મહાભારતતાત્પર્યનિર્ણય · ભાગ 101120

શ્રુત્વા વાક્યં તસ્ય યુદ્ધે જિતસ્ય ભીત્યા યુક્તસ્યાઽત્મના તદ્યુતોઽગાત્ । 16.29 ।
ગન્ધર્વોઽસૌ દનુનામા નરોઽભૂત્ તસ્માત્ કૃષ્ણે ભક્તિમાં શ્ચાઽસ રાજા ।
પુરપ્રાપ્તાં સ્તાન્ સ વિજ્ઞાય પાપઃ સૃગાલાખ્યો વાસુદેવઃ ક્રુધાઽગાત્ । 16.30 ।
સૂર્યપ્રદત્તં રથમારુહ્ય દિવ્યં વરાદવધ્યસ્તિગ્મરુચેઃ સ કૃષ્ણમ્ ।
યોદ્ધું યયાવમુચચ્ચાસ્ત્રસઙ્ઘાઞ્છિરસ્તસ્યાથાઽશુ જહાર કૃષ્ણઃ । 16.31 ।
દ્વિધા કૃત્વા દેહમસ્યારિણા ચ પુત્રં ભક્તં તસ્ય રાજ્યેઽભિષિચ્ય ।
સ શક્રદેવં માણિભદ્રઃ પુરા યો યયૌ પુરીં સ્વાં સહિતોઽગ્રજેન । 16.32 ।
ચ્લ્xxઇવ્.નીતિં બલિષ્ઠસ્ય વિહાય સેનાં દૂરાદ્ યુદ્ધં યુદ્ધં દર્શયિત્વૈવ ગુપ્ત્યૈ ।
સ્વસેનાયાઃ સર્વપૂર્ણાત્મશક્તિઃ પુનઃ પુરીં પ્રાપ્ય સ પૂજિતોઽવસત્ । 16.33 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
સૃગૣઅલવધો નામ ષોડણ્સોઽધ્યાયઃ
ચ્લ્xxવ્.(હં સડિભકવધઃ )
અથ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ
ઓં । ગતેઽથ ચેદિપે સ્વકં પુરં જનાર્દનોઽશૃણોત્ ।
રમૈવ રુગ્મિણીતિ યોદ્યતાં સ્વયમ્બરાય તામ્ । 17.1 ।
સ રુગ્મિનામકોઽગ્રજઃ શ્રિયો દ્વિષન્ રમાપતિમ્ ।
હરેઃ પ્રદાતુમુદ્યતાં ન્યવારયદ્ધરિપ્રિયામ્ । 17.2 ।
પ્રઘોષિતે સ્વયમ્બરેઽથ તેન માગધાદયઃ ।
સમીયુરુગ્રપૌરુષાઃ સસાલ્વપૌણ્ડ્રચેદિપાઃ । 17.3 ।
તદા જગામ કેશવો જવેન કુણ્ડિનં પુરમ્ ।
સ્મૃતોઽથ તેન પક્ષિરાટ્સમાજગામ કેશવમ્ । 17.4 ।
પતત્રવાયુનાઽસ્ય તે નરેશ્વરાઃ પ્રપાતિતાઃ ।
યદેદૃશં પતત્રિણો બલં હરેઃ કિમુચ્યતે । 17.5 ।
કિમત્ર નઃ કૃતં ભવેત્ સુખાય હીતિ તેઽબ્રુવન્ ।
અથાબ્રવીજ્જરાસુતો જયી પયોબ્ધિમન્દિરઃ ।
કિલૈષ પક્ષિવાહનો યતશ્ચ નાન્યથા ભવેત્ । 17.6 ।
જિતા વયં ચ સર્વશોઽમુનૈકલેન સં યુગે ।
અનેકશો ન સઙ્ગતૈર્જિતઃ કદાચિદેષ હિ। 17.7 ।
અમુષ્ય ચાગ્રજઃ પુરા નિહન્તુમુદ્યતો હિ મામ્ ।
અદૃશ્યવાક્યતોઽત્યજત્ પ્રતાડનાત્ સુપીડિતમ્ । 17.8 ।
કિમસ્ય તૂચ્યતે બલં વયં તૃણોપમાઃ કૃત્ આઃ ।
સમસ્તશો મૃધેમૃધે હિ યેન ચાક્ષતેન હા । 17.9 ।
કિમત્ર કુર્વતાં સુખં ભવેદુદીર્ણસઙ્કટે ।
ઇતિ બ્રુવન્નવાઙ્ મુખં નૃપશ્ચકાર વિચ્છવિ । 17.10 ।
અથાઽહ ચેદિભૂપતિઃ સદન્તવક્રકો વચઃ ।
ચ્લ્xxવિ.પુરા હરેર્હિ પાર્ષદઃ પ્રસન્નબુદ્ધિરેકદા । 17.11 ।
શૃણુષ્વ રાજસત્તમ પ્રભું શિવસ્વયમ્ભુવોઃ ।
હરિં વદન્તિ કેચિદપ્યદો ભવેન્ન વૈ મૃષા । 17.12 ।
તથાઽવયોશ્ચ દર્શને ભવેત્ કદાચિદૂર્જિતા ।

અમુષ્ય ભક્તિરન્યથા પુનશ્ચ જાયતે ક્રુધા । 17.13 ।
ન કારણં ન વિદ્મહે ન સં શયઃ પરો હરિઃ ।
વ્રજામ તં સુખાર્થિનો વયં વિહાય શત્રુતામ્ । 17.14 ।
ઇદં હિ નઃ શુભપ્રદં નચાન્યથા ણ્સુભં ક્વચિત્ ।
ઇતીરિતો જરાસુતો દદર્શ તૌ દહન્નિવ । 17.15 ।
અથ પ્રહસ્ય સૌભરાડ્વચો જગાદ માગધમ્ ।
વિનિન્દ્ય તૌ ક્રુધા સ્ફુરન્ ક્રુધા સ્ફુરન્તમીક્ષ્ય ચ । 17.16 ।
ન તન્મૃષા હરિઃ સ્વયં જનાર્દનો વધાય નઃ ।
પ્રજાત એષ યાદવો વયં ચ દાનવેશ્વરાઃ । 17.17 ।
સ્વધર્મ એષ નઃ સદા દૃઢપ્રતીપતા હરૌ ।
સ્વધર્મિણો હતા અપિ પ્રયામ સદ્ગતિં ધ્રુવમ્ । 17.18 ।
શિવશ્ચ નઃ પરા ગતિર્ગુરુર્ભવાનરિર્હરેઃ ।
ઇતીરિતઃ સ માગધો જગાદ સાધુસાધ્વિતિ । 17.19 ।
તથૈવ રુગ્મિપૂર્વકાઃ કરૂણ્સચેદિપૌ ચ તૌ ।
વિનિશ્ચયં કુબુદ્ધયો યુધે ચ ચક્રુરૂર્જિતમ્ । 17.20 ।
સદા પ્રતીપકારિણૌ ભવાવ કૃષ્ણ ઇત્યપિ ।
ગુરોઃ પ્રસાદમાપ્નુતાં કરૂણ્સચેદિભૂભૃતૌ । 17.21 ।
પુનશ્ચ તે ત્વમન્ત્રયન્ સહૈવ પાપબુદ્ધયઃ ।
ધ્રુવં સમાગતો હરિર્લભેત રુગ્મિણીમિમામ્ । 17.22 ।
ચ્લ્xxવિઇ.અયં ત્રિલોકસુન્દરોઽનુરૂપિણી ચ રુગ્મિણી ।
મુખેન બાહુનાઽપ્યયં સમસ્તલોકજિદ્ વશી । 17.23 ।
સમસ્તવેદિનાં વરં જિતારિમગ્ર્યરૂપિણમ્ ।
સમસ્તયોષિત્ આં વરા વ્રજેત રુગ્મિણી ધ્રુવમ્ । 17.24 ।
વયં ચ માનસઙ્ક્ષયં નિતાન્તમાપ્નુમસ્તદા ।
ન શક્નુમો નિવારિતું શરૈરમું કથઞ્ચન । 17.25 ।
અતઃ સ્વયમ્બરે યથા નસઙ્ગમો હરેર્ભવેત્ ।
તથા વિધાનમેવ નઃ સુનીતિરૂર્જિતા ધ્રુવમ્ । 17.26 ।
અતો ન દેયમસ્ય નઃ સુભૂભુજાં સમાગમે ।
ક્વચિત્ કદાચિદાસનં નચાર્ઘ્યપૂર્વકો વિધિઃ । 17.27 ।
નચાઽસ્યતિ ક્ષિતૌ ક્વચિદ્ વિમાનિતઃ પુરો હિ નઃ ।
વરાસનસ્થભૂભુજાં સ માનિતો હિ દૈવતૈઃ । 17.28 ।
સ દર્પમાનસં યુતઃ ક્રુધા પ્રયાસ્યતિ ધ્રુવમ્ ।
પુરીં સ્વકાં તતૌ વયં વિધેમ ચ સ્વયમ્બરમ્ । 17.29 ।
ઇતિ સ્મ સર્વભૂભૃત્ આં વિનિશ્ચયં સકૈશિકઃ ।
ક્રથોઽવગમ્ય ભીષ્મકાનુજોઽભ્યયાદ્ધરિં દ્રુતમ્ । 17.30 ।
પ્રણમ્ય પાદપદ્મયોર્નિજં ગૃહં પ્રવેશ્ય ચ ।
મહાસનં પ્રદાય તૌ પ્રચક્રતુર્વરાર્ચનમ્ । 17.31 ।
અથાઽગમચ્છતક્રતોર્વચઃ પ્રગૃહ્ય ભૂભુજઃ ।
જરાસુતાદિકાન્ પુમાનુવાચ ચાર્થવદ્ વચઃ । 17.32 ।
અહં પ્રિયઃ શચીપતેઃ સદાઽસ્ય ચાક્ષિગોચરઃ ।

