મહાભારતતાત્પર્યનિર્ણય · ભાગ 121140

બ્રાહ્મણ્યત્યાગભીરુઃ સ ન ગૃહ્ણન્ ધનુરપ્યસૌ । 18.84 ।
ધાર્તરાષ્ટ્રૈસ્તુ ભીમસ્ય ભયાત્ પાદૌ પ્રણમ્ય ચ ।
શરણાર્થં યાચિતત્વાત્ સપુત્રો યુયુધે પરૈઃ ।
એવં હરીચ્છયૈવાસૌ ક્ષાત્રં ધર્મમુપેયિવાન્ । 18.85 ।
દ્રુપદસ્તુ દિવારાત્રં તપ્યમાનઃ પરાભવાત્ ।
ભીમાર્જુનબલં દૃષ્ટ્વા ચેચ્છન્ પાણ્ડવસં શ્રયમ્ । 18.86 ।
સમ્બન્ધીત્યર્જુનવચશ્ચિકીર્ષુઃ સત્યમેવ ચ ।
ચ્ચિx.માર્દવં ચાર્જુને દૃષ્ટ્વા સુતામૈચ્છત્ તદર્થતઃ ।
પુત્રં ચ દ્રોણહન્તારમિચ્છન્ વિપ્રવરૌ યયૌ । 18.87 ।
યાજોપયાજાવાનીયાથાર્બુદેન ગવાં નૃપઃ ।
ચકારેષ્ટિં તુ તદ્ભાર્યા દ્વિજાભ્યામત્ર ચાઽહુતા ।
દ્રુપદાત્ સુતલબ્ધ્યર્થં સાઽહઙ્કારાદ્ વ્યલ્ . અમ્બયત્ । 18.88 ।
કિમેતયેત્યવજ્ઞાય તાવુભૌ વિપ્રસત્તમૌ ।
અજુહ્વતાં તત્ પુત્રાર્થં પત્ન્યાઃ પ્રાણ્સ્યં હવિસ્તદા । 18.89 ।
હુતે હવિષિ મન્ત્રાભ્યાં વૈષ્ણવાભ્યાં તદૈવ હિ ।
દીપ્તાઙ્ગારનિભો વહ્નિઃ કુણ્ડમદ્ધ્યાત્ સમુત્થિતઃ । 18.90 ।
કિરીટી કુણ્ડલી દીપ્તૌ હેમમાલી વરાસિમાન્ ।
રથેનાઽદિત્યવર્ણેન નદન્ દ્રુપદમાદ્રવત્ । 18.91 ।
ધૃષ્ટત્વાદ્ દ્યોતનત્વાચ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન ઇતીરિતઃ ।
મુનિભિર્દ્રુપદેનાપિ સર્વવેદાર્થતત્ત્વવિત્ । 18.92 ।
અન્વેનં ભારતી સાક્ષાદ્ વેદિમદ્ધ્યાત્ સમુત્થિતા ।
પ્રાણો હિ ભરતો નામ સર્વસ્ય ભરણાચ્છ્રુતઃ । 18.93 ।
તદ્ભાર્યા ભારતી નામ વેદરૂપા સરસ્વતી ।
શં રૂપમાણ્સ્રિતા વાયું શ્રીરિત્યેવ ચ કીર્તિતા । 18.94 ।
આવેશયુક્તા ણ્સચ્યાણ્સ્ચ શ્યામલ્ . આયાસ્તથોષસઃ ।
ત્ આણ્સ્ચેન્દ્રધર્મનાસત્યસં શ્રયાચ્છ્રિય ઈરિતાઃ । 18.95 ।
સા કૃષ્ણા નામતશ્ચાઽસીદુત્કૃષ્ટત્વાદ્ધિ યોષિત્ આમ્ ।
કૃષ્ણા સા વર્ણતશ્ચાઽસીદુત્કૃષ્ટાનન્દિની ચસા । 18.96 ।
ઉત્પત્તિતશ્ચ સર્વજ્ઞા સર્વાભરણભૂષિત્ આ ।
સમ્પ્રાપ્તયૌવનૈવાઽસીદજરા લોકસુન્દરી ।
ઉમાં શયુક્તાઽતિતરાં સર્વલક્ષણસં યુતા । 18.97 ।
ચ્ચ્x.પૂર્વં હ્યુમા ચ દેવ્યસ્તાઃ કદાચિદ્ ભર્તૃભિર્યુતાઃ ।
વિલાસં દર્શયામાસુર્બ્રહ્મણઃ પશ્યતોઽધિકમ્ । 18.98 ।
શશાપ તાસ્તદા બ્રહ્મા માનુષીં યોનિમાપ્સ્યથ ।
તત્રાન્યગાણ્સ્ચ ભવતેત્યેવં શપ્તાઃ સુરાઙ્ગનાઃ । 18.99 ।
વિચાર્ય ભારતીમેત્ય સર્વમસ્યૈ નિવેદ્ય ચ ।
સહસ્રવત્સરં ચૈનાં શુશ્રૂષિત્વા બભાષિરે । 18.100 ।
દેવિ નો માનુષં પ્રાપ્યમન્યગાત્વં ચ સર્વથા ।
તથાઽપિ મારુતાદન્યં ન સ્પૃશેમ કથઞ્ચન । 18.101 ।
બ્રહ્મણૈવ ચ શપ્તાઃ સ્મ પૂર્વં ચાન્યત્ર લીલયા ।

એકદેહત્વમાપ્યૈનં યદા વઞ્ચયિતું ગતાઃ । 18.102 ।
એકદેહા માનુષત્વમાપ્સ્યથ ત્રિશ ઉદ્ધતાઃ ।
ત્રિશો મદ્વઞ્ચનાયેતા ઇતિ તેનોદિતા વયમ્ । 18.103 ।
અતસ્ત્વયૈકદેહત્વમિચ્છામો દેવિ જન્મસુ ।
ચતુર્ષ્વપિ યતોઽસ્માકં શાપદ્વયનિમિત્તતઃ ।
ચતુર્જન્મ ભવેદ્ ભૂમૌ ત્વાં નાન્યો મારુતાદ્ વ્રજેત્ । 18.104 ।
નિયમોઽયં હરેર્યસ્માદનાદિર્નિત્ય એવ ચ ।
અતસ્ત્વયૈકદેહાન્નો નાન્ય આપ્નોતિઃ મારુતાત્ । 18.105 ।
ઇતીરિતે તથેત્યુક્ત્વા પાર્વત્યાદિયુતૈવ સા ।
વિપ્રકન્યાઽભવત્ તત્ર ચતસ્રઃ પાર્વતીયુતાઃ ।
એકદેહસ્થિતાણ્સ્ચક્રુર્ગિરીશાય તપો મહત્ । 18.106 ।
તદ્દેહસ્થા ભારતી તુ રુદ્રદેહસ્થિતં હરિમ્ ।
તોષયામાસ તપસા કર્મૈક્યાર્થં ધૃતવ્રતા । 18.107 ।
તસ્યૈ સ રુદ્રદેહસ્થો હરિઃ પ્રાદાદ્ વરં પ્રભુઃ ।
અનન્તતોષણં વિષ્ણોઃ સ્વભર્ત્રા સહ જન્મસુ । 18.108 ।
ચ્ચ્xઇ.સર્વેષ્વપીતિ ચાન્યાસાં દદૌ શઙ્કર એવ ચ ।
વરં સ્વભર્તૃસં યોગં માનુષેષ્વપિ જન્મસુ । 18.109 ।
તતસ્તદૈવ દેહં ત્ આ વિસૃજ્ય નલ્ . અનન્દિની ।
બભૂવુરિન્દ્રસેનેતિ દેહૈક્યેન સુસઙ્ગતાઃ । 18.110 ।
તદાઽસીન્મુદ્ગલો નામ મુનિસ્તપસિ સં સ્થિતઃ ।
ચકમે પુત્રિકાં બ્રહ્મેત્યશૃણોત્ સ કથાન્તરે । 18.111 ।
અપાહસત્ સોઽબ્જયોનિં શશાપૈનં ચતુર્મુખઃ ।
ભારત્યાદ્યાઃ પઞ્ચ દેવીર્ગચ્છ માનિન્નભૂતયે । 18.112 ।
ઇતીરિતસ્તં તપસા તોષયામાસ મુદ્ગલઃ ।
શાપાનુગ્રહમસ્યાથ ચક્રે કઞ્જસમુદ્ભવઃ । 18.113 ।
ન ત્વં યાસ્યસિ તા દેવી મારુતસ્ત્વચ્છરીરગઃ ।
યાસ્યતિ ત્વં સદા મૂર્છાં ગતો નૈવ વિબુદ્ધ્યસે । 18.114 ।
નચ પાપં તતસ્તે સ્યાદિત્યુક્તે ચૈનમાવિશત્ ।
મારુતોઽથેન્દ્રસેનાં ચ ગૃહીત્વાઽથાભવદ્ ગૃહી । 18.115 ।
રેમે ચે સ તયા સાર્દ્ધં દીર્ઘકાલં જગત્પ્રભુઃ ।
તતો મુદ્ગલમુદ્બોધ્ય યયૌ ચ સ્વં નિકેતનમ્ । 18.116 ।
તતો દેશાન્તરં ગત્વા તપશ્ચક્રે સ મુદ્ગલઃ ।
સેન્દ્રસેના વિયુક્તાથ ભર્ત્રા ચક્રે મહત્ તપઃ । 18.117 ।
તદ્દેહગા ભારતી તુકેશવં શઙ્કરે સ્થિતમ્ ।
તોષયામાસ તપસા કર્મૈક્યાર્થં હિ પૂર્વવત્ ।
ઉમાદ્યા રૌદ્રમેવાત્ર તપશ્ચક્રુર્યથા પુરા । 18.118 ।
પ્રત્યક્ષે ચશિવે જાતે તદ્દેહસ્થે ચ કેશવે ।
પૃથક્પૃથક્ સ્વભર્ત્રાપ્ત્યૈ તાઃ પઞ્ચાપ્યેકદેહગાઃ ।
પ્રાર્થયામાસુરભવત્ પઞ્ચકૃત્વો વચો હિ તત્ । 18.119 ।
ચ્ચ્xઇઇ.શિવદેહસ્થિતો વિષ્ણુર્ભારત્યૈ તુ દદૌ પતિમ્ ।

અન્યાસાં શિવ એવાથ પ્રદદૌ ચતુરઃ પતીન્ । 18.120 ।
દેવ્યશ્ચતસ્રસ્તુ તદા દત્તમાત્રે વરેઽમુના ।
દેવાનામવતારાર્થં પઞ્ચ દેવ્યઃ સ્મ ઇત્યથ ।
નાજાનન્નેકદેહત્વાચ્ચિદ્યોગાત્ ક્ષીરનીરવત્ । 18.121 ।
ત્ આઃ શ્રુત્વા સ્વપતિં દેવિ નચિરાત્ પ્રપ્સ્યસીતિ ચ ।
વિષ્ણૂક્તં શઙ્કરોક્તં ચ ચત્વારઃ પતયઃ પૃથક્ । 18.122 ।
ભવિષ્યન્તીત્યથૈકસ્યા મેનિરે પઞ્ચભર્તૃત્ આમ્ ।
રુરુદુશ્ચૈકદેહસ્થા એકૈવાહમિતિ સ્થિતાઃ । 18.123 ।
અથાભ્યાગાન્મહેન્દ્રોઽત્ર સોઽબ્રવીત્ તાં વરસ્ત્રિયમ્ ।
કિમર્થં રોદિષીત્યેવ સાઽબ્રવીદ્ વટુરૂપિણમ્ । 18.124 ।
શઙ્કરં દર્શયિત્વૈવ પઞ્ચભર્તૃત્વમેષ મે।
વરાર્થમર્થિતઃ પ્રાદાદિતિ તં શિવ ઇત્યથ । 18.125 ।
અજાનન્ શક્ર આહોચ્ચૈઃ કિમેતદ્ ભુવનત્રયે ।
મત્પાલિતે યોષિતં ત્વં વૃથા ણ્સપસિ દુર્મતે । 18.126 ।
ઇતીરિતે શિવઃ પ્રાહ પત માનુષ્યમાપ્નુહિ ।
અસ્યાણ્સ્ચ ભર્તા ભવસિ ત્વામેવૈષા વરિષ્યતિ । 18.127 ।
પશ્યાત્ર મદવજ્ઞાનાત્ પતિતાં સ્ત્વાદૃશાન્ સુરાન્ ।
ગિરેરધસ્તાદસ્યૈવેત્યુક્તોઽસૌ પાકશાસનઃ । 18.128 ।
ઉદ્બબર્હ ગિરિં તં તુ દદર્શાત્ર ચ તાન્ સુરાન્ ।
પૂર્વેન્દ્રાન્ મારુતવૃષનાસત્યાં શ્ચતુરઃ સ્થિતાન્ ।
માનુષેષ્વવતારાય મન્ત્રં રહસિ કુર્વતઃ । 18.129 ।
તતો વરેણ્યં વરદં વિષ્ણું પ્રાપ્ય સ વાસવઃ ।
તત્પ્રસાદાન્નરાં શેન યુક્તો ભૂમાવજાયત । 18.130 ।
ચ્ચ્xઇઇઇ.મદવજ્ઞાનિમિત્તેન પતિતા ઇતિ તાન્ સુરાન્ ।
મારુતાદીન્ મૃષાઽવાદીરિતિ બ્રહ્મા ણ્સિવં તદા । 18.131 ।
શશાપ માનુષેષુ ત્વં ક્ષિપ્રં જ્ આતઃ પરાભવમ્ ।
શક્રાન્નરતનોર્યાસિ યસ્મૈ ત્વં તુ મૃષાઽવદઃ । 18.132 ।
મચ્છપ્તાનાં ચ દેવીનામવિચાર્ય મયા યતઃ ।
પતિયોગવરં પ્રાદા નાવાપ્સ્યસિ તતઃ પ્રિયામ્ । 18.133 ।
માનુષેષુ તતઃ પશ્ચાદ્ ભારતીદેહનિર્ગતામ્ ।
સ્વલોકે પ્રાપ્સ્યસિ સ્વાર્થે વરોઽયં તે મૃષા ભવેત્ । 18.134 ।
એષા સા દ્રૌપદી નામ પઞ્ચદેવીતનુર્ભવેત્ ।
મૃષા વાગ્ યેષુ તે પ્રોક્તા મારુતાદ્યાસ્તુ તેઽખિલાઃ । 18.135 ।
ત્ આસાં પતિત્વમાપ્સ્યન્તિ ભારત્યૈવ તુ પાર્વતી ।
સં યુક્તા વ્યવહારેષુ પ્રવર્તેત નચાન્યથા । 18.136 ।
એતે હિ મારુતાદ્યાસ્તે દેવકાર્યાર્થગૌરવાત્ ।
જ્ આતા ઇતિ શ્રુતિસ્તત્ર નાવજ્ઞા તેઽત્ર કારણમ્ ।
દીર્ઘકાલં મનુષ્યેષુ તતસ્ત્વં સ્થિતિમાપ્સ્યસિ । 18.137 ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ બ્રહ્મા સોઽશ્વત્થામા ણ્સિવોઽભવત્ ।
પઞ્ચદેવીતનુસ્ત્વેષા દ્રૌપદી નામ ચાભવત્ । 18.138 ।

વેદેષુ સપુરાણેષુ ભારતે ચાવગમ્યતે ।
ઉક્તોઽર્થઃ સર્વ એવાયં તથા પૂર્વોદિતાણ્સ્ચ યે । 18.139 ।
મુમુદુઃ સર્વપાઞ્ચાલા જાતયોઃ સુતયોસ્તયોઃ ।
માનુષાન્નોપભોગેન સં સર્ગાન્માનુષેષુ ચ। 18.140 ।
મનુષ્યપુત્રતાયાણ્સ્ચ ભાવો માનુષ એતયોઃ ।
અભૂન્નાતિતરામાસીત્ તદયોનિત્વહેતુતઃ । 18.141 ।
યાજોપયાજૌ તાવેવ દયિતા દ્રુપદસ્ય સા ।
ચ્ચ્xઇવ્.માતૃસ્નેહાર્થમનયોર્યયાચે દદતુશ્ચ તૌ । 18.142 ।
જ્ આતમાત્મનિહન્તારં ભારદ્વાજો નિશમ્ય તમ્ ।
યશોર્થમસ્ત્રાણિ દદાવગ્રહીત્ સોઽપિ લોભતઃ ।
રામાસ્ત્રાણાં દુર્લભત્વાત્ ત્રિદશેષ્વપિ વીર્યવાન્ । 18.143 ।
ભીમાર્જુનાભ્યાં બદ્ધં તં શ્રુત્વા પાઞ્ચાલભૂપતિમ્ ।
પ્રાહિણોત્ કૃતવર્માણં પાણ્ડવાનાં જનાર્દનઃ ।
પાણ્ડવેષ્વતુલાં પ્રીતિં લોકે ખ્યાપયિતું પ્રભુઃ । 18.144 ।
સ માન્ય પાણ્ડવાન્ સોઽપિ શૂરાનુજસુતાસુતઃ ।
તૈર્માનિતઃ કૃષ્ણભક્ત્યા ભ્રાતૃત્વાચ્ચ હરિં યયૌ । 18.145 ।
તતઃ પ્રભૃતિ સન્ત્યજ્ય દેવપક્ષા જરાસુતમ્ ।
પાણ્ડવાનાણ્સ્રિતા ભૂપા જ્ઞાત્વા ભૈમાર્જુનં બલમ્ । 18.146 ।
વિશેષતશ્ચ કૃષ્ણસ્ય વિજ્ઞાય સ્નેહમેષુ હિ।
પરાજિતાણ્સ્ચ બહુશઃ કૃષ્ણેનાચિન્ત્યકર્મણા । 18.147 ।
પ્રતાપાદ્ધ્યેવ તે પૂર્વં જરાસન્ધવશં ગતાઃ ।
ન સ્નેહાત્ તદ્ બલં જ્ ઞાત્વા પાર્થાનાં કેશવસ્ય ચ । 18.148 ।
જન્માન્તરાભ્યાસવશાત્ સ્નિગ્ધાઃ કૃષ્ણે ચપાણ્ડુષુ ।
જરાસન્ધભયં ત્યક્ત્વા તાનેવ ચ સમાણ્સ્રિતાઃ । 18.149 ।
અપિ તં બહુશઃ કૃષ્ણવિજિતં નૈવ તત્યજુઃ ।
આસુરાઃ પૂર્વસં સ્કારાત્ સં સ્કારો બલવાન્ યતઃ । 18.150 ।
દેવા હિ કારણાદન્યાનાણ્સ્રયન્તોઽપિ નાઽન્તરમ્ ।
સ્નેહં ત્યજન્તિ દૈવેષુ તથાઽન્યેઽન્યેષ્વપિ સ્ફુટમ્ । 18.151 ।
ધૃતરાષ્ટ્રો બલં જ્ ઞાત્વા બહુશો ભીમપાર્થયોઃ ।
દૈવત્વાચ્ચ સ્વભાવેન જ્યેષ્ઠત્વાદ્ ધર્મજસ્ય ચ ।
સુપ્રીત એવ તં ચક્રે યૌવરાજ્યાભિષેકિણમ્ । 18.152 ।
ચ્ચ્xવ્.ભીમાર્જુનાવથો જિત્વા સર્વદિક્ષુ ચભૂપતીન્ ।
ચક્રતુઃ કરદાન્ સર્વાન્ ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય દુર્જયૌ । 18.153 ।
તયોઃ પ્રીતોઽભવત્ સોઽપિ પૌરજાનપદાસ્તથા ।
ભીષ્મદ્રોણમુખાઃ સર્વેઽપ્યતિમાનુષકર્મણા । 18.154 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
ભીમાર્જુનદિગ્વિજયો નામ અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ
ચ્ચ્xવિ.(પાણ્ડવરાજ્યલાભઃ )
અથ એકોનવિં શોઽધ્યાયઃ

