Mahabharata · Chapter 9.2

visṛṣṭāsvatha nārīṣu dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ /
vilalāpa mahārāja duḥkhādduḥkhataraṃ gataḥ //

sadhūmamiva niḥśvasya karau dhunvanpunaḥpunaḥ /
bahu sañcintayitvā tu sañjayaṃ vākyamabravīt //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

aho bata mahadduḥkhaṃ yadahaṃ pāṇḍavānraṇe /
kṣemiṇaścāvyayāṃścaiva tvattaḥ sūta śṛṇomi vai //

vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama /
yacchrutvā nihatānputrāndīryate na sahasradhā //

cintayitvā vacasteṣāṃ bālakrīḍāṃ ca sañjaya /
adya caiva hatāñśrutvā dīryate me bhṛśaṃ manaḥ //

andhatvādyadi putrāṇāṃ na me rūpinidarśanam /
putrasnehakṛtā prītirnityameteṣu dhāritā //

bālabhāvamatikramya yauvanasthāṃśca tānaham /
śriyaṃ prāptāṃśca tāñśrutvā hṛṣṭa āsaṃ tadā'nagha //

tānadya nihatāñśrutvā hataiśvaryānhataujasaḥ /
na labheyaṃ kvacicchāntiṃ putrādhibhirabhiplutaḥ //

ehyehi vatsa rājendra mamānāthasya putraka /
tvayā hīno mahābāho kāṃ nu yāsyāmyahaṃ gatim //

kathaṃ tvaṃ pṛthivīpālāṃstyaktvā tāta samāgatān /
śeṣe vinihato bhūmau prākṛtaḥ kunṛpo yathā //

gatirbhūtvā mahārāja jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathā /
andhaṃ vṛdvaṃ ca māṃ vīra vihāya kva nu yāsyasi //

sā kṛpā sā ca te prītiḥ sā ca rājasu mānitā /
kathaṃ tvaṃ nihataḥ pārthaiḥ saṃyugeṣvaparājitaḥ //

ko nu māmutthitaḥ kāle tātatāteti vakṣyati /
mahārājeti satataṃ lokanātheti cāsakṛt //

pariṣvajya ca kaṃ kaṇṭhe snehena klinnalocanaḥ /
anuśāstā'smi kauravya tatsādhu vadame vacaḥ //

nanu nāmāhamaśrauṣaṃ vacanaṃ tava putraka /
bhūyasī mama pṛthvīyaṃ tāta pārthasya no tathā //

bhagadattaḥ kṛpaḥ śalya āvantyo'tha jayadrathaḥ /
bhūriśravāḥ somadatto mahārājaśca bāhlikaḥ //

aśvatthāmā ca bhojaśca māgadhaśca mahābalaḥ /
bṛhadbalaśca krāthaśca śakuniścāpi saubalaḥ //

mlecchāśca śatasāhasrāḥ śakāśca yavanaiḥ saha /
sudakṣiṇaśca kāmbhojastrigartādhipatistathā //

bhīṣmaḥ pitāmahaścaiva bhāradvājo'tha gautamaḥ /
śrutāyuścāśrutāyuśca śatāyuścāpi vīryavān //

jalasandho'thārṣyaśṛṅgī rākṣasaścāpyalāyudhaḥ /
alambuso vīrabāhuḥ subāhuśca mahārathaḥ //

ete cānye ca bahavo rājāno rājasattama /
madarthaṃ prahariṣyanti prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca //

teṣāṃ madhye sthito yuddhe bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ /
yodhayiṣyāmyahaṃ pārthānpāñcālāṃścaiva sarvaśaḥ //

cedīṃśca nṛpaśārdūla draupadeyāṃśca saṃyuge /
sātyakiṃ kuntibhojaṃ ca rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam //

eko'pyeṣāṃ mahārāja samarthaḥ sannivāraṇe /
samare pāṇḍaveyānāṃ saṅkruddho hyabhidhāvatām //

kiṃ punaḥ sahitā vīrāḥ kṛtavairāśca pāṇḍavaiḥ /
athavā sarva evaite pāṇḍavasyānuyāyibhiḥ //