સુરેન્દ્ર આજ્ઞયાઽવદન્નૃપાન્ વ ઈશ્વરો હિ સઃ । 17.33 ।
સમસ્તરાજસત્પતિર્હરિર્નચાન્ય ઇત્યપિ ।
વરાભિષેકમીશિતુઃ કુરુધ્વમાણ્સ્વસં શયમ્ । 17.34 ।
ચ્લ્xxવિઇઇ.અતોઽન્યથા ણ્સિરસ્યહં નિપાતયામિ વોઽશનિમ્ ।
ઇતીદમિન્દ્રશાસનં કુરુધ્વમિત્યસૌ યયૌ । 17.35 ।
તદીરિતં નિશમ્ય તે પુનઃ સુતપ્તચેતસઃ ।
બભૂવુરૂચિરે વચઃ સુગર્વિતો હિ વાસવઃ । 17.36 ।
પુરા બિભેતિ નઃ સદા પ્રતિપ્રતિ સ્મ વાસવઃ ।
ઉતાદ્ય કૃષ્ણસં શ્રયાદ્ દૃઢં વિભીષયત્યસૌ । 17.37 ।
અદૃશ્ય એવ દેવરાડ્યદિ સ્મ વજ્રમુત્સૃજેત્ ।
ભવેમ પીડિત્ આ વયં વરાદમૃત્યવોઽપિ હિ । 17.38 ।
પુરા દિવિસ્થિતસ્ય ચ પ્રમર્દને વયં ક્ષમાઃ ।
ઉતાદ્ય યદ્યમું વયં વ્રજેમ કૃષ્ણ એષ્યતિ । 17.39 ।
અતોઽભિષેચનાદ્ યદીહ શાર્ઙ્ગિણઃ શચીપતિઃ ।
ન વજ્રમુત્સૃજેત્ તદાઽભિષેચયામ તં વયમ્ । 17.40 ।
અતોઽન્યથા દનુર્યથા વરાદમૃત્યુકોઽપિ સન્ ।
સુરેન્દ્રવજ્રતાડિતો બભૂવ કુક્ષિગાસ્યયુક્ । 17.41 ।
તથૈવ કૃષ્ણસં શ્રયાત્ સ નઃ શચીપતિર્નયેત્ ।
ઇતિ સ્મ નિશ્ચિતા નૃપાનયાતયન્ત શૌરયે । 17.42 ।
સમસ્તશો જરાસુતાદિભિઃ કૃતેઽભિષેચને ।
અતીવ ભગ્નમાનકાન્ નચાનુયાતિ કશ્ચન । 17.43 ।
સમાણ્સ્રયં ચ કેશવં તદૈવ જીવનાર્થિનઃ ।
પ્રકુર્યુરાસુરા અપીતિ દેવકાર્યસઙ્ક્ષયઃ । 17.44 ।
ઇતીક્ષ્ય પાકશાસનોઽવદજ્જરાસુતાદિકાન્ ।
સરુગ્મિચેદિસાલ્વપો ન યાતુ માગધો હરિમ્ । 17.45 ।
તતસ્તુ તાન્ વિનાઽપરેઽધિરાજરાજ ઇત્યમુમ્ ।
ચ્લ્xxઇx.તદાઽભિષેક્તુમુદ્યતા નૃપાઃ સુરેશશાસનાત્ । 17.46 ।
અતઃ શચીપતિર્નિજં વરાસનં હરેરદાત્ ।
વિવેશ તત્ર કેશવો નભસ્તલ્ . આવતારિતે । 17.47 ।
કરે પ્રગૃહ્ય કેશવો ન્યવેશયત્ સહાઽસને ।
પતત્રિપુઙ્ગવં ચ તૌ સ ભીષ્મકાનુજૌ પ્રભુઃ । 17.48 ।
અથાખિલા નરેશ્વરા મુનીન્દ્રસં યુતા હરિમ્ ।
સુશાતકૌમ્ભકુમ્ભકૈઃ પ્રચક્રુરાભિષેકિણમ્ । 17.49 ।
વિરિઞ્ચશર્વપૂર્વકૈરભિષ્ટુતઃ સુરાદિભિઃ ।
સમસ્તદેવગાયકૈઃ પ્રગીત આસ કેશવઃ । 17.50 ।
અથાઽહ ભીષ્મકં પ્રભુઃ સ્વયં વરઃ કિલ ત્વયા ।
અભીપ્સિતઃ સુતાકૃતે શુભાય તે ભવેન્ન સઃ । 17.51 ।
ઇયં રમા તવાઽત્મજા બભૂવ તાં હરેર્નચ ।
દદાતિ ચેત્ તદા પિતા નિરિન્દિરો વ્રજેદધઃ । 17.52 ।
હિતાય ચૈતદીરિતં તવાન્યથા ન ચિન્તય ।

ન યોષિદિચ્છયા ત્વહં બ્રવીમિ પશ્ય યાદૃશઃ । 17.53 ।
ઉદીર્ય ચૈવમીશ્વરશ્ચકાર હાઽવિરાત્મનઃ ।
સ વિશ્વરૂપમુત્તમં વિસઙ્ખ્યશીર્ષબાહુકમ્ । 17.54 ।
અનન્તતેજ આતતં વિસઙ્ખ્યરૂપસં યુતમ્ ।
વિચિત્રમૌલિકુણ્ડલાઙ્ગદોરુહારનૂપુરમ્ । 17.55 ।
જ્વલત્સુકૌસ્તુભપ્રભાઽભિભાસકં શુભામ્બરમ્ ।
પ્રપશ્ય યાદૃશાઃ સ્ત્રિયો મમેત્યદર્શયચ્છ્રિયમ્ । 17.56 ।
અનન્તરૂપિણીં પરાં મનુષ્યદૃષ્ટિતોઽધિકામ્ ।
સ્વરુગ્મિણીતનોરપિ વ્યદર્શયચ્ચ દેવતાઃ । 17.57 ।
ચ્લ્xxx.તદદ્ભુતં સમીક્ષ્ય તુ પ્રભીત આણ્સુ ભીષ્મકઃ ।
પપાત પાદયોર્વિભોઃ કરોમિ તત્ તથેતિ ચ । 17.58 ।
પુનશ્ચ વિશ્વરૂપતાં પિધાય પદ્મલોચનઃ ।
જગામ પક્ષિવાહનઃ પુરીં સ્વબાહુપાલિતામ્ । 17.59 ।
અપામ્પતિશ્ચ મૈથિલઃ સ્વયં વરઙ્કૃત્ આવપિ ।
હરિં વિનિશ્ચયાદિયં વ્રજેદિતિ સ્મ ચક્રતુઃ । 17.60 ।
સ્વયં વરઃ ક્ષિતેર્ભુજાં સ્વધર્મ ઇત્યતો દ્વયોઃ ।
ન દોષ આસ ભીષ્મકો ન કેશવાર્થમૈચ્છત । 17.61 ।
અતો હરૌ પ્રબોધ્ય તં ગતે કૃપાલુસત્તમે ।
વશીકૃતે ચ ભીષ્મકે નૃપાસ્ત્વમન્ત્રયન્ પુનઃ । 17.62 ।
યશશ્ચ ધર્મમુત્તમં વિધિત્સતા વૃકોદરે ।
ન કેશવેન સૂદિતો જરાસુતો હિ મન્યતે । 17.63 ।
વરાચ્છિવસ્ય મામયં ન હન્તુમીષ્ટ ઉત્તમાત્ ।
અતઃ શિવપ્રસાદતો જિતોઽપિ જેષ્ય ઉત્તરમ્ । 17.64 ।
મૃધેમૃધે જિતોઽપિ સન્ દૃઢાણ્સયા પુનઃ પુનઃ ।
સમીહતે યુધે શિવં નચાવમન્યતે ક્વચિત્ । 17.65 ।
અતઃ પુનશ્ચ ભૂમિપાનુવાચ બાર્હદ્રથઃ ।
ધિગેવ પૌરુષં હિ નો યદેષ નોઽજયત્ સદા । 17.66 ।
અભૂપતેર્નચાઽસનં પ્રદેયમિત્યુદાહૃતમ્ ।
અમુષ્ય નસ્તદન્યથા બભૂવ ચિન્તિતં નૃપાઃ । 17.67 ।
અયં નૃપોત્તમાઙ્ગણે મહેન્દ્રપીઠમારુહત્ ।
સમસ્તરાજરાજતામવાપ નોઽપ્યનિચ્છતામ્ । 17.68 ।
અતઃ પુનઃ કથં હરિં વયં જયેમ ચિન્ત્યતામ્ ।
યથા ચભીષ્મકાત્મજામવાપ્નુયાચ્ચ ચેદિરાટ્। 17.69 ।
ચ્લ્xxxઇ.અયં હિ દત્તપુત્રકો મ ઔરસાદ્ વિશિષ્યતે ।
અતો નિવેશ્ય એષ મે સુરૂપિણી ચ રુગ્મિણી । 17.70 ।
શિવાગમેષુ ણ્સિષ્યકાઃ સરુગ્મિસાલ્વપૌણ્ડ્રકાઃ ।
મમાખિલા નૃપાસ્તતઃ કુરુધ્વમેતદેવ મે । 17.71 ।
ઇતીરિતે તુ સૌભરાડ્જગાદ રુગ્મિસં વિદા ।
સ્વયં વરો નિવર્તિતઃ સ્વસારમેષ દાસ્યતિ । 17.72 ।
નચાતિવર્તિતું ક્ષમઃ પિતાઽસ્ય ચેદિપાય તામ્ ।

પ્રદાતુકામમાત્મજં વયોગતસ્તથાઽબલઃ । 17.73 ।
સ્વયં તુ કૃષ્ણ એત્ય નો વિજિત્ય કન્યકાં હરેત્ ।
તતોઽસ્ય પૂર્વમેવ નો હ્યભાવતા કૃત્ આ ણ્સુભા । 17.74 ।
ઉપાય એષ ચિન્તિતો મયાઽત્ર માગધેશ્વર ।
મુનિં હિ ગર્ગનામકં હ્યમુષ્ય સાલ આક્ષિપત્ । 17.75 ।
યદાઽસ્ય ષણ્ઢતોદિતા મુનેઃ પુરો હિ તસ્ય ચ ।
પરેણ વૃષ્ણયોઽહસં શ્ચુકોપ ગર્ગ એષુ હ। 17.76 ।
ચકાર હિ પ્રતિશ્રવં સમાર્જયે સુતં દ્રુતમ્ ।
અકૃષ્ણતાં ય આનયેદ્ ભુવોઽપિ વૃષ્ણિનાણ્સકઃ । 17.77 ।
યતો હિ કૃષ્ણસં શ્રયાદ્ બતાપહાસિતા વયમ્ ।
ઇતિ બ્રુવન્ વનં યયૌ તપશ્ચ શૈવમાચરત્ । 17.78 ।
સ ચૂર્ણમાયસં ત્વદન્ દદર્શ ચાબ્દતઃ શિવમ્ ।
વરં તતોઽભિપેદિવાન્ સુતં હરેરભાવદમ્ । 17.79 ।
સ વિષ્ણુદૈવતોઽપિ સન્ પ્રવિષ્ટ ઉલ્બણાસુરૈઃ ।
વ્યધાદ્ધરેઃ પ્રતીપકં વ્રતં ચ નૈષ્ઠિકં જહૌ । 17.80 ।
તમાર ચાઽસુરાપ્સરા બલિષ્ઠપુત્રકામ્યયા ।
ચ્લ્xxxઇઇ.પ્રવિશ્ય ગોપિકાઙ્ગનાસમૂહમધ્યમુલ્બણા । 17.81 ।
સ યાવનેન ભૂભૃત્ આ હિ ગોપિકાભિરર્ચિતઃ ।
અપુત્રકેણ જાનતા મુનેર્મનોઽનુચિન્તિતમ્ । 17.82 ।
સ ચાપ્સરસ્તનૌ સુતં નિષિચ્ય યાવનાય ચ ।
દદૌ વિમોહિતઃ ક્રુધા કિમેતદીશ વૈરિણઃ । 17.83 ।
સ આણ્સ્રમાચ્ચ નૈષ્ઠિકાદ્ વિદૂષિતઃ પ્રતીપકૃત્ ।
હરેશ્ચ તાપમેયિવાન્ જગર્હ ચાઽત્મશેમુષીમ્ । 17.84 ।
જગામ ચારણં હરિં પ્રપાહિ માં સુપાપિનમ્ ।
ઇતિ સ્મ વિષ્ણ્વનુજ્ઞયા ચકાર વૈષ્ણવં તપઃ । 17.85 ।
કુતો હિ ભાગ્યમાપતેન્મુનેઃ શિવાર્ચને સદા ।
ભવાદૃશા હિદાનવાઃ સ્થિરાઃ શિવાર્ચને સદા । 17.86 ।
સુતોઽસ્ય કાલનામકો બભૂવ કૃષ્ણમર્દિતુમ્ ।
સદૈવ કાલકાઙ્ક્ષણાત્ સ યાવનાભિષેચિતઃ । 17.87 ।
તવૈવ શિષ્ય એષ ચાતિભક્તિમાન્ હિ શઙ્કરે ।
પ્રભૂતસેનયા યુતો બલોદ્ધતશ્ચ સર્વદા । 17.88 ।
તમેષ યામિ શાસનાત્ તવોપનીય સત્વરમ્ ।
વિકૃષ્ણકં ક્ષિતેસ્તલ્ . અં વિધાય સં રમામ હા । 17.89 ।
તતશ્ચ રુગ્મિણીં વયં પ્રદાપયામ ચેદિપે ।
વિનાણ્સ્ય દેવપક્ષિણો યથેષ્ટમાસ્મ સર્વદા । 17.90 ।
ઇતીરિતો જરાસુતો બભૂવ દુર્મના ભૃશમ્ ।
કિરીટમણ્ડિતં શિરશ્ચકાર ચાઽશ્વવાગ્ ભૃશમ્ । 17.91 ।
કરં કરેણ પીડયન્ નિશામ્ય ચાઽત્મનો ભુજૌ ।
જગાદ કાર્યસિદ્ધયે કથં પ્રયાચયે પરમ્ । 17.92 ।
ચ્લ્xxxઇઇઇ.સુદુર્ગકાર્યસન્તતિં હ્યગુઃ સ્મ મદ્ભુજાણ્સ્રયાઃ ।