ઓં । એવં શુભોચ્ચગુણવત્સુ જનાર્દનેન યુક્તેષુ પાણ્ડુષુ ચરત્સ્વધિકં શુભાનિ ।
નાસ્તિક્યનીતિમખિલાં ગુરુદેવતાદિસત્સ્વઞ્જસૈવ જગૃહુર્ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રાઃ । 19.1 ।
નામ્ના કણિ ઙ્ક ઇતિ ચાસુરકો દ્વિજોઽભૂચ્છિષ્યઃ સુરેતરગુરોઃ શકુનેર્ગુરુઃ સઃ ।
નીતિં સ કુત્સિતતમાં ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રેષ્વાધાદ્ રહો વચનતઃ શકુનેઃ સમસ્તામ્ । 19.2 ।
છદ્મૈવ યત્ર પરમં ન સુરાણ્સ્ચ પૂજ્યાઃ સ્વાર્થેન વઞ્ચનકૃતે જગતોઽખિલં ચ ।
ધર્માદિ કાર્યમપિ યસ્ય મહોપાધિઃ સ્યાચ્છ્રેષ્ઠઃ સ એવ નિખિલાસુરદૈત્યસઙ્ઘાત્ । 19.3 ।
ઇત્યાદિ કુત્સિતતમાં જગૃહુઃ સ્મ વિદ્યામજ્ઞાત એવ ધૃતરાષ્ટ્રમુખૈઃ સમસ્તૈઃ ।
તેષાં સ્વભાવબલતો રુચિતા ચ સૈવ વિસ્તારિતા ચ નિજબુદ્ધિબલાદતોઽપિ । 19.4 ।
સમ્પૂર્ણદુર્મતિરથો ધૃતરાષ્ટ્રસૂનુસ્તાતપ્યમાનહૃદયો નિખિલાન્યહાનિ ।
દૃષ્ટ્વા ણ્સ્રિયં પરમિકાં વિજયં ચ પાર્થેષ્વાહેદમેત્ય પિતરં સહ સૌબલેન । 19.5 ।
જ્યેષ્ઠસ્ય તેઽપિ હિ વયં હૃદયપ્રજાતા નાર્હત્વમેવ ગમિતા ભવતૈવ રાજ્યે ।
ભ્રાતુઃ કનીયસ ઉતાપિ હિ દારજાતા અન્યૈશ્ચ રાજ્યપદવીં ભવતૈવ નીત્ આઃ । 19.6 ।
રાજ્યં મહચ્ચ સમવાપ્સ્યતિ ધર્મસૂનુસ્ત્વત્તોઽથવાઽનુજબલાત્ પ્રસભં વયં તુ ।
દાસા ભવેમ નિજતન્તુભિરેવ સાકં કુન્તીસુતસ્ય પરતોઽપિ તદન્વયસ્ય । 19.7 ।
નાઽત્માર્થમસ્તિ મમ દુઃખમથાતિશુદ્ધલોકપ્રસિદ્ધયશસસ્તવ કીર્તિનાણ્સઃ ।
અસ્મન્નિમિત્ત ઇતિ દુઃખમતો હિ સર્વેઽપીચ્છામ મર્તુમથ નઃ કુરુ ચાપ્યનુજ્ઞામ્ । 19.8 ।
એવં સ્વપુત્રવચનં સ નિશમ્ય રાજા પ્રોવાચ નાનુગુણમેતદહો મનસ્તે ।
કો નામ પાણ્ડુતનયેષુ ગુણોત્તમેષુ પ્રીતિં ન યાતિ નિજવીર્યભવોચ્ચયેષુ । 19.9 ।
તે હિ સ્વબાહુબલતોઽખિલભૂપભૂતિં મય્યાકૃષન્તિ નચ વઃ પ્રતિષેધકાસ્તે ।
તસ્માચ્છમં વ્રજ શુભાય કુલસ્ય તાત ક્ષેમાય નો ભવતિ વો બલવદ્વિરોધઃ । 19.10 ।
એવં બ્રુવત્યપિ નૃપે પુનરાહ પાપ આણ્સ્રિત્ય સૌબલમતં યદિ નૈવ પાર્થાન્ ।
અન્યત્ર યાપયસિ નાગપુરાત્ પરેતાન્ દૃષ્ટ્વાઽખિલાનપિ હિ નો મુદમેહિ પાર્થૈઃ । 19.11 ।
ચ્ચ્xવિઇ.એવં નિશમ્ય ગદિતં સુતહાર્દપાણ્સૈરાકૃષ્યતાઽશુ સ નૃપોઽરિધરેચ્છયૈવ ।
પ્રોવાચ પુત્રમપિ તે બલિનો ન પાર્થાઃ શક્યાઃ પુરાત્ તનય યાપયિતું કથઞ્ચિત્ । 19.12 ।
ઇત્યુક્ત આહ પિતરં શકુનિં નિરીક્ષ્ય સૃષ્ટો મયા વિધિરિહાદ્ય શૃણુષ્વ તં ચ ।
આસં સ્ત્રયોદશ સમા નગરં પ્રવિષ્ટેષ્વેતેષુ તાવદયમેવ વિધિર્મયેષ્ટઃ । 19.13 ।
દ્રૌણેર્હિ નાસ્તિ સદૃશો બલવાન્ પ્રતાપી સોઽયં મયા બહુવિધૈઃ પરમૈરુપાયૈઃ ।
નીતો વશં વશગતોઽસ્ય ચ માતુલેન સાકં પિતા તમનુ ચૈષ નદીપ્રસૂતઃ । 19.14 ।
એવં હિ સૈનિકગણા અપિ દાનમાનૈઃ પ્રાયો વશં મમ ગતા અપિ ચૈષ કર્ણઃ ।
અસ્ત્રે બલેઽપ્યધિક એવ સુરેન્દ્રસૂનોર્જેષ્યે ચ મન્ત્રબલતસ્ત્વહમેવ ભીમમ્ । 19.15 ।
ત્રિં શચ્છતં પરમકાઃ સુરદુર્લભાણ્સ્ચ દુર્વાસસો હિ મનવોઽદ્ય મયા ગૃહીત્ આઃ ।
અન્યત્ર તે પ્રવિહિતા નહિ વીર્યવન્તઃ સ્યુર્ભીમ ઇત્યહમમૂન્ ન નિયોજયામિ । 19.16 ।
તે વીર્યદા વિજયદા અપિ વહ્નિવારિસ્તમ્ભાદિદાઃ સકલદેવનિકાયરોધાઃ ।
વૃષ્ટ્યાદ્યભીપ્સિતસમસ્તકરા અમૂભિર્જેષ્યામિ ભીમમમુમેકમયાતયામૈઃ । 19.17 ।
સૌહાર્દમેષુ યદિવાઽતિતરાં કરોષિ તત્રાપિ નૈવ હિ મયા ક્રિયતે વિરોધઃ ।
વત્સ્યન્તુ વારણવતે ભવતુ સ્મ રાષ્ટ્રં તેષાં તદેવ મમ નાગપુરં ત્વદર્થે । 19.18 ।
એવં સ્વપુત્રપરિપાલનતો યશસ્તે ભૂયાદ્ વિનશ્યતિ પરપ્રસવાતિપુષ્ટૌ ।
જ્ આતે બલે તવ વિરોધકૃતશ્ચ તે સ્યુઃ સ્વાર્થં હિ તાવદનુયાન્ત્યપિ કેવલં ત્વામ્ । 19.19 ।
ક્ષત્તૈક એવ સતતં પરિપોષકોઽલં તેષાં મમ દ્વિડથ મન્ત્રબલાદમુષ્ય ।
પૌરાણ્સ્ચ જાનપદકાઃ સતતં દ્વિષન્તિ માં તેષ્વતીવ દૃઢસૌહૃદચેતસશ્ચ । 19.20 ।

તે તેષુ દૂરગમિતેષુ નિરાણ્સ્રયત્વાન્મામેવ દુર્બલતયા પરિતઃ શ્રયન્તે ।
ભીષ્માદયશ્ચ નહિ તન્નિકટે વિરોધં કુર્યુર્વિનશ્યતિ ગતેષુ હિ સૌહૃદં તત્ । 19.21 ।
ભેદઃ કુલસ્ય ભવિતા કુલનાણ્સહેતુરસ્માભિરેષુ સહિતેષુ પુરે વસત્સુ ।
તસ્માદુપાયબલતઃ પ્રતિયાતનીયાસ્તે વારણાવતમિતો વિહિતોઽપ્યુપાયઃ । 19.22 ।
વિષ્ણુર્જયન્ત ઇતિ શમ્ભુસહાય આસ્તે દેવોત્સવશ્ચ સુમહાન્ ભવિતાઽત્ર સુષ્ઠુ ।
ચ્ચ્xવિઇઇ.ભક્તાણ્સ્ચ તે હિ નિતરામરિશઙ્ખપાણૌ ત્વચ્ચોદિતાઃ સમુપયાન્તિ તમુત્સવં દ્રાક્ । 19.23 ।
અજ્ઞાપ્ય મત્પુરુષતાં પુરુષૈર્મદીયૈર્મધ્યસ્થવદ્ બહુગુણા ઉદિતાણ્સ્ચ તત્ર ।
તેષાં પુરોઽત્ર ગમનાભિરુચિશ્ચ જાતા દ્રષ્ટું પુરં બહુગુણં નનુ પાણ્ડવાનામ્ । 19.24 ।
ઇત્યુક્તવત્યથ સુતે સ તથેત્યુવાચ પ્રાપ્તેષુ પાણ્ડુતનયેષુ તથૈવ ચોચે ।
જ્ ઞાત્વૈવ તેઽપિ નૃપતેર્હૃદયં સમસ્તં જગ્મુઃ પિતેતિ પૃથયા સહ નીતિહેતોઃ । 19.25 ।
ભીમસ્તદા હ ભવિતાઽત્ર હિ ભૈક્ષચાર ઇત્યેવ સમ્યગનુવિદ્ય નિજં ન કર્મ ।
ત્યાજ્યં ત્વિતિ પ્રતિજગાદ નિજાગ્રજાય યામો વયં નતુ ગૃહાત્ સ હિ નઃ સ્વધર્મઃ । 19.26 ।
નિષ્કાલ્ . અયન્તિ યદિ નો નિજધર્મસં સ્થાન્ યોત્સ્યામહેઽત્ર નહિ દસ્યુવધોઽપ્યધર્મઃ ।
ઇત્યૂચિવાં સમમુમાહ ચ ધર્મસૂનુઃ કીર્તિર્વિનશ્યતિ હિ નો ગુરુભિર્વિરોધે । 19.27 ।
ઇત્યુક્તવાક્યમમુમગ્રજમન્વગાત્ સ ભીમઃ પ્રદર્શ્ય નિજધર્મમથાનુવૃત્ત્યૈ ।
દોષો ભવેદુભયતો યત એવ તેન વાચ્યઃ સ્વધર્મ ઉત ન સ્થિતિરત્ર કાર્યા । 19.28 ।
કીર્ત્યર્થમેવ નિજધર્મપરિપ્રહાણે પ્રાપ્તેઽગ્રજસ્ય વચનાત્ પ્રવિહાતુમેવ ।
ભીમસ્ય દોષમુભયં પ્રતિહન્તુમીશો જ્યેષ્ઠં ચકાર હરિરત્ર સુતં વૃષસ્ય । 19.29 ।
હન્તવ્યતામુપગતેષુ સુયોધનાદિષ્વન્યોપધાન્નહિ ભવેન્નિજધર્મ એવ ।
પૂર્વં વધે નહિ સમસ્તશ એવ દોષાસ્તેષાં પ્રયાન્તિ વિવૃતિં ચ તદર્થતોઽપિ । 19.30 ।
ક્ષત્તાઽથ ચાઽહ સુવચોઽન્ત્યજભાષયૈવ ધર્માત્મજં વિષહુતાણ્સભયાત્ પ્રતીત્ આઃ ।
આધ્વં ત્વિતિ સ્મ સ તથેતિ વચોઽપ્યુદીર્ય પ્રાયાચ્ચ વારણવતં પૃથયાઽનુજૈશ્ચ । 19.31 ।
ત્ આન્ હન્તુમેવ ચ તદા ધૃતરાષ્ટ્રસૂનુર્લાક્ષાગૃહં સપદિ કાઞ્ચનરત્નગૂઢમ્ ।
કૃત્વાઽભ્યયાતયદમુત્ર હિ વિષ્ણુપદ્યા સ્વામાત્યમેવ ચ પુરોચનનામધેયમ્ । 19.32 ।
પૂર્વં પ્રહસ્ત ઇતિ યસ્ત્વભવત્ સુપાપઃ સોઽભ્યેત્ય પાણ્ડુતનયાનભવચ્ચ મન્ત્રી ।
દુર્યોધનં પ્રતિવિહાય ભવત્સકાણ્સમાયાત ઇત્યવદદેષુ સકૂટવાક્યમ્ । 19.33 ।
દિવ્યં ગૃહં ચ ભવતાં હિ મયોપનીતં પ્રીત્યૈવ પાપમનુયાતુમહં ન શક્તઃ ।
યુષ્માસુ ધર્મધૃતિમત્સુ સદા નિવત્સ્ય ઇત્યૂચિવાં સમમુમાહુરહો સુભદ્રમ્ । 19.34 ।
ચ્ચ્xઇx.દૃષ્ટ્વૈવ જાતુષગૃહં વસયા સમેતં તદ્ગન્ધતો વૃષસુતઃ પવમાનજાતમ્ ।
તં ચાતિપાપમવદત્ સુમુખૈષ પાપો હન્તું ન ઇચ્છતિ સદા ભવ ચ પ્રતીતઃ । 19.35 ।
ક્ષત્તાઽથ નીતિબલતોઽખિલલોકવૃત્તં જ્ આનન્ સ્વચારમુખતઃ ખનકાય ચોચે ।
ઉક્ત્વૈવ ધર્મતનયાય મદીયવાક્યં પૂર્વોક્તમાણ્સુ કુરુ તત્ર બિલં સુદૂરમ્ । 19.36 ।
ચક્રે સ ચૈવમથ વર્ત્મ વૃતિચ્છલેન દ્વારં ચ તસ્ય સ પિધાય યયૌ ગૃહં સ્વમ્ ।
ભીમઃ પુરોચન ઉભાવપિ તૌ વધાય ચ્છિદ્રાર્થિનૌ મિથ ઉતોષતુરબ્દકાર્દ્ધમ્ । 19.37 ।
તસ્યાગ્રજા ચ સહિતા સુતપઞ્ચકેન તત્રાઽગમત્ તદનુ મારુતિરેષ કાલઃ ।
ઇત્થં વિચિન્ત્ય સ નિશામ્ય ચ તાન્ પ્રસુપ્તાન્ ભ્રાતૣઋં શ્ચ માતરમથાઽશુ બિલે ન્યધાત્ પ્રાક્ । 19.38 ।
તં ભાગિનેયસહિતં ભગિનીં ચ તસ્ય પાપાં દદાહ સગૃહાં પવમાનસૂનુઃ ।
સાઽપ્યાગતા હિ ગરલ્ . એન નિહન્તુમેતાન્ ભીમસ્ય પૂર્વભુજિતો ન શશાક ચૈતત્ । 19.39 ।
તપ્તં તયા સસુતયા ચ તપો નિતાન્તં સ્યાં સૂનુભિઃ સહ બલાદદિતિસ્તથાઽબ્દાત્ ।
તસ્યા અદાચ્ચ ગિરિશો યદિ પુત્રકૈસ્ત્વં યુક્તા ન યાસિ મૃતિમેષ વરસ્તવેતિ । 19.40 ।

