મહાભારતતાત્પર્યનિર્ણય · ભાગ 141160

સઙ્કલ્પ્ય તાન્ લોકપાલાનહં ચ બ્રહ્મેત્યદ્ધા ભાષમાણઃ સ આસ્તે । 20.93 ।
હન્તું કૃષ્ણો નરકં તત્ર ગત્વા ગિરિદુર્ગં ગદયા નિર્બિભેદ ।
વાયવ્યાસ્ત્રેણોદકં શોષયિત્વા ચકર્ત ખડ્ગેન મુરસ્ય પાણ્સાન્ । 20.94 ।
અથાભિપેતુર્મુરપીઠૌ નિસુમ્ભહયગ્રીવૌ પઞ્ચજનશ્ચ દૈત્યાઃ ।
ત્ આઞ્છૈલશસ્ત્રાસ્ત્રશિલાભિવર્ષિણણ્સ્ચક્રે વ્યસૂં શ્ચક્રનિકૃત્તકન્ધરાન્ । 20.95 ।
તેષાં સુતાઃ સપ્તસપ્તોરુવીર્યા વરાદવધ્યા ગિરિશસ્યાભિપેતુઃ ।
ત્ આનસ્ત્રશસ્ત્રાભિમુચઃ શરોત્તમૈઃ સમર્પયામાસ સ મૃત્યવેઽચ્યુતઃ । 20.96 ।
હત્વા પઞ્ચત્રિં શતો મન્ત્રિપુત્રાન્ જગામ ભૌમસ્ય સકાણ્સમાણ્સુ ।
શ્રુત્વા ભૌમઃ કૃષ્ણમાયાતમારાદક્ષોહિણીત્રિં શકેનાભ્યયાત્ તમ્ । 20.97 ।
જઘ્ને સેનાં ગરુડઃ પક્ષપાતૈઃ પાદં શેષાં કેશવઃ સાયકૌઘૈઃ ।
અથાઽસસાદાઽશુ ભૌમોઽચ્યુતં તં મુઞ્ચઞ્છરાનસ્ત્રસમ્મન્ત્રિતાન્ દ્રાક્ ।
વિવ્યાધ તં કેશવઃ સાયકૌઘૈર્ભૌમઃ શતઘ્નીં બ્રહ્મદત્તામમુઞ્ચત્ । 20.98 ।
અચ્છેદ્યોઽભેદ્યો નિત્યસં વિત્સુખાત્મા નિત્યાવ્યયઃ પૂર્ણણ્સક્તિઃ સ કૃષ્ણઃ ।
નિગીર્ય તાં દેવવરઃ શતઘ્નીં નિત્યાણ્સ્રાન્તોઽદર્શયચ્છ્રાન્તવચ્ચ । 20.99 ।
બહૂન્ વરાન્ બ્રહ્મણોઽન્યેષ્વમોઘાન્ મોઘીકૃત્ આન્ વીક્ષ્ય પરાત્પરેશઃ ।
ભવેત્ કથઞ્ચિદ્ બહુમાનેન યુક્ત ઇત્યેવ કૃષ્ણોઽદર્શયચ્છ્રાન્તવત્ સ્વમ્ । 20.100 ।
તદા દૃપ્તં નરકં વીક્ષ્ય દેવી સત્યાઽદદે કાર્મુકં શાર્ઙ્ગસઞ્જ્ઞમ્ ।
ચકાર તં યતમાનં ચ ભૌમં નિરાયુધં વિરથં ચ ક્ષણેન । 20.101 ।
આલિઙ્ગ્ય કૃષ્ણઃ સત્યભામાં પુનશ્ચ રથાન્તરે સં સ્થિતં ભૌમમુગ્રમ્ ।
સૃજન્તમસ્ત્રાણ્યરિણા નિકૃત્તકન્ધં મૃત્યોરર્પયામાસ શીઘ્રમ્ । 20.102 ।
સ મન્ત્રિભિર્મન્ત્રિપુત્રૈઃ સમેતો જગામ કૃષ્ણાવજ્ઞયાઽન્ધં તમશ્ચ ।
તદાવિષ્ટો વાયુરગાચ્ચ કૃષ્ણમન્તઃ પુરં પ્રાવિશત્ સત્યયેશઃ । 20.103 ।
ચ્ચ્xલ્વ્.તદા ભૂમિઃ પઞ્ચભૂતાવરા યા યસ્યાં જજ્ઞે નરકઃ શ્રીવરાહાત્ ।
મૂલપ્રકૃત્યૈવ ભૂમ્યા નિતાન્તમાવિષ્ટા યા સાઽગમત્ કૃષ્ણપાદૌ । 20.104 ।
સાઽદિત્યાસ્તે કુણ્ડલે પાદયોશ્ચ નિધાય પૌત્રં ભગદત્તસઞ્જ્ઞમ્ ।
સમર્પયામાસ તસ્યાભિષેકં પ્રાગ્જ્યોતિષે કારયામાસ કૃષ્ણઃ । 20.105 ।
સં સ્થાપ્ય તં સર્વકિરાતરાજ્યે ભૌમાહૃતં વૈશ્રવણાદ્ બલેન ।
શિવેન દત્તં ધનદાયાતિસત્ત્વં ભગદત્તે ન્યદધાત્ સુપ્રતીકમ્ । 20.106 ।
કરીન્દ્રમેકં તં નિધાયૈવ તસ્મિન્ કૃત્વા પ્રસાદં ચ વસુન્ધરાયાઃ ।
ચતુર્દન્તાન્ ષટ્સહસ્રાન્ કરીન્દ્રાન્ પયોબ્ધિજાન્ પ્રાહિણોદ્ દ્વારવત્યૈ । 20.107 ।
નરાધિપાન્ દેવગન્ધર્વનાગાન્ જિત્વાઽનીતં હેમરત્નોચ્ચરાણ્સિમ્ ।
શતદ્વયં યોજનાનાં સમૃદ્ધં સમન્તતઃ પ્રાહિણોત્ સ્વાં પુરીં સઃ । 20.108 ।
મહાવીર્યૈર્નૈરૃતૈ રાક્ષસેન્દ્રૈર્ભૌમાનીતૈર્નિરૃતિં યોધયિત્વા ।
સ પ્રાહિણોત્ સર્વરત્નોચ્ચરાણ્સિં ગજાં શ્ચ નારાયણ આદિદેવઃ । 20.109 ।
તત્રાપશ્યત્ કન્યકા ભૂમિપાનાં ભૌમાનીત્ આઃ સમરે તાન્ વિજિત્ય ।
દ્વ્યષ્ટૌ સહસ્રાણિ શતં ચ રૂપશીલોદારા અક્ષતાઃ સદ્વ્રતસ્થાઃ । 20.110 ।
કાણ્સ્ચિત્ તત્રાઽસન્ દેવગન્ધર્વકન્યાસ્તાસાં પ્રધાના ત્વષ્ટૃપુત્રી કશેરુઃ ।
પુત્રા અગ્નેઃ પૂર્વમાસં શ્ચ તેઽથ સ્ત્રીત્વપ્રાપ્ત્યૈ ચક્રુરુગ્રં તપશ્ચ । 20.111 ।
ભાર્યાત્વાર્થે વાસુદેવસ્ય યોષિત્તનું ત્ આસામિચ્છતીનાં સમીરઃ ।
અદાદ્ વરં તપસાઽરાધિતઃ સન્ સ્ત્રીભૂતાસ્તે બદરીં સ પ્રજગ્મુઃ । 20.112 ।

નારાયણં તત્ર શુશ્રૂષમાણાઃ પ્રાપ્યાપ્સરસ્ત્વં રાજકુલેષુ જાતાઃ ।
કાણ્સ્ચિત્ સ્વર્ગે તા નિશામ્યૈવ કૃષ્ણં વવ્રુઃ પતિં સર્વગુણાભિરામમ્ । 20.113 ।
આજાનદેવૈઃ સર્વગુણૈઃ સમાસ્તાઃ સ્વભાવતોઽથેન્દિરાવેશતોઽતઃ ।
ગુણાધિકાસ્તાઃ શિબિકાસુ કૃષ્ણ આરોપયિત્વા પ્રાહિણોદ્ દ્વારવત્યૈ । 20.114 ।
સમન્તતો યોજનાનાં શતે દ્વે પ્રવૃદ્ધમિન્દ્રસ્ય સ રત્નપર્વતમ્ ।
નિત્યામૃતસ્રાવિ જલેશ્વરસ્ય ચ્છત્રં ચ દોર્ભ્યાં ગરુડે ન્યધાદ્ધરિઃ । 20.115 ।
ચ્ચ્xલ્વિ.સ્વયં ચ સત્યાસહિતઃ સમારુહત્ સ ચાણ્સ્રમેણૈવ યયૌ ત્રિવિષ્ટપમ્ ।
અભિપ્રયાતોઽખિલલોકપાલૈર્જનાર્દનઃ શક્રગૃહં વિવેશ । 20.116 ।
સમ્પૂજિતઃ સત્યભામાસહાયઃ શક્રેણ ણ્સચ્યા સહિતેન સાદરમ્ ।
દદાવદિત્યા અપિ કુણ્ડલે શુભે સમસ્તદેવૈર્મુનિભિશ્ચ વન્દિતઃ । 20.117 ।
તમાસુરાવેશવશાદજાનતી સત્યાં ચ સર્વપ્રભવૌ જગત્પ્રભૂ ।
નિર્દોષસૌખ્યૈકતનૂ ણ્સુભાણ્સિષસ્તાભ્યાં દદૌ સાઽદિતિરાત્મપુત્રવત્ । 20.118 ।
અથો સદાનન્દચિદાત્મદેહઃ ન નન્દનોદ્યાનમજોઽનુરૂપયા ।
અનન્તશક્તિઃ સહ સત્યભામયા વિવેશ રન્તું પ્રિયયાઽખિલેશ્વરઃ । 20.119 ।
તયાઽચ્યુતોઽસૌ કનકાવદાતયા સુકુઙ્કુમાદિગ્ધપિશઙ્ગવાસસા ।
પૂર્ણેન્દુકોટ્યોઘજયન્મુખાબ્જયા રેમેઽમિતાત્મા જગદેકસુન્દરઃ । 20.120 ।
સર્વર્તુનિત્યોદિતસર્વવૈભવે સુરત્નચામીકરવૃક્ષસદ્વને ।
સદૈવ પૂર્ણેન્દુવિરાજિતે હરિશ્ચચાર દેવ્યા પવનાનુસેવિતે । 20.121 ।
વિદોષસં વિત્તનુરત્ર સત્તરું દદર્શ સત્યાઽમૃતમન્થનોદ્ભવમ્ ।
સા પારિજાતં મણિકાઞ્ચનાત્મકં સમસ્તકામપ્રદમાર્તિહારિણમ્ । 20.122 ।
દૃષ્ટ્વૈવ તં સુસ્મિતચન્દ્રિકાસ્ફુરન્મુખારવિન્દાઽસિતલોલલોચના ।
કપોલનિર્ભાતચલત્સુકુણ્ડલા જગાદ દેવાધિપતિં પતિં સતી । 20.123 ।
તરુર્જગજ્જીવદ મે ગૃહાઙ્ગણે સં સ્થાપનીયોઽયમચિન્ત્યપૌરુષ ।
ઇતીરિતસ્તાં કલશોપમસ્તનીમાલિઙ્ગ્ય દેવસ્તરુમુદ્બબર્હ । 20.124 ।
સ તેન વૃક્ષેણ સહૈવ કેશવસ્તયા ચદેવ્યાઽરુહદગ્ર્યપૌરુષમ્ ।
ખગેશ્વરં તચ્ચ નિશમ્ય શચ્યા પ્રચોદિતો વાસવ આગમત્ સુરૈઃ । 20.125 ।
ત્ આનાસુરાવેશયુતાન્ હરેશ્ચ બલપ્રકાણ્સાય સમુદ્યતાન્ સુરાન્ ।
ન્યવારયચ્છાર્ઙ્ગશરાસનચ્યુતૈર્હરિપ્રિયા બાણવરૈઃ સમસ્તશઃ । 20.126 ।
નિરાયુધં વૈશ્રવણં ચકાર ચિક્ષેપ ચાબ્ધૌ ગરુડો જલેશ્વરમ્ ।
ચ્ચ્xલ્વિઇ.પ્રધાનવાયોસ્તનયં તુ વાયું કોણાધિપં વહ્નિયમાદિકાનપિ । 20.127 ।
વિબોધ્ય શાર્ઙ્ગોત્થરવૈઃ સ્વકાં તનુમાવેશિતાનામસુરૈરગાદ્ધરિઃ ।
તે બોધિતાસ્તેન રણં વિસૃજ્ય યયુર્વિદિત્વા તમનાદિપૂરુષમ્ । 20.128 ।
શિવં ચ શક્રાર્થમુપાગતં હરિર્વ્યદ્રાવયચ્છાર્ઙ્ગવિનિઃ સૃતૈઃ શરૈઃ ।
સવાહનો દૂરતરે નિપાતિતો ગુરુત્મતા ણ્સમ્ભુરગાચ્છરાહતઃ । 20.129 ।
વિદ્રાવિતે બાણગણૈશ્ચ શૌરિણા હરે હરૌ વજ્રમવાસૃજદ્ દ્રુતમ્ ।
શક્રોઽગ્રહીત્ તં પ્રહસન્ જનાર્દનઃ કરેણ વામેન ચ ચાપજગ્મિવાન્ । 20.130 ।
અપાહસત્ તં જગદેકસુન્દરી હરિપ્રિયાઽથો જગદેકમાતરમ્ ।
ઉવાચ શક્રો જગતાં જનિત્રે પ્રદર્શયામો વયમાત્મશૈશવમ્ । 20.131 ।
જગામ ચાથો શરણં જનાર્દનં સુરૈર્વૃતો દેવપતિઃ ક્ષમાપયન્ ।
શૃઙ્ગં ચ દત્વા મણિપર્વતસ્ય પ્રણમ્ય દેવ્યા સહિતં જગદ્ગુરુમ્ । 20.132 ।