સમસ્તભૂતલ્ . એ નૃપાઃ સ ચાહમેષ માગધઃ । 17.93 ।
કદાઽપ્યચીર્ણમદ્ય તત્ કથં કરોમિ કેવલમ્ ।
ગિરીશપાદસં શ્રયઃ પ્રભુઃ સમસ્તભૂભૃત્ આમ્ । 17.94 ।
ઇતીરિતઃ સ સૌભરાડ્જગાદ વાક્યમુત્તરમ્ ।
ભવાનપિ સ્મ મુહ્યતે કિમસ્મદાદયઃ પ્રભો । 17.95 ।
સ્વશિષ્યકૈઃ કૃતં તુ યત્ કિમન્યસાધિતં ભવેત્ ।
સ્વશિષ્યદાસવર્ગકૈઃ સમર્થયન્તિ ભૂભુજઃ । 17.96 ।
અપિ સ્મ તે બલાણ્સ્રયપ્રવૃત્તયોઽસ્મદાદયઃ ।
પુમાન્ કુઠારસઙ્ગ્રહાદશક્ત ઈર્યતે હિ કિમ્ । 17.97 ।
કુઠારસમ્મિતો હ્યસૌ તવૈવ યાવનેશ્વરઃ ।
વિના ભવદ્બલં ક્વચિત્ પ્રવર્તિતું નહિ ક્ષમઃ । 17.98 ।
વરો હિ કૃષ્ણમર્દને વૃતોઽસ્ય કેવલઃ શિવાત્ ।
તદન્યશત્રુપીડનાત્ ત્વમેવ તસ્ય રક્ષકઃ । 17.99 ।
તવાખિલૈરજેયતા ણ્સિવપ્રસાદતોઽસ્તિ હિ ।
વિશેષતો હરેર્જયે વરાદયં વિમાર્ગ્યતે । 17.100 ।
ઇતીરિતેઽપ્યતૃપ્તવત્ સ્થિતે તુ બાર્હદ્રથે ।
જગામ સૌભમાસ્થિતઃ સ સૌભરાટ્ચ યાવનમ્ । 17.101 ।
સ કાલયાવનોઽથ તં જરાસુતાન્તિકાગતમ્ ।
નિશમ્ય ભક્તિપૂર્વકં પ્રણમ્ય ચાઽર્ચયદ્ દ્રુતમ્ । 17.102 ।
જરાસુતો હિ દૈવતં સમસ્તકેશવદ્વિષામ્ ।
ઇતિ પ્રણમ્ય તાં દિશં તદીયમાણ્સ્વપૂજયત્ । 17.103 ।
તદીરિતં નિશમ્ય ચ દ્રુતં ત્રિકોટિસઙ્ખ્યયા ।
અક્ષોહિણીકયા યુતઃ સ્વસેનયા નિરાક્રમત્ । 17.104 ।
ચ્લ્xxxઇવ્.તદશ્વમૂત્રવિષ્ઠયા બભૂવ નામત શકૃત્ ।
નદી સુવેગગામિની કલૌ ચ યા વહેદ્ દ્રુતમ્ । 17.105 ।
પુનઃ પુનર્નદીભવં નિશામ્ય દેશસઙ્ક્ષયમ્ ।
તદન્યદેશમૂત્રિતં વ્યશોષયદ્ધિ મારુતઃ । 17.106 ।
હરિશ્ચ વૈનતેયયુગ્ વિચાર્ય રામસં યુતઃ ।
સદાઽતિપૂર્ણસં વિદપ્યજોઽથ લીલયાઽસ્મરત્ । 17.107 ।
યુયુત્સુરેષ યાવનઃ સમીપમાગતોઽદ્ય નઃ ।
યુયુત્સતામનેન નો જરાસુતોઽભિયાસ્યતિ । 17.108 ।
સ યાદવાન્ હનિષ્યતિ પ્રભઙ્ગતસ્તુ કોપિતઃ ।
પુરા જયાણ્સયા હિ નૌ યદૂન્ ન જઘ્નિવાનસૌ । 17.109 ।
નિરાણ્સકોઽદ્ય યાદવાનપિ સ્મ પીડયિષ્યતિ ।
અતઃ સમુદ્રમધ્યગાપુરીવિધાનમદ્ય મે ।
પ્રરોચતે નિધાનમપ્યમુત્ર સર્વસાત્ત્વતામ્ । 17.110 ।
ઉદીર્ય ચૈવમીશ્વરોઽસ્મરત્ સુરેશવર્ધકિમ્ ।
સ ભૌવનઃ સમાગતઃ કુશસ્થલીં વિનિર્મમે । 17.111 ।
નિરમ્બુકે તુ સાગરે જનાર્દનાજ્ઞયા કૃતે ।
મહોદકસ્ય મધ્યતશ્ચકાર તાં પુરીં શુભામ્ ।

દ્વિષટ્કયોજનાયતાં પયોબ્ધિમધ્યગોપમામ્ । 17.112 ।
ચકાર લાવણોદકં જનાર્દનોઽમૃતોપમમ્ ।
સભાં સુધર્મનામકાં દદૌ સમીરણોઽસ્ય ચ । 17.113 ।
શતક્રતોઃ સભાં તુ તાં પ્રદાય કેશવાય સઃ ।
નિધીન્ સમર્પ્ય સર્વશો યયૌ પ્રણમ્ય તં પ્રભુમ્ । 17.114 ।
સમસ્તદેવતાગણાઃ સ્વકીયમર્પયન્ હરૌ ।
વિમુચ્ય પક્ષિપુઙ્ગવં સ યોદ્ધુમૈચ્છદચ્યુતઃ । 17.115 ।
ચ્લ્xxxવ્.સમસ્તમાધુરાન્ પ્રભુઃ કુશસ્થલીસ્થિતાન્ ક્ષણાત્ ।
વિધાય બાહુયોધકઃ સ યાવનં સમભ્યયાત્ । 17.116 ।
અનન્તશક્તિરપ્યજઃ સુનીતિદૃષ્ટયે નૃણામ્ ।
વ્યવાસયન્નિજાન્ જનાન્ સ લીલયૈવ કેવલમ્ । 17.117 ।
અનાદ્યનન્તકાલકં સમસ્તલોકમણ્ડલમ્ ।
યદીક્ષયૈવ રક્ષ્યતે કિમસ્ય વૃષ્ણિરક્ષણમ્ । 17.118 ।
નિરાયુધં ચ મામયં વરાચ્છિવસ્ય ન ક્ષમઃ ।
સમસ્તસેનયા યુતોઽપિ યોદ્ધુમિત્યદર્શયત્ । 17.119 ।
સ કૃષ્ણપન્નગં ઘટે નિધાય કેશવોઽર્પયત્ ।
નિરાયુધોઽપ્યહં ક્ષમો નિહન્તુમપ્રિયાનિતિ । 17.120 ।
ઘટં પિપીલિકાગણૈઃ પ્રપૂર્ય યાવનોઽસ્ય ચ ।
બહુત્વતો વિજેષ્ય ઇત્યહિં મૃતં વ્યદર્શયત્ । 17.121 ।
કિમત્ર સત્યમિત્યહં પ્રદર્શયિષ્ય ઇત્યજઃ ।
ઉદીર્ય દૂતમભ્યયાત્ સ યાવનં પ્રબાધિતુમ્ । 17.122 ।
સ બાહુનૈવ કેશવો વિજિત્ય યાવનં પ્રભુઃ ।
નિહત્ય સર્વસૈનિકાન્ સ્વમસ્ય યાપયત્ પુરીમ્ । 17.123 ।
સહાસ્ત્રશસ્ત્રસઞ્ચયાન્ સૃજન્તમાણ્સુ યાવનમ્ ।
ન્યપાતયદ્ રથોત્તમાત્ તલ્ . એન કેશવોઽરિહા । 17.124 ।
વિવાહનં નિરાયુધં વિધાય બાહુના ક્ષણાત્ ।
વિમૂર્ચ્છિતં નચાહનત્ સુરાર્થિતં સ્મરન્ હરિઃ । 17.125 ।
પુરા હિ યૌવનાણ્સ્વજે વરપ્રદાઃ સુરેશ્વરાઃ ।
યયાચિરે જનાર્દનં વરં વરપ્રદેશ્વરમ્ । 17.126 ।
અનર્થકો વરોઽમુના વૃતોઽપિ સાર્થકો ભવેત્ ।
ચ્લ્xxxવિ.અરિં ભવિષ્યયાવનં દહત્વયં તવેશ્વર । 17.127 ।
તથાઽસ્ત્વિતિ પ્રભાષિતં સ્વવાક્યમેવ કેશવઃ ।
ઋતં વિધાતુમભ્યયાત્ સ યૌવનાણ્સ્વજાન્તિકમ્ । 17.128 ।
સસઞ્જ્ઞકોઽથ યાવનો ધરાતલ્ . આત્ સમુત્થિતઃ ।
નિપાત્ય યાન્તમીશ્વરં સ પૃષ્ઠતોઽન્વયાત્ ક્રુધા । 17.129 ।
હરિર્ગુહાં નૃપસ્ય તુ પ્રવિશ્ય સં વ્યવસ્થિતઃ ।
સ યાવનઃ પદાઽહનન્નૃપં સ તં દદર્શ હ । 17.130 ।
સ તસ્ય દૃષ્ટિમાત્રતો બભૂવ ભસ્મસાત્ ક્ષણાત્ ।
સ એવ વિષ્ણુરવ્યયો દદાહ તં હિ વહ્નિવત્ । 17.131 ।
વરાચ્છિવસ્ય દૈવતૈરવધ્યદાનવાન્ પુરા ।