જ્ આનન્નિદં સકલમેવ સ ભીમસેનો હત્વા સુતૈઃ સહ કુબુદ્ધિમિમાં હિ તં ચ ।
ભ્રાતૣઋં શ્ચ માતરમુદૂહ્ય યયૌ બિલાત્ સ નિર્ગત્ય ભીતિવશતોઽબલતાં પ્રયાતાન્ । 19.41 ।
જ્ ઞાત્વા પુરોચનવધં યદિ ભીષ્મમુખ્યૈર્વૈચિત્રવીર્યતનયા અભિયોધયેયુઃ ।
કિં નો ભવેદિતિ ભયં સમુહદ્ વિવેશ ભીમં ત્વૃતે ચ તનયાન્ સકલાન્ પૃથાયાઃ । 19.42 ।
ભીમોઽભયોઽપિ ગુરુભિઃ સ્વમુખેન યુદ્ધમપ્રીયમાણ ઉત ધર્મજવાક્યહેતોઃ ।
ઊહ્યૈવ તાનપિ યયૌ દ્યુનદીં ચ તીર્ત્વા ક્ષત્ત્રાઽતિસૃષ્ટમધિરુહ્ય જલપ્રયાણમ્ । 19.43 ।
વિશ્વાસિતા વિદુરપૂર્વવચોભિરેવ દાણ્સોદિતાભિરધિરુહ્ય ચ ભીમપૃષ્ઠમ્ ।
સર્વે યયુર્વનમથાભ્યુદિતે ચ સૂર્યે દૃષ્ટ્વૈવ સપ્ત મૃતકાનરુદં શ્ચ પૌરાઃ । 19.44 ।
હા પાણ્ડવાનદહદેષ હિ ધાર્તરાષ્ટ્રો ધર્મસ્થિતાન્ કુમતિરેવ પુરોચનેન ।
સોઽપ્યેષ દગ્ધ ઇહ દૈવવશાત્ સુપાપઃ કો નામ સત્સુ વિષમઃ પ્રભવેત્ સુખાય । 19.45 ।
પૌરેભ્ય એવ નિખિલેન ચ ભીષ્મમુખ્યા વૈચિત્રવીર્યસહિતાસ્તુ નિશમ્ય હેતિ ।
ઊચુઃ સુદુઃખિતધિયોઽથ સુયોધનાદ્યાઃ ક્ષત્તા મૃષૈવ રુરુદુર્યુયુજુશ્ચ કર્મ । 19.46 ।
ચ્ચ્xx.ભીમોઽપ્યુદૂહ્ય વનમાપ હિડિમ્બકસ્ય ભ્રાતૣઋન્ પૃથાં ચ તૃષિતૈરભિયાચિતશ્ચ ।
પાનીયમુત્તરપટેઽમ્બુજપત્રનદ્ધં દૂરાદુદૂહ્ય દદૃશે સ્વપતોઽથ તાં શ્ચ । 19.47 ।
રક્ષાર્થમેવ પરિજાગ્રતિ ભીમસેને રક્ષઃ સ્વસારમભિયાપયતે હિડિમ્બીમ્ ।
સા રૂપમેત્ય શુભમેવ દદર્શ ભીમં સાક્ષાત્ સમસ્તશુભલક્ષણસારભૂતમ્ । 19.48 ।
સા રાક્ષસીતનુમવાપ સુરેન્દ્રલોકશ્રીરેવ શક્રદયિતા ત્વપરૈવ શચ્યાઃ ।
શાપાત્ સ્પૃધા પતિમવાપ્ય ચ મારુતં સા પ્રાપ્તું નિજાં તનુમયાચત ભીમસેનમ્ । 19.49 ।
ત્ આં ભીમ આહ કમનીયતનું ન પૂર્વં જ્યેષ્ઠાદુપૈમિ વનિતાં નહિ ધર્મ એષઃ ।
સા ચાઽહ કામવશગા પુનરેતદેવ સ્વાવેશયુગ્ધિ મરુદગ્ર્યપરિગ્રહસ્ય । 19.50 ।
સા ભારતી વરમિમં પ્રદદાવમુષ્યૈ સ્વાવેશમાત્મદયિતસ્ય ચ સઙ્ગમેન ।
શાપાદ્ વિમુક્તિમતિતીવ્રતપઃ પ્રસન્ના તેનાઽહ સા નિજતનું પવમાનસૂનોઃ । 19.51 ।
જ્ ઞાનં ચ નૈજમભિદર્શયિતું પુનશ્ચ પ્રાહેશ્વરોઽખિલજગદ્ગુરુરિન્દિરેશઃ ।
વ્યાસસ્વરૂપ ઇહ ચેત્ય પરશ્વ એવ માં તે પ્રદાસ્યતિ તદા પ્રકરોષિ મેઽર્થ્યમ્ । 19.52 ।
કાલે તદૈવ કુપિતઃ પ્રયયૌ હિડિમ્બો ભીમં નિહન્તુમપિ તાં ચ નિજસ્વસારમ્ ।
ભક્ષાર્થમેવ હિ પુરા સ તુતાં ન્યયુઙ્ક્ત નેતું ચ તાનથ સમાસદદાણ્સુ ભીમમ્ । 19.53 ।
સા ભીમમેવ શરણં પ્રજગામ તાં ચ ભ્રાતૣઋં શ્ચ માતરમથાવિતુમભ્યયાત્ તમ્ ।
ભીમઃ સુદૂરમપકૃષ્ય સહોદરાણાં નિદ્રાપ્રભઙ્ગભયતો યુયુધેઽમુના ચ। 19.54 ।
તૌ મુષ્ટિભિસ્તરુભિરશ્મભિરદ્રિભિશ્ચ યુદ્ધ્વા નિતાન્તરવતઃ પ્રતિબોધિતાં સ્તાન્ ।
સઞ્ચક્રતુસ્તદનુ સોદરસમ્ભ્રમં તં દૃષ્ટ્વૈવ મારુતિરહન્નુરસિ સ્મ રક્ષઃ । 19.55 ।
તદ્ ભીમબાહુબલતાડિતમીશવાક્યાત્ સર્વૈરજેયમપિ ભૂમિતલ્ . એ પપાત ।
વક્ત્રસ્રવદ્બહુલશોણિતમાપ મૃત્યું પ્રાયાત્ તમોઽન્ધમપિ નિત્યમથ ક્રમેણ । 19.56 ।
હત્વૈવ શર્વરરક્ષિતરાક્ષસં તં સર્વૈરવધ્યમપિ સોદરમાતૃયુક્તઃ ।
ભીમો યયૌ તમનુ સા પ્રયયૌ હિડિમ્બી કુન્તીં યુધિષ્ઠિરમથાસ્ય કૃતે યયાચે । 19.57 ।
ત્ આભ્યામનૂક્તમપિ યન્ન કરોતિ ભીમઃ પ્રાદુર્બભૂવ નિખિલોરુગુણાભિપૂર્ણઃ ।
ચ્ચ્xxઇ.વ્યાસાત્મકો હરિરનન્તસુખામ્બુરાણ્સિર્વિદ્યામરીચિવિતતઃ સકલોત્તમોઽલમ્ । 19.58 ।
દૃષ્ટ્વૈવ તં પરમમોદિન આણ્સુ પાર્થા માત્રા સહૈવ પરિપૂજ્ય ગુરું વિરિઞ્ચેઃ ।
ઉલ્લાલ્ . ઇત્ આણ્સ્ચ હરિણા પરમાતિહાર્દપ્રોત્ફુલ્લપદ્મનયનેન તદોપવિષ્ટાઃ । 19.59 ।
ત્ આન્ ભક્તિનમ્રશિરસઃ સમુદીક્ષ્ય કૃષ્ણો ભીમં જગાદ નત આણ્સુ હિડિમ્બયા ચ।
એતાં ગૃહાણ યુવતીં સુરસદ્મશોભાં જ્ આતે સુતે સહસુતા પ્રતિયાતુ ચૈષા । 19.60 ।

એવં બ્રુવત્યગણિતોરુગુણે રમેશ ઓં ઇત્યુદીર્ય કૃતવાં શ્ચ તથૈવ ભીમઃ ।
સ્કન્ધેન ચોહ્ય વિબુધાચરિતપ્રદેશાન્ ભીમં પ્રયાત્યુદય એવ રવેર્હિડિમ્બી । 19.61 ।
સા નન્દનાદિષુ વનેષુ વિહૃત્ય તેન સાયં પ્રયાતિ પૃથયા સહિતાં શ્ચ પાર્થાન્ ।
એવં યયાવપિ તયોરિહ વત્સરાર્દ્ધો જાતશ્ચ સૂનુરતિવીર્યબલોપપન્નઃ । 19.62 ।
દેવોઽપિ રાક્ષસતનુર્નિરૃતિઃ પુરા યઆવેશયુક્ ચ ગિરિશસ્ય ઘટોત્કચાખ્યઃ ।
પૂર્વં ઘટોપમમમુષ્ય શિરો બભૂવ કેશા નિમેષત ઉદાસુરતો હિ નામ । 19.63 ।
જ્ આતે સુતે સમયતો ભગવત્કૃત્ આત્ સ ભીમો જગાદ સસુતાં ગમનાય તાં ચ ।
સ્મૃત્યાઽભિયાન ઉભયોરપિ સા પ્રતિજ્ઞાં તેષાં વિધાય ચ યયૌ સુરલોકમેવ । 19.64 ।
વ્યાસોઽપિ પાણ્ડુતનયૈઃ સહિતો બકસ્ય રૌદ્રાદ્ વરાજ્જયવધાપગતસ્ય નિત્યમ્ ।
યાતો વધાય પરમાગણિતોરુધામા પૂર્ણાક્ષયોરુસુખ આણ્સુ તદૈકચક્રામ્ । 19.65 ।
ત્ આન્ બ્રાહ્મણસ્ય ચ ગૃહે પ્રણિધાય કૃષ્ણઃ શિષ્યા મમૈત ઇતિ વિપ્રકુમારરૂપાન્ ।
આયામિ કાલ ઇતિ તાનનુશાસ્ય ચાયાત્ તે તત્ર વાસમથ ચક્રુરનૂચ્ય વેદાન્ । 19.66 ।
ભિક્ષામટત્સુ સતતં પ્રતિહુઙ્કૃતેન ભીમે વિશાં સદન એવ ગૃહપ્રમાણમ્ ।
ભાણ્ડં કુલાલવિહિતં પ્રતિગૃહ્ય ગચ્છત્યાણ્સઙ્કયાઽવગમનસ્ય તમાહ ધાર્મઃ । 19.67 ।
સ્થૂલં હિ સદ્મ પૃથિવીસહિતં ત્વરક્ષ ઉદ્ધૃત્ય વહ્નિમુખતસ્તદુ ચૈકદોષ્ણા ।
ભાણ્ડં તદર્થમુરુ કુમ્ભકરેણ દત્તં ભિક્ષાં ચ તેન ચરસિ પ્રતિહુઙ્કૃતેન । 19.68 ।
ધર્મસ્ય તે સુનિયતેર્બલતશ્ચ બોધો ભૂયાત્ સુયોધનજનસ્ય તતો ભયં મે ।
માત્રા સહૈવ વસ ફલ્ગુનપૂર્વકૈસ્ત્વમાનીતમેવ પરિભુઙ્ક્ષ્વ નતુ વ્રજેથાઃ । 19.69 ।
ચ્ચ્xxઇઇ.ઇત્યુક્ત આણ્સુ સ ચકાર તથૈવ ભીમસ્તેઽપિ સ્વધર્મપરિરક્ષણહેતુમૌનાઃ ।
ભિક્ષાં ચરન્ત્યથ ચતુર્ષ્વપિ તેષુ યાતેષ્વેકત્ર માતૃસહિતઃ સ કદાચિદાસ્તે । 19.70 ।
તત્કાલ એવ રુદિતં નિજવાસહેતોર્વિપ્રસ્ય દારસહિતસ્ય નિશમ્ય ભીમઃ ।
સ્ત્રીબાલસં યુતગૃહે શિશુલાલ્ . અનાદૌ લજ્જેદિતિ સ્મ જનનીમવદન્નચાગાત્ । 19.71 ।
જ્ આનીહિ વિપ્રરુદિતં કુત ઇત્યતશ્ચ યોગ્યં વિધાસ્ય ઇતિ સા પ્રયયૌ ચ શીઘ્રમ્ ।
સા સં વૃતૈવ સકલં વચનં ગૃહેઽસ્ય શુશ્રાવ વિપ્રવર આહ તદા પ્રિયાં સઃ । 19.72 ।
દાતવ્ય એવ હિ કરોઽદ્ય ચ રક્ષસોઽસ્ય સાક્ષાદ્ બકસ્ય ગિરિસન્નિભભક્ષ્યભોજ્યઃ ।
પું સાઽનસા ચ સહિતાનડુહા પુમાં સ્તુ નૈવાસ્તિ નોઽપ્રદદતાં ચ સમસ્તનાણ્સઃ । 19.73 ।
અન્યત્ર યામ ઇતિ પૂર્વમુદાહૃતં મે નૈતત્ પ્રિયે તવ મનોગતમાસ તેન ।
યાસ્યામિ રાક્ષસમુખં સ્વયમેવ મર્તું ભાર્યૈનમાહ ન ભવાનહમત્ર યામિ । 19.74 ।
અર્થે તવાદ્ય તનુસન્ત્યજનાદહં સ્યાં લોકે સતીપ્રચરિતે તદૃતે ત્વધશ્ચ ।
કન્યાઽહ ચૈનમહમેવ ન કન્યયાઽર્થ ઇત્યુક્ત આહ ધિગિતિ સ્મ સ વિપ્રવર્યઃ । 19.75 ।
કન્યોદિતા બત કુલદ્વયતારિણીતિ જાયા સખેતિ વચનં શ્રુતિગં સુતશ્ચ ।
આત્મૈવ તેન નતુ જીવનહેતુતોઽહં ધીપૂર્વકં નૃશનકે પ્રતિપાદયામિ । 19.76 ।
એવં રુદત્સુ સહિતેષુ કુમારકોઽસ્ય પ્રાહ સ્વહસ્તગતૃણં પ્રતિદર્શ્ય ચૈષામ્ ।
એતેન રાક્ષસમહં નિહનિષ્ય એવેત્યુક્તે સુવાક્યમનુ સા પ્રવિવેશ કુન્તી । 19.77 ।
પૃષ્ટસ્તયાઽહ સ તુ વિપ્રવરો બકસ્ય વીર્યં બલં ચ દિતિજારિભિરપ્યસહ્યમ્ ।
સં વત્સરત્રયયુતે દશકે કરં ચ પ્રાતિસ્વિકં દશમુખસ્ય ચ માતુલસ્ય । 19.78 ।
શ્રુત્વા તમુગ્રબલમત્યુરુવીર્યમેવ રામાયણે રઘુવરોરુશરાતિભીતમ્ ।
વિષ્ટં બિલેષ્વથ નૃપાન્ વશમાણ્સુ કૃત્વા ભીત્યૈવ તૈસ્તદનુ દત્તકરં નનન્દ । 19.79 ।
એવં બલાઢ્યમમુમાણ્સુ નિહત્ય ભીમઃ કીર્તિં ચ ધર્મમધિકં પ્રતિયાસ્યતીહ ।
સર્વે વયં ચ તમનુ પ્રગૃહીતધર્મા યાસ્યામ ઇત્યવદદાણ્સુ ધરાસુરં તમ્ । 19.80 ।