yotsyante saha rājendra haniṣyanti ca tānmṛdhe /
karṇa eko mayā sārdhaṃ nihaniṣyati pāṇḍavān //

te vai nṛpatayo vīrāḥ sthāsyanti mama śāsane //

yaśca teṣāṃ praṇetā vai vāsudevo mahābalaḥ /
na sa sannahyate rājanniti māmabravīdvacaḥ //

evaṃ ca vadataḥ sūta bahuśo mama sannidhau /
yuktito hyanupaśyāmi nihatānpāṇ़ḍavānraṇe //

teṣāṃ madhye sthitā yatra hanyante mama putrakāḥ /
vyāyacchamānāḥ samare kimanyadbhāgadheyataḥ //

bhīṣmaśca nihato yatra lokanāthaḥ pratāpavān /
śikhaṇ़ḍinaṃ samāsādya mṛgendra iva jambukam //

droṇaśca brāhmaṇo yatra sarvaśastrāstrapāragaḥ /
nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṅkhye kimanyadbhāgadheyataḥ //

karṇaśca nihataḥ saṅkhye divyāstrajño mahābalaḥ / bhūriśravā hato patra somadattaśca saṃyuge /
bāhlikaśca mahārāja kimanyadbhāgadheyataḥ //

bhagadatto hato yatra gajayuddhaviśāradaḥ /
jayadrathaśca nihataḥ kimanyadbhāgadheyataḥ //

sudakṣiṇo hato yatra jalasandhaśca pauravaḥ /
śrutāyuścāśrutāyuśca kimanyadbhāgadheyataḥ //

mahābalastathā pāṇḍyaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ /
nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṅkhye kimanyadbhāgadheyataḥ //

bṛhadbalo hato yatra māgadhaśca mahābalaḥ /
ugrāyudhaśca vikrāntaḥ pratimānaṃ dhanuṣmatām //

āvantyo nihato yatra traigartaśca janādhipaḥ /
saṃśaptakāśca nihatāḥ kimanyadbhāgadheyataḥ //

alambusastathā rājanrākṣasaścāpyalāyudhaḥ /
ārṣyaśṛṅgiśca nihataḥ kimanyadbhāgadheyataḥ //

nārāyaṇā hatā yatra gopālā yuddhadurmadāḥ /
mlecchāśca bahusāhasrāḥ kimanyadbhāgadheyataḥ //

śakuniḥ saubalo yatra kaitavyaśca mahābalaḥ /
nihataḥ sabalo vīraḥ kimanyadbhāgadheyataḥ //

ete cānye ca bahavaḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ / rājāno rājaputrāśca śūrāḥ parighabāhavaḥ /
nihatā bahavo yatra kimanyadbhāgadheyataḥ //

yatra śūrā maheṣvāsāḥ kṛtāstrā yudvadurmadāḥ /
bahavo nihatāḥ sūta mahendrasamavikramāḥ //

nānādeśasamāvṛttāḥ kṣatriyā yatra sañjaya /
nihatāḥ samare sarve kimanyadbhāgadheyataḥ //

putrāśca me vinihatāḥ pautrāścaiva mahābalāḥ /
vayasyā bhrātaraścaiva kimanyadbhāgadheyataḥ //

bhāgadheyasamāyukto dhruvamutpadyate naraḥ /
yastu bhāgyasamāyuktaḥ sa śubhaṃ prāpnuyānnaraḥ //

ahaṃ viyuktastairbhāgyaiḥ putraiścaiveha sañjaya /
kathamadya bhaviṣyāmi vṛddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ //

nānyadatra paraṃ manye vanavāsādṛte prabho /
so'haṃ vanaṃ gamiṣyāmi nirbandhurjñātisankṣaye //

na hi me'nyadbhavecchreyo vanābhyupagamādṛte /
imāmavasthāṃ prāptasya lūnapakṣasya sañjaya //

duryodhano hato yatra śalyaśca nihato yudhi /
duḥśāsano viviṃśaśca vikarṇaśca mahābalaḥ //