હરેર્વરાન્નિહત્ય સ પ્રપેદ આણ્સ્વિમં વરમ્ । 17.132 ।
સુદીર્ઘસુપ્તિમાત્મનઃ પ્રસુપ્તિભઙ્ગકૃત્ક્ષયમ્ ।
સ્વદૃષ્ટિમાત્રતસ્તતો હતઃ સ યાવનસ્તદા । 17.133 ।
અતશ્ચ પુણ્યમાપ્તવાન્ સુરપ્રસાદતોઽક્ષયમ્ ।
સ યૌવનાણ્સ્વજો નૃપો ન દેવતોષણં વૃથા । 17.134 ।
તતો હરિં નિરીક્ષ્ય સ સ્તુતિં વિધાય ચોત્તમામ્ ।
હરેરનુજ્ઞયા તપશ્ચચાર મુક્તિમાપ ચ । 17.135 ।
તતો ગુહામુખાદ્ધરિર્વિનિસ્સૃતો જરાસુતમ્ ।
સમસ્તભૂપસં વૃતં જિગાય બાહુનેશ્વરઃ । 17.136 ।
તલ્ . એન મુષ્ટિભિસ્તથા મહીરુહૈશ્ચ ચૂર્ણિત્ આઃ ।
નિપેતુરસ્ય સૈનિકાઃ સ્વયં ચ મૂર્ચ્છિતોઽપતત્ । 17.137 ।
સસાલ્વપૌણ્ડ્રચેદિપાન્ નિપાત્ય સર્વભૂભુજઃ ।
સ પુપ્લુવે જનાર્દનઃ ક્ષણેન તાં કુશસ્થલીમ્ । 17.138 ।
ચ્લ્xxxવિઇ.સસઞ્જ્ઞકાઃ સમુત્થિતાસ્તતો નૃપાઃ પુનર્યયુઃ ।
જિગીષવોઽથ રુગ્મિણીં વિધાય ચેદિપે હરિમ્ । 17.139 ।
સમસ્તરાજમણ્ડલે વિનિશ્ચયાદુપાગતે ।
સભીષ્મકે ચ રુગ્મિણિ પ્રદાતુમુદ્યતે મુદા । 17.140 ।
સમસ્તલોકયોષિત્ આં વરા વિદર્ભનન્દના ।
દ્વિજોત્તમં હરેઃ પદોઃ સકાણ્સમાણ્સ્વયાતયત્ । 17.141 ।
નિશમ્ય તદ્વચો હરિઃ ક્ષણાદ્ વિદર્ભકાનગાત્ ।
તમન્વયાદ્ધલાયુધઃ સમસ્તયાદવૈઃ સહ । 17.142 ।
સમસ્તરાજમણ્ડલં પ્રયાન્તમીક્ષ્ય કેશવમ્ ।
સુયત્તમાત્તકાર્મુકં બભૂવ કન્યકાવને । 17.143 ।
પુરા પ્રદાનતઃ સુરેક્ષણચ્છલાદ્ બહિર્ગતામ્ ।
રથે ન્યવેશયદ્ધરિઃ પ્રપશ્યતાં ચ ભૂભૃત્ આમ્ । 17.144 ।
જરાસુતાદયો રુષા તમભ્યયુઃ શરોત્તમૈઃ ।
વિધાય તાન્ નિરાયુધાન્ જગામ કેશવઃ શનૈઃ । 17.145 ।
પુનર્ગૃહીતકાર્મુકાન્ હરિં પ્રયાતુમુદ્યતાન્ ।
ન્યવારયદ્ધલાયુધો બલાદ્ બલોર્જિતાગ્રણીઃ । 17.146 ।
તદા સિતઃ શિરોરુહો હરેર્હલાયુધસ્થિતઃ ।
પ્રકાણ્સમાવિશદ્ બલં વિજેતુમત્ર માગધમ્ । 17.147 ।
સ તસ્ય માગધો રણે ગદાનિપાતચૂર્ણિતઃ ।
પપાત ભૂતલ્ . એ બલો વિજિત્ય તં યયૌ પુરીમ્ । 17.148 ।
વરોરુવેષસં વૃતોઽથ ચેદિરાટ્સમભ્યયાત્ ।
તમાસસાર સાત્યકિર્નદન્ મૃગાધિપો યથા । 17.149 ।
ચિરં પ્રયુદ્ધ્ય તાવુભૌ વરાસ્ત્રશસ્ત્રવર્ષિણૌ ।
ક્રુધા નિરીક્ષ્ય તસ્થતુઃ પરસ્પરં સ્ફુરત્તનૂ । 17.150 ।
ચ્લ્xxxવિઇઇ.સમાનભાવમક્ષમી શિનેઃ સુતાત્મજઃ શરમ્ ।
અથોદ્બબર્હ તત્ક્ષણાદ્ બલાન્મુમોચ વક્ષસિ । 17.151 ।
સ તેન તાડિતોઽપતદ્ વિસઞ્જ્ઞકો નૃપાત્મજઃ ।

વિજિત્ય તં સ સાત્યકિર્યયૌ પ્રહૃષ્ટમાનસઃ । 17.152 ।
અથાપરે ચ યાદવા વિજિત્ય તદ્બલં યયુઃ ।
પુરૈવ રુગ્મિપૂર્વકાઃ પ્રજગ્મુરચ્યુતં પ્રતિ । 17.153 ।
સહૈકલવ્યપૂર્વકૈઃ સમેત્ય ભીષ્મકાત્મજઃ ।
હરિં વવર્ષ સાયકૈઃ સ સિં હવન્ન્યવર્તત । 17.154 ।
અક્ષોહિણીત્રયં હરિસ્તદા નિહત્ય સાયકૈઃ ।
અવાહનાયુધં વ્યધાન્નિષાદપં શરૈઃ ક્ષણાત્ । 17.155 ।
શરં શરીરનાણ્સકં સમાદદાનમીશ્વરમ્ ।
સ એકલવ્ય આણ્સુ તં વિહાય દુદ્રુવે ભયાત્ । 17.156 ।
ધનુર્ભૃત્ આં વરે ગતે રણં વિહાય ભૂભૃતઃ ।
કરૂણ્સરાજપૂર્વકાઃ ક્ષણાત્ પ્રદુદ્રુવુર્ભયાત્ । 17.157 ।
અથાઽસસાદ કેશવં રુષા સ ભીષ્મકાત્મજઃ ।
શરામ્બુધાર આણ્સુ તં વિવાહનં વ્યધાદ્ધરિઃ । 17.158 ।
ચકર્ત કાર્મુકં પુનઃ સ ખડ્ગચર્મભૃદ્ધરેઃ ।
રથં સમારુહચ્છરૈશ્ચકર્ત ખડ્ગમીશ્વરઃ । 17.159 ।
શરૈર્વિતસ્તિમાત્રકૈર્વિધાય તં નિરાયુધમ્ ।
પ્રિયાવચઃ પ્રપાલયન્ જઘાન નૈનમચ્યુતઃ । 17.160 ।
નિબદ્ધ્ય પઞ્ચચૂલ્ . ઇનં વિધાય તં વ્યસર્જયત્ ।
જગજ્જનિત્રયોરિદં વિડમ્બનં રમેશયોઃ । 17.161 ।
સદૈકમાનસાવપિ સ્વધર્મશાસકૌ નૃણામ્ ।
ચ્લ્xxxઇx.રમા હરિશ્ચ તત્ર તૌ વિજહ્રતુર્હિ રુગ્મિણા । 17.162 ।
અથાઽસસાદ સૌભરાઢરિં શરામ્બુવર્ષણઃ ।
હરિઃ શરં યમોપમં મુમોચ તસ્ય વક્ષસિ । 17.163 ।
શરેણ તેન પીડિતઃ પપાત મન્દચેષ્ટિતઃ ।
ચિરાત્તસઞ્જ્ઞકોઽગમત્ ત્રિનેત્રતોષણેચ્છયા । 17.164 ।
સમસ્તરાજસન્નિધાવયાદવીં મહીમહમ્ ।
કરિષ્ય ઇત્યુદીર્ય સ વ્યધાત્ તપોઽતિદુશ્ચરમ્ । 17.165 ।
અથો વિવેશ કેશવઃ પુરીં કુશસ્થલીં વિભુઃ ।
પ્રિયાયુતોઽબ્જજાદિભિઃ સમીડિતઃ સુરેશ્વરૈઃ । 17.166 ।
પુરા તતો હલાયુધઃ પ્રિયાં નિજાં પુરાઽપિ હિ ।
સ વારુણીસમાહ્વયામવાપ રૈવતીં વિભુઃ । 17.167 ।
પતિં યથાઽનુરૂપિણં તદીયમેવ પૂર્વકમ્ ।
પિતા તદીય ઐચ્છત પ્રવેત્તુમબ્જસમ્ભવાત્ । 17.168 ।
સ તત્સદો ગતો વરાત્ તદીયતઃ પ્રગીતિકામ્ ।
નિશમ્ય નાવિદદ્ ગતં યુગોરુકાલપર્યયમ્ । 17.169 ।
નરાનયોગ્યગીતિકા વિમોહયેત્ તતો નૃપઃ ।
સુમૂઢબુદ્ધિરન્તતોઽલ્પકાલ ઇત્યમન્યત । 17.170 ।
સ મૂર્ચ્છિતઃ પ્રબોધિતોઽબ્જજેન તં ત્વપૃચ્છત ।
સુતાપતિં બલં ચ સોઽબ્રવીદ્ યુગાત્યયે બહૌ । 17.171 ।
સ રૈવતો બલાય તાં પ્રદાય ગન્ધમાદનમ્ ।

ગતોઽત્ર ચીર્ણસત્તપા અવાપ કેશવાન્તિકમ્ । 17.172 ।
બલોઽપિ તાં પુરાતનપ્રમાણસમ્મિતાં વિભુઃ ।
હલેન ચાઽજ્ઞયા સમાં ચકાર સત્યવાઞ્છિતઃ । 17.173 ।
ચ્xચ્.તયા રતઃ સુતાવુભૌ શઠોલ્મુકાભિધાવધાત્ ।
પુરાઽર્યમાં શકૌ સુરાવુદારચેષ્ટિતો બલઃ । 17.174 ।
જનાર્દનશ્ચ રુગ્મિણીકરં શુભે દિનેઽગ્રહીત્ ।
મહોત્સવસ્તદાઽભવત્ કુશસ્થલીનિવાસિનામ્ । 17.175 ।
ચતુર્મુખેશપૂર્વકાઃ સુરા વિયત્યવસ્થિતાઃ ।
પ્રતુષ્ટુવુર્જનાર્દનં રમાસમેતમવ્યયમ્ । 17.176 ।
મુનીન્દ્રદેવગાયનાદયોઽપિ યાદવૈઃ સહ ।
વિચેરુરુત્તમોત્સવે રમારમેશયોગિનિ । 17.177 ।
સુરાં શકાણ્સ્ચ યે નૃપાઃ સમાહુતા મહોત્સવે ।
સપાણ્ડવાઃ સમાયયુર્હરિં રમાસમાયુતમ્ । 17.178 ।
સમસ્તલોકસુન્દરૌ યુતૌ રમારમેશ્વરૌ ।
સમીક્ષ્ય મોદમાયયુઃ સમસ્તલોકસજ્જનાઃ । 17.179 ।
તયા રમન્ જનાર્દનો વિયોગશૂન્યયા સદા ।
અધત્ત પુત્રમુત્તમં મનોભવં પુરાતનમ્ । 17.180 ।
ચતુસ્તનોર્હરેઃ પ્રભોસ્તૃતીયરૂપસં યુતઃ ।
તતસ્તદાહ્વયોઽભવત્ સ રુગ્મિણીસુતો બલી । 17.181 ।
પુરૈવ મૃત્યવેઽવદત્ તમેવ શમ્બરસ્ય હ ।
પ્રજાતમબ્જજાઙ્કજસ્તવાન્તકોઽયમિત્યપિ । 17.182 ।
સ માયયા હરેઃ સુતં પ્રગૃહ્ય સૂતિકાગૃહાત્ ।
અવાક્ષિપન્મહોદધાવુપેક્ષિતોઽરિપાણિના । 17.183 ।
તમગ્રસજ્જલેચરઃ સ દાણ્સહસ્તમાગતઃ ।
કુમારમસ્ય તૂદરે નિરીક્ષ્ય શમ્બરે દદુઃ । 17.184 ।
વિપાટ્ય મત્સ્યકોદરં સ શમ્બરઃ કુમારકમ્ ।
ન્યવેદયન્મનોભવપ્રિયાકરે સુરૂપિણમ્ । 17.185 ।
ચ્xચિ.અનઙ્ગતામુપાગતે પુરા હરેણ સાઽઙ્ગજે ।
વશં વિરિઞ્ચશાપતો જગામ શમ્બરસ્ય હિ । 17.186 ।
પુરા હિપઞ્ચભર્તૃકાં નિશમ્ય કઞ્જજોદિતામ્ ।
જહાસ પાર્ષતાત્મજાં શશાપ તાં તતસ્ત્વજઃ । 17.187 ।
ભવાસુરેણ દૂષિતેતિ સા તતો હિ માયયા ।
પિધાય તાં નિજાં તનું જગામ ચાન્યયાઽસુરમ્ । 17.188 ।
ગૃહેઽપિ સાઽસુરે સ્થિતા નિજસ્વરૂપતોઽસુરમ્ ।
ન ગચ્છતિ સ્મ સા પતિં નિજં સમીક્ષ્ય હર્ષિત્ આ । 17.189 ।
રસાયનૈઃ કુમારકં વ્યવર્દ્ધયદ્ રતિઃ પતિમ્ ।
સ પૂર્ણયૌવનોઽભવચ્ચતુર્ભિરેવ વત્સરૈઃ । 17.190 ।
પતિં સુપૂર્ણયૌવનં નિરીક્ષ્ય તાં વિષજ્જતીમ્ ।
ઉવાચ કાર્ષ્ણિરમ્બ તે કુચેષ્ટિતં કથં ન્વિતિ । 17.191 ।
જગાદ સાઽખિલં પતૌ તદસ્ય જન્મ ચાઽગતિમ્ ।