સન્તિ સ્મ વિપ્રવર પઞ્ચ સુતા મમાદ્ય તેષ્વેક એવ નરવૈરિમુખાય યાતુ ।
ઇત્યુક્ત આહ સ ન તે સુતવધ્યયાઽહં પાપો ભવાનિ તવ હન્ત મનોઽતિધીરમ્ । 19.81 ।
ચ્ચ્xxઇઇઇ.ઉક્તૈવમાહ ચ પૃથા તનયે મદીયે વિદ્યાઽસ્તિ દિક્પતિભિરપ્યવિષહ્યરૂપા ।
ઉક્તોઽપિ નો ગુરુભિરેષ નિયુઙ્ક્ત એતાં વધ્યસ્તથાઽપિ ન સુરાસુરપાલકૈશ્ચ । 19.82 ।
ઉક્ત્વૈવમેત્ય નિખિલં ચ જગાદ ભીમ ઉદ્ધર્ષ આસ સ નિશમ્ય મહાસ્વધર્મમ્ ।
પ્રાપ્તં વિલોક્ય તમતીવ વિઘૂર્ણનેત્રં દૃષ્ટ્વા જગાદ યમસૂનુરુપેત્ય ચાન્યૈઃ । 19.83 ।
માતઃ કિમેષ મુદિતોઽતિતરામિતિ સ્મ તસ્મૈ ચ સા નિખિલમાહ સ ચાબ્રવીત્ તામ્ ।
કષ્ટં ત્વયા કૃતમહો બલમેવ યસ્ય સર્વે શ્રિતા વયમમું ચ નિહં સિ ભીમમ્ । 19.84 ।
યદ્બાહુવીર્યપરમાણ્સ્રયતો હિ રાજ્યમિચ્છામ એવ નિખિલારિવધં સ્વધર્મમ્ ।
સોઽયં ત્વયાઽદ્ય નિશિચારિમુખાય માતઃ પ્રસ્થાપ્યતે વદ મમાઽશુ કયૈવ બુદ્ધ્યા । 19.85 ।
ઇત્યુક્તવન્તમમુમાહ સુધીરબુદ્ધિઃ કુન્તી ન પુત્રક નિહન્તુમયં હિ શક્યઃ ।
સર્વૈઃ સુરૈરસુરયોગિભિરપ્યનેન ચૂર્ણીકૃતો હિ શતશૃઙ્ગગિરિઃ પ્રસૂત્યામ્ । 19.86 ।
એષ સ્વયં હિ મરુદેવ નરાત્મકોઽભૂત્ કો નામ હન્તુમિમમાપ્તબલો જગત્સુ ।
ઇત્યેવમસ્ત્વિતિ સ તામવદત્ પરેદ્યુર્ભીમો જગામ શકટેન કૃતોરુભોગઃ । 19.87 ।
ગત્વા ત્વરન્ બકવનસ્ય સકાણ્સ આણ્સુ ભીમઃ સ પાયસસુભક્ષ્યપયોઘટાદ્યૈઃ ।
યુક્તં ચ શૈલનિભમુત્તમમાદ્યરાણ્સિં સ્પર્શાત્ પુરૈવ નરભક્ષિતુરત્તુમૈચ્છત્ । 19.88 ।
તેનૈવ ચાન્નસમિતૌ પરિભુજ્યમાન ઉત્પાટ્ય વૃક્ષમમુમાદ્રવદાણ્સુ રક્ષઃ ।
વામેન મારુતિરપોહ્ય તદા પ્રહારાન્ હસ્તેન ભોજ્યમખિલં સહભક્ષ્યમાદત્ । 19.89 ।
પીત્વા પયો ત્વરિત એનમવીક્ષમાણ આચમ્ય તેન યુયુધે ગુરુવૃક્ષણ્સૈલૈઃ ।
તેનાઽહતોઽથ બહુભિર્ગિરિભિર્બલેન જગ્રાહ ચૈનમથ ભૂમિતલ્ . એ પિપેષ । 19.90 ।
આક્રમ્ય પાદમપિ પાદતલ્ . એન તસ્ય દોર્ભ્યાં પ્રગૃહ્ય ચ પરં વિદદાર ભીમઃ ।
મૃત્વા સ ચોરુ તમ એવ જગામ પાપો વિષ્ણુદ્વિડેવ હિ શનૈરનિવૃત્તિ ચોગ્રમ્ । 19.91 ।
હત્વા તમક્ષતબલો જગદન્તકં સ યો રાક્ષસો ન વશ આસ જરાસુતસ્ય ।
ભૌમસ્ય પૂર્વમપિ નો ભરતસ્ય રાજ્ઞો ભીમો ન્યધાપયદમુષ્ય શરીરમગ્રે । 19.92 ।
દ્વાર્યેવ તત્ પ્રતિનિધાય પુનઃ સ ભીમઃ સ્નાત્વા જગામ નિજસોદરપાર્શ્વમેવ ।
ચ્ચ્xxઇવ્.શ્રુત્વાઽસ્ય કર્મ પરમં તુતુષુઃ સમેતા માત્રા ચ તે તદનુવવ્રુરતઃ પુરસ્થાઃ । 19.93 ।
દૃષ્ટ્વૈવ રાક્ષસશરીરમુરુ પ્રભીત્ આ જ્ઞાત્વૈવ હેતુભિરથ ક્રમશો મૃતં ચ ।
વિપ્રસ્ય તસ્ય વચનાદપિ ભીમસેનભગ્નં નિશમ્ય પરમં તુતુષુણ્સ્ચ તસ્મૈ । 19.94 ।
અન્નાત્મકં કરમમુષ્ય ચ સમ્પ્રચક્રુઃ સોઽપ્યેતમાણ્સુ નરસિં હવપુર્ધરસ્ય ।
ચક્રે હરેસ્તદનુ સત્યવતીસુતસ્ય વિષ્ણોર્હિ વાક્પ્રચુદિતાઃ પ્રયયુસ્તતશ્ચ । 19.95 ।
ઉત્પત્તિપૂર્વકકથાં દ્રુપદાત્મજાયા વ્યાસો હ્યનૂચ્ય જગતાં ગુરુરીશ્વરેશઃ ।
યાતેત્યચોદયદથાપ્યપરે દ્વિજાગ્ર્યાસ્તાન્ બ્રાહ્મણા ઇતિ ભુજિર્ભવતીતિ ચોચુઃ । 19.96 ।
પૂર્વં હિ પાર્ષત ઇમાન્ જતુગેહદગ્ધાન્ શ્રુત્વાઽતિદુઃખિતમનાઃ પુનરેવ મન્ત્રઃ ।
યાજોપયાજમુખનિસ્સૃત એવમેષ નાસત્યતાર્હ ઇતિ જીવનમેષુ મેને । 19.97 ।
યત્રક્વચિત્ પ્રતિવસન્તિ નિલીનરૂપાઃ પાર્થા ઇતિ સ્મ સ તુ ફલ્ગુનકારણેન ।
ચક્રે સ્વયમ્બરવિઘોષણમાણ્સુ રાજસ્વન્યૈરધાર્યધનુરીશવરાચ્ચ ચક્રે । 19.98 ।
તત્કાલ એવ વસુદેવસુતોઽપિ કૃષ્ણઃ સમ્પૂર્ણનૈજપરિબોધત એવ સર્વમ્ ।
જ્ આનન્નપિ સ્મ હલિના સહિતો જગામ પાર્થાન્ નિશમ્ય ચ મૃત્ આનથ કુલ્યહેતોઃ । 19.99 ।
સ પ્રાપ્ય હસ્તિનપુરં ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રાન્ સં વઞ્ચયં સ્તદનુસારિકથાણ્સ્ચ કૃત્વા ।
ભીષ્માદિભિઃ પરિગતોઽપ્રિયવજ્જગામ દ્વારાવતીમુદિતપૂર્ણસુનિત્યસૌખ્યઃ । 19.100 ।

તસ્યાન્તરે હૃદિકસૂનુરનન્તરં સ્વં શ્વાફલ્કિબુદ્ધિબલમાણ્સ્રિત ઇત્યુવાચ ।
સત્રાજિદેષ હિ પુરા પ્રતિજજ્ઞ એનામસ્મત્કૃતે સ્વતનયાં મણિના સહૈવ । 19.101 ।
સર્વાં શ્ચ નઃ પુનરસાવવમત્ય કૃષ્ણાયાદાત્ સુતાં જહિ ચ તં નિશિ પાપબુદ્ધિમ્ ।
આદાય રત્નમુપયાહિ ચ નૌ વિરોધે કૃષ્ણસ્ય દાનપતિના સહ સાહ્યમેમિ । 19.102 ।
ઇત્યુક્ત આણ્સુ કુમતિઃ સ હિ પૂર્વદેહે દૈત્યો યતસ્તદકરોદથ સત્યભામા ।
આનન્દસં વિદપિ લોકવિડમ્બનાય તદ્ દેહમસ્ય તિલજે પતિમભ્યુપાગાત્ । 19.103 ।
શ્રુત્વા તદીયવચનં ભગવાન્ પુરીં સ્વામાયાત એવ તુ નિશમ્ય મહોત્સવં તમ્ ।
પાઞ્ચાલરાજપુરુષોદિતમાણ્સુ વૃષ્ણિવર્યૈરગાન્મુસલિના સહ તત્પુરીં ચ । 19.104 ।
ચ્ચ્xxવ્.ભીમોઽપિ રુદ્રવરરક્ષિતરાક્ષસં તં હત્વા તૃણોપમતયા હરિભક્તવન્દ્યઃ ।
ઉષ્યાથ તત્ર કતિચિદ્દિનમચ્યુતસ્ય વ્યાસાત્મનો વચનતઃ પ્રયયૌ નિજૈશ્ચ । 19.105 ।
મઙ્ગલ્યમેતદતુલં પ્રતિયાત શીઘ્રં પાઞ્ચાલકાન્ પરમભોજનમત્ર સિદ્ધ્યેત્ ।
વિપ્રૈરિતસ્તત ઇતીરિતવાક્યમેતે શૃણ્વન્ત એવ પરિચક્રમુરુત્તરાણ્સામ્ । 19.106 ।
ષણ્ણાં ચ મધ્યગમુદીર્ણભુજં વિશાલવક્ષસ્થલં બહલ્ . અપૌરુષલક્ષણં ચ ।
દૃષ્ટ્વૈવ મારુતિમસાવુપલપ્સ્યતીહ કૃષ્ણામિતિ સ્મ ચ વચઃ પ્રવદન્તિ વિપ્રાઃ । 19.107 ।
રાત્રૌ દિવા ચ સતતં પથિ ગચ્છમાનાઃ પ્રાપુઃ કદાચિદથ વિષ્ણુપદીં નિશાયામ્ ।
સર્વસ્ય રક્ષિતુમગાદિહ પૃષ્ઠતસ્તુ ભીમોઽગ્ર એવ શતમન્યુસુતોઽન્તરાઽન્યે । 19.108 ।
પ્રાપ્તે તદોલ્મુકધરેઽર્જુન એવ ગઙ્ગાં ગન્ધર્વરાજ ઇહ ચિત્રરથોઽર્દ્ધરાત્રે ।
દૃષ્ટ્વૈવ વિપ્રરહિતાનુદકાન્તરસ્થઃ ક્ષત્રાત્મજા ઇતિ હ ધર્ષયિતું સ ચાઽગાત્ । 19.109 ।
હન્તાઽસ્મિ વો હ્યુપગતાનુદકાન્તમસ્યા નદ્યાણ્સ્ચ મર્ત્યચરણાય નિષિદ્ધકાલે ।
ઇત્થં વદન્તમમુમાહ સુરેન્દ્રસૂનુર્ગન્ધર્વ નાસ્ત્રવિદુષાં ભયમસ્તિ તેઽદ્ય । 19.110 ।
સર્વં હિ ફેનવદિદં બહુલં બલં તે નાર્થપ્રદં ભવતિ ચાસ્ત્રવિદિ પ્રયુક્તમ્ ।
ઇત્યુક્તવન્તમમુમુત્તમયાનસં સ્થો બાણાન્ ક્ષિપન્નભિસસાર સુરેશભૃત્યઃ । 19.111 ।
આગ્નેયમસ્ત્રમભિમન્ત્ર્ય તદોલ્મુકે સ ચિક્ષેપ શક્રતનયોઽસ્ય રથશ્ચ દગ્ધઃ ।
તં ચાગ્નિના પરિગૃહીતમભિપ્રગૃહ્ય કેશેષુ સઞ્ચકર્ષાઽશુ સુરેન્દ્રસૂનુઃ । 19.112 ।
પાર્થેન સન્ધર્ષિતઃ શરણં જગામ ધર્માત્મજં તમપિ સોઽથ નિજાસ્ત્રમુગ્રમ્ ।
સઞ્જહ્ર એવ તત આસ ચ નામતોઽસાવઙ્ગારવર્ણ ઇતિ વર્ણવિપર્યયેણ । 19.113 ।
ગન્ધર્વ ઉલ્બણસુરક્તતનુઃ સ ભૂત્વા સ્વર્ણાવદાત ઉત પૂર્વમુપેત્ય સખ્યમ્ ।
પાર્થેન દુર્લભમહાસ્ત્રમિદં યયાચે જાનન્નપિ સ્મ નહિ તાદૃશમેષ વેદ । 19.114 ।
વિદ્યા સુશિક્ષિતતમા હિ સુરેશસૂનૌ તામસ્ય ચાવદદસાવપિ કાલતોઽસ્મૈ ।
ગન્ધર્વગામવદદન્વગદૃશ્યવિદ્યાં પશ્ચાદિતિ સ્મ પુરુહૂતસુતસ્ય વાક્યાત્ । 19.115 ।
આધિક્યતઃ સ્વગતસં વિદ એવ સામ્યે નૈવેચ્છતિ સ્મ નિમયં સ ધનઞ્જયોઽત્ર ।
ધર્માર્થમેવ સ તુ તાં પરિદાય તસ્મૈ કાલેન સં વિદમમુષ્ય ચ ધર્મતોઽયાત્ । 19.116 ।
ચ્ચ્xxવિ.પાર્થેન સોઽપિ બહુલાણ્સ્ચ કથાઃ કથિત્વા ધૌમ્યસ્ય સઙ્ગ્રહણમાહ પુરોહિતત્વે ।
દાસ્યામિ દિવ્યતુરગાનિતિ સોઽર્જુનાય વાચં નિગદ્ય દિવમારુહદપ્યગુસ્તે । 19.117 ।
તે ધૌમ્યમાપ્ય ચ પુરોધસમુત્તમજ્ઞં વિપ્રાત્મજોપમતયા વિવિશુઃ પુરં ચ ।
પાઞ્ચાલકસ્ય નિખિલાં દદૃશુશ્ચ તત્ર મૂર્ધાવસિક્તસમિતિં સમલઙ્કૃત્ આં ચ । 19.118 ।
રાજન્યમણ્ડલમુદીક્ષ્ય સુપૂર્ણમત્ર કૃષ્ણાં પ્રગૃહ્ય સહજઃ પ્રગૃહીતમાલામ્ ।
તેષાં ચ મધ્યમગમત્ કુલવીર્યસમ્પદ્યુક્તાં વિભૂતિમથ ચાઽહ સમસ્તરાજ્ઞામ્ । 19.119 ।
ત્ આં શ્ચ પ્રદર્શ્ય સકલાન્ સ હુતાણ્સનાં શશ્ચાપં ચ તત્ પ્રતિનિધાય સપઞ્ચબાણમ્ ।
આહાભિભાષ્ય સકલાન્ નૃપતીનથોચ્ચૈર્દીપ્યદ્ધુતાણ્સનવપુર્ઘનતુલ્યઘોષઃ । 19.120 ।

