiścaitābhirdakṣiṇābhiḥ sametād variṣṭho'haṃ jagataḥ sarvadaiva |
matsāmarthyānnaiva cānantabhāgo dakṣiṇānāṃ vidyate nāradeti | 20.76 |
uktaṃ kṛṣṇenāpratimena bhūpā anyottamatvaṃ dakṣiṇānāṃ ca śaśvat |
seyaṃ bhaiṣmī dakṣiṇā keśavo'yaṃ tasyāḥ śreṣṭhaḥ paśyata rājasaṅghāḥ | 20.77 |
pratyakṣaṃ vo vīryamasyāpi kuntyā yudhe'rthitaḥ keśavo vīryamasyai |
adarśayat pāṇḍavān dhārtarāṣṭrān bhīṣmadroṇadrauṇikṛpān sakarṇān |
nirāyudhāṃ ścakra ekaḥ kṣaṇena lokaśreṣṭhān daivatairapyajeyān | 20.78 |
vrataṃ bhīmasyāsti naivābhi kṛṣṇamiyāmiti smā'jñayā tasya viṣṇoḥ |
cakraṃ rathasyāgrahīt sa praṇamya kṛṣṇaṃ sa taṃ keśavo'pāharacca | 20.79 |
evaṃ krīḍanto'pyātmaśaktyā prayatnaṃ kurvantaste vijitāḥ keśavena |
tataḥ sarve nemurasmai pṛthā ca savismayā vāsudevaṃ nanāma | 20.80 |
evaṃ vidhānyadbhutānīha kṛṣṇe dṛṣṭāni vaḥ śatasāhasraśaśca |
ccxliii.tasmādeṣa hyadbhuto'tyuttamaścetyuktā nemuste'khilā vāsudevam | 20.81 |
vāyvājñayā vāyuśiṣyaḥ sa satyamityādyuktvā nārado rugmiṇīṃ ca |
stutvā puṣpaṃ pārijātasya datvā yayau lokaṃ kṣipramabjodbhavasya | 20.82 |
sākṣāt satyā rugmiṇītyekasaṃ vid dvidhābhūtā nātra bhedo'sti kaścit |
tathā'pi sā pramadānāṃ svabhāvaprakāṇsanārthaṃ kupitevā'sa satyā | 20.83 |
sākaṃ rugmiṇyā rājamadhye praveśāt stavādṛṣeḥ puṣpadānācca devīm |
kopānanaṃ darśayantīmuvāca viḍambārthaṃ kāmijanasya kṛṣṇaḥ | 20.84 |
dātāsmyahaṃ pārijātaṃ taruṃ ta ityeva tatrāthā'gamad vāsavo'pi |
sarvairdevairbhaumajito'pyadityāstenaivātho kuṇḍalābhyāṃ hṛt ābhyām | 20.85 |
tadaivā'gurmunayastena tunnā badaryāste sarva evā'śu kṛṣṇam |
yayācire bhaumavadhāya natvā stutvā stotrairvaidikaistāntrikaiśca | 20.86 |
indreṇa devaiḥ sahitena yācito vipraiśca sasmāra vihaṅgarājam |
āgamya natvā purataḥ sthitaṃ tamāruhya satyāsahito yayau hariḥ | 20.87 |
nityaiva yā prakṛtiḥ svecchayaiva jagacchikṣārthaṃ dvādaśīṃ bhīmasañjñām |
upoṣya babhre koṭidhārājalasya viṣṇoḥ prītyarthaṃ saiva hi satyabhāmā | 20.88 |
tayā yukto garuḍaskandhasaṃ stho dūrānuyāto vajrabhṛt ā'pyanujñām |
datvā'muṣmai prayayau vāyujuṣṭāmāṇsāṃ kṛṣṇo bhaumavadhe dhṛt ātmā | 20.89 |
bhaumo hyāsīd brahmavarādavadhyo na śastrabhṛjjīyasa ityamuṣmai |
datto varo brahmaṇā tadvadeva tasyāmātyānāṃ tadvadavadhyatā ca| 20.90 |
bhaumena jayyatvamapi hyamīṣāṃ dattaṃ bhaumāya brahmaṇā kroḍarūpāt |
viṣṇorjātāyāsya durgaṃ ca dattaṃ prāgjyotiṣaṃ nāma puraṃ samastaiḥ | 20.91 |
āsīd bāhye giridurgaṃ tadantaḥ pānīyadurgaṃ mauravaṃ pāṇsadurgam |
tasyāpyantaḥ kṣuradhāropamaṃ tat pāṇsāṇsca te ṣaṭsahasrāṇsca ghorāḥ |
abhedyatvamaribhiratāryatā ca dattā durgāṇāṃ brahmaṇā'rādhitena | 20.92 |
ccxliv.tasyāmātyāḥ pīṭhamurau nisumbhahayagrīvau pañcajanaśca śūrāḥ |
Original text: Mahābhāratatātparyanirṇaya · Data entry Dvaita.net · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0