યયાચ એનં પરિરક્ષણાય શચીપતિઃ કેશવમર્જુનસ્ય ।
જગાદ કૃષ્ણોઽપિ ધરાતલ્ . અસ્થિતે ન મય્યમું કશ્ચન જેષ્યતીતિ । 20.133 ।
તમર્જુનાર્થં વરમાપ્ય વાસવઃ પુનઃ પુનશ્ચક્રધરં પ્રણમ્ય ।
પ્રસન્નદૃષ્ટ્યા હરિણાઽભિવીક્ષિતો યયૌ મહાભાગવતઃ સ્વમાલયમ્ । 20.134 ।
કૃષ્ણોઽપ્યનુજ્ઞાપ્ય પુરન્દરં પુરીં નિજાં વ્રજન્નભ્યધિકં વ્યરોચત ।
કિરીટધારી વરકુણ્ડલોલ્લસન્મુખામ્બુજઃ પીતપટઃ સુકૌસ્તુભઃ । 20.135 ।
વિરોચમાનસ્ય સદા જગત્પ્રભોર્નવૈ વિશેષઃ ક્વચિદચ્યુતસ્ય ।
તથાઽપિ તત્ સ્મારયિતું વચો ભવેદપેક્ષ્ય ચાલ્પજ્ઞમતિં પુરાણગમ્ । 20.136 ।
પ્રવિશ્ય ચેશઃ સ્વપુરીં સ યાદવૈઃ સુપૂજિતોઽન્તઃ પુરમેત્ય ચાઙ્ગણે ।
તરું પ્રિયાયા ન્યદધાદ્ ગૃહસ્ય સહૈવ શૃઙ્ગેણ ચ રત્નસદ્ગિરેઃ । 20.137 ।
પ્રદાય રત્નાનિ ચ સર્વસાત્ત્વતાં યથેષ્ટતસ્તા અપિ કન્યકાઃ પ્રભુઃ ।
ઉદ્વાહ્ય રેમે પૃથગેવ રત્નપ્રાસાદસં સ્થાભિરનન્તરૂપઃ । 20.138 ।
ચ્ચ્xલ્વિઇઇ.પૃથક્પૃથક્ તાસુ દશૈવ પુત્રકાનધત્ત કન્યામપિ સર્વશઃ પ્રભુઃ ।
પ્રદ્યુમ્નસામ્બાવપિ ભાનુચારુદેષ્ણૌ ચ તેષાં નિતરાં ગુણાધિકાઃ । 20.139 ।
વિવસ્વતો યોઽવરજોઽદિતેઃ સુતઃ ખ્યાતશ્ચ નામ્ના સવિતેતિ કૃષ્ણાત્ ।
જ્ આતઃ સ સત્યાજઠરેઽત્ર નામ્ના ભાનુસ્તુ ભૈષ્મ્યા અપિ ચારુદેષ્ણઃ । 20.140 ।
સ ચારુદેષ્ણોઽપિ હિ વિઘ્નરાજો યેઽન્યે ચ કૃષ્ણસ્ય સુતાઃ સમસ્તાઃ ।
તે ચૈવ ગીર્વાણગણાસ્તથાઽન્યે યે દ્વારકાયાં નિવસન્તિ સર્વે । 20.141 ।
તસ્યાં સમસ્તૈરભિપૂજ્યમાને દેવે સ્વપુર્યાં નિવસત્યનન્તે ।
યયૌ કદાચિત્ સ તુ રૌગ્મિણેયઃ સામ્બેન સાર્ધં ભુજગેન્દ્રલોકમ્ । 20.142 ।
અજ્ઞાનતસ્તૈરભિયોધિતઃ સ જિગાય સર્વાનપિ વાસુકિં ચ ।
વિદ્રાપ્ય બાણૈરથ રત્નસઞ્ચયાન્ સમાદદે નેમુરમું તતસ્તે । 20.143 ।
તૈઃ પૂજિતઃ સામ્બસહાય આણ્સુ મયં ચ માયાવિનમસ્ત્રવર્ષૈઃ ।
વિજિત્ય રુન્ધાનમનેન પૂજિતો યયૌ રથેનામ્બરગેન નાકમ્ । 20.144 ।
તત્રૈવ કૃષ્ણેન તુ પારિજાતે હૃતે જયન્તં પ્રજિગાય ચાઽજૌ ।
સં સ્પર્ધયાઽયાતમમુષ્ય ચાનુજં સામ્બોઽજયદ્ વૃષભં નામ શસ્ત્રૈઃ । 20.145 ।
અસ્ત્રાણિ તાવસ્ત્રવરૈર્નિહત્ય તયોશ્ચ તાભ્યાં પ્રતિદગ્ધયાનૌ ।
વિદ્રાપ્ય તૌ બાણવરૈઃ સુરેન્દ્રસમ્પૂજિતૌ યયતુર્વિદ્યયા ખે । 20.146 ।
સ વિદ્યયા સામ્બમુદૂહ્ય રત્યા પ્રદત્તયા રુગ્મિણિનન્દનઃ પુરીમ્ ।
યયૌ તતો નારદ આગમદ્ દ્રુતં જ્ ઞાતું હરેર્બહુભાર્યાસુ વૃત્તિમ્ । 20.147 ।
તં દ્વ્યષ્ટસાહસ્રગૃહેષુ દૃષ્ટ્વા તાવત્સ્વરૂપૈર્વિહરન્તમેકમ્ ।
સુવિસ્મિતઃ પ્રયયૌ તં પ્રણમ્ય શક્રપ્રસ્થં પૂજિતશ્ચાત્ર પાર્થૈઃ । 20.148 ।
સ આજ્ઞયા બ્રહ્મણ આહ કૃષ્ણાં ક્રમાત્ કર્તું ભીમ એવૈકસં સ્થામ્ ।
અન્યા દેવીઃ સ્વાપયિત્વા ણ્સરીરે તસ્યા ભારત્યાઃ પૂર્ણભોગાર્થમેવ । 20.149 ।
સુન્દોપસુન્દૌ ભ્રાતરૌ બ્રહ્મવાક્યાત્ પરસ્પરાદન્યતો નૈવ વધ્યૌ ।
તિલોત્તમાર્થે નિહતૌ પરસ્પરં તયોર્વધાર્થે સૃષ્ટયા તેન દૈત્યૌ । 20.150 ।
ચ્ચ્xલિx.અતઃ પૃથગ્ વત્સરતો ભવત્સુ ક્રમાત્ કૃષ્ણા તિષ્ઠતાં યોઽન્યયુક્તામ્ ।
પશ્યેદ્ વોઽસૌ વત્સરં તીર્થયાત્રાં કુર્યાદિતિ સ્માથ ચક્રુસ્તથા તે। 20.151 ।
તતઃ કદાચિદ્ ધર્મરાજેન યુક્તાં શસ્ત્રાગારે વિપ્રગોરક્ષણાર્થમ્ ।
શસ્ત્રાદિત્સુઃ ફલ્ગુનોઽદ્રાક્ સ શસ્ત્રૈર્દસ્યૂન્ હત્વા તીર્થયાત્રોન્મુખોઽભૂત્ । 20.152 ।

યુધિષ્ઠિરાદ્યૈઃ સૌહૃદાદ્ વારિતોઽપિ યયૌ સત્યાર્થં સ કદાચિદ્ દ્યુનદ્યામ્ ।
કુર્વન્ સ્નાનં માયયા નાગવધ્વા હૃતો લોકં ભુજગાનાં ક્ષણેન । 20.153 ।
તસ્યાઃ પિતા ગરુડેનાઽત્તપત્યુઃ પુત્રાકાઙ્ક્ષી ચોદયામાસ પાર્થમ્ ।
સં વત્સરબ્રહ્મચર્યે તુ પાર્થૈઃ કૃષ્ણાહેતોઃ સમયે સાધુ બદ્ધમ્ । 20.154 ।
પુનઃ પુનર્યાચ્યમાનઃ સ પાર્થઃ પુત્રાર્થમસ્યા ભુજગેન તસ્યામ્ ।
ઉત્પાદયામાસ સુતં કુજાં શં નામ્નૈરાવન્તં વરુણાવેશયુક્તમ્ । 20.155 ।
ગુણાઃ પિતુર્માતૃજ્ આતિઃ સુતાનાં યસ્માત્ સતાં પ્રાયશસ્તેન નાગઃ ।
બલી ચ પાર્થપ્રથમોદ્ભવત્વાન્માયાવિદસ્ત્રી ચ સુધાર્મિકશ્ચ । 20.156 ।
તતો યયાવર્જુનસ્તીર્થયાત્રાક્રમેણ પાણ્ડ્યાં સ્તનયોઽસ્ય માત્રા ।
સહ ત્યક્તો ભુજગૈર્દેવલોકે સમ્પૂજિતો ન્યવસદ્ દૈવતૈશ્ચ । 20.157 ।
સત્યાત્યયાન્નૈવ દોષોઽર્જુનસ્ય તેજીયસશ્ચિન્તનીયઃ કથઞ્ચિત્ ।
શ્રેષ્ઠાપરાધાન્નાન્યદોષસ્ય લેપસ્તેજીયસાં નિર્ણયોઽયં હિ શાસ્ત્રે । 20.158 ।
અતિસ્નેહાચ્ચાગ્રજાભ્યાં તદસ્ય ક્ષાન્તં સુતા પાણ્ડ્યરાજેન દત્તા ।
સં વત્સરાન્તે ફલ્ગુનસ્યાભિરૂપા ચિત્રાઙ્ગદા વીરસેનેન તોષાત્ । 20.159 ।
સ વીરસેનસ્ત્વષ્ટુરં શો યમસ્યાપ્યાવેશયુક્ સા ચ કન્યા ણ્સચી હિ।
ત્ આરાદેહે સૂર્યજસ્યાઙ્ગસઙ્ગાત્ સ્વર્ગં નાગાદન્તરિક્ષાદિહાઽસીત્ । 20.160 ।
તેનૈવ હેતોર્નાતિસામીપ્યમાસીત્ તસ્યાઃ પાર્થે પુત્રિકાપુત્રધર્મા ।
તસ્યાં જ્ આતો બભ્રુવાહોઽર્જુનેન પૂર્વં જયન્તઃ કામદેવાં શયુક્તઃ । 20.161 ।
પુત્રં વીરં જનયિત્વાઽર્જુનોઽતો ગચ્છન્ પ્રભાસં શાપતો ગ્રાહદેહાઃ ।
ચ્ચ્લ્.અમૂમુચચ્ચાપ્સરસઃ સ પઞ્ચ તાભિર્ગૃહીતઃ પ્રવિકૃષ્ય તીરમ્ । 20.162 ।
એવં હિ તાસાં શાપમોક્ષઃ પ્રદત્તો યદાઽખિલા વો યુગપત્ સમ્પ્રકર્ષેત્ ।
એકસ્તદા નિજરૂપાપ્તિરેવેત્યલં તુષ્ટેન બ્રાહ્મણેનાઽનતાનામ્ । 20.163 ।
વિપ્રાપહાસાત્ કુત્સિતયોનિતસ્તાઃ કન્યાતીર્થે પાણ્ડવઃ સમ્પ્રમુચ્ય ।
પ્રાપ્તઃ પ્રભાસં વાસુદેવાનુજાતાં શુશ્રાવ રામેણ સુયોધનોદ્યતામ્ । 20.164 ।
વિચિન્ત્ય કાર્યં યતિરૂપં ગૃહીત્વા કુશસ્થલીં પ્રયયૌ તં સમીપે ।
પ્રાપ્તં કૃષ્ણઃ પ્રાહસત્ સં વિજાનન્ સત્યાસહાયઃ શયનીયાધિરૂઢઃ । 20.165 ।
સર્વજ્ઞા સા લીલયા હાસહેતુમપૃચ્છત્ તં સોઽપિ તસ્યૈ બભાષે ।
લીલ્ આભાજૌ દર્શનાર્થં પુનસ્તાવગચ્છતાં રૈવતં શૈલરાજમ્ । 20.166 ।
આક્રીડોઽસૌ વૃષ્ણિભોજાન્ધકાનાં તત્રાપશ્યત્ કેશવઃ ફલ્ગુનં તમ્ ।
સ્વસુર્દાને સ પ્રતિજ્ઞાં રહોઽસ્મૈ ચક્રે કૃષ્ણોઽથાઽસદત્ સર્વવૃષ્ણીન્ । 20.167 ।
દૃષ્ટ્વા ગિરૌ રૌહિણેયો યતીન્દ્રવેષં પાર્થં જ્ ઞાતિયુક્તઃ પ્રણમ્ય ।
ચક્રે પૂજાં ફલ્ગુનોઽપિ પ્રણામં ગુણજ્યેષ્ઠોઽસીતિ ચક્રે બલાય । 20.168 ।
સર્વજ્ઞં તં વાગ્મિનં વીક્ષ્ય રામઃ કન્યાગારે વર્ષકાલે નિવાસમ્ ।
સત્કારપૂર્વં કારયેત્યાહ કૃષ્ણં નૈવેત્યૂચે કેશવો દોષવાદી । 20.169 ।
યુવા બલી દર્શનીયોઽતિવાગ્મી નાયં યોગ્યઃ કન્યકાગારવાસમ્ ।
ઇત્યુક્તવન્તં રામ આહાઽપ્તવિદ્યે નાસ્મિઞ્છઙ્કેત્યેવ લોકાધિનાથમ્ । 20.170 ।
નાસ્મન્મતે રોચતે ત્વન્મતં તુ સર્વેષાં નઃ પૂજ્યમેવાસ્તુ તેન ।
ઇત્યુક્ત્વા તં કેશવઃ સોદરાયૈ શુશ્રૂષસ્વેત્યાહ સન્તં યતીન્દ્રમ્ । 20.171 ।
નિત્યાપ્રમત્તા સાધુ સન્તોષયેતિ પ્રોક્તા તથા સાઽકરોત્ સોઽપિ તત્ર ।
ચક્રે માસાન્ વાર્ષિકાન્ સત્કથાભિર્વાસં વાક્યં શ્રદ્દધાનો હરેસ્તત્ । 20.172 ।