એતેન કાર્મુકવરેણ તરૂપરિસ્થં મત્સ્યાવભાસમુદકે પ્રતિવીક્ષ્ય યેન ।
એતૈઃ શરૈઃ પ્રતિહતો ભવતીહ મત્સ્યઃ કૃષ્ણાઽનુયાસ્યતિ તમદ્ય નરેન્દ્રવીરાઃ । 19.121 ।
ઇત્યસ્ય વાક્યમનુ સર્વનરેન્દ્રપુત્રા ઉત્તસ્થુરુદ્ધતમદાણ્સ્ચલકુણ્ડલાસ્યાઃ ।
અસ્ત્રં બલં ચ બહુ નૈજમભીક્ષમાણાઃ સ્પર્ધન્ત એવ ચ મિથઃ સમલઙ્કૃત્ આઙ્ગાઃ । 19.122 ।
કેચિન્નિરીક્ષ્ય ધનુરેત્ય ન મે સુશક્યમિત્યેવ ચાપયયુરન્ય ઉત પ્રચાલ્ય ।
તત્રાઽસસાદ શિશુપાલ ઉરુપ્રતાપઃ સઙ્ગૃહ્ય તત્ સમનુરોપણયત્ન આસીત્ । 19.123 ।
માષાન્તરાય સ ચકર્ષ યદૈવ કોટ્યા ઉન્નમ્ય તત્ પ્રતિજઘાન તમેવ ચાઽશુ ।
અન્યત્ર ફલ્ગુનત એતદશક્યમેવેત્યઞ્જો ગિરીશવરતઃ સ યયૌ ચ ભગ્નઃ । 19.124 ।
મદ્રેશ એત્ય ચકૃષે સ્થવિરોઽપિ વીર્યાચ્ચેદીશતોઽપ્યધિકમેવ સ મુદ્ગમાત્રે ।
શિષ્ટેઽમુના પ્રતિહતઃ સ યયાવશક્યં મત્વાઽત્મનસ્તદનુ ભૂપતયો વિષણ્ણાઃ । 19.125 ।
સન્નેષુ ભૂપતિષુ માગધ આસસાદ સોઽવજ્ઞયૈવ બલવીર્યમદેન દૃપ્તઃ ।
ચાપં ચકર્ષ ચલપાદતલ્ . ઓ બલેન શિષ્ટે સ સર્ષપમિતેઽભિહતોઽમુનૈવ । 19.126 ।
જ્ આનુન્યમુષ્ય ધરણીં યયતુસ્તદૈવ દર્પેણ ચાસ્થિરપદઃ સ્થિતિમાત્રહેતોઃ ।
રૌદ્રાદ્ વરાત્ સ જલ્ . અતાં ગમિતોઽથ રાજા રાજ્ઞાં મુખાન્યનભિવીક્ષ્ય યયૌ સ્વરાષ્ટ્રમ્ । 19.127 ।
પ્રાયો ગતાસ્તમનુ ભૂપતયોઽથ કર્ણો દુર્યોધનાર્થમનુગૃહ્ય ધનુશ્ચકર્ષ ।
ચ્ચ્xxવિઇ.રામાદુપાત્તશુભશિક્ષિતમાત્રતોઽસૌ રોમાવશિષ્ટમકરોદ્ ધનુષોઽન્તમાણ્સુ । 19.128 ।
તસ્મિં શ્ચ તેન વિહતે પ્રતિસન્નિવૃત્તે ભીમાર્જુનૌ દ્વિજસદસ્યુપસન્નિવિષ્ટૌ ।
ઉત્તસ્થતૂ રવિશશિપ્રતિમાનરૂપૌ વિપ્રેષુ તત્ર ચ ભિયા વિનિવારયત્સુ । 19.129 ।
વિપ્રાણ્સ્ચ કેચિદતિયુક્તમિમૌ હિ વીરૌ દેવોપમાવિતિ વચો જગદુસ્તતસ્તૌ ।
દૃષ્ટ્વૈવ કૃષ્ણમુખપઙ્કજમાણ્સુ ચાપસાન્નિધ્યમાયયતુરુત્તમવીર્યસારૌ । 19.130 ।
તત્રાર્જુનઃ પવનજાત્ પ્રિયતોઽપ્યનુજ્ઞામાદાય કેશવમજં મનસા પ્રણમ્ય ।
કૃત્વા ગુણાન્વિતમદો ધનુરશ્રમેણ યન્ત્રાન્તરેણ સશરૈરધુનોચ્ચ લક્ષમ્ । 19.131 ।
કૃષ્ણા તદાઽસ્ય વિદધે નવકઞ્જમાલાં મધ્યે ચ તાં પ્રતિવિધાય નરેન્દ્રપુત્રૌ ।
ભીમાર્જુનૌ યયતુરચ્યુતમાભિનમ્ય ક્ષુબ્ધં તદા નૃપવરાબ્ધિરિમાવધાવત્ । 19.132 ।
દ્રષ્ટું હિ કેવલગતિર્નતુ કન્યકાયા અર્થે ન ચાપમિહ વૃષ્ણિવરાઃ સ્પૃશન્તુ ।
ઇત્યાજ્ઞયૈવ વરચક્રધરસ્ય લિપ્સામપ્યત્ર ચક્રુરિહ નૈવ યદુપ્રવીરાઃ । 19.133 ।
ભીમસ્તુ રાજસમિતિં પ્રતિસમ્પ્રયાતાં દૃષ્ટ્વૈવ યોજનદશોચ્છ્રયમાણ્સુ વૃક્ષમ્ ।
આરુજ્ય સર્વનૃપતીનભિતોઽપ્યતિષ્ઠદ્ દૃષ્ટ્વા પલાયનપરાણ્સ્ચ બભૂવુરેતે । 19.134 ।
ભીમોઽયમેષ પુરુહૂતસુતોઽન્ય એતે પાર્થા ઇતિ સ્મ હલિને હરિરભ્યવોચત્ ।
દૃષ્ટ્વૈવ સોઽપિ મુદમાપ શિનેશ્ચ પૌત્રઃ ખડ્ગં પ્રગૃહ્ય હર્ષાત્ પરિપુપ્લુવેઽત્ર । 19.135 ।
પ્રીતેષુ સર્વયદુષુ પ્રપલાયિતેષુ દુર્યોધનાદિનૃપતિષ્વખિલેષુ ભીમાત્ ।
કર્ણોઽભ્યયાદ્ધરિહયાત્મજમાણ્સુ મદ્રરાજો જગામ પવનાત્મજમેવ વીરઃ । 19.136 ।
વિપ્રેષુ દણ્ડપટદર્ભમહાજિનાનિ કોપાત્ ક્ષિપત્સુ ન વિનાણ્સનમત્ર ભૂયાત્ ।
ક્ષત્રસ્ય વૈરત ઇતિ દ્રુપદે ચ કૃષ્ણં વિપ્રાં શ્ચ યાચતિ સ મારુતિરાર શલ્યમ્ । 19.137 ।
વૃક્ષં ત્વસૌ પ્રતિનિધાય ચ મદ્રરાજં દોર્ભ્યાં પ્રગૃહ્ય જવતો ગગને નિધાય ।
બન્ધુત્વતો ભુવિ શનૈરદધાત્ સ તસ્ય વિજ્ઞાય વીર્યમગમન્નિજરાજધાનીમ્ । 19.138 ।
પાર્થોઽપિ તેન ધનુષા યુયુધે સ્મ કર્ણં સોઽપ્યસ્ત્રબાહુબલમાવિરમુત્ર ચક્રે ।
તૌ ધન્વિનામનુપમૌ ચિરમસ્યતાં ચ સૂર્યાત્મજોઽત્ર વચનં વ્યથિતો બભાષે । 19.139 ।
ચ્ચ્xxવિઇઇ.ત્વં ફલ્ગુનો હરિહયો દ્વિજસત્તપો વા મૂર્તં ન મે પ્રમુખતઃ સ્થિતિમન્ય ઈષ્ટે ।
યો વાઽસ્મિ કોઽપિ યદિ તે ક્ષમમદ્ય બાણાન્ મુઞ્ચાન્યથેહિ રણતસ્ત્વિતિ પાર્થ આહ । 19.140 ।

કાર્યં ન મે દ્વિજવરૈઃ પ્રતિયોધનેનેત્યુક્ત્વા યયૌ રવિસુતઃ સ સુયોધનાદ્યૈઃ ।
નાગાહ્વયં પુરમથ દ્રુપદાત્મજાં ત્ આમાદાય ચાર્જુનયુતઃ પ્રયયૌ સ ભીમઃ । 19.141 ।
અગ્રેઽશ્વિપુત્રસહિતઃ સ તુ ધર્મસૂનુઃ પ્રાયાત્ કુલાલગૃહમન્વપિ ભીમપાર્થૌ ।
ભિક્ષેતિ તૈરભિહિતે પ્રજગાદ કુન્તી ભુઙ્ગ્ધ્વં સમસ્તશ ઇતિ પ્રદદર્શ કન્યામ્ । 19.142 ।
પ્રામાદિકં ચ વચનં ન મૃષા તયોક્તં પ્રાયો હિ તેન કથમેતદિતિ સ્મ ચિન્તા ।
તેષાં બભૂવ વસુદેવસુતો હરિશ્ચ તત્રાઽજગામ પરમેણ હિ સૌહૃદેન । 19.143 ।
સમ્ભાષ્ય તૈઃ સ ભગવાનમિતાત્મશક્તિઃ પ્રાયાન્નિજાં પુરમમા યદુભિઃ સમસ્તૈઃ ।
જ્ ઞાતું ચ તાન્ નિશિ સ તુ દ્રુપદઃ સ્વપુત્રં પ્રાસ્થાપયત્ સ ચ વિલીનં ઇમાનપશ્યત્ । 19.144 ।
ભિક્ષાન્નભોજિન ઉતો ભગિનીં નિજાં ચ તત્રાતિતૃપ્તહૃદયામથ યુદ્ધવાર્તામ્ ।
તેષાં નિશમ્ય નદતાં ધનવદ્ ગભીરાં ક્ષત્રોત્તમા ઇતિ મતિં સ ચકાર વીરઃ । 19.145 ।
પ્રાતસ્તુ તસ્ય જનિતુર્વચસા પુરોધાસ્તાન્ પ્રાપ્ય મન્ત્રવિધિના મરુદાત્મજેન ।
સમ્પૂજિતોઽતિવિદુષા પ્રતિગૃહ્ય તાં શ્ચ પ્રાવેશયન્નૃપતિગેહમમૈવ માત્રા । 19.146 ।
ત્ આનાગતાન્ સમભિપૂજ્ય નિજાત્મજાં ચ વિપ્રાદિયોગ્યપૃથગુક્તપદાર્થજાતૈઃ ।
પૂર્ણાન્ ગૃહાં શ્ચતુર એવ દિદેશ રાજા તત્રાઽયુધાદિપરિપૂર્ણગૃહં ચ તેઽગુઃ । 19.147 ।
ચેષ્ટાસ્વરાકૃતિવિવક્ષિતવીર્યશૌર્યપ્રાગલ્ભ્યપૂર્વકગુણૈઃ ક્ષિતિભર્તૃપુત્રાન્ ।
વિજ્ઞાય તાન્ દ્રુપદ એત્ય ચ ધર્મસૂનું પપ્રચ્છ કોઽસિ નરવર્ય વદસ્વ સત્યમ્ । 19.148 ।
સ પ્રાહ મન્દહસિતઃ કિમિહાદ્ય રાજન્ પૂર્વં હિ વર્ણવિષયે ન વિશેષ ઉક્તઃ ।
પુત્રીકૃતે તવ સુતેન તુ લક્ષવેધ ઉક્તો નરેન્દ્રસમિતૌ સ કૃતોઽપ્યનેન । 19.149 ।
એવં બ્રુવાણમથ તં પૃથયા સહૈવ રાજા વદેતિ પુનરેવ યયાચ એષઃ ।
સર્વં પૃથાઽપ્યવદતાં સ ચ તેન તુષ્ટો વાચં જગાદ કૃતકૃત્ય ઇહાઽસમદ્ય । 19.150 ।
પાર્થાર્થમેવ હિ મયૈષ કૃતઃ પ્રયત્નસ્ત્વં ફલ્ગુનોઽન્ય ઉતવાઽદ્ય કરં સુતાયાઃ ।
ગૃહ્ણાત્વિતીરિત ઇમં સ તુ ધર્મસૂનુરાહ સ્મ સર્વ ઇતિ મે મનસિ પ્રરૂઢમ્ । 19.151 ।
ચ્ચ્xxઇx.નાત્ર પ્રમા મમ હૃદિ પ્રતિભાત્યથાપિ ધર્માચલા મમ મતિર્હિ તદેવ માનમ્ ।
ઇત્યુક્તવત્યપિ સહૈવ સુતેન રાજા નૈવૈચ્છદત્ર ભગવાનગમચ્ચ કૃષ્ણઃ । 19.152 ।
વ્યાસં તમીક્ષ્ય ભગવન્તમગણ્યપૂર્ણનિત્યાવ્યયાત્મગુણમાણ્સુ સમસ્ત એવ ।
નત્વાઽભિપૂજ્ય વરપીઠગતસ્ય ચાઽજ્ઞામાદાય ચોપવિવિશુઃ સહિતાસ્તદન્તે । 19.153 ।
કૃષ્ણસ્તદાઽહ નૃપતિં પ્રતિ દેહિ કન્યાં સર્વેભ્ય એવ વૃષવાયુપુરન્દરા હિ।
નાસત્યદસ્રસહિતા ઇમ એવ ઇન્દ્રાઃ પૂર્વે ચ સમ્પ્રતિતનશ્ચ હરેર્હિ પશ્ચાત્ । 19.154 ।
એષાં શ્રિયશ્ચ નિખિલા અપિચૈકદેહાઃ પુત્રી તવૈવ ન તતોઽત્ર વિરુદ્ધતા હિ।
ઇત્યુક્તવત્યપિ યદા દ્રુપદશ્ચકાર સં વાદિનીં ન ધિયમેનમથાઽહ કૃષ્ણઃ । 19.155 ।
દિવ્યં હિ દર્શનમિદં તવ દત્તમદ્ય પશ્યાઽશુ પાણ્ડુતનયાન્ દિવિ સં સ્થિતાં સ્ત્વમ્ ।
એતાં ચ તે દુહિતરં સહ તૈઃ પૃથક્સ્થાં તલ્લક્ષણૈઃ સહ તતઃ કુરુ તે યથેષ્ટમ્ । 19.156 ।
ઇત્યુક્તવાક્યમનુ તાન્ સ દદર્શ રાજા કૃષ્ણપ્રસાદબલતો દિવિ તાદૃશાં શ્ચ ।
એતાન્ નિશામ્ય ચરણૌ જગદીશિતુશ્ચ ભીતો જગામ શરણં તદનાદરેણ । 19.157 ।
દત્વાઽભયં સ ભગવાન્ દ્રુપદસ્ય કાર્યે તેનોમિતિ સ્મ કથિતે સ્વયમેવ સર્વામ્ ।
વૈવાહિકીં કૃતિમથ વ્યદધાચ્ચ ધૌમ્યયુક્તઃ ક્રમેણ જગૃહુર્નિખિલાણ્સ્ચ પાણિમ્ । 19.158 ।
પાઞ્ચાલકેષુ ચ મહોત્સવ આસ રાજા તુષ્ટોઽભવત્ સહ સુતૈઃ સ્વજનૈશ્ચ સર્વૈઃ ।
પૌરૈશ્ચ જાનપદિકૈશ્ચ યથૈવ રામે દત્વા સુતાં જનક આપ મુદં તતોઽનુ । 19.159 ।
ઉદ્બાહ્ય તત્ર નિવસત્સુ ચ પાણ્ડવેષુ ણ્સ્રુત્વૈવ રામસહિતઃ સહ યાદવૈશ્ચ ।
આદાય પારિબર્હં બહુલં સ કૃષ્ણ આયાન્મુદૈવ પૃથયા સહિતાં શ્ચ પાર્થાન્ । 19.160 ।

દૃષ્ટ્વૈવ તં મુમુદુરાણ્સુ કુરુપ્રવીરા આણ્સ્લિષ્ય કૃષ્ણમથ નેમુરસૌ ચ કૃષ્ણામ્ ।
દૃષ્ટ્વા પ્રદાય ગૃહયોગ્યસમસ્તભાણ્ડં સૌવર્ણમેભ્ય ઉરુ ભૂષણમચ્યુતોઽદાત્ । 19.161 ।
દેવાઙ્ગયોગ્યશુભકુણ્ડલહારમૌલિકેયૂરવસ્ત્રસહિતાન્યુરુભૂષણાનિ ।
ષણ્ણાં પૃથક્પૃથગદાત્ પૃથગેવ યોગ્યાન્યન્યદ્ દદાવથ પિતૃષ્વસુરાત્મયોગ્યમ્ । 19.162 ।
રત્નાનિ ગા ગજતુરઙ્ગરથાન્ સુવર્ણભારાન્ બહૂનપિ દદાવથ ચાઽશિષોઽગ્ર્યાઃ ।
ચ્ચ્xxx.વ્યાસોઽપ્યદાદિહ પરત્ર ચ પાર્ષતોઽપિ ભૂષારથાણ્સ્વગજરત્નસુકાઞ્ચનાનિ । 19.163 ।
દાસીશ્ચ દાસસહિતાઃ શુભરૂપવેષાઃ સહસ્રશો દદતુરત્ર હરિર્નૃપશ્ચ ।
ત્ આસાં વિચિત્રવસનાન્યુરુરત્નમાલાઃ પ્રત્યેકશો દદતુરપ્યુરુભૂષણાનામ્ । 19.164 ।
માસાન્ બહૂનપિ વિહૃત્ય સહૈવ પાર્થૈઃ કૃષ્ણો યયૌ યદુપુરીં સહિતોઽગ્રજેન ।
અન્તર્હિતે ભગવતિ પ્રતતોરુશક્તૌ વ્યાસે ચ વત્સરમિહોષુરિમે તુ પાર્થાઃ । 19.165 ।
વૈચિત્રવીર્યતનયાઃ સહ સૌબલેન કર્ણેન સિન્ધુપતિના રથહસ્તિયૌધૈઃ ।
ભૂરિશ્રવઃ પ્રભૃતિભિશ્ચ સહૈવ હન્તું પાઞ્ચાલરાજમગુરેત્ય પુરીં પુનસ્તે । 19.166 ।
તૈરર્દિતે સ્વપુર આણ્સુ સ સોમકાનાં રાજા સુતૈઃ સહ સસૈનિક ઉદ્ગતોઽભૂત્ ।
તેષાં ચ તસ્ય ચ બભૂવ મહાન્ વિમર્દઃ પુત્રૌ ચ તસ્ય નિહતૌ વિધુતાણ્સ્ચ સેનાઃ । 19.167 ।
ચિત્રે હતે સમર આણ્સુ સચિત્રકેતૌ ધાવત્સુ સૈનિકવરેષુ ચ પાર્ષતસ્ય ।
પાર્થા રથૈરભિયયુર્ધૃતચાપબાણા વૈચિત્રવીર્યતનયાન્ રવિસૂનુયુક્તાન્ । 19.168 ।
તૈસ્તેષુ પઞ્ચસુ સમં પ્રતિયોધયત્સુ ભૂરિશ્રવાઃ સરવિજો વિરથં ચકાર ।
શક્રાત્મજં તદનુ પર્વતસન્નિકાણ્સં દોર્ભ્યાં તુ મારુતિરુરું તરુમુદ્બબર્હ । 19.169 ।
આયાન્તમીક્ષ્ય તરુહસ્તમિમં સમીરસૂનું સુયોધનમુખા નિખિલાઃ સકર્ણાઃ ।
ભૂરિશ્રવાઃ શકુનિભૂરિજયદ્રથાણ્સ્ચ સર્વેઽપિ દુદ્રુવુરથો વિવિશુઃ પુરં સ્વમ્ । 19.170 ।
જ્ ઞાત્વા સમસ્તમપિ તદ્ વિદુરોઽગ્રજં સ્વં વર્દ્ધન્ત એવ તનયા ભવતો નરેન્દ્ર ।
ઇત્યાહ સોઽપિ મુદિતઃ સ્વસુતેન કૃષ્ણા પ્રાપ્તેતિ ભૂષણવરાણ્યદિશચ્ચ વાસઃ । 19.171 ।
પાર્થા ઇતિ સ્મ વિદુરોઽવદદાણ્સુ સોઽપિ સ્વાકારગૂહનપરો યદિ તર્હ્યતીવ ।
ભદ્રં મૃત્ આ નહિ પૃથાસહિતાઃ સ્મ પાર્થાસ્તેષાં પ્રવૃત્તિમપિ મે વદ સર્વશસ્ત્વમ્ । 19.172 ।
ઇત્યુક્ત આહ વિદુરઃ સ હિડિમ્બવધ્યાપૂર્વાં પ્રવૃત્તિમખિલામપિ લક્ષવેધમ્ ।
ઉદ્બાહમપ્યથ નદીજમુખાણ્સ્ચ સર્વે તુષ્ટા બભૂવુરપિ વત્સરમૂષુરેવમ્ । 19.173 ।
શ્રુત્વાઽથ કૃષ્ણમુપયાતમુરુ પ્રદાય રત્નં ચ પાણ્ડુતનયેષુ ગતં પુનશ્ચ ।
ત્ આતપ્યમાનહૃદયાસ્તુ સુયોધનાદ્યા મન્ત્રં પ્રચક્રુરથ કર્ણમુખા યયુશ્ચ । 19.174 ।
ચ્ચ્xxxઇ.યુદ્ધાય તેષુ પુનરેવ રથૈઃ પ્રયાતેષ્વાહાગ્રજં સ વિદુરોઽપિ નદીજમુખ્યાન્ ।
એતે હિ પાપતમચેતસ એત્ય પાર્થાન્ યુદ્ધાય મૃત્યુમુપયાન્તિ ન સં શયોઽત્ર । 19.175 ।
ભીમાર્જુનૌ વિષહિતું નહિ કશ્ચનાસ્તિ સામર્થ્યયુક્ સુરવરેષ્વપિ વર્દ્ધિતાસ્તે ।
જ્ ઞાત્વૈવ વત્સરત એવ મહાનધર્મસ્તેષામુપેક્ષણકૃતસ્તદલં નિયુઙ્ક્ષ્વ । 19.176 ।
આનીતયે ચ વિનિયુજ્ય સુસાન્ત્વપૂર્વમાનીય યોજય નૃપૈષુ તથાઽર્દ્ધરાજ્યમ્ ।
એવં કૃતં તવ ભવેત્ કુલવૃદ્ધયે હિ ધર્માય ચોભયવિનાણ્સકરોઽન્યથા સ્યાઃ । 19.177 ।
ઇત્યુક્તવત્યનુ તથેત્યવદન્નદીજો દ્રોણઃ કૃપશ્ચ વિદુરં સ નૃપોઽપ્યુવાચ ।
યાહ્યાનયેતિ સ ચ વેગવતા રથેન તત્રાગમત્ તદનુ તૈરભિપૂજિતશ્ચ । 19.178 ।
તત્કાલ એવ વસુદેવસુતશ્ચ કૃષ્ણો વ્યાસશ્ચ તાનુપસમેત્ય દુરન્તશક્તી ।
આદાય કુન્તિસહિતાન્ વિદુરેણ યુક્તૌ નાગાહ્વયં પુરમિતાં સહ ભાર્યયૈવ । 19.179 ।
તેષ્વાગતેષુ સુમહાનભવત્ પ્રહર્ષઃ પૌરસ્ય જાનપદિકસ્ય જનસ્ય ચોચ્ચૈઃ ।
ભીષ્માદિકાણ્સ્ચ મુદિતાઃ પ્રતિપૂજ્ય ગેહમાવેશયન્ સહ નૃપેણ મહોત્સવેન । 19.180 ।