તતોઽગ્રહીત્ સ તાં પ્રિયાં રતિં રમાપતેઃ સુતઃ । 17.192 ।
દદૌ ચ મન્ત્રમુત્તમં સમસ્તમાયિનાણ્સકમ્ ।
ભૃગૂત્થરામદૈવતં રતિર્હરેઃ સુતાય સા । 17.193 ।
તતઃ સ્વદારધર્ષકં સમાહ્વયદ્ યુધેઽઙ્ગજઃ ।
સ શમ્બરં સ ચૈત્ય તં યુયોધ શક્તિતો બલી । 17.194 ।
સ ચર્મખડ્ગધારિણં વરાસ્ત્રશસ્ત્રપાદપૈઃ ।
યદા ન યોદ્ધુમાણ્સકદ્ધરેઃ સુતં ન દૃશ્યતે । 17.195 ।
સહસ્રમાયમુલ્બણં ત્વદૃશ્યમમ્બરાદ્ ગિરીન્ ।
સૃજન્તમેત્ય વિદ્યયા જઘાન કૃષ્ણનન્દનઃ । 17.196 ।
સ વિદ્યયા વિનાણ્સિતોરુમાય આણ્સુ શમ્બરઃ ।
ચ્xચિઇ.નિકૃત્તકન્ધરોઽપતદ્ વરાસિનાઽમુના ક્ષણાત્ । 17.197 ।
નિહત્ય તં હરેઃ સુતસ્તયૈવ વિદ્યયાઽમ્બરમ્ ।
સમાસ્થિતઃ સ્વભાર્યયા સમં કુશસ્થલીં યયૌ । 17.198 ।
સમસ્તવેદિનોર્મુનિર્નરાન્ વિડમ્બમાનયોઃ ।
રમારમેશયોઃ સુતં જગાદ તં સ્મ નારદઃ । 17.199 ।
સ રુગ્મિણીજનાર્દનાદિભિઃ સરામયાદવૈઃ ।
પિતામહેન ચાઽદરાત્ સુલાલ્ . ઇતોઽવસત્ સુખમ્ । 17.200 ।
તતઃ પુરા સ્યમન્તકં હ્યવાપ સૂર્યમણ્ડલે ।
સ્થિતાદ્ધરેઃ સ સત્રજિત્ સદાઽત્ર કેશવાર્ચકઃ । 17.201 ।
સદાઽસ્ય વિષ્ણુભાવિનોઽપ્યતીવ લોભમાન્તરમ્ ।
પ્રકાણ્સયન્ રમાપતિર્યયાચ ઈશ્વરો મણિમ્ । 17.202 ।
સ તં ન દત્તવાં સ્તતોઽનુજો નિબદ્ધ્ય તં મણિમ્ ।
વનં ગતઃ પ્રસેનકો મૃગાધિપેન પાતિતઃ । 17.203 ।
તદા સ સત્રજિદ્ધરિં શશં સ સોદરાન્તકમ્ ।
ઉપાં શુ વર્ત્મના તતો હરિઃ સયાદવો યયૌ । 17.204 ।
વને સ સિં હસૂદિતં પદૈઃ પ્રદર્શ્ય વૃષ્ણિનામ્ ।
પ્રસેનમૃક્ષપાતિતં સ સિં હમપ્યદર્શયત્ । 17.205 ।
તતો નિધાય તાન્ બિલં સ જામ્બવત્પરિગ્રહમ્ ।
વિવેશ તત્ર સં યુગં બભૂવ તેન ચેશિતુઃ । 17.206 ।
યુયોધ મન્દમેવ સ પ્રભુઃ સ્વભક્ત ઇત્યજઃ ।
ચકાર ચોગ્રમન્તતઃ પ્રકાણ્સયન્ સ્વમસ્ય હિ । 17.207 ।
સ મુષ્ટિપિષ્ટવિગ્રહો નિતાન્તમાપદં ગતઃ ।
જગામ ચેતસા રઘૂત્તમં નિજં પતિં ગતિમ્ । 17.208 ।
ચ્xચિઇઇ.સ્મૃતિં ગતે તુ રાઘવે તદાકૃતિં યદૂત્તમે ।
સમસ્તભેદવર્જિતાં સમીક્ષ્ય સોઽયમિત્યવેત્ । 17.209 ।
તતઃ ક્ષમાપયન્ સુતાં પ્રદાય રોહિણીં શુભામ્ ।
મણિં ચ તં નુનાવ સ પ્રપન્ન આણ્સુ પાદયોઃ । 17.210 ।
વિધાય ચક્રદારિતં સુજીર્ણદેહમસ્ય સઃ ।
યુવાનમાણ્સુ કેશવશ્ચકાર વેદનાં વિના । 17.211 ।
વિધાય ભક્તવાઞ્છિતં પ્રિયાસહાય ઈશ્વરઃ ।

પ્રગૃહ્ય તં મહામણિં વિનિર્યયૌ ગુહામુખાત્ । 17.212 ।
ગુહાપ્રવિષ્ટમીશ્વરં બહૂન્યહાન્યનિર્ગતમ્ ।
પ્રતીક્ષ્ય યાદવાસ્તુ યે ગતા ગૃહં તદાઽહૃષુઃ । 17.213 ।
સમસ્તવૃષ્ણિસન્નિધૌ યદૂત્તમઃ સ્યમન્તકમ્ ।
દદૌ ચ સત્રજિત્કરે સ વિચ્છવિર્બભૂવ હ । 17.214 ।
સ દુર્યશો રમાપતાવનૂચ્ય મિથ્યયા તપન્ ।
સ્વપાપહાનકાઙ્ક્ષયા દદૌ સુતાં જનાર્દને । 17.215 ।
મણિં ચ તં પ્રદાય તં નનામ હ ક્ષમાપયન્ ।
મણિં પુનર્દદૌ હરિર્મુમોદ સત્યભામયા । 17.216 ।
રમૈવ સા હિભૂરિતિ દ્વિતીયમૂર્તિરુત્તમા ।
બભૂવ સત્રજિત્સુતા સમસ્તલોકસુન્દરી । 17.217 ।
તતો હિ સા ચ રુગ્મિણી પ્રિયે પ્રિયાસુ તેઽધિકમ્ ।
જનાર્દનસ્ય તે હરેઃ સદાઽવિયોગિની યતઃ । 17.218 ।
અથાઽપ સામ્બનામકં સુતં ચ રોહિણી હરેઃ ।
ચતુર્મુખાં શસં યુતં કુમારમેવ ષણ્મુખમ્ । 17.219 ।
ઇતિ પ્રશાસતિ પ્રભૌ જગજ્જનાર્દનેઽખિલમ્ ।
અગણ્યસદ્ગુણાર્ણવે કદાચિદાયયૌ દ્વિજઃ । 17.220 ।
ચ્xચિવ્.જનાર્દનઃ સ નામતો રમેશપાદસં શ્રયઃ ।
સ માનિતશ્ચ વિષ્ણુના પ્રણમ્ય વાક્યમબ્રવીત્ । 17.221 ।
ક્ષમસ્વ મે વચઃ પ્રભો બ્રવીમ્યતીવ પાપકમ્ ।
યતઃ સુપાપદૂતકસ્તતો હિ તાદૃશં વચઃ । 17.222 ।
ન તેઽસ્ત્યગોચરં ક્વચિત્ તથાઽપિ ચાઽજ્ઞયા વદે ।
વદેતિ ચોદિતોઽમુના દ્વિજો જગાદ માધવમ્ । 17.223 ।
સુતૌ હિ સાલ્વભૂપતેર્બભૂવતુઃ શિવાણ્સ્રયૌ ।
શિવપ્રસાદસમ્ભવૌ પિતુસ્તપોબલેન તૌ । 17.224 ।
અજેયવધ્યતાં ચ તૌ શિવાદ્ વરં સમાપતુઃ ।
જરાસુતસ્ય શિષ્યકૌ તપોબલેન કેવલમ્ । 17.225 ।
મહોદરં ચ કુણ્ડધારિણં ચ ભૂતકાવુભૌ ।
તથાઽજિતાવવધ્યકૌ દિદેશ શઙ્કરસ્તયોઃ । 17.226 ।
તયોઃ સહાય એવ તૌ વરાચ્છિવસ્ય ભૂતકૌ ।
અજેયતામવાપતુર્નચાન્યથાઽમરાવપિ । 17.227 ।
અજેયતામવધ્યતામવાપ્ય તાવુભૌ શિવાત્ ।
પિતુસ્તુ રાજસૂયિતાં સમિચ્છતો મદોદ્ધતૌ । 17.228 ।
જરાસુતો ગુરુત્વતો વિરોદ્ધુમત્ર નેચ્છતિ ।
નૃપાં સ્તુ દેવપક્ષિણો વિજિત્ય કર્તુમિચ્છતઃ । 17.229 ।
સ્વયં હિ રાજસૂયિતાં જરાસુતો ન મન્યતે ।
યતો હિ વૈષ્ણવં ક્રતું તમાહુરીશ વૈદિકાઃ । 17.230 ।
ઇમૌ પિતુર્યશોઽર્થિનૌ પરાભવાય તે તથા ।
સમિચ્છતોઽદ્ય તં ક્રતું ભવન્તમૂચતુશ્ચ તૌ । 17.231 ।
સમુદ્રસં શ્રયો ભવાન્ બહૂન્ પ્રગૃહ્ય લાવણાન્ ।

ચ્xચ્વ્.સુભારકાનુપૈહિ નાવિતિ ક્ષમસ્વ મે વચઃ । 17.232 ।
ઇતીર્ય તં નનામ સ પ્ર ચાહસન્ સ્મ યાદવાઃ ।
હરિસ્તુ સાત્યકિં વચો જગાદ મેઘનિસ્વનઃ । 17.233 ।
પ્રયાહિ સાત્યકે વચો બ્રવીહિ મે નૃપાધમૌ ।
સમેત્ય વાં વરાયુધૈઃ કરં દદાન્યસં શયમ્ । 17.234 ।
ઉપૈતમાણ્સુ સં યુગાર્થિનૌ ચ પુષ્કરં પ્રતિ ।
ઇતીરિતઃ શિનેઃ સુતો જગામ વિપ્રસં યુતઃ । 17.235 ।
ઉપેત્ય તૌ હરેર્વચો જગાદ સાત્યકિર્બલી ।
વિધાય તૌ તૃણોપમૌ ગિરા જગામ કેશવમ્ । 17.236 ।
તતઃ પુરૈવ તાવુભૌ દ્વિજં હરસ્વરૂપિણમ્ ।
સુદુઃખવાસનામકં પ્રચક્રતુસ્તૃણોપમમ્ । 17.237 ।
દશત્રિકૈઃ શતૈર્વૃતો યતીશ્વરૈઃ સ સર્વવિત્ ।
વિપાટિત્ આત્મકૌપિનાદિસર્વમાત્રકોઽભવત્ । 17.238 ।
વરાત્ સ્વસમ્ભવાદસૌ ન શાપશક્તિમાનભૂત્ ।
તતઃ સમસ્તભઞ્જનોરુશક્તિમાપ કેશવમ્ । 17.239 ।
સ તાન્ સમર્ચ્ય માધવઃ પ્રદાય ચોરુમાત્રકાઃ ।
યયૌ ચ તૈઃ સમન્વિતો વધાય સાલ્વપુત્રયોઃ । 17.240 ।
તમત્રિજં હરાત્મકં યતો હિ વેદ માગધઃ ।
તતોઽત્યજત્ સ્વશિષ્યકૌ નિશમ્ય તત્પ્રતીપકૌ । 17.241 ।
હરૌ તુ પુષ્કરં ગતે મુનીશ્વરૈઃ સમર્ચિતે ।
સમીયતુશ્ચ તાવુભાવથાત્ર હં સડીભકૌ । 17.242 ।
સ બ્રહ્મદત્તનામકોઽત્ર તત્પિતાઽપ્યુપાયયૌ ।
સમાગતૌ ચ ભૂતકૌ શિવસ્ય યૌ પુરસ્સરૌ । 17.243 ।
ચ્xચ્વિ.વિચક્રનામકોઽસુરઃ પુરા વિરિઞ્ચતો વરમ્ ।
અવધ્યતામજેયતામવાપ્ય બાધતે સુરાન્ । 17.244 ।
સ ચાભવત્ તયોઃ સખા સહાયકામ્યયાઽગમત્ ।
હિડિમ્બરાક્ષસોઽપિ યઃ પુરાઽપ શઙ્કરાદ્ વરમ્ । 17.245 ।
ન જીયસે ન વધ્યસે કુતશ્ચનેતિ તોષિત્ આત્ ।
સ ચૈતયોઃ સખાઽભવત્ સમાજગામ તત્ર ચ । 17.246 ।
અક્ષોહિણીદશાત્મકં બલં તયોર્બભૂવ હ ।
વિચક્રગં ષડાત્મકં તથૈકમેવ રાક્ષસમ્ । 17.247 ।
દ્વિરષ્ટસેનયા યુતૌ સહૈકયૈવ તૌ નૃપૌ ।
સમીયતુર્યુધે હરિં હરિશ્ચ તૌ સસાર હ । 17.248 ।
અથ દ્વયોર્દ્વયોરભૂદ્ રણો ભયાનકો મહાન્ ।
હરિર્વિચક્રમેયિવાન્ બલશ્ચ હં સમુદ્ધતમ્ । 17.249 ।
તદાઽસ્ય ચાનુજં યયૌ શિનિપ્રવીર આયુધી ।
ગદશ્ચ નામતોઽનુજો હરેઃ સ રોહિણીસુતઃ । 17.250 ।
પુરા સ ચણ્ડકો ગણો હરેર્નિવેદિતાણ્સનઃ ।
સમાહ્વયદ્ રણાય વૈ તયોઃ સ તાતમેવ હિ । 17.251 ।
અક્ષોહિણીત્રયાન્વિતાઃ સમસ્તયાદવાસ્તદા ।