kathaṃ hi bhīmasenasya śroṣye'haṃ śabdamuttamam /
ekena samare yena hataṃ putraśataṃ mama //

asakṛdvadatastasya duryodhanavadhena ca /
duḥkhaśokābhisantapto na śroṣye paruṣā giraḥ //
vaiśampāyana uvāca /

evaṃ sa śokasantaptaḥ pārthivo hatabāndhavaḥ /
muhurmuhurmuhyamānaḥ putrādhibhirabhiplutaḥ //

vilapya suciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ /
dīrghamuṣṇaṃ sa niḥśvasya cintayitvā parābhavam //

duḥkhena mahatā rājansantapto bharatarṣabhaḥ /
punargāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchadyathātatham //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

bhīṣmadroṇau hatau śrutvā sūtaputraṃ ca pātitam /
senāpatiṃ praṇetāraṃ kamakurvata māmakāḥ //

yaṃ yaṃ senāpraṇetāraṃ yudhi kurvanti māmakāḥ /
acireṇaiva kālena taṃ taṃ nighnanti pāṇḍavāḥ //

raṇamūrdhni hato bhīṣmaḥ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā /
evameva hato droṇaḥ sarveṣāmeva paśyatām //

evameva hataḥ karṇaḥ sūtaputraḥ pratāpavān /
sarājakānāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā //

pūrvamevāhamukto vai vidureṇa mahātmanā /
duryodhanāparādhena prajeyaṃ vinaśiṣyati //

kecinna samyakpaśyanti mūḍhāḥ samyagavekṣya ca /
tadidaṃ mama mūḍhasya tathābhūtaṃ vacaḥ sma tat //

yadabravītsa dharmātmā viduro dīrghadarśivān /
tattathā samanuprāptaṃ vacanaṃ satyavādināḥ //

daivopahatacittena yanmayā'nuṣṭhitaṃ purā /
anayasya phalaṃ tasya brūhi gāvalgaṇe punaḥ //

ko vā mukhamanīkānāmāsītkarṇo nipātite /
arjunaṃ vāsudevaṃ ca ko vā pratyudyayau rathī //

ke'rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ madrarājasya saṃyuge /
vāmaṃ ca yodvukāmasya ke vā vīrasya pṛṣṭhataḥ //

kathaṃ ca vaḥ sametānāṃ madrarājo mahārathaḥ /
nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṅkhye putro vā mama sañjaya //

brūhi sarvaṃ yathātattvaṃ bharatānāṃ mahākṣayam /
yathā ca nihataḥ saṅkhye putro duryodhano mama //

pāñcālāśca yathā sarve nihatāḥ sapadānugāḥ /
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadyāḥ pañca cātmajāḥ //

pāṇḍavāśca yathā muktāstathobhau mādhavau yudhi /
kṛpaśca kṛtavarmā ca bhāradvājasya cātmajaḥ //

yadyathā yādṛśaṃ caiva yuddhaṃ vṛttaṃ ca sāmpratam /
akhilaṃ śrotumicchāmi kuśalo hyasi sañjaya //

śṛṇu rājannavahito yathāvṛtto mahānkṣayaḥ /
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca samāsādya parasparam //

nihate sūtaputre tu pāṇḍavena mahātmanā /
vidruteṣu ca sainyeṣu samānīteṣu cāsakṛt //

ghore manuṣyadehānāmājau naravarakṣaye /
yattatkarṇe hate pārthaḥ kasiṃhanādamathākarot //

tadā tava sutānrājanprāviśatsumahadbhayam //

na sandhātumanīkāni na caivātha parākrame /
āsīdbuddhirhate karṇe tava yodhasya kasyacit //

vaṇijo nāvi bhinnāyāmagādhe vipluvā iva /
apāre pāramicchanto hate dvīpe kirīṭinā //

sūtaputro hate rājanvitrastāḥ śaravikṣatāḥ /
anāthā nāthamicchanto mṛgāḥ siṃhārditā iva //

bhagnaśṛṅgā iva vṛṣā śīrṇadaṃṣṭrā ivoragāḥ /
pratyupāyāma sāyāhne nirjitāḥ savyasācinā //