કૃષ્ણામપૂજયદતીવ ચ સૌબલી સા દુર્યોધનસ્ય દયિતાસહિતાઽત્ર તેઽપિ ।
ઊષુસ્તતશ્ચ નિજપુત્રકદુર્વિનીત્યા કૃષ્ણાનિમિત્તમુરુભીતિત આહ ભીમાત્ । 19.181 ।
કુન્તિ પ્રયાહિ સહિતા સ્નુષયા ગૃહં સ્વં ભીમાદ્ બિભેમિ નિજપુત્રકદુર્વિનીત્યા ।
કૃષ્ણા ત્રિલોકવનિતાધિકરૂપસારા યસ્માદિતિ સ્મ સસુતા પ્રયયૌ ગૃહં સા । 19.182 ।
ઊષુસ્તથૈવ પરિવત્સરપઞ્ચકં તે પાણ્ડોર્ગૃહે સુસુખિનોઽખિલભોગયુક્તાઃ ।
કૃષ્ણા ચ તેષુ પૃથગેવ ચતુઃ સ્વરૂપા રેમે તથૈકતનુરપ્યભિમાનિભેદાત્ । 19.183 ।
કન્યૈવ સાઽભવદતઃ પ્રતિવાસરં ચ જન્માભવદ્ધ્યભિમતેઃ પૃથગેવ નાણ્સાત્ ।
પ્રાયો હિ નાભિમતિનાણ્સમવાપ વાણી તસ્માન્મરુચ્ચ સકલેષ્વભિવિષ્ટ આસીત્ । 19.184 ।
ધર્માત્મજાદિષુ મરુત્ પ્રતિવિષ્ટ એષાં બુદ્ધિં વિમોહ્ય રમતે સતતં તયા યત્ ।
શુદ્ધૈવ સા હિ તત એવ દિનેદિને ચ સમ્મોહતો મરણવદ્ ભવતીહ કન્યા । 19.185 ।
નો સુપ્તિવત્ ત્વિદમતોઽન્યવશત્વતો હિ દેહસ્ય સં સ્મૃતિત એવ હરેર્ન મોહઃ ।
નાઽવેશવચ્ચ તત એવ મૃતેઃ સ્વરૂપમેતત્ ત્વતઃ પ્રતિદિનં જનનાદ્ધિ કન્યા । 19.186 ।
ચ્ચ્xxxઇઇ.એવં સ વાયુરનુવિષ્ટયુધિષ્ઠિરાદિભીમાત્મનૈવ રમતે સતતં તયૈકઃ ।
અન્યાદૃશા હિ સુરભુક્તિરતોઽન્યરૂપા માનુષ્યભુક્તિરિતિ નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । 19.187 ।
વાસિષ્ઠયાદવવૃષાવપિ કેશવૌ તૌ તત્રોષતુઃ પરમસૌહૃદતો હિ તેષુ ।
ત્ આભ્યામનન્તગુણપૂર્ણસુખાત્મકાભ્યાં પાર્થાણ્સ્ચ તે મુમુદિરે યુતસત્કથાભિઃ । 19.188 ।
પૂર્વં હિ તેષુ વનગેષુ બભૂવ કાણ્સિરાજઃ સુતાકૃત ઉરુક્ષિતિપાલયોગઃ ।
તત્ર સ્વયમ્બરગતાં ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રઃ કન્યાં બલાજ્જગૃહ આત્મબલાતિદૃપ્તઃ । 19.189 ।
પૂર્વં હિ રાજગણને મગધાધિરાજઃ સઙ્ખ્યાત ઇત્યતિરુષા પ્રગૃહીતકન્યે ।
દુર્યોધને નૃપતયો યુયુધુઃ સ્મ તેન ભગ્નાણ્સ્ચ કર્ણસહિતેન સહાનુજેન । 19.190 ।
ભગ્નેષુ તેષુ પુનરાત્તશરાસનેષુ કર્ણો જગાદ ધૃતરાષ્ટ્રસુતં પ્રયાહિ ।
યુક્તઃ સહોદરજનૈર્ગુરુભીષ્મમુખ્યયુક્તસ્ય તે ન પુરમેત્ય હિ ઘર્ષણેણ્સાઃ । 19.191 ।
એકાન્તતો જયમવીક્ષ્ય ચ નાનુયાતિ બાર્હદ્રથઃ પુરગતસ્ય જયે ન નિષ્ઠા ।
દ્રૌણિં ચ રુદ્રતનુમેષ સદા વિજાનન્ નો તેન યુદ્ધમભિવાઞ્છતિ રુદ્રભક્તઃ । 19.192 ।
એકોઽહમેવ નૃપતીન્ પ્રતિયોધયિષ્ય એતૈર્મયિ પ્રતિજિતેઽપિ ન તેઽસ્ત્યકીર્તિઃ ।
એકં ચ તેઽનુજમિમે યદિ પૌરુષેણ ગૃહ્ણીયુરત્ર તવ કીર્તિરુપૈતિ નાણ્સમ્ । 19.193 ।
ભીષ્માદયોઽપિ નહિ યોધયિતું સમર્થા રાજ્ઞા હ્યનેન તત એવ હિ બાહ્લિકોઽસ્ય ।
ભૃત્યો બભૂવ નતુ ભીષ્મમયં યુધેઽગાદ્ રાજા નહીતિ નચ તેન વિરોધ આસીત્ । 19.194 ।
ઇત્યુક્ત આણ્સુ સ વિમૃશ્ય યયૌ પુરં સ્વં કર્ણોઽપિ તૈઃ પ્રતિયુયોધ જિગાય ચૈનાન્ ।
કર્ણસ્ય વીર્યમગણય્ય જરાસુતોઽપિ હ્યેકૈકમેવ નૃપતિં સ દિદેશ યોદ્ધુમ્ । 19.195 ।
સર્વેષુ તેષુ વિજિતેષ્વભિજગ્મિવાન્ સ યોદ્ધું બૃહદ્રથસુતોઽપ્યમુના રથેન ।
તં ચૈવ રામવરતો વિરથં વિશસ્ત્રં ચક્રે સ ચૈનમથ મુષ્ટિભિરભ્યુપેતૌ । 19.196 ।
સન્ધૌ યદૈવ જરયા પ્રતિસન્ધિતસ્ય કર્ણો જઘાન ન પરત્ર તુતોષ રાજા ।
ન જ્ઞાતમેતદપિ હો હલિના તદેતજ્જ્ઞાતં ત્વયા ભવ તતો મમ ભૃત્ય એવ । 19.197 ।
એવં વિધં સુકુશલં બહુયુદ્ધશૌણ્ડં ન ત્વાં હનિષ્ય ઉત તે પિતુરેવ પૂર્વમ્ ।
ચ્ચ્xxxઇઇઇ.બાહ્વોર્બલાદભિહૃતં હિ મયાઽઙ્ગરાજ્યં તત્ ત્વં ગૃહાણ યુધિ કર્મકરશ્ચ મે સ્યાઃ । 19.198 ।
ઇત્યુક્ત આણ્સુ સ તથૈવ ચકાર કર્ણઃ પૂર્વં હિ તસ્ય નિજરાજ્યપદૈકદેશઃ ।
દુર્યોધનેન વિહિતો મગધાધિરાજં જિત્વા વૃકોદરહૃતઃ પિતુરેવ દત્તઃ । 19.199 ।
અઙ્ગાધિરાજ્યમુપલભ્ય જરાસુતસ્ય સ્નેહં ચ સૂર્યસુત આણ્સુ કુરૂન્ જગામ ।
દૃષ્ટ્વૈવ તં મુમુદિરે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રા નાનેન તુલ્યમધિજગ્મુરતો હરિં ચ । 19.200 ।

ઉદ્વાહ્ય કાણ્સિતનયાં ગિરિજાધિવિષ્ટાં સાક્ષાન્નરેષુ જનિતાં પ્રથમામલક્ષ્મીમ્ ।
તસ્યાં સુતં ત્વજનયત્ પુર આસ યોઽક્ષઃ કન્યાં પુરા પ્રિયતમાં ચ ષડાનનસ્ય । 19.201 ।
પુત્રો બભૂવ સ તુ લક્ષણનામધેયઃ સા લક્ષણેત્યધિકરૂપગુણાઽસ કન્યા ।
તસ્યાનુજાણ્સ્ચ નિજયોગ્યગુણા અવાપુર્ભાર્યાઃ પુનશ્ચ સ સુયોધન આપ ભાર્યાઃ । 19.202 ।
પૂર્વં સુરાન્તક ઇતિ પ્રથિતઃ સુતોઽભૂદ્ દુઃ શાસનસ્ય તદનુ પ્રતિતપ્યમાનાઃ ।
દૃષ્ટ્વૈવ પાર્થબલવીર્યગુણાન્ સમૃદ્ધિં ત્ આં ચૈવ તે પ્રતિયયુઃ સ્મ કલિઙ્ગદેશમ્ । 19.203 ।
આસીત્ સ્વયમ્બર ઉતાત્ર કલિઙ્ગરાજપુત્ર્યાઃ સુવજ્ર ઇતિ યં પ્રવદન્તિ ભૂપાઃ ।
રૌદ્રાદ્ વરાદવિજિતસ્ય ચ તસ્ય કન્યાં દૃપ્તો બલાત્ સ જગૃહે ધૃતરાષ્ટ્રસૂનુઃ । 19.204 ।
તત્રાથ રુદ્રવરતઃ સ જરાસુતેન યુક્તો બબન્ધ ચ સુયોધનમાણ્સુ જિત્વા ।
કર્ણઃ પરાદ્રવદિહ સ્મ સુતેષુ પાણ્ડોર્યસ્માત્ સ્પૃધાઽગમદતઃ સ પરાજિતોઽભૂત્ । 19.205 ।
દુર્યોધનેઽનુજજનૈઃ સહ તૈર્ગૃહીતે ભીષ્મામ્બિકેયવિદુરાગ્રજવાક્યનુન્નઃ ।
ભીમો વિજિત્ય નૃપતીન્ સજરાસુતાં સ્તાન્ હત્વા સુવજ્રમમુચદ્ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રાન્ । 19.206 ।
તેઽપિ સ્મ કર્ણસહિતા મૃતકપ્રતીકા 71 નાગાહ્વયં પુરમથાઽયયુરપ્યમીષામ્ ।
દૃષ્ટ્વા વિરોધમવદન્નૃપતિશ્ચ ધર્મપુત્રં પુરન્દરકૃતસ્થલમાણ્સુ યાહિ । 19.207 ।
તત્રાર્દ્ધરાજ્યમનુભુઙ્ક્ષ્વ સહાનુજૈસ્ત્વં કોશાર્દ્ધમેવ ચ ગૃહાણ પુરા હિશક્રઃ ।
તત્રાભિષિક્ત ઉત કઞ્જભવાદિદેવૈસ્તત્રસ્થ એવ સ ચકાર ચિરં ચ રાજ્યમ્ । 19.208 ।
ત્વં વીર શક્રસમ એવ તતસ્તવૈવ યોગ્યં પુરં તદત આણ્સ્વભિષેચયામિ ।
71 પ્રાચીનકોશે "મૃતકપ્રતીપાઃ " ઇતિ પઠ્યતે । અર્થસ્તુ ન સ્ફુટઃ । યતઃ પ્રતીપશબ્દઃ સાદૃશ્યવાચી ન પ્રસિદ્ધઃ -
બન્નન્જે ગોવિન્દાચાર્યઃ
ચ્ચ્xxxઇવ્.ઇત્યુક્ત આહ સ યુધિષ્ઠિર ઓં ઇતિ સ્મ ચક્રેઽભિષેકમપિ તસ્ય સ આમ્બિકેયઃ । 19.209 ।
તસ્યાભિષેકમકરોત્ પ્રથમં હિ કૃષ્ણો વાસિષ્ઠનન્દન ઉરુર્ભવ ચક્રવર્તી ।
યષ્ટાઽશ્વમેધનિખિલાત્મકરાજસૂયપૂર્વૈર્મખૈઃ સતતમેવ ચ ધર્મશીલઃ । 19.210 ।
ઇત્યેવ પાર્ષતસુતાસહિતેઽભિષિક્તે કૃષ્ણોઽપિ વૃષ્ણિવૃષભઃ સ તથાઽભ્યષિ ઞ્ચત્ ।
એવં ચ મારુતિશિરસ્યભિષેકમેતૌ સઞ્ચક્રતુઃ સ્મ યુવરાજપદે સભાર્યમ્ । 19.211 ।
ભીમે ચ પાર્ષતસુતાસહિતેઽભિષિક્તે તાભ્યામનન્તસુખશક્તિચિદાત્મકાભ્યામ્ ।
અન્યૈશ્ચ વિપ્રવૃષભૈઃ સુકૃતેઽભિષેકે ધર્માત્મજાનુ મુમુદુર્નિખિલાણ્સ્ચ સન્તઃ । 19.212 ।
તસ્મિન્ મહોત્સવવરે દિનસપ્તકાનુવૃત્તે વસિષ્ઠવૃષભેણ ચવૃષ્ણિપેન ।
કૃષ્ણેન તે યયુરમા પૃથયા તયા ચપાઞ્ચાલરાજસુતયા સ્થલમિન્દ્રવાસમ્ । 19.213 ।
કોશસ્ય ચાર્દ્ધસહિતાસ્તુ યદૈવ પાર્થા ગચ્છન્તિ તાનનુયયુર્નિખિલાણ્સ્ચ પૌરાઃ ।
ઊચુશ્ચ હા બત સુયોધન એષ પાપો દૂરે ચકાર નનુ પાણ્ડુસુતાન્ ગુણાઢ્યાન્ । 19.214 ।
ભીમપ્રતાપમવલમ્બ્ય કલિઙ્ગબન્ધાન્મુક્તઃ સુતામપિ હિ તસ્ય પુરં નિનાય ।
દ્વેષ્ટ્યેવમપ્યતિબલાન્ હિ સદૈવ પાર્થાન્ યામો વયં ગુણિભિરદ્ય સહૈવ પાર્થૈઃ । 19.215 ।
આજ્ઞાપયત્યપિ સ ભેરિરવેણ પાર્થાન્ નૈવાનુગચ્છત યદિ વ્રજથાનુ વોઽદ્ય ।
વિત્તં હરિષ્ય ઇહ સર્વમપીતિ તચ્ચ પાપઃ કરોતુ ન વયં વિજહામ પાર્થાન્ । 19.216 ।
સદ્ભિર્હિ સઙ્ગતિરિહૈવ સુખસ્ય હેતુર્મોક્ષૈકહેતુરથ તદ્વિપરીતમન્યત્ ।
તસ્માદ્ વ્રજેમ સહ પાણ્ડુસુતૈર્હિ શક્રપ્રસ્થં ત્વિતિ સ્મ ધૃતચેતસ આહ ધાર્મઃ । 19.217 ।
પ્રીતિર્યદિ સ્મ ભવતાં મયિ સાનુજેઽસ્તિ તિષ્ઠધ્વમત્ર પિતુરેવ હિ શાસને મે ।
કીર્તિર્હિ વોઽનુગમનાત્ પિતુરત્યયેન નશ્યેન્ન ઇત્યનુસરધ્વમિહાઽમ્બિકેયમ્ । 19.218 ।
ઇત્યેવ તૈઃ પુરજના નિખિલૈર્નિષિદ્ધાઃ કૃચ્છ્રેણ તસ્થુરપિ તાન્ મનસાઽન્વગચ્છન્ ।
પ્રાપ્યાથ શક્રપુરમસ્મરતાં ચ કૃષ્ણૌ દેવેશવર્ધકિમથાઽગમદત્ર સોઽપિ । 19.219 ।