ત્રિલોચનાનુગૌ ચ તૌ ન્યવારયન્ સરાક્ષસૌ । 17.252 ।
હરિર્વિચક્રમોજસા મહાસ્ત્રશસ્ત્રવર્ષિણમ્ ।
વિવાહનં નિરાયુધં ક્ષણાચ્ચકાર સાયકૈઃ । 17.253 ।
પુનશ્ચ પાદપાન્ ગિરીન્ પ્રમુઞ્ચતોઽરિણાઽરિહા ।
શિરો જહાર દેવતા વિનેદુરત્ર હર્ષિત્ આઃ । 17.254 ।
પ્રસૂનવર્ષિભિઃ સ્તુતશ્ચતુર્મુખાદિભિઃ પ્રભુઃ ।
સસાર તૌ હરાનુગૌ પ્રભક્ષકૌ સ સાત્ત્વતામ્ । 17.255 ।
ચ્xચ્વિઇ.સમસ્તયાદવાન્ રણે વિધૂય તૌ જનાર્દનમ્ ।
ઉપેત્ય ચાં સગૌ હરેરદં શતાં સુકર્ણકૌ । 17.256 ।
સ તૌ ભુજપ્રવેગતો વિધૂય શઙ્કરાલયે ।
ન્યપાતયદ્ બલાર્ણવોઽમિતસ્ય કિં તદુચ્યતે । 17.257 ।
પ્રભક્ષયન્તમોજસા હિડિમ્બમુદ્ધતં બલમ્ ।
સહોગ્રસેનકો યયૌ પિતા હરેઃ શરાન્ ક્ષિપન્ । 17.258 ।
તયો રથૌ સહાયુધૌ પ્રભક્ષ્ય રાક્ષસો બલી ।
પ્રગૃહ્ય તાવભાષત પ્રયાતમાણ્સુ મે મુખમ્ । 17.259 ।
તદા ગદાવરાયુધઃ સહૈવ હં સભૂભૃત્ આ ।
પ્રયુદ્ધ્યમાન આયયૌ વિહાય તં હલાયુધઃ । 17.260 ।
તમાગતં સમીક્ષ્ય તૌ વિહાય રાક્ષસાધિપઃ ।
ઉપેત્ય મુષ્ટિનાઽહનદ્ બલં સ વક્ષસિ ક્રુધા । 17.261 ।
ઉભૌ હિ બાહુષાલ્ . ઇનાવયુદ્ધ્યતાં ચ મુષ્ટિભિઃ ।
ચિરં પ્રયુદ્ધ્ય તં બલોઽગ્રહીત્ સ જઙ્ઘયોર્વિભુઃ । 17.262 ।
અથૈનમુદ્ધૃતં બલાદ્ બલઃ સ દૂરમાક્ષિપત્ ।
પપાત પાદયોજને સ નાઽજગામ તં પુનઃ । 17.263 ।
વિહાય સૈનિકાં શ્ચ તૌ નૃપૌ યયૌ વનાય સઃ ।
નિહત્ય તસ્ય રાક્ષસાન્ હલાયુધો નનાદ હ । 17.264 ।
ગદસ્તુ સાલ્વભૂભૃત્ આ વયોગતેન યોધયન્ ।
વિવાહનં નિરાયુધં ચકાર સોઽપ્યપાદ્રવત્ । 17.265 ।
સુતેન તસ્ય કન્યસા યુયોધ સાત્યકી રથી ।
વરાસ્ત્રશસ્ત્રયોધિનૌ વિજહ્રતુશ્ચ તાવુભૌ । 17.266 ।
ચિરં પ્રયુદ્ધ્ય સાત્યકિઃ સ હં સકન્યસા બલી ।
ચ્xચ્વિઇઇ.શતં સપઞ્ચકં રણે ચકર્ત તસ્ય ધન્વનામ્ । 17.267 ।
સ ખડ્ગચર્મભૃદ્ રણેઽભ્યયાત્ સુતાત્મજં શિનેઃ ।
સ ચૈનમભ્યયાત્ તથા વરાસિચર્મભૃદ્ વિભીઃ । 17.268 ।
દ્વિષોડણ્સપ્રભેદકં વરાસિયુદ્ધમશ્રમૌ ।
પ્રદર્શ્ય નિર્વિશેષકાવુભૌ વ્યવસ્થિતૌ ચિરમ્ । 17.269 ।
પરસ્પરાન્તરૈષિણૌ નચાન્તરં વ્યપશ્યતામ્ ।
તતો વિહાય સઙ્ગરં ગતૌ નિરર્થકં ત્વિતિ । 17.270 ।
તતઃ સ હં સસં યુતો જગામ યોદ્ધુમચ્યુતમ્ ।
ક્ષણેન તૌ નિરાયુધૌ ચકાર કેશવઃ શરૈઃ । 17.271 ।
હતં ચ સૈન્યમેતયોશ્ચતુર્થભાગશેષિતમ્ ।

ક્ષણેન કેશવેન તદ્ભયાદપેયતુશ્ચ તૌ । 17.272 ।
સ પુષ્કરેક્ષણસ્તદા સુરૈર્નુતોઽથ પુષ્કરે ।
ઉવાસ તાં નિશાં પ્રભુઃ સયાદવોઽમિતપ્રભઃ । 17.273 ।
પરે દિને જનાર્દનો નૃપાત્મજૌ પ્રવિદ્રુતૌ ।
યમસ્વસુસ્તટે પ્રભુઃ સમાસસાદ પૃષ્ઠતઃ । 17.274 ।
સ રૌહિણેયસં યુતઃ સમન્વિતશ્ચ સેનયા ।
સ્વશિષ્ટસેનયા વૃતૌ પલાયિનાવવારયત્ । 17.275 ।
નિવૃત્ય તૌ સ્વસેનયા ણ્સરોત્તમૈર્વવર્ષતુઃ ।
સુકોપિતૌ સમસ્તશો યદૂનવાર્યપૌરુષૌ । 17.276 ।
અથાઽસસાદ હં સકો હલાયુધં મહાધનુઃ ।
અનન્તરોઽસ્ય સાત્યકિં ગદં ચ સર્વસૈનિકાન્ । 17.277 ।
સ સાત્યકિં નિરાયુધં વિવાહનં વિવર્મકમ્ ।
વ્યધાદ્ ગદં ચ તૌ રણં વિહાય હાપજગ્મતુઃ । 17.278 ।
ચ્xચિx.વિધૂય સૈનિકાં શ્ચ સ પ્રગૃહ્ય ચાપમાતતમ્ ।
હરિં જગામ ચોન્નદન્ મહાસ્ત્રશસ્ત્રવર્ષણઃ । 17.279 ।
તમાણ્સુ કેશવોઽરિહા સમસ્તસાધનોજ્ઝિતમ્ ।
ક્ષણાચ્ચકાર સોઽપ્યગાદ્ વિસૃજ્ય તં હલાયુધમ્ । 17.280 ।
હલાયુધો નિરાયુધં વિધાય હં સમોજસા ।
વિકૃષ્ટચાપ આગતં દદર્શ તસ્ય ચાનુજમ્ । 17.281 ।
સ હં સ આણ્સુ કાર્મુકં પુનઃ પ્રગૃહ્ય તં બલમ્ ।
યદાઽસસાદ કેશવો ન્યવારયત્ તમોજસા । 17.282 ।
શિનેઃ સુતાત્મજોઽપ્યસૌ વિહાય હં સકાનુજમ્ ।
રથાન્તરં સમાસ્થિતો જગામ તાતમસ્ય ચ । 17.283 ।
વયોગતઃ પિતા તયોર્યુયોધ તેન વૃષ્ણિના ।
શરં ચ કણ્ઠકૂબરે વ્યસર્જયત્ સ સાત્યકેઃ । 17.284 ।
સ સાત્યકિર્દૃઢાહતો જગામ મોહમાણ્સુ ચ ।
સુલબ્ધસઞ્જ્ઞ ઉત્થિતઃ સમાદદેઽર્દ્ધચન્દ્રકમ્ । 17.285 ।
સ તેન તચ્છિરો બલી ચકર્ત શુક્લમૂર્દ્ધજમ્ ।
યદમ્બયાઽભિકામિતં પુરા પપાત તત્ ક્ષિતૌ । 17.286 ।
નદં શ્ચ સાત્યકિર્હરેર્જગામ પાર્શ્વમુદ્ધતઃ ।
બલોઽપિ હં સકાનુજં યુયોધ સેનયા યુતમ્ । 17.287 ।
હરિસ્તુ હં સમુલ્બણૈઃ શરૈઃ સમર્દયન્ બલમ્ ।
જઘાન તસ્ય સર્વશો ન કશ્ચિદત્ર શેષિતઃ । 17.288 ।
સ એક એવ કેશવં મહાસ્ત્રમુક્ સસાર હ ।
નિવાર્ય તાનિ સર્વશો હરિર્નિજાસ્ત્રમાદદે । 17.289 ।
સ વૈષ્ણવાસ્ત્રમુદ્યતં નિરીક્ષ્ય યાનતો મહીમ્ ।
ગતઃ પરાદ્રવદ્ ભયાત્ પપાત યામુનોદકે । 17.290 ।
ચ્ચ્.વરાસ્ત્રપાણિરીશ્વરઃ પદાઽહનચ્છિરસ્યમુમ્ ।
સ મૂર્છિતો મુખેઽપતન્મહાભુજઙ્ગમસ્ય હ । 17.291 ।
સ ધાર્તરાષ્ટ્રકોદરે યથા તમોઽન્ધમેયિવાન્ ।