hatapravīrā vidhvastā nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ /
sūtaputre hate rājanputrāste prādravaṃstataḥ //

vidhvastakavacanāḥ sarve kāndiśīkā vicetasaḥ /
anyonyamabhinighnanto vīkṣamāṇā bhayāddiśaḥ //

māmeva nūnaṃ bībhatsurmāmeva ca vṛkodaraḥ /
abhiyātīti manvānāḥ peturmamluśca bhārata //

aśvānanye gajānanye rathānanye mahārathāḥ /
āruhya javasampannāḥ pādātānprajahurbhayāt //

kuñjaraiḥ syandanā bhagnāḥ sādinaśca mahārathaiḥ /
padātisaṅghāścāśvaughaiḥ palāyadbhirbhṛśaṃ hatāḥ //

vyālataskarasaṅkīrṇe sārthahīnā yathā vane /
tathā tvadīyā nihate sūtaputre padā'bhavan //

hatārohāstathā nāgāśchinnahastāstathā'pare /
sarvaṃ pārthamayaṃ lokamapaśyanvai bhayārditāḥ //

tānprekṣya dravataḥ sarvānbhīmasenabhayārditān /
duryodhano'tha svaṃ sūtaṃ hāhākṛtvaivamabravīt //

nātikramiṣyate pārtho dhanuṣpāṇimavasthitam /
jaghane yudhyamānaṃ māṃ tūrṇamaśvānpracodaya //

samare yudhyamānaṃ hi kaunteyo māṃ dhanañjayaḥ /
notsahetāpyatikrāntuṃ velāmiva mahārṇavaḥ //

adyārjunaṃ sagovindaṃ māninaṃ ca vṛkodaram /
nihatya śiṣṭāñśatrūṃśca karṇasyānṛṇyamāpnuyām //

tacchrutvā kururājasya śūrāryasadṛśaṃ vacaḥ /
sūto hemaparicchannāñśanairaśvānacodayat //

gajāśvarathahīnāstu pādātāścaiva māriṣa /
pañcaviṃśatisāhasrāḥ prādravañśanakairiva //

tānbhīmasenaḥ saṅkruddho dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ /
balena caturaṅgeṇa parikṣipyāhanaccharaiḥ //

pratyayudhyaṃstu te sarve bhīmasenaṃ sapārṣatam /
pārthapārṣatayoścānye jagṛhustatra nāmanī //

akrudhyata raṇe bhīmastairmṛdhe pratyavasthitaiḥ /
so'vatīrya rathāttūrṇaṃ gadāpāṇirayudhyata //

na tānrathastho bhūmiṣṭhāndharmāpekṣī vṛkodaraḥ /
yodhayāmāsa kaunteyo bhujavīryamupāśritaḥ //

jātarūpaparicchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām /
nyavadhīttāvakānsarvāndaṇḍapāṇirivāntakaḥ //

padātayo hi saṃrabdhāstyaktajīvitabāndhavāḥ /
bhīmamabhyadravansaṅkhye pataṅgā iva pāvakam //

āsādya bhīmasenaṃ te saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ /
vineduḥ sahasā dṛṣṭvā bhūtagrāmā ivāntakam //

śyenavadvyacaradbhīmaḥ khaṅgena gadayā tathā /
pañcaviṃśatisāhasrāṃstāvakānāṃ vyapothayat //

hatvā tatpuruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ /
dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya punastasthau mahābalaḥ //

dhanañjayo rathānīkamanvapadyata vīryavān //

mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiśca mahābalaḥ /
javenābhyapatanhṛṣṭā ghnanto dauryodhanaṃ balam //

tasyāśvavāhānsubahūṃste nihatya śitaiḥ śaraiḥ /
tamanvadhāvaṃstvaritāstatra yuddhamavartata //

tato dhanañjayo rājanrathānīkamagāhata /
viśrutaṃ triṣu lokeṣu gāṇḍīvaṃ vyākṣipandhanuḥ //

kṛṣṇasārathimāyāntaṃ dṛṣṭvā śvetahayaṃ ratham /
arjunaṃ cāpi yodvāraṃ tvadīyāḥ prādrāvanbhayāt //