વાસિષ્ઠપેન યદુપેન ચ પાણ્ડવાનાં રત્નોત્કરં કુરુ પુરં પુરુહૂતપુર્યાઃ ।
સાદૃશ્યતસ્ત્વિતિ નિયુક્ત ઉભૌ પ્રણમ્ય સર્વેશ્વરૌ સ કૃતવાં શ્ચ પુરં તથૈવ । 19.220 ।
ચ્ચ્xxxવ્.દેશં ચ નાતિજનસં વૃતમન્યદેશસં સ્થૈર્જનૈરભિપુપૂરિર આણ્સુ પાર્થાઃ ।
તેષાં ગુણૈર્હરિપદાનતિહેતુતશ્ચ રાષ્ટ્રાન્તરા ઇહ શુભા વસતિં સ્મ ચક્રુઃ । 19.221 ।
પ્રસ્થાપ્ય દૂરમનુજસ્ય સુતાન્ સ રાજા ચક્રેઽભિષેકમપિ તત્ર સુયોધનસ્ય ।
દુઃ શાસનં ચ યુવરાજમસૌ વિધાય મેને કૃત્ આર્થમિવ ચ સ્વમશાન્તકામઃ । 19.222 ।
પાર્થાણ્સ્ચ તે મુમુદુરત્ર વસિષ્ઠવૃષ્ણિવર્યોદિતાનખિલતત્ત્વવિનિર્ણયાં સ્તુ ।
શૃણ્વન્ત એવ હિ સદા પૃથિવીં ચ ધર્માદ્ ભુઞ્જન્ત આણ્સ્રિતરમાપતિપાદયુગ્માઃ । 19.223 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
પૣઅણ્ડવરાજ્યલાભો નામ એકોનવિં શોઽધ્યાયઃ
ચ્ચ્xxxવિ.(ખાણ્ડવદાહઃ )
અથ વિં શોઽધ્યાયઃ
ઓં । યજ્ઞોરુદાનનરદેવવન્દ્યતાપ્રશ્નર્ષિપૂજાસુ યુધિષ્ઠિરોઽભૂત્ ।
ધર્માનુશાસ્તિહરિતત્ત્વશં સનસ્વરાષ્ટ્રરક્ષાદિષુ ભીમ આસીત્ । 20.1 ।
સ્ત્રીધર્મસં શાસનભૃત્યકોશરક્ષાવ્યયાદૌ ગુણદોષચિન્તને ।
અન્તઃ પુરસ્થસ્ય જનસ્ય કૃષ્ણા ત્વાસીદ્ધરેર્ધર્મનિદર્શની ચ। 20.2 ।
બીભત્સુરાસીત્ પરરાષ્ટ્રમર્દ્દને તેનાનિયમ્યાં સ્તુ જરાસુતાદીન્ ।
સ કીચકાદીં શ્ચ મમર્દ્દ ભીમસ્તસ્યૈવ તે બલતો નિત્યભીત્ આઃ । 20.3 ।
રાષ્ટ્રેષુ ભીમેન વિમર્દ્દિતેષુ જિતાણ્સ્ચ યુદ્ધેષુ નિરુદ્યમાસ્તે ।
બભૂવુરાસીદ્ધરિધર્મનિષ્ઠઃ પ્રાયેણ લોકશ્ચ તદીયશાસનાત્ । 20.4 ।
આજીવિનાં વેતનદસ્તદાઽસીન્માદ્રીસુતઃ પ્રથમોઽથ દ્વિતીયઃ ।
સન્ધાનભેદાદિષુ ધર્મરાજપશ્ચાચ્ચ ખડ્ગી સ બભૂવ રક્ષન્ । 20.5 ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તત્ર સેનાપ્રણેતા ણ્સક્રપ્રસ્થે નિત્યમાસ્તેઽતિહાર્દાત્ ।
વિશેષતો ભીમસખા સઆસીદ્ રાષ્ટ્રં ચૈષાં સર્વકામૈઃ સુપૂર્ણમ્ । 20.6 ।
નાવૈષ્ણવો ન દરિદ્રો બભૂવ ન ધર્મહાનિશ્ચ બભૂવ કસ્યચિત્ ।
તેષાં રાષ્ટ્રે શાસતિ ભીમસેને ન વ્યાધિતો નાપિ વિપર્યયાન્મૃતિઃ । 20.7 ।
યુધિષ્ઠિરં યાન્તિ હિ દર્શનોત્સુકાઃ પ્રતિગ્રહાયાપ્યથ યાજનાય ।
કાર્યાર્થતો નૈવ વૃકોદરેણ કાર્યાણિ સિદ્ધાનિ યતોઽખિલાનિ । 20.8 ।
ગન્ધર્વવિદ્યાધરચારણાણ્સ્ચ સેવન્ત એતાન્ત્સતતં સમસ્તાઃ ।
યથા સુરેન્દ્રં મુનયશ્ચ સર્વ આયાન્તિ દેવા અપિ કૃષ્ણમર્ચિતુમ્ । 20.9 ।
તેષાં રાષ્ટ્રે કાર્તયુગા હિ ધર્માઃ પ્રવર્તિતા એવ તતોઽધિકાણ્સ્ચ ।
ઋદ્ધિશ્ચ તસ્માદધિકા સુવર્ણરત્નામ્બરાદેરપિ સસ્યસમ્પદામ્ । 20.10 ।
અથોપયેમે શિશુપાલપુત્રીં યુધિષ્ઠિરો દેવકીં નામ પૂર્વમ્ ।
સ્વીયાં ભાર્યાં યત્સહજો ધૃષ્ટકેતુરનુહ્લાદઃ સવિતુશ્ચાં શયુક્તઃ । 20.11 ।
ચ્ચ્xxxવિઇ.તસ્યાં સુહોત્રો નામતઃ પુત્ર આસીદ્ યશ્ચિત્રગુપ્તો નામ પૂર્વં સુલેખઃ ।
કૃષ્ણા સૈવાઽપ્યન્યરૂપેણ જાતા કાણ્સીશપુત્રી યાં પ્રવદન્તિ કાલ્ . ઈમ્ । 20.12 ।
સા કેવલા ભારતી નાન્યદેવ્યસ્તત્રાઽવિષ્ટાસ્તત્કૃતે કાણ્સિરાજઃ ।
સ્વયમ્બરાર્થં નૃપતીનાજુહાવ સર્વાં સ્તેઽપિ હ્યત્ર હર્ષાત્ સમેતાઃ । 20.13 ।
તેષાં મધ્યે ભીમસેનાં સ એષા માલામાધાત્ તત્ર જરાસુતાદ્યાઃ ।

ક્રુદ્ધા વિષ્ણોરાણ્સ્રિતાનાક્ષિપન્ત આસેદુરુચ્ચૈઃ શિવમાસ્તુવન્તઃ । 20.14 ।
પૂર્વં વાક્યૈર્વૈદિકૈસ્તાન્સ ભીમો જિગ્યે તર્કૈઃ સાધુભિઃ સમ્પ્રયુક્તૈઃ ।
વેદા હ્યદોષા ઇતિ પૂર્વમેવ સં સાધયિત્વૈવ સદાગમૈશ્ચ । 20.15 ।
વેદાધિક્યં શૈવશાસ્ત્રાણિ ચાઽહુર્વેદોજ્ઝિતાનાં બહુલાં ચ નિન્દામ્ ।
તથા ણ્સાક્તેયસ્કાન્દસૌરાદિકાનાં તત્રૈવોક્તં છન્દસાં વૈષ્ણવત્વમ્ । 20.16 ।
વિષ્ણોરાધિક્યં ત્ આનિ શાસ્ત્રાણિ ચાઽહુઃ શિવાદિભ્યઃ કુત્રચિન્નૈવ વેદે ।
વિષ્ણૂત્કૃષ્ટઃ કથિતો બૌદ્ધપૂર્વાણ્સ્ચાઽહુર્વિષ્ણું પરમં સર્વતોઽપિ । 20.17 ।
લોકાયતાણ્સ્ચ ક્વચિદાહુરગ્ર્યં વિષ્ણું ગુરું સર્વવરં બૃહસ્પતેઃ ।
સર્વાગમેષુ પ્રથિતોઽત એવ વિષ્ણુઃ સમસ્તાધિક એવ મુક્તિદઃ । 20.18 ।
તેષ્વાગમેષ્વેવ પરસ્પરં ચ વિરુદ્ધતા હ્યન્યપક્ષેષુ ભૂપાઃ ।
પ્રત્યક્ષતશ્ચાત્ર પશ્યધ્વમાણ્સુ બલં બાહ્વોર્મે વિષ્ણુપદાણ્સ્રયસ્ય । 20.19 ।
પુર્વં હિ ગઙ્ગા મમ વિષ્ણુપૂજાવિઘ્નાર્થમાયાદ્ વામકરેણ સા મે।
નુન્ના પરસ્તાદ્ બહુયોજનં ગતા પુરે કુરૂણાં શિવ આગતસ્તદા । 20.20 ।
સ વ્યાઘ્રરૂપી કપિલાત્મકામુમાં પરીક્ષયન્ માં હન્તુમિવાઽદ્રવદ્ દ્રુતમ્ ।
સ મે યુદ્ધે વિજિતો મૂર્ચ્છિતશ્ચ ગદાપ્રહારાદાસ લિઙ્ગાન્તરસ્થઃ । 20.21 ।
વ્યાઘ્રેશ્વરં નામ લિઙ્ગં પૃથિવ્યાં ખ્યાતં તદાસ્તે તદ્વદન્યત્ર યુદ્ધે ।
તીરે ગોમત્યા હૈમવતે ગિરૌ હિ જિતસ્તત્રાપ્યાસ શાર્દૂલલિઙ્ગમ્ । 20.22 ।
એવં પ્રત્યક્ષે વિષ્ણુપદાણ્સ્રયસ્ય બલાધિક્યે કિમુ વક્તવ્યમત્ર ।
ચ્ચ્xxxવિઇઇ.વિષ્ણોરાધિક્યે ક્ષત્રિયાણાં પ્રમાણં બલં વિપ્રે જ્ઞાનમેવેતિ ચાઽહુઃ । 20.23 ।
મયા કેદારે વિપ્રરૂપી જિતશ્ચ રુદ્રોઽવિશલ્લિઙ્ગમેવાઽશુ ભીતઃ ।
તતઃ પરં વેદવિદામગમ્યતાણ્સાપં પ્રાદાચ્છઙ્કરો બ્રીલ્ . ઇતોઽત્ર । 20.24 ।
એવં પ્રત્યક્ષે વિષ્ણુબલે પ્રતીપં મનો યસ્ય હ્યુત્તરં સ બ્રવીતુ ।
ક્રોધોઽધિકશ્ચેત્ ક્ષિપ્રમાયાતુ યોદ્ધુમિત્યુક્તાસ્તેઽભ્યાયયુરાત્તશસ્ત્રાઃ । 20.25 ।
વિદ્રાપ્ય તાન્ બાણસઙ્ઘૈઃ સમસ્તાન્ જરાસુતં ગદયા યોધયિત્વા ।
બાહુભ્યાં ચૈનં પરિગૃહ્યાઽશુ વિષ્ણોઃ પાદોત્થાયાં પ્રાક્ષિપદ્ દેવનદ્યામ્ । 20.26 ।
સ બ્રીલ્ . ઇતઃ પ્રયયૌ માગધાં શ્ચ ભૂપૈઃ સમેતો ભીમસેનો રથં સ્વમ્ ।
આરુહ્ય કાણ્સીશ્વરપૂજિતશ્ચ યયૌ કાલ્ . યા ણ્સક્રસનામકં પુરમ્ । 20.27 ।
તસ્યાં ત્રિલોકાધિકરૂપસદ્ગુણૈરાસમ્મતાયાં રમમાણઃ સુતં ચ ।
શર્વત્રાતં નામાજનયત્ પુરા યઃ સમાનવાયુર્બલવીર્યયુક્તઃ । 20.28 ।
કૃષ્ણોઽપિ ગત્વા દ્વારવતીં સરામઃ સત્યાપિતુર્વધકર્તારમેવ ।
શતધન્વાનં હન્તુમૈચ્છત્ સ ચૈવ યયાચેઽક્રૂરં કૃતવર્માનુયુક્તમ્ । 20.29 ।
ત્ આવબ્રૂતાં સર્વલોકૈકકર્તુર્નાઽવાં વિરોધં મનસાઽપિ કુર્વઃ ।
કૃષ્ણસ્ય સર્વેશિતુરિત્યનૂક્ત આરુહ્ય ચાણ્સ્વીં ભયતઃ પરાદ્રવત્ । 20.30 ।
અન્વેવ તં કૃષ્ણરામૌ રથેન યાતૌ શતં યોજનાનાં દિનેન ।
ગત્વા મૃત્ આયાં બડબાયાં પદૈવ સ પ્રાદ્રવત્ કૃષ્ણ એનં પદાઽગાત્ । 20.31 ।
છિત્વા ણ્સિરસ્તસ્ય ચક્રેણ કૃષ્ણો જાનન્નક્રૂરે મણિમેનેન દત્તમ્ ।
અપ્યજ્ઞવલ્લોકવિડમ્બનાય પરીક્ષ્ય વાસોઽત્ર નેત્યાહ રામમ્ । 20.32 ।
અવિશ્વાસાત્ સતુ સક્રોધ એવ યયૌ વિદેહાનવસત્ પઞ્ચ ચાબ્દાન્ ।
જ્ આનન્ પાર્થેભ્યોઽહાર્યતાં કેશવસ્ય વશીકર્તું ધાર્તરાષ્ટ્રો બલં ગાત્ । 20.33 ।
બભૂવ શિષ્યોઽસ્ય તથા ગદાયામસન્નિધાનં કેશવસ્ય પ્રતીક્ષન્ ।

તદા યયાચે ભગિનીં ચ તસ્ય સ ચ પ્રતિજ્ઞામકરોત્ પ્રદાને । 20.34 ।
ચ્ચ્xxxઇx.જ્યેષ્ઠં હ્યેનં કેશવો નાતિવર્તેદિત્યેવ મેને ધાર્તરાષ્ટ્રઃ સ તસ્માત્ ।
જગ્રાહ હસ્તં દક્ષિણં સત્યહેતોર્દદૌ ચ રામઃ કરમસ્મૈ હલાઙ્કમ્ । 20.35 ।
રૂપેણ તસ્યા મોહિતો ધાર્તરાષ્ટ્રો વિશેષતઃ કૃષ્ણરામૌ ભગિન્યાઃ ।
સ્નેહાદ્ વશં યાસ્યત ઇત્યગૃહ્ણાદ્ધસ્તં હલાઙ્કં હલિનો રિપુઘ્નમ્ । 20.36 ।
જ્ આતા દેવક્યાં સા સુભદ્રેતિ નામ્ના ભદ્રા રૂપેણાઽનકદુન્દુભેસ્તામ્ ।
કૃત્વા પુત્રીં રોહિણી સ્વામરક્ષત્ પૂર્વં તુ યાઽસીત્ ત્રિજટૈવ નામ્ના । 20.37 ।
સીત્ આયાઃ પ્રાઙ્ નિત્યશુશ્રૂષણાત્ સા બભૂવ વિષ્ણોર્ભગિની પ્રિયા ચ।
ઉમાવેશાદ્ રૂપગુણોપપન્ના પદ્મેક્ષણા ચમ્પકદામગૌરી । 20.38 ।
એતત્ કૃત્વા ધૃતરાષ્ટ્રાત્મજઃ સ યયૌ કુરૂન્ નિવસત્યત્ર રામે ।
કૃષ્ણોઽક્રૂરં વિવસન્તં ભયેન સહાર્દિક્યં ચાઽનયિત્વા જગાદ । 20.39 ।
આનીય રામં ચ સમસ્તસાત્ત્વતાં યદાઽવાદીત્ કેશવઃ સન્નિધાને ।
મણિસ્ત્વય્યાસ્તે દર્શયેત્યેવ ભીતસ્તદાઽક્રૂરોઽદર્શયદ્ રત્નમસ્મૈ । 20.40 ।
અવ્યાજતામાત્મનો દર્શયિત્વા હલાયુધે કેશવસ્તસ્ય જાનન્ ।
રત્નાકાઙ્ક્ષામુગ્રસેનસ્ય ચૈવ માતુશ્ચ સામ્બસ્ય પુનર્બભાષે । 20.41 ।
આસ્તામક્રૂરે મણિરન્યૈરધાર્યઃ સદા યજ્ઞાદ્ દાનપતેઃ સ ધાર્યઃ ।
ન સત્યા કૃષ્ણાવાઞ્છિતં કિઞ્ચિદિચ્છેત્ તથાઽપિ તસ્યા યોગ્ય ઇત્યાહ કૃષ્ણઃ । 20.42 ।
લબ્ધ્વા રત્નં દાનપતિઃ સદૈવ સન્દીક્ષિતોઽભૂદ્ યજ્ઞકર્મણ્યતન્દ્રઃ ।
પ્રદર્શ્ય કૃષ્ણો હલિને રત્નમેતચ્છક્રપ્રસ્થં પાણ્ડવસ્નેહતોઽગાત્ । 20.43 ।
વસન્નજસ્તત્ર બહૂં શ્ચ માસાન્ સફલ્ગુનોઽયાન્મૃગયાં કદાચિત્ ।
હત્વા મૃગાન્ યમુનાતીરસં સ્થઃ સોઽન્યાં કાલ્ . ઇન્દીં દદૃશે તત્સ્વસારમ્ । 20.44 ।
સા સૂર્યપુત્રી યમુનાનુજાતા તપશ્ચરન્તી કૃષ્ણપત્નીત્વકામા ।
પૃષ્ટાઽર્જુનેનાઽહ સમસ્તમેતત્ પત્નીં ચ તાં જગૃહે વાસુદેવઃ । 20.45 ।
તતો ગત્વા નગ્નજિતો ગૃહં ચ સ્વયમ્બરે સપ્ત વૃષાનગૃહ્ણાત્ ।
સર્વૈરગ્રાહ્યાનસુરાન્ વરેણ ણ્સિવસ્ય યૈર્નિર્જિતા ભૂમિપાલાઃ । 20.46 ।
ચ્ચ્xલ્.તતો નીલ્ આં તસ્ય સુતાં ચ લેભે પૂર્વં નીલ્ આ ગોપકન્યાઽપિ યાઽસીત્ ।
સા દેહેઽસ્યાઃ પ્રાવિશત્ પૂર્વમેષા યસ્માદેકા દ્વિવિધા સમ્પ્રજાતા । 20.47 ।
પિતૃષ્વસુર્મિત્રવિન્દા સુતા ચકૃષ્ણે માલામાસજદ્ રાજમધ્યે ।
વિન્દાનુવિન્દૌ ભ્રાતરાવેવ તસ્યા ન્યષેધતાં ધાર્તરાષ્ટ્રાર્થમુગ્રૌ । 20.48 ।
જિત્વાઽવન્ત્યૌ તૌ નૃપતીં શ્ચૈવ સર્વાનાદાય તાં પ્રયયૌ વાસુદેવઃ ।
પિતૃષ્વસુસ્તનયાં ચ દ્વિતીયાં ભદ્રાં દત્તામગ્રહીદ્ ભ્રાતૃભિઃ સઃ । 20.49 ।
વિશ્વેષાં દેવાનામવતારા હિપઞ્ચ તે કૈકેયા ભ્રાતરોઽસ્યા હરેશ્ચ ।
ભક્તા નિત્યં પાણ્ડવાનાં ચ તાતોઽપ્યેષાં વશે શૈવ્યનામર્ભુરગ્રે । 20.50 ।
સ્વયમ્બરો લક્ષણાયાસ્તથાઽસીદ્ યથા દ્રૌપદ્યા લક્ષવેધાત્મકઃ સઃ ।
મદ્રેષુ તસ્યાણ્સ્ચ પિતા પિનાકં સ્વયમ્બરાર્થં જગૃહે ગિરીશાત્ । 20.51 ।
લક્ષં ચ તત્ સર્વતશ્છન્નમેવ દ્વારં શરસ્યાપ્યુપરિ સ્મ લક્ષાત્ ।
છિન્નેષુણા પાતનીયં હ તદ્ધિ દ્રૌપદ્યર્થાત્ તદશક્યં તતોઽલમ્ । 20.52 ।
તત્રાઽજગ્મુર્માગધાદ્યાણ્સ્ચ સર્વે પાર્થા અપિ દ્રષ્ટુમિહાભ્યુપાયયુઃ ।
દુર્યોધનાદ્યાણ્સ્ચ સસૂતપુત્રા સજ્યીકર્તું ધનુરપ્યુત્સહન્તે । 20.53 ।
કેચિન્નિપેતુર્ધનુષૈવ તાડિત્ આ ન વૈ કેચિચ્ચાલયિતું ચ શેકુઃ ।