સં યાચિતઃ ફલ્ગુનેનાઽહ વાક્યં યદ્ વાસુદેવસ્તન્ન જાનાતિ કશ્ચિત્ ।
ઋતે પિત્રોર્વિપૃથોઃ સાત્યકેર્વા સુભદ્રાં તે પ્રદદાનીતિ સત્યમ્ । 20.173 ।
ચ્ચ્લિ.અસ્ત્રે શસ્ત્રે તત્ત્વવિદ્યાસુ ચૈવ શિષ્યઃ શૈનેયો વાસુદેવેન્દ્રસૂન્વોઃ ।
તસ્માદસ્મૈ કથયામાસ કૃષ્ણઃ સ્વશિષ્યત્વાદ્ વિપૃથોશ્ચાપિ સર્વમ્ । 20.174 ।
અન્યે સર્વે વાસુદેવસ્ય પાર્થાન્ પ્રિયાન્ નિત્યં જ્ આનમાના અપિ સ્મ ।
રામેણાઽદિષ્ટા ઉદ્ધવોઽથાઽહુકાદ્યા હાર્દિક્યાદ્યા નૈવ દિત્સન્તિ જિષ્ણોઃ । 20.175 ।
દુર્યોધને દાતુમિચ્છન્તિ સર્વે રામપ્રિયાર્થં જ્ આનમાના હરેસ્તત્ ।
અપ્યપ્રિયં રાક્ષસાવેશયુક્તાસ્તસ્માત્ સર્વાન્ વઞ્ચયામાસ કૃષ્ણઃ । 20.176 ।
પ્રદ્યુમ્નસામ્બપ્રમુખાણ્સ્ચ વઞ્ચિતા યયુસ્તીર્થાર્થં રામયુક્તાઃ સમગ્રાઃ ।
પિણ્ડોદ્ધારં તત્ર મહોત્સવેષ્વાવર્તત્સુ ક્વચિદૂચે સુભદ્રા । 20.177 ।
યતે તીર્થાનાચરન્ બાન્ધવાં સ્ત્વમદ્રાક્ષીર્નઃ કચ્ચિદિષ્ટાન્ સ્મ પાર્થાન્ ।
કુન્તીં કૃષ્ણાં ચેત્યાહ પૃષ્ટઃ સ પાર્થ ઓં ઇત્યેતેષામાહ ચાનામયં સઃ । 20.178 ।
ભૂયઃ સાઽવાદીદ્ ભગવન્નિન્દ્રસૂનુર્ગતસ્તીર્થાર્થં બ્રાહ્મણેભ્યઃ શ્રુતો મે ।
કચ્ચિદ્ દૃષ્ટો ભવતેત્યોમિતિ સ્મ પાર્થોઽપ્યૂચે ક્વેતિ સાઽપૃચ્છદેનમ્ । 20.179 ।
અત્રૈવેતિ સ્મયમાનં ચ પાર્થં પુનઃ પુનઃ પર્યપૃચ્છચ્છુભાઙ્ગી ।
સોઽપ્યાહોન્મત્તે સોઽસ્મિ હીતિ સ્મયં સ્તાં ફુલ્લાક્ષી તં સા દદર્શાતિહૃષ્ટા । 20.180 ।
તતો હર્ષાલ્લજ્જયા ચોત્પલાક્ષી કિઞ્ચિન્નોચે પાર્થ એનામુવાચ ।
કામાવિષ્ટો મુખ્યકાલો હ્યયં નાવુદ્વાહાર્થોક્તસ્ત્વિતિ સા ચૈનમાહ । 20.181 ।
નાતિક્રમો વાસુદેવસ્ય યુક્તસ્તસ્માત્ તેન સ્વપિતૃભ્યાં ચ દત્તામ્ ।
યુક્તો નિજૈર્બન્ધુભિશ્ચોત્સવે માં સમુદ્વહેત્યથ કૃષ્ણં સ દધ્યૌ । 20.182 ।
માતાપિતૃભ્યાં સહિતોઽથ કૃષ્ણસ્તત્રૈવાઽયાદ્ વાસવશ્ચાથ શચ્યા ।
સમં મુનીન્દ્રૈઃ ફલ્ગુનેન સ્મૃતઃ સં સ્તત્રૈવાઽગાત્ પ્રીતિયુક્તો નિશાયામ્ । 20.183 ।
કૃષ્ણસ્તતઃ પુરુહૂતેન સાકં તયોર્વિવાહં કારાયામાસ સમ્યક્ ।
માતાપિતૃભ્યાં સત્યકિનાઽપિ યુક્તો મહોત્સવેઽન્યાવિદિતો મુનીન્દ્રૈઃ । 20.184 ।
તતઃ કૃષ્ણઃ સ્યન્દનં ફલ્ગુનાર્થે નિધાય સ્વં પ્રયયૌ તદ્રજન્યામ્ ।
ગતે ચ શક્રે રથમારુરોહ પ્રાતઃ પાર્થઃ સહિતો ભાર્યયૈવ । 20.185 ।
ચ્ચ્લિઇ.સર્વાયુધૈર્યુક્તરથં સમાસ્થિતે ગૃહીતચાપે ફલ્ગુને દ્વારવત્યામ્ ।
આસીદ્ રાવઃ કિઙ્કિમેતત્ ત્રિદણ્ડી કન્યાં હરત્યેષ કોદણ્ડપાણિઃ । 20.186 ।
તતસ્તુ તં સતનુત્રં મહેન્દ્રદત્તે દિવ્યે કુણ્ડલે વાસસી ચ।
દિવ્યાનિ રત્નાનિ ચ ભૂષણાનિ દૃષ્ટ્વા બિભ્રાણં રક્ષિણોઽવારયન્ સ્મ । 20.187 ।
તતઃ સ આબદ્ધતલ્ . આઙ્ગુલિત્રઃ સતૂણીરશ્ચાપમાયમ્ય બાણૈઃ ।
ચક્રેઽન્તરિક્ષં પ્રદિશો દિશશ્ચ નિરન્તરં શિક્ષયા વિદ્યયા ચ। 20.188 ।
ચક્રે સારથ્યં કેશવેનૈતદર્થે સુશિક્ષિત્ આ તસ્ય સમ્યક્ સુભદ્રા ।
તયા પાર્થો વારિતો નૈવ કઞ્ચિત્ ભિન્નત્વચં કૃતવાન્ ક્રીડમાનઃ । 20.189 ।
સ શિક્ષયા ત્વદ્ભુતયા ણ્સરૌઘૈર્વિદ્રાપ્ય તાન્ ભીષયિત્વૈવ સર્વાન્ ।
નિર્ગત્ય પુર્યા વિપૃથું દદર્શ રામેણ પુર્યા રક્ષણે સન્નિયુક્તમ્ । 20.190 ।
પ્રિયં કુર્વન્નિવ રામસ્ય સોઽપિ વ્યાજેન પાર્થં સેનયૈવાઽવૃણોત્ તમ્ ।
કૃષ્ણાદેશાન્નૈવ પાર્થસ્ય ચક્રે સમ્યગ્રોધં યુયુધે ચ ચ્છલેન । 20.191 ।
એકો હ્યસૌ મરુતાં સૌમ્યનામા ણ્સુશ્રૂષાર્થં વાસુદેવસ્ય જાતઃ ।
તં યાદવં શરવર્ષૈર્વવર્ષ યથા ક્ષતં ન ભવેત્ સવ્યસાચી । 20.192 ।

નિરાયુધં વિરથં ચૈવ ચક્રે પાર્થઃ સેનાં તસ્ય નૈવાહનચ્ચ ।
દૃષ્ટ્વા ણ્સરાં સ્તસ્ય તીક્ષ્ણાં સ્ત્વચોઽપિ નચ્છેદકાન્ વિપૃથુઃ સન્તુતોષ । 20.193 ।
શિક્ષાં પાર્થસ્યાધિકં માનયાન ઉપેત્ય પાર્થં ચ શશં સ સર્વમ્ ।
આજ્ઞાં વિષ્ણોઃ સન્નિયુદ્ધ્યન્નિવાસ્મૈ કૃત્ત્ આયુધઃ ફલ્ગુનેનૈવ પૂર્વમ્ । 20.194 ।
તતઃ પરાજિતવચ્છીઘ્રમેત્ય શશં સ સર્વં હલિનેઽથ સોઽપિ ।
પ્રદ્યુમ્નસામ્બાદિયુતોઽથ કોપાદાયાત્ પુરીં હન્તુકામોઽર્જુનં ચ । 20.195 ।
કૃષ્ણોઽપિ સર્વં વિપૃથોર્નિશમ્ય પ્રાપ્તઃ સુધર્માં વિમના ઇવાઽસીત્ ।
અવાઙ્મુખસ્તત્ર યદુપ્રવીરાઃ પ્રદ્યુમ્નાદ્યા આહુરુચ્ચૈર્નદન્તઃ । 20.196 ।
માયાવ્રતં તં વિનિહત્ય શીઘ્રં વયં સુભદ્રામાનયામઃ ક્ષણેન ।
ચ્ચ્લિઇઇ.ઇત્યુક્તવાક્યાનવદદ્ બલસ્તાન્ કૃષ્ણાજ્ઞયા યાન્તુ ન સ્વેચ્છયૈવ । 20.197 ।
જ્ ઞાતવ્યમેતસ્ય મતં પુરસ્તાદ્ધરેર્વિરોધે ન જયો ભવેદ્ વઃ ।
ઇત્યુક્તવાક્યે હલિનિ સ્મ સર્વે પપ્રચ્છુરાનમ્ય જનાર્દનં તમ્ । 20.198 ।
અથાબ્રવીદ્ વાસુદેવોઽમિતૌજાઃ શૃણ્વન્તુ સર્વે વચનં મદીયમ્ ।
પુરૈવોક્તં તન્મયા કન્યકાયા માયાવ્રતો નાર્હતિ સન્નિધિસ્થિતિમ્ । 20.199 ।
ત્ આં મે વાચં નાગ્રહીદગ્રજોઽયં બહૂન્ દોષાન્ વ્યાહરતોઽપ્યતો મયા ।
અનુલ્લઙ્ઘ્યત્વાદગ્રજોઽનુપ્રવૃત્તઃ કન્યાગૃહે વાસને કૂટબુદ્ધેઃ । 20.200 ।
અતીતશ્ચાયં કાર્યયોગોઽસમક્ષં હૃત્ આ કન્યાઽતો નોઽત્ર કા માનહાનિઃ ।
ભૂયસ્તરાં માનિનસ્તસ્ય સા સ્યાજ્જ્ઞાતા ચ વો વિપૃથોઃ પાર્થતાઽસ્ય । 20.201 ।
દેયા ચ કન્યા નાસ્તિ પાર્થેન તુલ્યો વરોઽસ્માકં કૌરવેયશ્ચ પાર્થઃ ।
પૌત્રશ્ચ કૃષ્ણસ્ય સુપૂર્ણણ્સક્તેઃ પૈતૃષ્વસેયો વીરતમો ગુણાઢ્યઃ । 20.202 ।
અર્થ્યોઽસ્માભિઃ સ્વયમેવાહરત્ સ શક્રાત્મજો નાત્ર નઃ કાર્યહાનિઃ ।
અનુદ્રુત્યૈનં યદિ ચ સ્યાત્ પરાજયો હાનિર્દૃઢં યશસો વો ભવેત । 20.203 ।
જિત્વા યદ્યેનં કન્યકા ચાઽહૃત્ આ ચેત્ પરામૃષ્ટાં નૈવ કશ્ચિદ્ધિ લિપ્સેત્ ।
અતો ન મે રોચતે વોઽનુયાનમિત્યૂચિવાનાસ તૂષ્ણીં પરેશઃ । 20.204 ।
શ્રુત્વા હલી કૃષ્ણવાક્યં બભાષે મા યાત ચિત્તં વિદિતં મમાસ્ય ।
અસ્યાનુવૃત્તિર્વિજયાય નઃ સ્યાચ્છુભાય શાન્ત્યૈ પરતશ્ચ મુક્ત્યૈ । 20.205 ।
તતોઽર્જુનો યત્ર તિષ્ઠન્ ન કશ્ચિત્ પરાજયં યાતિ કૃષ્ણાજ્ઞયૈવ ।
રથેન તેનૈવ યયૌ સભાર્યઃ શક્રપ્રસ્થં ચાવિશદ્ ભ્રાતૃગુપ્તમ્ । 20.206 ।
સમ્ભાવિતો ભ્રાતૃભિશ્ચાતિતુષ્ટૈરૂચેઽથ સર્વં તેષુ યચ્ચાઽત્મવૃત્તમ્ ।
શાન્તેષુ વાક્યાદાત્મનો યાદવેષુ કૃષ્ણો યુક્તો હલિનાઽગાચ્ચ પાર્થાન્ । 20.207 ।
સાર્દ્ધં યયૌ શકટૈ રત્નપૂર્ણૈઃ શક્રપ્રસ્થં પૂજિતસ્તત્ર પાર્થૈઃ ।
દદૌ તેષાં ત્ આનિ રામેણ યુક્તસ્તથા કૃષ્ણાયૈ ભૂષણાનિ સ્વસુશ્ચ । 20.208 ।
ચ્ચ્લિવ્.માસાનુષિત્વા કતિચિદ્ રૌહિણેયો યયૌ પુરીં સ્વાં કેશવોઽત્રાવસચ્ચ ।
બહૂન્ વર્ષાન્ પાણ્ડવૈઃ પૂજ્યમાનઃ પ્રીતિં તેષામાદધાનોઽધિકાં ચ । 20.209 ।
આસન્ કૃષ્ણાયાઃ પઞ્ચ સુતા ગુણાઢ્યા વિશ્વેદેવાઃ પઞ્ચગન્ધર્વમુખ્યૈઃ ।
આવિષ્ટાસ્તે ચિત્રરથાભિતામ્રકિશોરગોપાલબલૈઃ ક્રમેણ । 20.210 ।
પ્રતિવિન્ધ્યઃ સુતસોમઃ શ્રુતાખ્યકીર્તિઃ શતાનીક ઉત શ્રુતક્રિયઃ ।
યુધિષ્ઠિરાદ્યૈઃ ક્રમશઃ પ્રજાતાસ્તેષાં દ્વયોશ્ચાવરજોઽભિમન્યુઃ । 20.211 ।
ચન્દ્રાં શયુક્તોઽતિતરાં બુધોઽસૌ જાતઃ સુભદ્રાજઠરેઽર્જુનેન ।
ધર્મેરશક્રાં શયુતોઽશ્વિનોશ્ચ તથૈવ કૃષ્ણસ્ય સ સન્નિધાનયુક્ । 20.212 ।