તથા સુદુઃખસં યુતો વસન્ મનોઃ પરં મ્રિયેત્ । 17.292 ।
તતોઽન્ધમેવ તત્ તમો હરેર્દ્વિડેતિ નિશ્ચયાત્ ।
તદાઽસ્ય ચાનુજોઽગ્રજં વિમાર્ગયન્ જલેઽપતત્ । 17.293 ।
વિહાય રોહિણીસુતં જલે નિમજ્જ્ય માર્ગયન્ ।
અપશ્યમાન આત્મનો વ્યપાટયચ્ચ કાકુદમ્ । 17.294 ।
વિહાય દેહમુલ્બણં તમોઽવતાર્ય ચાગ્રજમ્ ।
પ્રતીક્ષમાણ ઉલ્બણં સમત્તિ તત્ સુખેતરમ્ । 17.295 ।
તતો હરિર્બલૈર્યુતો બલાન્વિતો મુનીશ્વરૈઃ ।
સમં કુશસ્થલીં યયૌ સ્તુતઃ કશઙ્કરાદિભિઃ । 17.296 ।
સ્વકીયપાદપલ્લવાણ્સ્રયં જનં પ્રહર્ષયન્ ।
ઉવાસ નિત્યસત્સુખાર્ણવો રમાપતિર્ગૃહે । 17.297 ।
ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે
શ્રીમહાભારતતાત્પર્યનિર્ણયે
હં સડિભકવધો નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ
ચ્ચિ.(ભીમાર્જુનદિગ્વિજયઃ )
અથ અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ
ઓં । યદા રામાદવાપ્તાનિ દિવ્યાસ્ત્રાણિ પ્રપેદિરે ।
દ્રોણાત્ કુમારાસ્તેષ્વાસીત્ સર્વેષ્વપ્યધિકોઽર્જુનઃ । 18.1 ।
નિજપ્રતિભયા જાનન્ સર્વાસ્ત્રાણિ તતોઽધિકમ્ ।
નાસ્ત્રયુદ્ધં ક્વચિદ્ ભીમો મન્યતે ધર્મમઞ્જસા । 18.2 ।
નહિ ભાગવતો ધર્મો દેવતાભ્યુપયાચનમ્ ।
જ્ ઞાનભક્તી હરેસ્તૃપ્તિં વિના વિષ્ણોરપિ ક્વચિત્ । 18.3 ।
નાઽકાઙ્ક્ષ્યં કિમુતાન્યેભ્યો હ્યસ્ત્રં કામ્યફલપ્રદમ્ ।
શુદ્ધે ભાગવતે ધર્મે નિરતો યદ્ વૃકોદરઃ । 18.4 ।
ન કામ્યકર્મકૃત્ તસ્માન્નાયાચદ્ દેવમાનુષાન્ ।
ન હરિશ્ચાર્થિતસ્તેન કદાચિત્ કામલિપ્સયા । 18.5 ।
ભિક્ષામટં શ્ચ હુઙ્કારાત્ કરવદ્ વૈશ્યતોઽગ્રહીત્ ।
નાન્યદેવા નતાસ્તેન વાસુદેવાન્ન પૂજિતાઃ । 18.6 ।
ન પ્રતીપં હરેઃ ક્વાપિ સ કરોતિ કથઞ્ચન ।
અનુપસ્કરિણો યુદ્ધે નાભિયાતિ હ્યુપસ્કરી ।
નાપયાતિ યુધઃ ક્વાપિ ન ક્વચિચ્છદ્મ ચાઽચરેત્ । 18.7 ।
નૈવોર્ધ્વદૈહિકાનુજ્ઞામવૈષ્ણવકૃતેઽકરોત્ ।
ન કરોતિ સ્વયં નૈષાં પ્રિયમપ્યાચરેત્ ક્વચિત્ । 18.8 ।
સખ્યં નાવૈષ્ણવૈશ્ચક્રે પ્રતીપં વૈષ્ણવે નચ ।
પરોક્ષેઽપિ હરેર્નિન્દાકૃતો જિહ્વાં છિનત્તિ ચ । 18.9 ।
પ્રતીપકારિણો હન્તિ વિષ્ણોર્વૈનાનજીઘનત્ ।
ન સં શયં કદાઽપ્યેષ ધર્મે જ્ઞાનેઽપિ વાઽકરોત્ । 18.10 ।
વિદ્યોપજીવનં નૈષ ચકારાઽપદ્યપિ ક્વચિત્ ।
ચ્ચિઇ.અતો ન ધર્મનહુષૌ પ્રત્યુવાચ કથઞ્ચન । 18.11 ।
આજ્ઞયૈવ હરેર્દ્રૌણેરસ્ત્રાણ્યસ્ત્રૈરશાતયત્ ।

અદૃશ્યોઽલમ્બુસો ભગ્નો નાન્યત્ર તુ કથઞ્ચન । 18.12 ।
નહ્યસ્ત્રયુદ્ધે સદૃશો દ્રૌણેરસ્ત્યર્જુનાદૃતે ।
સર્વવિત્ત્વં તતો ભીમે પ્રદર્શયિતુમીશ્વરઃ ।
અદાદાજ્ઞામસ્ત્રયુદ્ધે તથૈવાલમ્બુસં પ્રતિ । 18.13 ।
પ્રત્યક્ષીભૂતદેવેષુ બન્ધુજ્યેષ્ઠેષુ વા નતિમ્ ।
મર્યાદાસ્થિતયેઽશાસદ્ ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ । 18.14 ।
તત્રાપિ વિષ્ણુમેવાસૌ નમેન્નાન્યં કથઞ્ચન ।
આજ્ઞયૈવાસ્ત્રદેવાં શ્ચ પ્રેરયામાસ નાર્થનાત્ । 18.15 ।
અન્વેનમેવ તદ્ધર્મે કૃષ્ણૈકા સં સ્થિતા સદા ।
ધૃતરાષ્ટ્રાદપિ વરં તતો નાઽત્માર્થમગ્રહીત્ । 18.16 ।
નાણ્સપદ્ ધાર્તરાષ્ટ્રાં શ્ચ મહાપદ્યપિ સા તતઃ ।
ન વાચા મનસા વાઽપિ પ્રતીપં કેશવેઽચરત્ । 18.17 ।
અન્યે ભાગવતત્વેઽપિ ખિન્નધર્માઃ ક્વચિત્ક્વચિત્ ।
સ્યમન્તકાર્થે રામોઽપિ કૃષ્ણસ્ય વિમનાઽભવત્ । 18.18 ।
અવમેનેઽર્જુનઃ કૃષ્ણં વિપ્રસ્ય શિશુરક્ષણે ।
પ્રદ્યુમ્ન ઉદ્ધવઃ સામ્બોઽનિરુદ્ધાદ્યાણ્સ્ચ સર્વશઃ । 18.19 ।
હરેરિષ્ટં સુભદ્રાયાઃ ફલ્ગુને દાનમઞ્જસા ।
જ્ ઞાત્વાઽપિ રુરુધુઃ સમ્યક્ સાત્યકિઃ કૃષ્ણસમ્મિતમ્ । 18.20 ।
કદાચિન્મન્યતે પાર્થં ધર્મજોઽપિ નરં હરિમ્ ।
મત્વાઽબિભેજ્જરાસન્ધવધે કૃષ્ણમુદીરિતુમ્ । 18.21 ।
બન્ધનં શઙ્કમાનો હિ કૃષ્ણસ્ય વિદુરોઽપિતુ ।
કૌરવેયસભામધ્યે નાવતારમરોચયત્ । 18.22 ।
ચ્ચિઇઇ.નકુલઃ કરદાનાય પ્રેષયામાસ કેશવે ।
અવમેને હરેર્બુદ્ધિં સહદેવઃ કુલક્ષયાત્ । 18.23 ।
દેવકીવસુદેવાદ્યા મેનિરે માનુષં હરિમ્ ।
ભીષ્મસ્તુ ભાર્ગવં રામમવમેને યુયોધ ચ । 18.24 ।
દ્રોણકર્ણદ્રૌણિકૃપાઃ કૃષ્ણાભાવે મનો દધુઃ ।
દેવાઃ શિવાદ્યા અપિતુ વિરોધં ચક્રિરે ક્વચિત્ । 18.25 ।
ઋષિમાનુષગન્ધર્વા વક્તવ્યાઃ કિમતઃ પરમ્ ।
જન્મજન્માન્તરેઽજ્ઞાનાદવજાનન્તિ યત્ સદા । 18.26 ।
તસ્માદેકો વાયુરેવ ધર્મે ભાગવતે સ્થિરઃ ।
લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી ચેતિ પરશુક્લત્રયં શ્રુતમ્ । 18.27 ।
સર્વમેતચ્ચ કથિતં તત્રતત્રામિતાત્મના ।
વ્યાસેનૈવ પુરાણેષુ ભારતે ચ સ્વસં વિદા । 18.28 ।
યદા તે સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રવેદિનો રાજપુત્રકાઃ ।
બભૂવૂ રઙ્ગમધ્યે તાન્ ભારદ્વાજોઽપ્યદર્શયત્ । 18.29 ।
રક્તચન્દનસત્પુષ્પવસ્ત્રશસ્ત્રગુલ્ . ઓદનૈઃ ।
સમ્પૂજ્ય ભાર્ગવં રામમનુજજ્ઞે કુમારકાન્ । 18.30 ।
તે ભીષ્મદ્રોણવિદુરગાન્ધારીધૃતરાષ્ટ્રકાન્ ।
સરાજમણ્ડલાન્ નત્વા કુન્તીં ચાદર્શયઞ્છ્રમમ્ । 18.31 ।

સર્વૈઃ પ્રદર્શિતેઽસ્ત્રે તુ દ્રોણાદાત્તમહાસ્ત્રવિત્ ।
દ્રૌણિરસ્ત્રાણ્યમેયાનિ દર્શયામાસ ચાધિકમ્ । 18.32 ।
તતોઽપ્યતિતરાં પાર્થો દિવ્યાસ્ત્રાણિ વ્યદર્શયત્ ।
અવિધ્યન્માણ્સકે પાદે પક્ષિણઃ પક્ષ્મ એવ ચ ।
એવમાદીનિ ચિત્રાણિ બહૂન્યેષ વ્યદર્શયત્ । 18.33 ।
ચ્ચિવ્.તદૈવ કર્ણ આગત્ય રામોપાત્તાસ્ત્રસમ્પદમ્ ।
દર્શયન્નધિકઃ પાર્થાદભૂદ્ રાજન્યસં સદિ । 18.34 ।
કુન્તી નિજં સુતં જ્ ઞાત્વા લજ્જયા નાવદચ્ચ તમ્ ।
પાર્થોઽસહં સ્તં યુદ્ધાયૈવાઽહ્વયામાસ સં સદિ । 18.35 ।
રણાયાક્ષત્રિયાહ્વાનં જ્ આનન્ ધર્મપ્રતીપકમ્ ।
ભીમો નિવાર્ય બીભત્સું કર્ણાયાદાત્ પ્રતોદકમ્ । 18.36 ।
અક્ષત્રસં સ્કારયુતો જાતોઽપિ ક્ષત્રિયે કુલે ।
ન ક્ષત્રિયો હિ ભવતિ યથા વ્રાત્યો દ્વિજોત્તમઃ । 18.37 ।
નિરુત્તરે કૃતે કર્ણે ભીમેનૈવ સુયોધનઃ ।
અભ્યષેચયદઙ્ગેષુ રાજાનં પિત્રનુજ્ઞયા ।
ધૃતરાષ્ટ્રઃ પક્ષપાતાત્ પુત્રસ્યાનુવશોઽભવત્ । 18.38 ।
અભિષિક્તે તદા કર્ણે પ્રાયાદધિરથઃ પિતા ।
સર્વરાજસદોમધ્યે વવન્દે તં વૃષા તદા ।
તુતુષુઃ કર્મણા તસ્ય સન્તઃ સર્વે સમાગતાઃ । 18.39 ।
ભીમદુર્યોધનૌ તત્ર શિક્ષાસન્દર્શનચ્છલાત્ ।
સમાદાય ગદે ગુર્વી સં રમ્ભાદભ્યુદીયતુઃ । 18.40 ।
દેવાસુરમનુષ્યાદિ જગદેતચ્ચરાચરમ્ ।
સર્વં તદા દ્વિધા ભૂતં ભીમદુર્યોધનાણ્સ્રયાત્ । 18.41 ।
દેવા દેવાનુકૂલાણ્સ્ચ ભીમમેવ સમાણ્સ્રિતાઃ ।
અસુરા આસુરાણ્સ્ચૈવ દુર્યોધનસમાણ્સ્રયાઃ ।
દ્વિધાભૂતા માનુષાણ્સ્ચ દેવાસુરવિભેદતઃ । 18.42 ।
જય ભીમ મહાબાહો જય દુર્યોધનેતિ ચ ।
હુઙ્કારાં શ્ચૈવ ભિટ્કારાં શ્ચક્રુર્દેવાસુરા અપિ । 18.43 ।
દૃષ્ટ્વા જગત્ સુસં રબ્ધં દ્રોણોઽથ દ્વિજસત્તમઃ ।
નેદં જગદ્ વિનશ્યેત ભીમદુર્યોધનાણ્સ્રયાત્ ।
ચ્ચ્વ્.ઇતિ પુત્રેણ તૌ વીરૌ ન્યવારયદરિન્દમૌ । 18.44 ।
સ્વકીયાયાં સ્વકીયાયાં યોગ્યતાયાં નતુ ક્વચિત્ ।
યુવયોઃ સમ ઇત્યુક્ત્વા દ્રૌણિરેતૌ ન્યવારયત્ ।
દ્રોણાજ્ઞયા વારિતૌ તૌ યયતુઃ સ્વં સ્વમાલયમ્ । 18.45 ।
સુરાસુરાન્ સુસં રબ્ધાન્ કાલેન દ્રક્ષ્યથેતિ ચ ।
બ્રહ્મા નિવાર્ય સસુરો યયૌ સેશઃ સ્વમાલયમ્ । 18.46 ।
કર્ણં હસ્તે પ્રગૃહ્યૈવ ધાર્તરાષ્ટ્રો ગૃહં યયૌ ।
પાર્થં હસ્તે પ્રગૃહ્યૈવ ભીમઃ પ્રાયાત્ સ્વમાલયમ્ । 18.47 ।
પાર્થેન કર્ણો હન્તવ્ય ઇત્યાસીદ્ ભીમનિશ્ચયઃ ।
વૈપરીત્યેન તસ્યાઽસીદ્ દુર્યોધનવિનિશ્ચયઃ ।