viprahīnarathāśvāśca śaraiśca parivāritāḥ /
pañcaviṃśatisāhasrāḥ pārthamārcchanpadātayaḥ //

hatvā tatpuruṣānīkaṃ pāñcālānāṃ mahārathaḥ /
bhīmasenaṃ puraskṛtya na cirātpratyadṛśyata //

mahādhanurdharaḥ śrīmānamitragaṇamardanaḥ /
putraḥ pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumno mahāyaśāḥ //

pārāvatasavarṇāśvaṃ kovidāravaradhvajam /
dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe dṛṣṭvā tvadīyāḥ prādravanbhayāt //

gāndhārarājaṃ śrīghrāstramanusṛtya yaśasvinau /
acirātpratyadṛśyetāṃ mādrīputrau sasātyakī //

cekitānaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāśca māriṣa /
hatvā tvadīyaṃ sumahatsainyaṃ śaṅkhānathādhaman //

te sarve tāvakānprekṣya dravato vai parāṅmukhān /
abhyadhāvanta nighnanto vṛṣāñcitvā vṛṣā iva //

senāvaśeṣaṃ taṃ dṛṣṭvā tava putrasya pāṇḍavaḥ /
avasthitaṃ savyasācī cukrodha balavannṛpa //

tata enaṃ śarai rājansahasā samavākirat /
rajasā codgatenātha na sma kiñcana dṛśyate //

andhakārīkṛte loke śarībhūte mahītale /
diśaḥ sarvā mahārāja tāvakāḥ prādravanbhayāt //

bhajyamāneṣu sarveṣu kururājo viśāmpate /
pareṣāmātmanaścaiva sainye te samupādravat //

tato duryodhanaḥ sarvānājuhāvātha pāṇḍavān /
yuddhāya bharataśreṣṭha devāniva purā baliḥ //

ta enamabhigarjantaṃ sahitāḥ samupādravan /
nānāśastrasṛjaḥ kruddhā bhartsayanto muhurmuhuḥ //

duryodhano'pyasambhrāntastānarīnvyadhamaccharaiḥ //

tatrādbhutamaparaśyāma tava putrasya pauruṣam /
yadenaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekurativartitum //

nātidūrāpayātaṃ ca kṛtabuddhi palāyane /
duryodhanaḥ svakaṃ sainyamapaśyakadbhṛśavikṣatam //

tato'vasthāpya rājendra kṛtabuddhistavātmajaḥ /
harṣayanniva tānyodhāṃstato vacanamabravīt //

na taṃ deśaṃ prapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu ca /
yatra yātānna vo hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ //

svalpaṃ caiva balaṃ teṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau /
yadi sarve'pi tiṣṭhāmo dhruvaṃ no vijayo bhavet //

viplayātāṃstu vo bhinnānpāṇḍavāḥ kṛtakilpiṣān /
anusṛtya haniṣyanti śreyoḥ na samare vadhaḥ //

sukhaḥ sāṅgrāmiko mṛtyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyatām /
mṛto duḥkhaṃ na jānīte pretya cānantyamaśnute //

śṛṇvantu kṣatriyāḥ sarve yāvanto'tra samāgatāḥ /
dviṣato bhīmasenasya vaśameṣyatha vidrutāḥ //

pitāmahairācaritaṃ na dharmaṃ hātumarhatha /
nānyatkarmāsti pāpīyaḥ kṣatriyasya palāyanāt //

na yudvadharmācchreyānhi panthāḥ svargasya kauravāḥ /
sucireṇārjitām̐lokānsadyo yuddhātsamaśnute //

tasya tadvacanaṃ rājñaḥ pūjayitvā mahārathāḥ / punarevābhyavartanta kṣatriyāḥ pāṇḍavānprati /
parājayamamṛṣyanta kṛtacittāśca vikrame //

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ punareva sudāruṇam /
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca devāsuraraṇopamam //

yudhiṣṭhirapurogāṃśca sarvasainyena pāṇḍavān / anvadhāvanmahārāja putro duryodhanastava // ] //