સર્વેઽપિ તે વીર્યવન્તઃ સુરૂપા ભક્તા વિષ્ણોઃ સર્વશાસ્ત્રેષ્વભિજ્ઞાઃ ।
મોદં યયુઃ પાણ્ડવાસ્તૈઃ સુતૈશ્ચ વિશેષતઃ સાત્ત્વતીનન્દનેન । 20.213 ।
તતઃ કદાચિત્ ખાણ્ડવં કૃષ્ણપાર્થૌ ચિક્રીડિષૂ સત્યભામાસુભદ્રે ।
આદાય યાતૌ પરિચારકૈશ્ચ રથેન ગન્ધર્વરાનુગીતૌ । 20.214 ।
સ્વૈરં તયોસ્તત્ર વિક્રીડતોશ્ચ સ્ત્રીરત્નાભ્યાં મન્દવાતાનુજુષ્ટે ।
વને પ્રસૂનસ્તબકોરુરાજિતે જલે ચ તિગ્મદ્યુતિકન્યકાયાઃ । 20.215 ।
ભૂત્વા વિપ્રસ્તૌ યયાચેઽન્નમેત્ય કુશાનુરૂચે ચ મતે રમેશિતુઃ ।
પાર્થઃ કીદૃક્ તેઽન્નમિષ્ટં વદેતિ સ ચાવાદીદ્ વહ્નિરહં વનાર્થી । 20.216 ।
પ્રયાજાન્ દેવાનનુયાજાં શ્ચ શુલ્કં હવિર્દાને દેવતાનામયાચિષમ્ ।
બલહ્રાસસ્તવ ભૂયાદિતિ સ્મ શપ્ત્વૈવ તે તાં શ્ચ દદુઃ પુરા મમ । 20.217 ।
પુનઃ પૂર્તિઃ કેન મે સ્યાદ્ બલસ્યેત્યબ્જોદ્ભવં પૃષ્ટવાનસ્મિ નત્વા ।
યદા વનં ખાણ્ડવં હિ ત્વમત્સિ તદા બલં તે ભવતીતિ સોઽબ્રવીત્ । 20.218 ।
શક્રસ્યેદં ખાણ્ડવં તેન વિઘ્નં કરોત્યસૌ તેન વાં પ્રાર્થયામિ ।
ઇત્યુક્તે તં પાર્થ ઊચે યદિ સ્યાદ્ રથો ધનુશ્ચાથ શક્રં નિરોત્સ્યે । 20.219 ।
નરાવેશાદન્નદાનપ્રતિશ્રવાત્ સ્વસ્યાપિ શક્રસ્ય વિરોધમૈચ્છત્ ।
પાર્થઃ કૃષ્ણસ્ય પ્રેરણાચ્ચૈવ વહ્નિઃ પાર્થં યયાચે શક્રવિરોધશાન્ત્યૈ । 20.220 ।
ચ્ચ્લ્વ્.નહિ સ્વદત્તસ્ય પુનઃ સ વૈરં શક્રઃ કુર્યાત્ સ્વયમિન્દ્રો હિ પાર્થઃ ।
નાપ્રેરિતો વિષ્ણુના તસ્ય રોધં પાર્થઃ કુર્યાદિતિ કૃષ્ણં યયાચે । 20.221 ।
નચાયુક્તઃ કેશવેનૈષ ણ્સક્ત ઇતિ કૃષ્ણાદાપ ભૂયોઽપ્યનુજ્ઞામ્ ।
યયૌ સમીપં ચ હરેર્બદર્યામાદાય ચક્રં ચામુતઃ કેશવેઽદાત્ । 20.222 ।
ચક્રં ગોમન્તે કૃષ્ણમાપાપિ પૂર્વં ભક્ત્યા વહ્નિઃ કેશવેઽદાત્ પુનસ્તત્ ।
ચક્રં ચ વિષ્ણોર્બહુધા વ્યવસ્થિતં તદગ્નિદત્તં પ્રાક્તનં ચૈકધાઽસીત્ । 20.223 ।
ધનુશ્ચ ગાણ્ડીવમથાબ્જજસ્ય કરોતિ યેનાખિલસં હૃતિં સઃ ।
અં શેન દત્તં તદુમાપતેશ્ચ શક્રસ્ય સોમસ્ય જલેશિતુશ્ચ । 20.224 ।
તેનૈવ તે જિગ્યુરથો જગત્ત્રયં પ્રસાદતસ્તે ક્રમશોઽબ્જયોનેઃ ।
અનન્યધાર્યં વિજયાવહં ચ ભારેણ લક્ષસ્ય સમં શુભાવહમ્ । 20.225 ।
રથં ચ શુભ્રાણ્સ્વયુતં જયાવહં ત્ ઊણૌ તથાચાક્ષયસાયકૌ શુભૌ ।
ધ્વજં ચ રામસ્ય હનૂમદઙ્કમાદાય સર્વં વરુણાદર્જુનેઽદાત્ । 20.226 ।
વિશેષતો ધ્વજસં સ્થે હનૂમત્યજેયતા સ્યાજ્જયરૂપો યતોઽસૌ ।
સર્વં ચ તદ્ દિવ્યમભેદ્યમેવ વિદ્યુત્પ્રભા જ્યા ચગાણ્ડીવસં સ્થા । 20.227 ।
ગાણ્ડીવમપ્યાસ કૃષ્ણપ્રસાદાચ્છક્યં ધર્તું પાણ્ડવસ્યાપ્યધાર્યમ્ ।
દેવૈશ્ચ તૈર્બ્રહ્મવરાદ્ ધૃતં તદ્ બ્રહ્મૈવ સાક્ષાત્ પ્રભુરસ્ય ધારણે । 20.228 ।
ઇન્દ્રસ્ય દત્તશ્ચ વરઃ સ્વયમ્ભુવા તેનાપિ પાર્થસ્ય બભૂવ ધાર્યમ્ ।
ઇન્દ્રો હ્યસૌ ફલ્ગુનત્વેન જાતસ્તતઃ સોઽસ્ત્રૈઃ શરશાલાં ચકાર । 20.229 ।
સ યોજનદ્વાદશકાભિવિસ્તૃતં પુરં ચકારાઽશુ પુરન્દરાત્મજઃ ।
હુતાણ્સનોઽપ્યાણ્સુ વનં પ્રગૃહ્ય પ્રભક્ષયામાસ સમુદ્ધતાર્ચિઃ । 20.230 ।
પ્રભક્ષ્યમાણં નિજકક્ષમીક્ષ્ય સન્ધુક્ષયામાસ તદાઽશુશુક્ષણિમ્ ।
અક્ષોપમાભિર્બહુલેક્ષણોઽમ્ભસાં ધારાભિરાક્ષુબ્ધમનાઃ ક્ષયાય । 20.231 ।
અસ્ત્રૈસ્તુ વૃષ્ટિં વિનિવાર્ય કૃષ્ણઃ પાર્થશ્ચ શક્રં સુરપૂગયુક્તમ્ ।
ચ્ચ્લ્વિ.અયુદ્ધ્યતાં સોઽપિ પરાજિતોઽભૂત્ પ્રીતશ્ચ દૃષ્ટ્વા બલમાત્મનસ્તત્ । 20.232 ।

સ્નેહં ચ કૃષ્ણસ્ય તદર્જુને ધૃતં વિલોક્ય પાર્થસ્ય બલં ચ તાદૃશમ્ ।
નિવર્ત્ય મેઘાનતિતુષ્ટચિત્તઃ પ્રણમ્ય કૃષ્ણં તનયં સમાણ્સ્લિષત્ । 20.233 ।
વિષ્ણુણ્સ્ચ શક્રેણ સહેત્ય કેશવં સમાણ્સ્લિષન્નિર્વિશેષોઽપ્યનન્તમ્ ।
સ કેવલં ક્રીડમાનઃ સશક્રઃ સ્થિતો હિ પૂર્વં યુયુધે ન કિઞ્ચિત્ । 20.234 ।
બ્રહ્મા ચશર્વશ્ચ સમેત્ય કૃષ્ણં પ્રણમ્ય પાર્થસ્ય ચ કૃષ્ણનામ ।
સઞ્ચક્રતુશ્ચાપિ શિક્ષાપ્રકર્ષાચ્ચક્રુશ્ચ સર્વે સ્વાસ્ત્રદાને પ્રતિજ્ઞામ્ । 20.235 ।
અનુજ્ઞાતાસ્તે પ્રયયુઃ કેશવેન ક્રીડાર્થમિન્દ્રો યુયુધે હિ તત્ર ।
પ્રીત્યા કીર્તિં દાતુમપ્યર્જુનસ્ય તતસ્તુષ્ટઃ સહ દેવૈસ્તયોઃ સઃ । 20.236 ।
દૈત્યાણ્સ્ચ નાગાણ્સ્ચ પિશાચયક્ષા હતાઃ સર્વે તદ્વનસ્થા હિતાભ્યામ્ ।
ઋતે ચતુષ્પક્ષિણણ્સ્ચાણ્સ્વસેનં મયં ચ નાન્યત્ કિઞ્ચિદાસાત્ર મુક્તમ્ । 20.237 ।
અયમગ્ને જરિતેત્યાદિમન્ત્રૈઃ સ્તુત્વા વહ્નિં પક્ષિણો નોપદગ્ધાઃ ।
અણ્સ્વસેનઃ પુત્રકસ્તક્ષકસ્ય માત્રા ગ્રસ્તઃ પ્રાતિલોમ્યેન કણ્ઠે । 20.238 ।
છિન્નેઽર્જુનેનાન્તરિક્ષે પતન્ત્યાસ્તસ્યાઃ શક્રેણાવિતશ્છિન્નપુચ્છઃ ।
વધાન્માતુઃ પુચ્છભઙ્ગાચ્ચ રોષાદ્ધન્તું પાર્થં કર્ણતૂણીરગોઽભૂત્ । 20.239 ।
મયઃ કૃષ્ણેનાઽત્તચક્રેણ દૃષ્ટો યયૌ પાર્થં શરણં જીવનાર્થી ।
પાર્થાર્થમેનં ન જઘાન કૃષ્ણઃ સ્વભક્તશ્ચેત્યતિમાયં પરેશઃ । 20.240 ।
દેવારિરિત્યેવ મયિ પ્રકોપઃ કૃષ્ણસ્ય તેનાહમિમં પુરન્દરમ્ ।
પાર્થાત્મકં શરણં યામિ તેન કૃષ્ણપ્રિયઃ સ્યામિતિ તસ્ય બુદ્ધિઃ । 20.241 ।
પ્રાણોપકૃત્ પ્રત્યુપકારમાણ્સુ કિં તે કરોમીતિ સ પાર્થમાહ ।
કૃષ્ણપ્રસાદાદ્ધિ ભવાન્ વિમુક્તસ્તસ્મૈ કરોત્વિત્યવદત્ સ પાર્થઃ । 20.242 ।
કૃષ્ણોઽપિ રાજ્ઞોઽતિવિચિત્રરૂપસભાકૃત્ આવદિશત્ તાં સ ચક્રે ।
અનિર્ગમં પ્રાણિનામર્થિતૌ તૌ હુતાણ્સનેનાથ વિધાય જગ્મતુઃ । 20.243 ।
ચ્ચ્લ્વિઇ.દૃષ્ટ્વા ચ તૌ પાણ્ડવાઃ સર્વ એવ મહામુદં પ્રાપુરેતન્નિશમ્ય ।
કૃષ્ણોઽપિ પાર્થૈર્મુમુદેઽનન્તશક્તિસુખજ્ઞાનપ્રાભવૌદાર્યવીર્યઃ । 20.244 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
ખાણ્ડવદાહો નામ વિં શોઽધ્યાયઃ
ચ્ચ્લ્વિઇઇ.(પાણ્ડવવનપ્રવેશઃ )
અથ એકવિં શોઽધ્યાયઃ
ઓં । જનાર્દનાજ્ઞયા મયઃ સમસ્તકૌતુકોત્તરામ્ ।
સભાં વિધાય ભૂભૃતે દદૌ ગદાં વૃકોદરે । 21.1 ।
સ વાયુધારિતાં ગદાં હિ યૌવનાણ્સ્વભૂભૃત્ આ ।
પ્રસાદતોઽસ્ય લમ્ભિતામવાપ્ય મોદમાપ હ । 21.2 ।
પુનશ્ચ વત્સરદ્વયં સમુષ્ય કેશવો યયૌ ।
સમર્ચિતશ્ચ પાણ્ડવૈર્વિયોજનેઽસ્ય ચાક્ષમૈઃ । 21.3 ।
તતો વસન્ સ્વપુર્યજઃ ક્વચિદ્ રવિગ્રહે હરિઃ ।
સદારપુત્રબાન્ધવઃ સમન્તપઞ્ચકં યયૌ । 21.4 ।
પૃથાસુતાણ્સ્ચ સર્વશઃ સદારપુત્રમાતૃકાઃ ।
ક્ષિતીશ્વરાણ્સ્ચ સર્વશઃ પ્રિયાપ્રિયા હરેશ્ચ યે । 21.5 ।
તથૈવ નન્દગોપકઃ સદારગોપગોપિકઃ ।

મુનીશ્વરાણ્સ્ચ સર્વતઃ સમીયુરત્ર ચ પ્રજાઃ । 21.6 ।
પ્રિયાણ્સ્ચ યે રમેશિતુર્હરિં ત્રિરૂપમેત્ય તે ।
વસિષ્ઠવૃષ્ણિનન્દનં ભૃગૂત્તમં તથાઽર્ચયન્ । 21.7 ।
કૃત્ આર્થતાં ચ તે યયૂ રમેશપાદદર્શનાત્ ।
રવિગ્રહે સમાપ્લુતા ભૃગૂદ્વહોત્થતીર્થકે । 21.8 ।
અનુગ્રહં વિધાય સ સ્વકેષુ કેશવસ્ત્રિવૃત્ ।
અયાજયચ્ચ શૂરજં મખૈઃ સમાપ્તદક્ષિણૈઃ । 21.9 ।
સમસ્તલોકસં સ્થિતાત્મભક્તિમજ્જનસ્ય સઃ ।
સુકાલદર્શનાત્ પરં વ્યધાદનુગ્રહં હરિઃ । 21.10 ।
તતો યયૌ સ્વકાં પુરીં પૃથાસુતૈઃ સહાચ્યુતઃ ।
ચકાર તત્ર ચાઽહ્નિકં ક્રતું મહાણ્સ્વમેધકમ્ । 21.11 ।
ચ્ચ્લિx.હયં સભીમફલ્ગુના હરે રથં સમાસ્થિતાઃ ।
વ્યચારયન્ હરેઃ સુતા દિનસ્ય પાદમાત્રતઃ । 21.12 ।
જિતાઃ સમસ્તભૂભૃતો જરાસુતાદયઃ ક્ષણાત્ ।
વૃકોદરાદિભિસ્તુ તૈર્હયશ્ચ દિવ્ય આયયૌ । 21.13 ।
હયઃ સ કૃષ્ણનિર્મિતો દિનેન લક્ષયોજનમ્ ।
ક્ષમો હિ ગન્તુમઞ્જસા દિનાણ્સ્વમેધસિદ્ધયે । 21.14 ।
પરાણ્સરાત્મજો હરિર્હરિં યદા ત્વદીક્ષયત્ ।
તદાઽસસાદ હ દ્વિજસ્તૃણાવહો રુરાવ ચ । 21.15 ।
બ્રજન્તિ જન્મનોઽનુ મે સદા સુતા અદૃશ્યતામ્ ।
ઇતીરિતેઽર્જુનોઽબ્રવીદહં હિ પામિ તે સુતાન્ । 21.16 ।
ન કૃષ્ણરામકાર્ષ્ણિભિઃ સુતા નુ મેઽત્ર પાલિતાઃ ।
ક્વ તેઽત્ર શક્તિરિત્યમું જગાદ સોઽર્જુનં દ્વિજઃ । 21.17 ।
તદા જગાદ ફલ્ગુનોઽસુરૈર્વિદૂષિત્ આત્મના ।
ન વિપ્ર તાદૃશોઽસ્મ્યહં યથૈવ કેશવાદયઃ । 21.18 ।
મયા જિતા હિખાણ્ડવે સુરાસ્તથાઽસુરાનહમ્ ।
નિવાતવર્મનામકાન્ વિજેષ્ય ઉત્તરત્ર હિ । 21.19 ।
ઉદીર્ય ચેતિ કેશવં સ ઊચિવાન્ વ્રજામ્યહમ્ ।
ઇતીરિતોઽવદદ્ધરિસ્તવાત્ર શક્યતે નુ કિમ્ । 21.20 ।
વિલજ્જમાનમીક્ષ્ય તં જગાદ કેશવોઽરિહા ।
વ્રજેતિ સ પ્રતિશ્રવં ચકાર હાપ્યરક્ષણે । 21.21 ।
વહ્નિં પ્રવેક્ષ્યેઽશક્તશ્ચેદિત્યુક્ત્વા સર્વયાદવૈઃ ।
યયૌ ન રામપ્રદ્યુમ્નાવનિરુદ્ધં ચ કેશવઃ ।
ન્યયોજયત્ તત્સહાયે યશસ્તેષ્વભિરક્ષિતુમ્ । 21.22 ।
ચ્ચ્લ્x.પ્રિયો હિ નિતરાં રામઃ કૃષ્ણસ્યાનુ ચ તં સુતઃ ।
અનિરુદ્ધઃ કાર્ષ્ણિમનુ પ્રદ્યુમ્નાદ્ યોઽજનિષ્ટ હિ।
રુગ્મિપુત્ર્યાં રુગ્મવત્યામાહૃત્ આયાં સ્વયમ્બરે । 21.23 ।
રતિરેવ હિ યા તસ્યાં જ્ આતોઽસૌ કામનન્દનઃ ।
પૂર્વમપ્યનિરુદ્ધાખ્યો વિષ્ણોસ્તન્નામ્ન એવ ચ ।
આવેશયુક્તો બલવાન્ રૂપવાન્ સર્વશાસ્ત્રવિત્ । 21.24 ।