તદર્થં નીતિમતુલાં ચક્રતુસ્તાવુભાવપિ । 18.48 ।
તથોત્કર્ષે ફલ્ગુનસ્ય યશસો વિજયસ્ય ચ ।
ઉદ્યોગ આસીદ્ ભીમસ્ય ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય ચાન્યથા । 18.49 ।
ભીમાર્થં કેશવોઽન્યે ચ દેવાઃ ફલ્ગુનપક્ષિણઃ ।
આસન્ યથૈવ રામાદ્યાઃ સઙ્ગ્રહેણ હનૂમતઃ ।
સુરાઃ સુગ્રીવપક્ષસ્થાઃ પૂર્વમાસં સ્તથૈવ હિ । 18.50 ।
તદર્થમેવ ભીમસ્ય હ્યનુજત્વં સુરેશ્વરઃ ।
આપ પૂર્વાનુતાપેન તેન ભીમસ્તથાઽકરોત્ । 18.51 ।
દુર્યોધનાર્થં કર્ણસ્ય પક્ષિણો દૈત્યદાનવાઃ ।
આસુઃ સર્વે ગ્લહાવેતાવાસતુઃ કર્ણફલ્ગુનૌ । 18.52 ।
અથ પૃષ્ટો દક્ષિણાર્થં દ્રોણ આહ કુમારકાન્ ।
બદ્ધ્વા પાઞ્ચાલરાજાનં દત્તેત્યૂચુસ્તથેતિ તે । 18.53 ।
તે ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ કર્ણેન સહિતાઃ પાણ્ડવા અપિ ।
યયુર્દ્રોણેન સહિતાઃ પાઞ્ચાલનગરં પ્રતિ । 18.54 ।
ચ્ચ્વિ.અથાઽહ ભીમઃ સામર્થ્યવિવેકાભીપ્સયા ગુરુમ્ ।
ગર્વ એષ કુમારાણામનિવાર્યો દ્વિજોત્તમ ।
ગચ્છન્ત્વેતેઽગ્રતો નૈષાં વશગો દ્રુપદો ભવેત્ । 18.55 ।
નિવૃત્તેષ્વકૃત્ આર્થેષુ વયં બદ્ધ્વા રિપું તવ ।
આનયામ ન સન્દેહ ઇતિ તસ્થૌ સસોદરઃ । 18.56 ।
સદ્રોણકેષુ પાર્થેષુ સ્થિતેષ્વન્યે સસૂતજાઃ ।
યયુરાત્તપ્રહરણાઃ પાઞ્ચાલાન્તઃ પુરં દ્રુતમ્ । 18.57 ।
કુમારાન્ ગ્રહણેપ્સૂં સ્તાનુપયાતાનુદીક્ષ્ય સઃ ।
અક્ષોહિણીત્રિતયયુઽ ન્ નિસ્સૃતો દ્રુપદો ગૃહાત્ । 18.58 ।
તે શરૈરભિવર્ષન્તઃ પરિવાર્ય કુમારકાન્ ।
અર્દયામાસુરુદ્દ્વૃત્ત્ આન્ સ્ત્રિયો બાલાણ્સ્ચ સર્વશઃ । 18.59 ।
હર્મ્યસં સ્થાઃ સ્ત્રિયો બાલા ગ્રાવભિર્મુસલૈરપિ ।
અત્યર્થમર્દયામાસુઃ કુમારાન્ સુસુખેધિતાન્ । 18.60 ।
દ્રુપદસ્ય વરો હ્યસ્તિ સૂર્યદત્તસ્તપોબલાત્ ।
આ યોજનાત્ પુરમુપ ન ત્વા જેષ્યતિ કશ્ચન । 18.61 ।
ઇતિ તેન વરેણૈવ સુખસં વર્દ્ધિતાણ્સ્ચ તે ।
ભગ્નાઃ કુમારા આવૃત્ય દુદ્રુવુર્યત્ર પાણ્ડવાઃ । 18.62 ।
સ્ત્રીબાલવૃદ્ધસહિતૈઃ પાઞ્ચાલૈરપ્યનુદ્રુતાઃ ।
ભીમાર્જુનેતિ વાણ્સન્તો યયુર્યત્ર સ્મ પાણ્ડવાઃ । 18.63 ।
ત્ આન્ પ્રભગ્નાન્ સમાલોક્ય ભીમઃ પ્રહરતાં વરઃ ।
આરુરોહ રથં વીરઃ પુર આત્તશરાસનઃ । 18.64 ।
તમન્વયાદિન્દ્રસુતો યમૌ તસ્યૈવ ચક્રયોઃ ।
યુધિષ્ઠિરસ્તુ દ્રોણેન સહ તસ્થૌ નિરીક્ષકઃ । 18.65 ।
આયાન્તમગ્રતો દૃષ્ટ્વા ભીમમાત્તશરાસનમ્ ।
ચ્ચ્વિઇ.દુદ્રુવુઃ સર્વપાઞ્ચાલાઃ વિવિશુઃ પુરમેવ ચ । 18.66 ।
દ્રુપદસ્ત્વભ્યયાદ્ ભીમં સપુત્રઃ સારસેનયા ।

ચક્રરક્ષૌ તુ તસ્યાઽસ્તાં યુધામન્યૂત્તમૌજસૌ । 18.67 ।
ધાત્રર્યમાવેશયુતૌ વિશ્વાવસુપરાવસૂ ।
સુતૌ તસ્ય મહાવીર્યૌ સત્યજિત્ પૃષ્ઠતોઽભવત્ ।
સ મિત્રાં શયુતો વીરશ્ચિત્રસેનો મહારથઃ । 18.68 ।
અગ્રતસ્તુ શિખણ્ડ્યાગાદ્ રથોદારઃ શરાન્ ક્ષિપન્ ।
જનમેજયસ્તમન્વેવ પૂર્વં ચિત્રરથો હિ યઃ ।
ત્વષ્ટુરાવેશસં યુક્તઃ સ શરાનભ્યવર્ષત । 18.69 ।
ત્ આવુભૌ વિરથૌ કૃત્વા વિચાપૌ ચ વિવર્મકૌ ।
ભીમો જઘાન તાં સેનાં સવાજિરથકુઞ્જરામ્ । 18.70 ।
અથૈનં શરવર્ષેણ યુધામન્યૂત્તમૌજસૌ ।
અભીયતુસ્તૌ વિરથૌ ચક્રે ભીમો નિરાયુધૌ । 18.71 ।
હસ્તપ્રાપ્તં ચ પાઞ્ચાલં નાગ્રહીત્ સ વૃકોદરઃ ।
ગુર્વર્થામર્જુનસ્યોર્વી પ્રતિજ્ઞાં કર્તુમપ્યૃત્ આમ્ ।
માનભઙ્ગાય કર્ણસ્ય પાર્થમેવ ન્યયોજયત્ । 18.72 ।
સ શરાન્ ક્ષિપતસ્તસ્ય પાઞ્ચાલસ્યાર્જુનો દ્રુતમ્ ।
પુપ્લુવે સ્યન્દને ચાપં છિત્વા તં ચાગ્રહીત્ ક્ષણાત્ ।
સિં હો મૃગમિવાઽદાય સ્વરથે ચાભિપેતિવાન્ । 18.73 ।
અથ પ્રકુપિતં સૈન્યં ફલ્ગુનં પર્યવારયત્ ।
જઘાન ભીમસ્તરસા તત્ સૈન્યં શરવૃષ્ટિભિઃ । 18.74 ।
અથ સત્યજિદભ્યાગાત્ પાર્થં મુઞ્ચઞ્છરાન્ બહૂન્ ।
તમર્જુનઃ ક્ષણેનૈવ ચક્રે વિરથકાર્મુકમ્ । 18.75 ।
ઘ્નન્તં ભીમં પુનઃ સૈન્યમર્જુનઃ પ્રાહ મા ભવાન્ ।
સેનામર્હતિ રાજ્ઞોઽસ્ય વીર હન્તુમશેષતઃ । 18.76 ।
ચ્ચ્વિઇઇ.સમ્બન્ધયોગ્યસ્તાતસ્ય સખાઽયં ન સુધાર્મિકઃ ।
નેષ્યામ એનમેવાતો ગુરોર્વચનગૌરવાત્ । 18.77 ।
સ્નેહપાણ્સં તતશ્ચક્રે બીભત્સૌ દ્રુપદોઽધિકમ્ ।
તતઃ સેનાં વિહાયૈવ ભીમો બીભત્સુમન્વયાત્ । 18.78 ।
મુક્તા કથઞ્ચિદ્ ભીમાસ્યાત્ સા સેના દુદ્રુવે ભયાત્ ।
દ્રુપદં સ્થાપયામાસાથાર્જુનો દ્રોણસન્નિધૌ । 18.79 ।
પપ્રચ્છૈનં તદા દ્રોણસખ્યમસ્ત્યુત નેતિ હ ।
અસ્તીદાનીમિતિ પ્રાહ દ્રુપદોઽઙ્ગિરસાં વરમ્ । 18.80 ।
અથાઽહ દ્રુપદં દ્રોણઃ સખ્યમિચ્છેઽક્ષયં તવ ।
નહ્યરાજ્ઞા ભવેત્ સખ્યં તવેતીદં કૃતં મયા । 18.81 ।
ન વિપ્રધર્મો યદ્ યુદ્ધમતસ્ત્વં ન મયા ધૃતઃ ।
શિષ્યૈરેતત્ કારિતં મે તવ સખ્યમભીપ્સતા । 18.82 ।
અતઃ સખ્યાર્થમેવાદ્ય ત્વદ્રાજ્યાર્દ્ધો હૃતો મયા ।
ગઙ્ગાયા દક્ષિણે કૂલે ત્વં રાજૈવોત્તરે ત્વહમ્ ।
નહ્યરાજત્વ એકસ્ય સખ્યં સ્યાદાવયોઃ સખે । 18.83 ।
ઇત્યુક્ત્વોન્મુચ્ય તં દ્રોણો રાજ્યાર્દ્ધં ગૃહ્ય ચામુતઃ ।
યયૌ શિષ્યૈર્નાગપુરં ન્યવસત્ સુખમત્ર ચ ।