દુર્યોધનો માગધઃ સૂતપુત્રઃ સજ્યં કૃત્વા લક્ષવીક્ષાં ન શેકુઃ । 20.54 ।
ધનઞ્જયઃ સ્વાત્મબલં પ્રકાણ્સયન્ સજ્યં કૃત્વા ધનુરૈક્ષચ્ચ લક્ષમ્ ।
નૈવાઽદદે બાણમનિચ્છયૈવ તત્ પ્રાપ્યાં જ્ આનન્ કેશવેનૈવ તાં ચ । 20.55 ।
ભીમશ્ચાપં લક્ષમપ્યેતદત્ર દ્રષ્ટું ચ નૈવૈચ્છદરીન્દ્રધારિણઃ ।
યોગ્યે કર્મણ્યાયતં શ્ચાપરાધી સ્યાદિત્યજઃ પશ્યમાનો મહાત્મા । 20.56 ।
કૃષ્ણસ્તતશ્ચાપમધિજ્યમાણ્સુ કૃત્વાઽચિન્ત્યશ્છિન્નબાણેન લક્ષમ્ ।
અપાતયદ્ દુન્દુભયશ્ચ દિવ્યા નેદુઃ પ્રસૂનં વવૃષુઃ સુરાણ્સ્ચ । 20.57 ।
કૃષ્ણે બ્રહ્માદ્યૈઃ સ્તૂયમાને નરેન્દ્રકન્યા માલાં કેશવાં સે નિધાય ।
ચ્ચ્xલિ.તસ્થાવુપાસ્યાથ સર્વે નરેન્દ્રા યુદ્ધાયાગુઃ કેશવં સ્વાત્તશસ્ત્રાઃ । 20.58 ।
વિદ્રાપ્ય તન્ માગધાદીન્ સ કૃષ્ણો ભીમાર્જુનાભ્યાં સહિતઃ પુરીં સ્વામ્ ।
યયાવેતા અષ્ટ મહામહિષ્યઃ કૃષ્ણસ્ય દિવ્યા લોકસુન્દર્ય ઇષ્ટાઃ । 20.59 ।
ભૈષ્મી સત્યા ચૈકતનુર્દ્વિધૈવ જાતા ભૂમૌ પ્રકૃતિર્મૂલભૂતા ।
તયૈવાન્યાઃ સર્વદાઽનુપ્રવિષ્ટાસ્તાસાં મધ્યે જામ્બવતી પ્રધાના । 20.60 ।
રામેણ તુલ્યા જામ્બવતી પ્રિયત્વે કૃષ્ણસ્યાન્યાઃ કિઞ્ચિદૂનાણ્સ્ચ તસ્યાઃ ।
યદાઽવેશો બહુલઃ સ્યાદ્ રમાયાસ્તદા તાસુ પ્રીયતે કેશવોઽલમ્ । 20.61 ।
યદાઽવેશો હ્રાસમુપૈતિ તત્ર પ્રદ્યુમ્નતો વિં શગુણાધિકાઃ સ્યુઃ ।
અનાદિતસ્તાઃ કેશવાન્નાન્યસં સ્થા રેમે તાભિઃ કેશવો દ્વારવત્યામ્ । 20.62 ।
એવં કૃષ્ણે દ્વારકામધ્યસં સ્થે ગિરિં ભૂપા રૈવતકં સમાયયુઃ ।
દુર્યોધનાદ્યાઃ પાણ્ડવાણ્સ્ચૈવ સર્વે નાનાદેશ્યા યેચભૂપાલસઙ્ઘાઃ । 20.63 ।
આત્માનં ત્ આન્ દ્રષ્ટુમભ્યાગતાન્ સ કૃષ્ણો ગિરૌ રૈવતકે દદર્શ ।
નમસ્કૃતે સર્વનરેન્દ્રમુખ્યૈઃ કૃષ્ણે વૈદર્ભ્યા સહ દિવ્યાસનસ્થે । 20.64 ।
એત્યાઽકાણ્સાન્નારદઃ કૃષ્ણમાહ સર્વોત્તમસ્ત્વં ત્વાદૃશો નાસ્તિ કશ્ચિત્ ।
ઇત્યાણ્સ્ચર્યો ધન્ય ઇત્યેવ શબ્દદ્વયે તૂક્તે વાસુદેવસ્તમાહ । 20.65 ।
દક્ષિણાભિઃ સાકમિત્યેવ કૃષ્ણં પપ્રચ્છુરેતત્ કિમિતિ સ્મ ભૂપાઃ ।
નારાયણો મુનિમૂચે વદેતિ શૃણુધ્વમિત્યાહ સ નારદોઽપિ । 20.66 ।
કૂર્મો દૃષ્ટો વિષ્ણુપદ્યાં મયોક્તસ્ત્વમુત્તમો નાસ્તિ સમસ્તવેતિ ।
ઊચે ગઙ્ગામુત્તમાં સા જલેશમુમામૂચે પૃથિવીનામિકાં સઃ । 20.67 ।
યા માદૃશા દેવતાઃ સર્વશસ્તા ધૃત્ આસ્તયા પ્રથિતત્વાત્ પૃથિવ્યા ।
શિવં શેષં ગરુડં ચાઽહ સાઽપિ પરવાનાત્ પર્વતનામધેયાન્ । 20.68 ।
તૈરેવાહં મત્સમાણ્સ્ચૈવ દેવ્યો ધ્રિયન્ત ઇત્યેવ ત ઊચિરેઽથ ।
બ્રહ્માણમેવોત્તમમાહ સોઽપિ વેદાત્મિકાં પ્રકૃતિં વિષ્ણુપત્નીમ્ । 20.69 ।
ચ્ચ્xલિઇ.સૈકા દેવી બહુરૂપા બભાષે યુક્તા યદાઽહં જ્ ઞેન નારાયણેન ।
યજ્ઞક્રિયામાનિની યજ્ઞનામ્ની તદોત્તમા તત્પ્રવેશાત્ તદાખ્યા । 20.70 ।
વિષ્ણ્વાવિષ્ટા યજ્ઞનામ્ની તદઙ્કસ્થિતા સોચે કેશવો હ્યુત્તમોઽલમ્ ।
ન તત્સમશ્ચાધિકોઽતઃ કુતઃ સ્યાદૃષે સત્યં નાન્યથેતિ સ્મ ભૂયઃ । 20.71 ।
તયોક્તોઽહં નાવતારેષુ કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇત્યેવ યદુપ્રવીરમ્ ।
સર્વોત્તમોઽસીત્યવદં સ ચાઽહ ન કેવલં મેઽઙ્કગાયાઃ શ્રિયોઽહમ્ । 20.72 ।
સદોત્તમઃ કિન્તુ યદા તુ સા મે વામાર્દ્ધરૂપા દક્ષિણાનામધેયા ।
યસ્માત્ તસ્યા દક્ષિણતઃ સ્થિતોઽહં તસ્માન્નામ્ના દક્ષિણેત્યેવ સા સ્યાત્ । 20.73 ।
સા દક્ષિણામાનિની દેવતા ચસા ચ સ્થિતા બહુરૂપા મદર્દ્ધા ।

વામાર્દ્ધો મે તત્પ્રવિષ્ટો યતો હિ તતોઽહં સ્યામર્દ્ધનારાયણાખ્યઃ । 20.74 ।
તદાઽપ્યસ્યા ઉત્તમોઽહં સુપૂર્ણો નમાદૃશઃ કશ્ચિદસ્ત્યુત્તમો વા ।
ઇત્યેવાવાદીદ્ દક્ષિણાભિઃ સહેતિ સર્વોત્તમત્વં દક્ષિણાનાં સ્મરન્ત્સઃ । 20.75 ।
ત્ આભિશ્ચૈતાભિર્દક્ષિણાભિઃ સમેતાદ્ વરિષ્ઠોઽહં જગતઃ સર્વદૈવ ।
મત્સામર્થ્યાન્નૈવ ચાનન્તભાગો દક્ષિણાનાં વિદ્યતે નારદેતિ । 20.76 ।
ઉક્તં કૃષ્ણેનાપ્રતિમેન ભૂપા અન્યોત્તમત્વં દક્ષિણાનાં ચ શશ્વત્ ।
સેયં ભૈષ્મી દક્ષિણા કેશવોઽયં તસ્યાઃ શ્રેષ્ઠઃ પશ્યત રાજસઙ્ઘાઃ । 20.77 ।
પ્રત્યક્ષં વો વીર્યમસ્યાપિ કુન્ત્યા યુધેઽર્થિતઃ કેશવો વીર્યમસ્યૈ ।
અદર્શયત્ પાણ્ડવાન્ ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ ભીષ્મદ્રોણદ્રૌણિકૃપાન્ સકર્ણાન્ ।
નિરાયુધાં શ્ચક્ર એકઃ ક્ષણેન લોકશ્રેષ્ઠાન્ દૈવતૈરપ્યજેયાન્ । 20.78 ।
વ્રતં ભીમસ્યાસ્તિ નૈવાભિ કૃષ્ણમિયામિતિ સ્માઽજ્ઞયા તસ્ય વિષ્ણોઃ ।
ચક્રં રથસ્યાગ્રહીત્ સ પ્રણમ્ય કૃષ્ણં સ તં કેશવોઽપાહરચ્ચ । 20.79 ।
એવં ક્રીડન્તોઽપ્યાત્મશક્ત્યા પ્રયત્નં કુર્વન્તસ્તે વિજિતાઃ કેશવેન ।
તતઃ સર્વે નેમુરસ્મૈ પૃથા ચ સવિસ્મયા વાસુદેવં નનામ । 20.80 ।
એવં વિધાન્યદ્ભુતાનીહ કૃષ્ણે દૃષ્ટાનિ વઃ શતસાહસ્રશશ્ચ ।
ચ્ચ્xલિઇઇ.તસ્માદેષ હ્યદ્ભુતોઽત્યુત્તમશ્ચેત્યુક્તા નેમુસ્તેઽખિલા વાસુદેવમ્ । 20.81 ।
વાય્વાજ્ઞયા વાયુશિષ્યઃ સ સત્યમિત્યાદ્યુક્ત્વા નારદો રુગ્મિણીં ચ ।
સ્તુત્વા પુષ્પં પારિજાતસ્ય દત્વા યયૌ લોકં ક્ષિપ્રમબ્જોદ્ભવસ્ય । 20.82 ।
સાક્ષાત્ સત્યા રુગ્મિણીત્યેકસં વિદ્ દ્વિધાભૂતા નાત્ર ભેદોઽસ્તિ કશ્ચિત્ ।
તથાઽપિ સા પ્રમદાનાં સ્વભાવપ્રકાણ્સનાર્થં કુપિતેવાઽસ સત્યા । 20.83 ।
સાકં રુગ્મિણ્યા રાજમધ્યે પ્રવેશાત્ સ્તવાદૃષેઃ પુષ્પદાનાચ્ચ દેવીમ્ ।
કોપાનનં દર્શયન્તીમુવાચ વિડમ્બાર્થં કામિજનસ્ય કૃષ્ણઃ । 20.84 ।
દાતાસ્મ્યહં પારિજાતં તરું ત ઇત્યેવ તત્રાથાઽગમદ્ વાસવોઽપિ ।
સર્વૈર્દેવૈર્ભૌમજિતોઽપ્યદિત્યાસ્તેનૈવાથો કુણ્ડલાભ્યાં હૃત્ આભ્યામ્ । 20.85 ।
તદૈવાઽગુર્મુનયસ્તેન તુન્ના બદર્યાસ્તે સર્વ એવાઽશુ કૃષ્ણમ્ ।
યયાચિરે ભૌમવધાય નત્વા સ્તુત્વા સ્તોત્રૈર્વૈદિકૈસ્તાન્ત્રિકૈશ્ચ । 20.86 ।
ઇન્દ્રેણ દેવૈઃ સહિતેન યાચિતો વિપ્રૈશ્ચ સસ્માર વિહઙ્ગરાજમ્ ।
આગમ્ય નત્વા પુરતઃ સ્થિતં તમારુહ્ય સત્યાસહિતો યયૌ હરિઃ । 20.87 ।
નિત્યૈવ યા પ્રકૃતિઃ સ્વેચ્છયૈવ જગચ્છિક્ષાર્થં દ્વાદશીં ભીમસઞ્જ્ઞામ્ ।
ઉપોષ્ય બભ્રે કોટિધારાજલસ્ય વિષ્ણોઃ પ્રીત્યર્થં સૈવ હિ સત્યભામા । 20.88 ।
તયા યુક્તો ગરુડસ્કન્ધસં સ્થો દૂરાનુયાતો વજ્રભૃત્ આઽપ્યનુજ્ઞામ્ ।
દત્વાઽમુષ્મૈ પ્રયયૌ વાયુજુષ્ટામાણ્સાં કૃષ્ણો ભૌમવધે ધૃત્ આત્મા । 20.89 ।
ભૌમો હ્યાસીદ્ બ્રહ્મવરાદવધ્યો ન શસ્ત્રભૃજ્જીયસ ઇત્યમુષ્મૈ ।
દત્તો વરો બ્રહ્મણા તદ્વદેવ તસ્યામાત્યાનાં તદ્વદવધ્યતા ચ। 20.90 ।
ભૌમેન જય્યત્વમપિ હ્યમીષાં દત્તં ભૌમાય બ્રહ્મણા ક્રોડરૂપાત્ ।
વિષ્ણોર્જાતાયાસ્ય દુર્ગં ચ દત્તં પ્રાગ્જ્યોતિષં નામ પુરં સમસ્તૈઃ । 20.91 ।
આસીદ્ બાહ્યે ગિરિદુર્ગં તદન્તઃ પાનીયદુર્ગં મૌરવં પાણ્સદુર્ગમ્ ।
તસ્યાપ્યન્તઃ ક્ષુરધારોપમં તત્ પાણ્સાણ્સ્ચ તે ષટ્સહસ્રાણ્સ્ચ ઘોરાઃ ।
અભેદ્યત્વમરિભિરતાર્યતા ચ દત્તા દુર્ગાણાં બ્રહ્મણાઽરાધિતેન । 20.92 ।
ચ્ચ્xલિવ્.તસ્યામાત્યાઃ પીઠમુરૌ નિસુમ્ભહયગ્રીવૌ પઞ્ચજનશ્ચ શૂરાઃ ।