તસ્માત્ તાં સ્ત્રીનૃતે કૃષ્ણઃ પાર્થસાહાય્યકારણાત્ ।
ન્યયોજયત્ સૂતિકાલે બ્રાહ્મણ્યાઃ સ ચ ફલ્ગુનઃ । 21.25 ।
અસ્ત્રૈશ્ચકાર દિગ્બન્ધં કુમારોઽથાપિતુ ક્ષણાત્ ।
અદર્શનં યયૌ પાર્થો વિષણ્ણઃ સહ યાદવૈઃ ।
અધિક્ષિપ્તો બ્રાહ્મણેન યયૌ યત્ર શ્રિયઃ પતિઃ । 21.26 ।
વહ્નિં વિવિક્ષન્તમમું નિવાર્ય યયૌ સવિપ્રઃ સહફલ્ગુનો હરિઃ ।
આણ્સામુદીચીં બૃહતા રથેન ક્ષણેન તીર્ત્વૈવ ચ સપ્તવારિધીન્ । 21.27 ।
દદુશ્ચ માર્ગં ગિરયોઽબ્ધયસ્તથા વિદાર્ય ચક્રેણ તમોઽન્ધમીશઃ ।
ઘનોદકં ચાપ્યતિતીર્ય તત્ર દદર્શ ધામ સ્વમનન્તવીર્યઃ । 21.28 ।
સં સ્થાપ્ય દૂરે સરથં સવિપ્રં પાર્થં સ્વરૂપે દ્વિચતુષ્કબાહૌ ।
સમસ્તરત્નોજ્જ્વલદિવ્યભૂષણે વિવેશ નિત્યોરુગુણાર્ણવે પ્રભુઃ । 21.29 ।
સહસ્રમૂર્ધન્યુરુશેષભોગ આસીનરૂપેઽમિતસૂર્યદીધિતૌ ।
રમાસહાયે તટિદુજ્જ્વલામ્બરે મુક્તૈર્વિરિઞ્ચાદિભિરર્ચિતે સદા । 21.30 ।
સ્થિત્વૈકરૂપેણ મુહૂર્તમીશ્વરો વિનિર્યયૌ વિપ્રસુતાન્ પ્રગૃહ્ય ।
સુનન્દનન્દાદય એવ પાર્ષદાસ્તે વૈષ્ણવા ભૂમિતલ્ . એ પ્રજાતાઃ । 21.31 ।
દર્પં નિહન્તું હરિરર્જુનસ્ય સમાનયદ્ વિપ્રસુતાન્ પરેશઃ ।
પ્રીતિર્મહત્યેવ યતોઽર્જુને હરેઃ સં શિક્ષયામાસ તતઃ સ એનમ્ । 21.32 ।
અપ્રાકૃત્ આત્ સદનાદ્ વાસુદેવો વિસ્સૃત્ય સૂર્યાધિકલક્ષદીધિતેઃ ।
રથં સમારુહ્ય સપાર્થવિપ્ર આગાત્ સુતાં શ્ચૈવ દદૌ દ્વિજાય । 21.33 ।
ચ્ચ્લ્xઇ.લોકશિક્ષાર્થમેવાસૌ પ્રાયશ્ચિત્તં ચ ચાલને ।
ચક્રે સાર્દ્ધમુહૂર્તેન સમાગમ્ય પુનર્મખમ્ । 21.34 ।
બ્રહ્માદીનાગતાં શ્ચૈવ સદા સ્વપરિચારકાન્ ।
પૂજયિત્વાઽભ્યનુજ્ઞાય બ્રાહ્મણાનપ્યપૂજયત્ । 21.35 ।
સસ્નાવવભૃથં કૃષ્ણઃ સદારઃ સસુહૃજ્જનઃ ।
આયાન્તં દ્વારકાં કૃષ્ણં દન્તવક્રો રુરોધ હ । 21.36 ।
જઘાન ગદયા કૃષ્ણસ્તં ક્ષણાત્ સવિડૂરથમ્ ।
વિડૂરથસ્તમોઽગચ્છદ્ દન્તવક્રે ચ યોઽસુરઃ । 21.37 ।
હરેઃ પાર્ષદઃ ક્ષિપ્રં હરિમેવ સમાણ્સ્રિતઃ ।
કૃષ્ણે પ્રાપ્તે સ્વલોકં ચ નિસ્સૃત્યાસ્માત્ સ્વરૂપતઃ ।
એકીભાવં સ્વરૂપેણ દ્વારપેણ ગમિષ્યતિ । 21.38 ।
તતઃ કૃષ્ણઃ પુરીમેત્ય બોધયામાસ ફલ્ગુનમ્ ।
કિમેતદ્ દૃષ્ટમિત્યેવ તેન પૃષ્ટો રમાપતિઃ । 21.39 ।
અયં દ્વીપઃ સાગરશ્ચ લક્ષયોજનવિસ્તૃતૌ ।
તદન્યે તુ ક્રમેણૈવ દ્વિગુણેનોત્તરોત્તરાઃ । 21.40 ।
અન્ત્યાધ્યર્દ્ધસ્થલં હૈમં બાહ્યતો વાજ્રલેપિકમ્ ।
એતત્ સર્વં લોકનામ હ્યેતસ્માદ્ દ્વિગુણં તમઃ ।
અન્ધં યત્ર પતન્ત્યુગ્રા મિથ્યાજ્ઞાનપરાયણાઃ । 21.41 ।
ઘનોદકં તદ્દ્વિગુણં તદન્તે ધામ મામકમ્ ।
યત્તદ્ દૃષ્ટં ત્વયા પાર્થ તત્ર મુક્તૈરજાદિભિઃ ।
સેવ્યમાનઃ સ્થિતો નિત્યં સર્વૈઃ પરમપૂરુષઃ । 21.42 ।

લોકાલોકપ્રદેશસ્તુ પઞ્ચાણ્સલ્લક્ષવિસ્તૃતઃ ।
સપઞ્ચાણ્સત્સહસ્રશ્ચ તસ્યાપિ ગણનં તથા । 21.43 ।
યોજનાનાં પઞ્ચવિં શત્કોટયો મેરુપર્વતાત્ ।
ચ્ચ્લ્xઇઇ.ચતસૃષ્વપિ દિક્ષૂર્ધ્વમધશ્ચાણ્ડં પ્રકીર્તિતમ્ । 21.44 ।
અબગ્નીરનભોહઽ ન્કૃન્મહત્તત્ત્વગુણત્રયૈઃ ।
ક્રમાદ્ દશોત્તરૈરેતદાવૃતં પરતસ્તતઃ । 21.45 ।
વ્યાપ્તોઽહં સર્વગોઽનન્તોઽનન્તરૂપો નિરન્તરઃ ।
અનન્તશીર્ષોઽનન્તાક્ષોઽનન્તપાદકરોરુકઃ ।
અનન્તગુણમાહાત્મ્યશ્ચિદાનન્દશરીરકઃ । 21.46 ।
મદ્વશા એવ સર્વેઽપિ ત્વં ચાન્યે ચ ધનઞ્જય ।
મત્પ્રસાદાદ્ બલં ચૈવ વિજયશ્ચાખિલા ગુણાઃ ।
તસ્માન્ન વિસ્મયઃ કાર્યો ન દર્પશ્ચ ત્વયાઽનઘ । 21.47 ।
"મન્મના ભવ મદ્ભક્તો મદ્યાજી માં નમસ્કુરુ ।
મામેવૈષ્યસિ સત્યં તે પ્રતિજાને પ્રિયોઽસિ મે" 72 ।
ઇત્યુક્તઃ પ્રણિપત્યૈનં ક્ષમસ્વેત્યાહ ફલ્ગુનઃ । 21.48 ।
ઉષિત્વા કતિચિન્માસાન્ યયુઃ સર્વેઽપિ પાણ્ડવાઃ ।
અનુજ્ઞાતાઃ કેશવેન ભક્તિનમ્રધિયોઽચ્યુતે ।
સમ્ભાવિતાઃ કેશવેન સૌહાર્દેનાધિકેન ચ । 21.49 ।
તતઃ કદાચિત્ પ્રવરે સભાતલ્ . એ ધર્માત્મજો રાજભિર્ભ્રાતૃભિશ્ચ ।
વૃતો નિશમ્યૈવ સભાઃ સુરાણાં યથા સ્થિતા નારદમન્વપૃચ્છત્ । 21.50 ।
અન્તરિક્ષં ત્વયા પ્રોક્તં લક્ષયોજનમુચ્છ્રિતમ્ ।
અર્દ્ધકોટ્યુચ્છ્રિતઃ સ્વર્ગો વિમાનાવલિસઙ્કુલઃ । 21.51 ।
ભુવઃ સ્વર્ગશ્ચ કોટ્યૈવ યોજનાનાં પ્રવિસ્તૃતૌ ।
મહર્જનસ્તપશ્ચૈવ ક્રમાદધ્યર્દ્ધયોજનાઃ ।
પઞ્ચાણ્સત્કોટિવિસ્તારા યોજનાનાં સમસ્તશઃ । 21.52 ।
યાવન્ત એતે મિલ્ . ઇત્ આસ્તત્પ્રમાણ ઉદીરિતઃ ।
સત્યાખ્યો બ્રહ્મલોકસ્તુ યત્ર બ્રહ્મા વિરાજતે । 21.53 ।
72 ભ. ગી. 18.65
ચ્ચ્લ્xઇઇઇ.તતશ્ચ દ્વિગુણઃ પ્રોક્તો વિષ્ણુલોકઃ સનાતનઃ ।
ઉત્તરોત્તરતઃ સર્વે સુખે શતગુણોત્તરાઃ । 21.54 ।
અનન્તજનસમ્પૂર્ણા અપિ તે હીચ્છયા હરેઃ ।
અવકાણ્સવન્તો દિવ્યત્વાત્ પૂર્યન્તે ન કદાચન ।
સર્વકામસુખૈઃ પૂર્ણા દિવ્યસ્ત્રીપુરુષોજ્જ્વલાઃ । 21.55 ।
દિવ્યરત્નસમાકીર્ણં તથા પાતાલ્ . અસપ્તકમ્ ।
અધસ્તાચ્છેષદેવેન બલિના સમધિષ્ઠિતમ્ । 21.56 ।
કામભોગસમાયુક્તા બહુવર્ષસહસ્રિણઃ ।
સપ્તદ્વીપેષુ પુરુષા નાર્યશ્ચોક્તાઃ સુરૂપિણઃ । 21.57 ।
એષાં ચ સર્વલોકાનાં ધાતા નારાયણઃ પરઃ ।
વિષ્ણુલોકસ્થિતો મુક્તૈઃ સદા સર્વૈરુપાસ્યતે । 21.58 ।
સેવકા બ્રહ્મણણ્સ્ચૈવ દેવા વેદાણ્સ્ચ સર્વશઃ ।

શક્રશ્ચ મુનયઃ સર્વે હરિશ્ચન્દ્રશ્ચ ભૂમિપઃ । 21.59 ।
અખિલા અપિ રાજાનઃ પાણ્ડુણ્સ્ચાસ્મત્પિતા મુને ।
યમસ્યૈવાનુગાઃ પ્રોક્તા રાજભિસ્તૈર્યમેન ચ । 21.60 ।
ઉપાસ્યમાનો ભગવાન્ રામો યમસભાતલ્ . એ ।
ઉક્ત ઇન્દ્રેણ ચોપાસ્યો વામનાત્મા જનાર્દનઃ । 21.61 ।
પ્રાદુર્ભાવાણ્સ્ચ નિખિલા બ્રહ્મણોપાસિતાઃ સદા ।
વરુણસ્યાનુગા નાગાસ્તત્ર મત્સ્યાકૃતિર્હરિઃ ।
ગન્ધર્વા ધનદસ્યાપિ તત્ર કલ્કી હરિઃ પ્રભુઃ । 21.62 ।
રુદ્રસ્યોગ્રાણિ ભૂતાનિ નૃસિં હાત્મા ણ્સિવેન ચ ।
ઉપાસ્યતે સદા વિષ્ણુરિત્યાદ્યુક્તં ત્વયાઽનઘ ।
સર્વરત્નસ્થલાન્ દિવ્યાન્ દેવલોકાન્ પ્રભાષતા । 21.63 ।
તત્ર મે સં શયો ભૂયાન્ હરિશ્ચન્દ્રઃ કથં નૃપઃ ।
ચ્ચ્લ્xઇવ્.ઐન્દ્રં સભાતલ્ . અં પ્રાપ્તઃ પાણ્ડુર્નાસ્મત્પિતા મુને । 21.64 ।
ઇત્યુક્તો નારદઃ પ્રાહ રાજસૂયકૃતોન્નતિમ્ ।
હરિશ્ચન્દ્રસ્ય તાં દૃષ્ટ્વા પિતા યમસભાતલ્ . એ ।
સ્થિતસ્ત્વામવદત્ પાણ્ડૂ રામદ્વયસુદૈવતે । 21.65 ।
કરોતુ રાજસૂયં મે પુત્રોઽજેયાનુજાર્ચિતઃ ।
પાલિતો વાસુદેવેન કિં તસ્યાસાધ્યમત્ર હિ । 21.66 ।
એતચ્છ્રુત્વા ધર્મસુતો ભ્રાતૃભિઃ સહિતો વશી ।
અવાપ્તિં રાજસૂયસ્ય મન્ત્રયામાસ ધર્મવિત્ । 21.67 ।
સુકાર્યમેતદિત્યલં નિશમ્ય સોદરોદિતમ્ ।
અયાતયત્ સ્વસારથિં સ કેશવાય ભૂપતિઃ । 21.68 ।
તદૈવ કેશવસ્ય યાઃ સ્ત્રિયસ્તદીયતાતકૈઃ ।
સહોદરૈશ્ચ યાપિતઃ સુદૂત આપ માધવમ્ । 21.69 ।
પ્રણમ્ય કેશવં વચઃ સ આહ માગધેન તે ।
વિવાહબાન્ધવા રણે વિજિત્ય રોધિતા ગિરૌ । 21.70 ।
નૃપાયુતદ્વયેન સોઽષ્ટવિં શકૈઃ શતૈરપિ ।
યિયક્ષુરુગ્રરૂપિણં ત્રિલોચનં ત્વયિ સ્થિતે । 21.71 ।
વિમોચયસ્વ તાન્ પ્રભો નિહત્ય માગધેશ્વરમ્ ।
અવૈદિકં મુખં ચ તં વિલુમ્પ ધર્મગુપ્તયે । 21.72 ।
ઇતીરિતોઽથ સારથિં નિશામ્ય ધર્મજસ્ય ચ ।
નિશમ્ય તદ્ વચસ્તદા જગામ પાણ્ડવાલયમ્ । 21.73 ।
સ પાણ્ડવૈઃ સમર્ચિતો મખાય ધર્મજેન ચ ।
પ્રપૃષ્ટ આહ માધવો વચો જગત્સુખાવહમ્ । 21.74 ।
ક્રતુર્યથાવિધાનતઃ કૃતો હિ પારમેષ્ઠ્યકમ્ ।
પદં નયેત તત્પદે સુયોગ્યમેષ નાન્યથા । 21.75 ।
ચ્ચ્લ્xવ્.અયોગ્યકાન્મહાપદે વિધાતુરેષ હિ ક્રતુઃ ।
સમાનયોગ્યતાગણાત્ કરોતિ મુક્તિગં વરમ્ । 21.76 ।
પુરા તુ મુક્તિતોઽધિકં સ્વજાતિતઃ કરોતિ ચ ।
અતસ્ત્રિશઙ્કુપુત્રકો નૃપાનતીત્ય વર્તતે । 21.77 ।

સુરાં શકોઽપિ તે પિતા વિના હિરાજસૂયતઃ ।
ન શક્ષ્યતિ ત્રિશઙ્કુજાદ્ વરત્વમાપ્તુમદ્ય તુ । 21.78 ।
તપશ્ચરન્ સમાગતે શચીપતૌ પિતા તવ ।
મરુદ્ગણોત્તમઃ પુરા નતૂત્થિતઃ શશાપ સઃ । 21.79 ।
વ્રજસ્વ માનુષીં તનું તતો મૃતઃ પુનર્દિવમ્ ।
ગતોઽપિ નઃ સ્વકાં તનું પ્રવેષ્ટુમત્ર નેશસે । 21.80 ।
તદાઽધિકસ્ત્રિશઙ્કુજો ભવિષ્યતુ ત્વદિત્યથ ।
ક્ષમાપિતશ્ચ વાસવો જગાદ રાજસૂયતઃ ।
ત્રિશઙ્કુજાધિકો ભવાનવાપ્સ્યતિ સ્વકાં તનુમ્ । 21.81 ।
અતઃ સુકાર્ય એવ તે યુધિષ્ઠિર ક્રતૂત્તમઃ ।
ભવદ્ભિરપ્યવાપ્યતે સ્વયોગ્યતાઽમુનાઽખિલા । 21.82 ।
ઉદીર્ય ચૈવમીશ્વરઃ ક્રતોરમુષ્ય યોગ્યતા ।
વૃકોદરે યતોઽખિલા ચતુર્મુખત્વયોગ્યતા । 21.83 ।
તતઃ સુપૂર્ણમસ્ય તત્ ફલં વિધાતુમઞ્જસા ।
જગાદ વાયુવાહનો વચો યુધિષ્ઠિરં ત્વિદમ્ । 21.84 ।
ક્વ રાજસૂયમદ્ય તે જરાસુતે તુ જીવતિ ।
જયેત્ ક એવ તં યુધા મૃતો ન યોઽપિ સીરિણા । 21.85 ।
વિરિઞ્ચશર્વવાક્યતઃ સમસ્તલોકજાયિનિ ।
સ્થિતે તુ તે જરાસુતે ન સેત્સ્યતિ ક્રતૂત્તમઃ । 21.86 ।
ચ્ચ્લ્xવિ.ઇતીરિતે રથાઙ્ગિના જગાદ ધર્મનન્દનઃ ।
નિવર્તિતં મનઃ ક્રતોરલં મમામુના પ્રભો । 21.87 ।
બભૂવુરેવ ભૂભૃતો નચાઽધિરાજ્યમાપિરે ।
યદા ચ ચક્રવર્તિનસ્તદેદૃશા નશત્રવઃ । 21.88 ।
ઇતીરિતેઽમુનાઽવદત્ પ્રધાનમારુતાત્મજઃ ।
પદં ચતુર્મુખસ્ય વા સુસાધ્યમેવ યત્નતઃ । 21.89 ।
નિજાનુભાવવર્જિતા હરેરનુગ્રહોજ્ઝિતાઃ ।
મહાપ્રયત્નવર્જિતા જના ન જગ્મુરુન્નતિમ્ । 21.90 ।
સ્થિરોઽનુભાવ એવ મે મહાનનુગ્રહો હરેઃ ।
પ્રયત્નમેકમગ્રતો નિધાય ભૂતિમાપ્નુમઃ । 21.91 ।
ઇતીરિતેઽમુના હરિઃ સમુદ્યમાત્ પ્રધાનતઃ ।
સ્થિતે હિ યજ્ઞકારણે વૃકોદરે જગાદ હ । 21.92 ।
સ એક એવ પૂરુષો જરાસુતોઽદ્ય વર્તતે ।
સમસ્તસદ્વિરોધિનાં બલં કલેરનન્તરઃ । 21.93 ।
તથા સતાં સમાણ્સ્રયો યદુદ્ભવાઃ સતાં ગુણાઃ ।
સ એક એવ તાદૃશસ્ત્વયા વિચિન્ત્ય યાત્યતામ્ । 21.94 ।
યદિ સ્મ તેન માગધો નિહન્યતે સતાં જયઃ ।
વિપર્યયેણ ચાસતામિતિ સ્મ વિદ્ધિ નાન્યથા । 21.95 ।
સ પારમેષ્ઠ્યસત્પદં પ્રયાત્યસં શયં યુધિ ।
ય એવ હન્તિ માગધં સ વેદધર્મપાલકઃ । 21.96 ।
નિહન્તિ માગધેશ્વરં ય એષ વૈષ્ણવં જગત્ ।

કરોતિ શર્વપાલિતો યતઃ સ બાર્હદ્રથઃ । 21.97 ।
નિહન્તિ શૈવનાયકં ય એષ વૈષ્ણવાગ્રણીઃ ।
ઇતિ સ્મ ભાવસં યુતે વદત્યજેઽબિભેન્નૃપઃ । 21.98 ।
ચ્ચ્લ્xવિઇ.યુધિષ્ઠિરે બ્રુવત્યજં મખેન મે ત્વલં ત્વિતિ ।
તમાહ મારુતાત્મજો નિહન્મિ માગધં રણે । 21.99 ।
ઇતીરિતેઽવદદ્ધરિર્વ્રજામહે વયં ત્રયઃ ।
અહં ચ ભીમફલ્ગુનૌ નિહન્તુમેવ માગધમ્ । 21.100 ।
વૃકોદરેણ હન્યતે યદિ સ્મ માગધાધિપઃ ।
મખશ્ચ સેત્સ્યતે ધ્રુવં જગચ્ચ તે વશે ભવેત્ । 21.101 ।
ઇતીરિતે તુ શૌરિણા જગાદ ધર્મનન્દનઃ ।
સ શૂરસેનમણ્ડલપ્રહાણતો હરેસ્ત્રસન્ । 21.102 ।
ભયાદ્ધિ યસ્ય માધુરં વિહાય મણ્ડલં ગતાઃ ।
ભવન્ત એવ સાગરં તતો બિભેમ્યહં રિપોઃ । 21.103 ।
ઇમૌ હિ ભીમફલ્ગુનૌ મમાક્ષિણી સદા પ્રભો ।
મનોનિભો ભવાન્ સદા ન વો વિનાઽસ્મ્યતઃ પુમાન્ । 21.104 ।
અતો ન જીવિતાત્ પ્રિયાનહં રિપોર્બલીયસઃ ।
સકાણ્સમાત્મહેતુતઃ પ્રયાતયામિ વો વિભો । 21.105 ।
ઇતીરિતેઽવદત્ પુનર્વૃકોદરોઽરિકક્ષભુક્ ।
યદીયનેતૃકા રમાવિરિઞ્ચશર્વપૂર્વકાઃ । 21.106 ।
વશે ચ યસ્ય તદ્ બલં સુરાસુરોરગાદિનામ્ ।
સ એષ કેશવઃ પ્રભુઃ ક્વ ચાસ્ય બાર્હદ્રથઃ । 21.107 ।
અધૃષ્યમસ્તિ મે બલં હરિઃ પ્રણાયકોઽસ્ય ચ ।
સમસ્તલોકનેતરિ પ્રભૌ હિ સર્વશક્તિતા । 21.108 ।
અજેયતા તથાઽર્જુને હરેર્વરોદ્ભવાઽસ્તિ હિ ।
અતો વયં ત્રયોઽદ્ય તં પ્રયામ માગધં રિપુમ્ । 21.109 ।
હનિષ્ય એવ માગધં હરેઃ પુરો ન સં શયઃ ।
ચ્ચ્લ્xવિઇઇ.ઇતીરિતેઽમુના હરિર્જગાદ ધર્મનન્દનમ્ । 21.110 ।
વયં ત્રયઃ સમેત્ય તં પ્રયાતયામ મૃત્યવે ।
હનિષ્યતિ સ્ફુટં રણે વૃકોદરો જરાસુતમ્ । 21.111 ।
ભયં ન કાર્યમેવ તે મયા હતઃ સ નેતિ હ ।
મયા હિનીતિહેતુતઃ સ્વયં ન હન્યતે રિપુઃ । 21.112 ।
સ શર્વસં શ્રયાગ્રણીર્મદાણ્સ્રયોત્તમેન તુ ।
નિહન્યતે યદા તદા પ્રકાણ્સિતં હિ મે બલમ્ । 21.113 ।
અતો ન શઙ્કિતં મનઃ કુરુષ્વ ભૂપતે ક્વચિત્ ।
પ્રદર્શયામિ તેઽનુજૌ નિહત્ય માગધેશ્વરમ્ । 21.114 ।
ઇતીરિતઃ સ વિષ્ણુના વિચાર્ય તદ્ગુણાન્ પરાન્ ।
તથેતિ ચાઽહ તે ત્રયઃ પ્રતસ્થુરાણ્સુ માગધાન્ । 21.115 ।
સમેત્ય માગધાં સ્તુ તે શિવોરુલિઙ્ગમિત્યલમ્ ।
સુમાલ્યવસ્ત્રભૂષણૈઃ સમર્ચિતં ગિરિં યયુઃ । 21.116 ।
સ્વશીર્ષતોઽપિ ચાઽદૃતં જરાસુતેન તે ગિરિમ્ ।

ન્યપાતયન્ત બાહુભિસ્તમસ્ય ચોત્તમાઙ્ગવત્ । 21.117 ।
અદ્વારતસ્તે નગરં પ્રવિશ્ય માષસ્ય નાલ્ . એન કૃત્ આસ્ત્રિભેરીઃ ।
પુષ્ટિપ્રદા બિભિદુસ્તસ્ય કીર્તિશાસ્ત્રોપમા ન્યક્કૃતમાગધેશાઃ । 21.118 ।
તથાઽપણેભ્યો બહુમાલ્યગન્ધાન્ પ્રસહ્ય સઙ્ગૃહ્ય શુભાં શ્ચ દધ્રુઃ ।
અદ્વારતસ્તસ્ય ગૃહં ચ સસ્રુર્ભોશબ્દતસ્તં ચ નૃપઃ પ્રસસ્રુઃ । 21.119 ।
ત્ આન્ વિપ્રવેષાન્ સ નિશામ્ય રાજા મહાભુજાન્ સ્નાતકવેષયુક્તાન્ ।
દ્વિતીયવર્ણાન્ પ્રવિચિન્ત્ય બાહૂન્ જ્યાકર્કશાન્ વીક્ષ્ય બભાષ એતાન્ । 21.120 ।
કે ષ્ઠાથ કિં હેતુત આગતાણ્સ્ચ કૃતશ્ચ મે પર્વતલિઙ્ગભેદનમ્ ।
કૃતં ભવદ્ભિઃ કુત એવ દુર્નયાઃ કૃત્ આસ્તથાઽન્યે દ્વિજવર્યવેષૈઃ । 21.121 ।
ચ્ચ્લ્xઇx.ઇતિ બ્રુવાણં ભગવાનુવાચ કાર્યં હિ શત્રોરખિલં પ્રતીપમ્ ।
ઇત્યુક્ત ઊચે નહિ વિપ્રશત્રુરહં કુતો વો મમ શત્રુતા ભવેત્ । 21.122 ।
ઇત્યુક્તવાક્યં નૃપતિં જગાદ જનાર્દનો નૈવ હિ તાદૃશા દ્વિજાઃ ।
વયં રિપુસ્તેઽસ્મિ હિ વાસુદેવ ઇમૌ ચ ભીમાર્જુનનામધેયૌ । 21.123 ।
યદ્ બાન્ધવાન્ નઃ પિશિતાણ્સિધર્મતો રૌદ્રે મખે કલ્પયિતું પશુત્વે ।
ઇચ્છસ્યરે વેદપથં વિહાય તં ત્વાં બલાચ્છાસ્તુમિહાઽગતા વયમ્ । 21.124 ।
વિમોક્ષયામઃ સ્વજનાન્ યદિ ત્વં ન મોચયસ્યદ્ય નિગૃહ્ય ચ ત્વામ્ ।
મુઞ્ચાથવા તાનભિયાહિ વાઽસ્માન્ રણાય મર્તું કૃતનિશ્ચયોઽત્ર । 21.125 ।
ઇતીરિતોઽસૌ મગધાધિપો રુષા જગાદ નાહં શિવ યાગયુક્તાન્ ।
મોક્ષ્યે પશૂન્ યુગપદ્ વા ક્રમેણ યોત્સ્યે ચ વોઽથાપિ ચમૂસહાયાન્ । 21.126 ।
નિરાયુધઃ સાયુધો વા યુષ્મદિષ્ટાયુધેન વા ।
એકોઽપિ સકલૈર્યોત્સ્યે સસેનો વા સસૈનિકાન્ । 21.127 ।
ઇત્યુક્તવન્તમવદદજિતોરુબલો હરિઃ ।
એહ્યેકમેકો વાઽસ્માસુ સસૈન્યો વા રણે નૃપ । 21.128 ।
યેન કામયસે યોદ્ધું તં ન આસાદય દ્રુતમ્ ।
નિરાયુધઃ સાયુધો વા ત્વદભીષ્ટાયુધેન વા ।
ઇત્યાઽહ ભગવાઞ્છત્રું યશો ભીમે વિવર્દ્ધયન્ । 21.129 ।
ઘાતયિત્વા સ્વશત્રું ચ ભીમસેનાનુગ્રહં પરમ્ ।
ભીમસ્ય કર્તુમિચ્છં શ્ચ ભક્તિજ્ઞાનાદિવર્દ્ધનમ્ । 21.130 ।
તૃણીકર્તું રિપું ચૈવ નિરાયુધતયાઽગમન્ ।
કૃષ્ણભીમાર્જુનાસ્તેન વિપ્રવેષાણ્સ્ચ તેઽભવન્ । 21.131 ।
નિરાયુધઃ ક્ષત્રવેષો નૈવ યોગ્યઃ કથઞ્ચન ।
તતો જગ્મુર્વિપ્રવેષાસ્તૃણીકર્તું હિ માગધમ્ । 21.132 ।
માગધસ્ય સસૈન્યસ્ય સ્વગૃહે સં સ્થિતસ્ય ચ ।
ચ્ચ્લ્xx.નિરાયુધેન ભીમેન સમાહ્વાને કૃતેઽમિતમ્ ।
ધર્મં યશશ્ચ ભીમસ્ય વર્દ્ધયામાસ કેશવઃ । 21.133 ।
તૃતીયમર્જુનં ચૈવ સમાદાય યયૌ રિપુમ્ ।
હરિસ્તસ્માચ્ચ ભીમસ્ય મહાધિક્યં પ્રકાણ્સયન્ ।
મુખેન માગધસ્યૈવ વૃણ્વેકં ન ઇતિ બ્રુવન્ । 21.134 ।
વૃણ્વેકમસ્માસ્વિતિ સ પ્રોક્ત આહ જરાસુતઃ ।
કુર્યાં નૈવાર્જુનેનાહમબલેનૈવ સઙ્ગરમ્ । 21.135 ।

પઞ્ચપઞ્ચાણ્સદબ્દોઽદ્ય હ્યયમેવં ચ બાલવત્ ।
અબલત્વાદ્ યુવાઽપ્યેષ બાલ એવ મતો મમ । 21.136 ।
ઇત્યુક્તોઽપ્યર્જુનો નાઽહ કુરુ તર્હિ પરીક્ષણમ્ ।
બાહુભ્યાં ધનુષા વેતિ શઙ્કમાનઃ પરાજયમ્ । 21.137 ।
અતો ભીમે બલાધિક્યં સુપ્રસિદ્ધમભૂન્મહત્ ।
એતદર્થં હિ કૃષ્ણેન સહાઽનીતઃ સ ફલ્ગુનઃ । 21.138 ।
જ્ આનન્ કૃષ્ણે બલં ઘોરમવિષહ્યં સ માગધઃ ।
કુત્સયન્ ગોપ ઇતિ તં ભયાન્નૈવાઽહ્વયત્ પ્રભુમ્ । 21.139 ।
આહ્વયામાસ ભીમં તુ સ્યાદ્ વા મે જીવનં ત્વિતિ ।
હનિષ્યત્યેવ માં કૃષ્ણ ઇત્યાસીન્નૃપતેર્ભયમ્ ।
તસ્માત્ તં નાહ્વયામાસ વાસુદેવં સ માગધઃ । 21.140 ।
અર્જુને તુ જિતે કૃષ્ણભીમૌ માં નિહનિષ્યતઃ ।
ત્રયાણાં દુર્બલાહ્વાનાન્નશ્યેત્ કીર્તિશ્ચ મે ધ્રુવા । 21.141 ।
ઇતિ મત્વાઽહ્વયામાસ ભીમસેનં સ માગધઃ ।
કથઞ્ચિજ્જીવિતં વા સ્યાન્નતુ નશ્યતિ મે યશઃ । 21.142 ।
ઇતિ સ્મ ભીમં પ્રતિયોધનાય સઙ્ગૃહ્ય રાજા સ જરાસુતો બલી ।
રાજ્યે નિજં ચાઽત્મજમભ્યષિ ઞ્ચત્ પુરા ખ્યાતં પત્રતાપાખ્યરુદ્રમ્ । 21.143 ।
ચ્ચ્લ્xxઇ.બલં ભીમે મન્યમાનોઽધિકં તુ ગદાણ્સિક્ષામાત્મનિ ચાધિકાં નૃપઃ ।
ભીતો નિયુદ્ધેઽસ્ય દદૌ ગદાં સ ભીમાય ચાન્યાં સ્વયમગ્રહીદ્ બલી । 21.144 ।
તદર્થમેવાઽશુ ગદાં પ્રગૃહ્ય ભીમો યયૌ માગધસં યુતો બહિઃ ।
પુરાત્ સકૃષ્ણાર્જુન એવ તત્ર ત્વયુદ્ધ્યતાં કેશવપાર્થયોઃ પુરઃ । 21.145 ।
વાચાઽજયત્ તં પ્રથમં વૃકોદરઃ શિવાણ્સ્રયં વિષ્ણુગુણપ્રકાણ્સયા ।
તતો ગદાભ્યામભિપેતતુસ્તૌ વિચિત્રમાર્ગાનપિ દર્શયન્તૌ । 21.146 ।
તયોર્ગદે તેઽશનિસન્નિકાણ્સે ચૂર્ણિકૃતે દેહમહાદૃઢિમ્ના ।
અન્યોન્યયોર્વક્ષસિ પાતિતે રુષા યથાઽશ્મનોઃ પાં સુપિણ્ડૌ સુમુક્તૌ । 21.147 ।
સઞ્ચૂર્ણિતગદૌ વીરૌ જઘ્નુતુર્મુષ્ટિભિર્મિથઃ ।
બ્રહ્મણ્ડસ્ફોટસઙ્કાણ્સૈર્યથા કેશવકૈટભૌ । 21.148 ।
ચચાલ પૃથ્વી ગિરયશ્ચ ચૂર્ણિત્ આઃ કુલાચલાણ્સ્ચેલુરલં વિચક્ષુભુઃ ।
સમસ્તવારામ્પતયઃ સુરાસુરા વિરિઞ્ચશર્વાદય આસદન્નભઃ । 21.149 ।
સુરાસ્તુ ભીમસ્ય જયાભિકાઙ્ક્ષિણસ્તથાઽસુરાદ્યા મગધાધિપસ્ય ।
પશ્યન્તિ સર્વે ક્રમશો બલં સ્વં સમાદદે મારુતનન્દનોઽપિ । 21.150 ।
માનયિત્વા વરં ધાતુર્દિવસાન્ દશ પઞ્ચ ચ ।
વાસુદેવાજ્ઞયા ભીમઃ શત્રું હન્તું નઓ દધે । 21.151 ।
સ પ્રણમ્ય હૃષીકેશં હર્ષાદાણ્સ્લિષ્ય ફલ્ગુનમ્ ।
રિપું જગ્રાહ મકુટે વારણં મૃગરાડિવ । 21.152 ।
પૃષ્ઠેઽસ્ય જાનુમાધાય કૂર્મદેશં બભઞ્જ હ ।
મૃતિકાલે પુનર્દેહં વિદદાર યથા પુરા । 21.153 ।
મર્મણ્યેવ ન હન્તવ્યો મયાઽયમિતિ મારુતિઃ ।
સ્વપુરુષપ્રકાણ્સાય બભઞ્જૈનમમર્મણિ । 21.154 ।
ભજ્યમાને શરીરેઽસ્ય બ્રહ્માણ્ડસ્ફોટસન્નિભઃ ।

બભૂવ રાવો યેનૈવ ત્રસ્તમેતજ્જગત્ત્રયમ્ । 21.155 ।
ચ્ચ્લ્xxઇઇ.નિહત્ય કૃષ્ણસ્ય રિપું સ ભીમઃ સમર્પયામાસ તદર્ચનં હરેઃ ।
કૃત્ આં હિ ભીમેન સમર્ચનાં ત્ આં સમક્ષમાદાતુમિહાઽગતો હ્યજઃ । 21.156 ।
સ્વીકૃત્ય પૂજાં ચ વૃકોદરસ્ય દૃઢં સમાણ્સ્લિષ્ય ચ તં જનાર્દનઃ ।
પ્રીતો નિતાન્તં પુનરેવ કૃષ્ણં નનામ ભીમઃ પ્રણતોઽર્જુનેન । 21.157 ।
જગ્મુઃ સુરાણ્સ્ચાતિતરાં પ્રહૃષ્ટા બ્રહ્માદયો દીનતરાણ્સ્ચ દૈત્યાઃ ।
બલાદુમેશસ્ય વરે પ્રભગ્ને વૃકોદરેણાચ્યુતસં શ્રયેણ । 21.158 ।
સુતો યયૌ શરણં ત્ આન્ રમેશભીમાર્જુનાન્ સહદેવોઽસ્ય ધીમાન્ ।
રથં સ્વસારં ચ દદૌ સ મારુતેર્નનામ કૃષ્ણં પરયા ચ ભક્ત્યા । 21.159 ।
રથો હ્યસૌ વસુના વાસુદેવાચ્છક્રાન્તરાઽપ્તો વસુવં શજત્વાત્ ।
જરાસુતસ્યાઽસ વૃકોદરસ્તં હરે રથં પ્રાર્પયામાસ તસ્મૈ । 21.160 ।
કૃષ્ણોઽસ્મરદ્ ગરુડં સ ધ્વજેઽભૂદ્ રથં કૃષ્ણોઽથાઽરુહત્ પાણ્ડવાભ્યામ્ ।
ભીમઃ કન્યાં સહદેવસ્ય હેતોઃ સમગ્રહીદનુજસ્યાઽત્મનઃ સઃ । 21.161 ।
નકુલસ્યાઽદાન્મદ્રરાજો હિ પૂર્વં સ્વીયાં કન્યાં સા તથૈષાઽપ્યુષા હિ।
એકા પૂર્વં તે અશ્વિનોશ્ચૈવ ભાર્યા યમૌ રેમાતે યદુષા અશ્વિભાર્યા ।
તતઃ કૃષ્ણાયામગ્રજભ્રાતૃભાર્યાવૃત્તિં હિ તૌ ચક્રતુર્માદ્રિપુત્રૌ । 21.162 ।
જરાસુતસ્યાઽત્મજઃ કેશવાદીન્ રત્નૈઃ સમભ્યર્ચ્ય યયાવનુજ્ઞયા ।
તદાજ્ઞયા પિતૃકાર્યાણિ કૃત્વા તદાજ્ઞયૈવામુચત્ તાન્ નૃપાં શ્ચ ।
તૈઃ સં સ્તુતઃ કેશવો ભીમપાર્થયુક્તો યયૌ ભક્તિનમ્રૈર્યથાવત્ । 21.163 ।
સમ્ભાવિતાસ્તે સહદેવેન સમ્યક્ પ્રશસ્ય કૃષ્ણં ભીમસેનં ચ સર્વે ।
યયુર્ગૃહાન્ સ્વાનપતત્ કેશવદ્વિડ્જરાસુતોઽન્ધે તમસિ ક્રમેણ । 21.164 ।
કૃષ્ણણ્સ્ચ પાર્થૌ ચ તથૈકયાનં સમાસ્થિતા ધર્મજમભ્યગચ્છન્ ।
તેષાં શઙ્ખધ્વનિસમ્બોધિતાત્મા રાજા પ્રીતશ્ચાતિતરાં બભૂવ । 21.165 ।
દ્વૈપાયનોઽથ ભગવાનભિગમ્ય પાર્થાનાજ્ઞાપયત્ સકલસમ્ભૃતિસાધનાય ।
તં રાજસૂયસહિતં પરમાણ્સ્વમેધયજ્ઞં સમાદિશદનન્યકૃતં વિરિઞ્ચાત્ । 21.166 ।
ચ્ચ્લ્xxઇઇઇ.કર્તા હિ તસ્ય્ અપરમેષ્ઠિપદં પ્રયાતિ યદ્યન્યસદ્ગુણવરૈઃ પરમેષ્ઠિતુલ્યઃ ।
ભીમે મખસ્ય ફલમત્યધિકં નિધાતું વ્યાસઃ ક્રતું તમદિશદ્ ગુરુરબ્જજસ્ય । 21.167 ।
અસાધારણહેતુર્યઃ કર્મણો યસ્ય ચેતનઃ ।
સ એવ તત્ફલં પૂર્ણં ભુઙ્ક્તેઽન્યોઽલ્પમિતિ સ્થિતિઃ ।
વિના વિષ્ણું નિર્ણયોઽયં સ હિ કર્મફલોજ્ઝિતઃ । 21.168 ।
હેતવોઽપિ હિ પાપસ્ય ન પ્રાયઃ ફલભાગિનઃ ।
દેવાઃ પુણ્યસ્ય દૈત્યાણ્સ્ચ માનુષાસ્તદ્વિભાગિનઃ । 21.169 ।
અસાધારણહેતુશ્ચ ભીમ એવ પ્રકીર્તિતઃ ।
યજ્ઞસ્યાસ્ય જરાસન્ધવધાત્ કર્ણજયાદપિ । 21.170 ।
જયાચ્ચ કીચાકાદીનામન્યૈર્જેતુમશક્યતઃ ।
દ્વિતીયઃ ફલ્ગુનશ્ચૈવ તૃતીયસ્તુ યુધિષ્ઠિરઃ । 21.171 ।
તસ્માદ્ બ્રહ્મપદાવાપ્ત્યૈ વ્યાસો ભીમસ્ય તં ક્રતુમ્ ।
અનન્યકૃતમાદિશ્ય દિશાં વિજયમાદિશત્ । 21.172 ।
અથાબ્રવીદ્ ધનઞ્જયો ધનુર્ધ્વજો રથો વરઃ ।
મમાસ્તિ તદ્ દિશાં જયો મમૈવ વાઞ્છિતઃ પ્રભો । 21.173 ।

ઇતીરિતોઽખિલપ્રભુર્જગાદ સત્યમસ્તિ તે ।
સમસ્તસાધનોન્નતિર્મહચ્ચ વીર્યમસ્તિ તે । 21.174 ।
તથાઽપિ કીચકાદયો વૃકોદરાદૃતે વશમ્ ।
ન યાન્તિ નાપિ તે વશં પ્રયાતિ કર્ણ એવ ચ । 21.175 ।
બલાધિકોઽસિ કર્ણતસ્તથાઽપિ નામૃતઃ કરમ્ ।
દદાતિ તે હ્યતિસ્પૃધા ન વધ્ય એષ તેઽદ્ય ચ । 21.176 ।
સવર્મકુણ્ડલત્વતો ન વધ્ય એષ યત્ ત્વયા ।
તતો વૃકોદરો દિશં પ્રયાતુ તે પિતુઃ પ્રિયામ્ । 21.177 ।
ચ્ચ્લ્xxઇવ્.જીવગ્રાહભયાત્ કર્ણો દદાતિ કરમઞ્જસા ।
ભીમાય નાત્ર સન્દેહો જિતોઽનેન ચ સં યુગે । 21.178 ।
અજેયૌ શર્વવચનાદ્ રણે કીચકપૌણ્ડ્રકૌ ।
વશં પ્રયાતો ભીમસ્ય તથાઽવધ્યોઽપિ ચેદિપઃ । 21.179 ।
જીવગ્રાહભયં હ્યેષાં ભીમાન્માગધપાતનાત્ ।
તસ્માત્ કરં પ્રયચ્છન્તિ જિતા વા પૂર્વમેવ વા । 21.180 ।
પ્રયાહિ ચ ત્વં ધનદપ્રપાલિતાં દિશં દ્વીપાન્ સપ્ત ચાણ્સેષદિક્ષુ ।
નાગાં શ્ચ દૈત્યાં શ્ચ તથાઽધરસ્થાન્ વિજિત્ય શીઘ્રં પુનરેહિ ચાત્ર । 21.181 ।
રથો હિ દિવ્યોઽમ્બરગસ્તવાસ્તિ દિવ્યાનિ ચાસ્ત્રાણિ ધનુશ્ચ દિવ્યમ્ ।
યેઽન્યે ચ બાણપ્રમુખા અજેયાઃ શર્વાણ્સ્રયાસ્તાનપિ ભીમ એતુ । 21.182 ।
તથા સુરાણ્સ્ચાપિ સમસ્તશોઽસ્ય બલિં પ્રયચ્છન્તિ મદજ્ઞયેતરે ।
દિશં પ્રતીચીમથ દક્ષિણાં ચ યાતાં યમૌ ક્રમશો હ્યધ્વરાર્થે । 21.183 ।
યશશ્ચ ધર્મશ્ચ તયોરપિ સ્યાદિતિ સ્યદિતિ સ્મ કૃષ્ણેન સુતેન કાલ્ . યાઃ ।
ઉક્તે યયુસ્તે તમભિપ્રણમ્ય દિશો યથોક્તાઃ પરમોરુસદ્ગુણાઃ । 21.184 ।
વૃકોદરોઽજયન્નૃપાન્ વિરાટમાસસાદ હ ।
જિતેઽત્ર કીચકે રણે સમાદદે કરં તતઃ । 21.185 ।
તતઃ ક્રમાન્નૃપાન્ જિત્વા ચેદીનાં વિષયં ગતઃ ।
માતૃવાક્યાદ્ ભયાચ્ચૈવ શિશુપાલેન પૂજિતઃ । 21.186 ।
માતૃષ્વસુર્ગૃહે ચોષ્ય દિવસાન્ કતિચિત્ સુખમ્ ।
કરં સુમહદાદાય તતઃ પૂર્વાં દિશં યયૌ । 21.187 ।
ક્રમેણ સર્વાન્ નિર્જિત્ય પૌણ્ડ્રકં ચ મહાબલમ્ ।
વિરથીકૃત્ય કર્ણં ચ કરમાદાય સર્વતઃ । 21.188 ।
હિમવચ્છિખરે દેવાન્ જિત્વા ણ્સક્રપુરોગમાન્ ।
ક્રીડાર્થં યુદ્ધ્યતસ્તેભ્યસ્તુષ્ટેભ્યો રત્નસઞ્ચયમ્ । 21.189 ।
ચ્ચ્લ્xxવ્.બાહુયુદ્ધેન શેષં ચ ગરુડં ચ મહાબલમ્ ।
ક્રીડમાનૌ વિનિર્જિત્ય ભૂષણાન્યાપ તોષતઃ ।
ત્ આભ્યાં ચ દૃઢમાણ્સ્લિષ્ટઃ સ્નેહવિક્લિન્નયા ધિયા । 21.190 ।
પોપ્લૂયમાનઃ સ તતોઽમ્બુધૌ બલી જગામ બાણસ્ય પુરં હરં ચ ।
રણેઽજયદ્ વારણરૂપમાસ્થિતં ક્રીડન્તમેતેન ચ તોષિતો હરઃ । 21.191 ।
પૃષ્ટણ્સ્ચ ગિરિશેનાસૌ વિસ્તરં દિગ્જયસ્ય ચ ।
સિં હવ્યાઘ્રાદિરૂપાણ્સ્ચ આત્મના વિજિતા યથા ।
ગરુત્મચ્છેષણ્સક્રાદ્યા દેવાઃ સર્વે તદબ્રવીત્ । 21.192 ।

નિશમ્ય શઙ્કરોઽખિલં મખસ્ય ચ પ્રસાધકમ્ ।
હરિં તતો બલેઃ સુતાદ્ દદૌ ચ રત્નસઞ્ચયમ્ । 21.193 ।
સ બાણદૈત્યતો મહચ્છિવેન દત્તમુત્તમમ્ ।
પ્રગૃહ્ય રત્નસઞ્ચયં સ્વકં પુરં સમાયયૌ । 21.194 ।
સ વિપ્રયાદવેશ્વરં દ્વિધાસ્થિતં જનાર્દનમ્ ।
પુરો નિધાય તદ્ વસુ પ્રભૂતમાનમત્ તદા । 21.195 ।
સોઽભિવાદ્યાગ્રજં ચૈવ યથાવૃત્તં ન્યવેદયત્ ।
આત્મનઃ કૃષ્ણયોઃ સર્વં ધર્મરાજાગ્રતો મુદા । 21.196 ।
યથા જિતાઃ કીચકાદ્યા એકલવ્યસહાયવાન્ ।
યથા જિતઃ પૌણ્ડ્રકશ્ચ કર્ણાદ્યાણ્સ્ચ તથાઽપરે । 21.197 ।
યથા સિં હાદિતનવઃ શેષવીન્દ્રેન્દ્રપૂર્વકાઃ ।
યથા ગજતનુઃ શર્વસ્તચ્ચ સર્વમવર્ણયત્ । 21.198 ।
સમ્ભાવિતશ્ચ કૃષ્ણાભ્યાં રાજ્ઞા ચ સુમહાબલઃ ।
આજ્ઞયા વ્યાસદેવસ્ય યજ્ઞાઙ્ગાનિ સમાર્જયત્ । 21.199 ।
ઊચે તં ભગવાન્ વ્યાસો જિતં સર્વં ત્વયાઽરિહન્ ।
જયે સર્વસ્ય યજ્ઞોઽયં પૂર્ણો ભવતિ નાન્યથા । 21.200 ।
ચ્ચ્લ્xxવિ.વિરિઞ્ચઃ સર્વજિત્ પૂર્વં દ્વિતીયસ્ત્વમિહાભવઃ ।
ઇત્યુક્ત્વૈનં સમાણ્સ્લિષ્ય યજ્ઞાઙ્ગાનિ સમાદિશત્ । 21.201 ।
તદૈવાન્યે દિશો જિત્વા સમીયુસ્તસ્ય યેઽનુજાઃ ।
સહદેવો દક્ષિણાણ્સાં જિત્વા રત્નાન્યુપાહરત્ । 21.202 ।
તત્ર રુગ્મી ન યુયુધે સહદેવેન વીર્યવાન્ ।
જિતઃ કૃષ્ણેન પૂર્વં યઃ શર્વાદાપ ધનુર્વરમ્ । 21.203 ।
તપસા તોષિત્ આત્ કૃષ્ણાદન્યાનેવામુનાઽખિલાન્ ।
વિજેષ્યસિ યદા કૃષ્ણવિરોધસ્તે તદા ધનુઃ ।
મામેષ્યતીતિ તેનોક્તો ન વ્યરુદ્ધ્યત કેશવે । 21.204 ।
સ્વસુઃ સ્નેહાચ્ચ કૃષ્ણસ્ય યજ્ઞકારયિતૃત્વતઃ ।
ભીમાર્જુનબલાચ્ચૈવ માદ્રેયાય દદૌ કરમ્ ।
જિગ્યે બલેનાન્યનૃપાન્ સહદેવઃ પ્રતાપવાન્ । 21.205 ।
તથા સ્મૃતં સમાગતં ઘટોત્કચં વિભીષણે ।
સમાદિશદ્ યયૌ ચ સોઽપિ સોઽદદાન્મહાકરમ્ । 21.206 ।
પુરા હિરાઘવોદિતં તદસ્ય સોઽખિલં તદા ।
વિચાર્ય કેશવં ચ તં બલં ચ ભીમપાર્થયોઃ ।
દિવૌકસશ્ચ પાણ્ડવાનવેત્ય સોઽદદાત્ કરમ્ । 21.207 ।
મહૌઘરત્નસઞ્ચયં સ આપ્ય ભીમસેનજઃ ।
યયૌ ચ માદ્રિનન્દનં સ ચાઽયયૌ સ્વકં પુરમ્ । 21.208 ।
નકુલઃ પશ્ચિમાણ્સાયાં વિજિગ્યેઽખિલભૂભૃતઃ ।
કરમાપ ચ વીરોઽસૌ સૌહાર્દાદેવ માતુલાત્ ।
આયયૌ ચ મહારત્નસઞ્ચયેન સ્વકં પુરમ્ । 21.209 ।
અર્જુનઃ કપિવરોચ્છ્રિતધ્વજં સ્યન્દનં સમધિરુહ્ય ગાણ્ડિવી ।
યાત એવ દિશમુત્તરાં યદા પાર્વતીયકનૃપાઃ સમાયયુઃ । 21.210 ।

ચ્ચ્લ્xxવિઇ.ત્રૈગર્તાઃ પાર્વતેયાણ્સ્ચ સહિતાઃ પાણ્ડુનન્દનમ્ ।
અભ્યેત્ય યોધયામાસુર્જાનન્તસ્તચ્ચિકીર્ષિતમ્ । 21.211 ।
ત્ આન્ વિજિત્ય યુગપત્ સ પાણ્ડવઃ સઞ્જયન્ ક્રમશ એવ તાં દિશમ્ ।
પ્રાવ્રજચ્ચ ભગદત્તમૂર્જિતં તેન ચાસ્ય સમભૂન્મહારણઃ । 21.212 ।
સોઽભિયુદ્ધ્ય સગજો દિનાષ્ટકં શ્રાન્ત આહ પુરુહૂતનન્દનમ્ ।
બ્રૂહિ તે સમરકારણં ત્વિતિ પ્રાહ દેહિ કરમિત્યથાર્જુનઃ । 21.213 ।
સોઽપ્યદાત્ કરમમુષ્ય વાસવો મદ્ગુરુસ્તવ પિતેતિ સાદરમ્ ।
નૈવ જેતુમિહ શક્ષ્યસિ ત્વમિત્યાવદદ્ધરિવરાસ્ત્રતેજસા । 21.214 ।
સ્નેહપૂર્વં પ્રદત્તે તુ કરે નૈવાઽહ ચોત્તરમ્ ।
અર્જુનો વ્યર્થકલહમનિચ્છન્ સ્નેહયન્ત્રિતઃ । 21.215 ।
પાર્થો જિત્વાઽષ્ટવર્ષાણિ ષડ્દ્વીપાનપરાનપિ ।
અજયચ્ચતુર્દિશમપિ સર્વશઃ શસ્ત્રતેજસા । 21.216 ।
પાતાલ્ . અસપ્તકં ગત્વા જિત્વા દૈતેયદાનવાન્ ।
બલેશ્ચ વિષ્ણુવચનાત્ કરં જગ્રાહ સામતઃ । 21.217 ।
જિત્વા ચવાસુકિં ભૂરિ રત્નમાદાય સત્વરઃ ।
આજગામ પુરં સ્વીયં વીરો વત્સરમાત્રતઃ । 21.218 ।
સુવર્ણરત્નગિરયશ્ચતુર્ભિસ્તૈઃ સમાર્જિતાઃ ।
ચત્વારો યોજનાનાં હિ દશ ત્રિં શચ્છતં તથા । 21.219 ।
ચતુઃ શતં ચ ક્રમશ ઉચ્છ્રિતા દિગ્જયાર્જિતાઃ ।
પ્રતીચ્યાદ્યપસવ્યેન ક્રમાદ્ દિગ્ભ્યઃ સમાર્જિતાઃ । 21.220 ।
વિશ્વકર્મકૃતત્વાત્તુ પુરસ્યાલ્પેઽપિ ચ સ્થલ્ . એ ।
અન્તર્ગતાસ્તે ગિરયસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્ । 21.221 ।
તતો યજ્ઞઃ પ્રવવૃતે કૃષ્ણદ્વૈપાયનેરિતઃ ।
ઋત્વિજો મુનયોઽત્રાસન્ સર્વવિદ્યાસુ નિષ્ઠિતાઃ ।
ચ્ચ્લ્xxવિઇઇ.દ્વૈપાયનોક્તવિધિના દીક્ષયાઞ્ચક્રિરે નૃપમ્ । 21.222 ।
જ્યેષ્ઠત્વાદ્ યાજમાનં તુ પ્રણિધાય યુધિષ્ઠિરે ।
ભીમાર્જુનાદયઃ સર્વે સહ તેન સમાસિરે । 21.223 ।
બ્રહ્માણીપદયોગ્યત્વાત્ કૃષ્ણૈકા યજ્ઞપત્ન્યભૂત્ ।
પદાયોગ્યતયા નાન્યાઃ પત્ન્યસ્તેષાં સહાઽસિરે । 21.224 ।
આજ્ઞયૈવ જગદ્ધાતુર્વ્યાસસ્યાનન્તતેજસઃ ।
સ્થલમપ્યત્ર સર્વં હિ રત્નહેમમયં ત્વભૂત્ ।
કિમુ પાત્રાદિકં સર્વં શિબિરાણિ ચ સર્વશઃ । 21.225 ।
આહૂતં દિગ્જયે પાર્થૈસ્તદા લોકદ્વિસપ્તકમ્ ।
સર્વમત્રાઽગમદ્ બ્રહ્મશર્વશક્રાદિપૂર્વકમ્ । 21.226 ।
ભીષ્મો દ્રોણણ્સ્ચ વિદુરો ધૃતરાષ્ટ્રઃ સહાત્મજઃ ।
સસ્ત્રીકા આયયુસ્તત્ર બાહ્લીકશ્ચ સહાત્મજઃ । 21.227 ।
તથૈવ યાદવાઃ સર્વે બલભદ્રપુરોગમાઃ ।
રુગ્મિણીસત્યભામાદ્યા મહિષ્યઃ કેશવસ્ય ચ । 21.228 ।
તત્ર સર્વજગદેકસઙ્ગમે તત્ત્વનિર્ણયકથા બભૂવિરે ।
પ્રાણ્સ્નિકોઽત્ર પરિપૂર્ણચિદ્ધનો વ્યાસ એવ ભગવાન્ બભૂવ હ । 21.229 ।