Mahabharata · Chapter 9.1

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet //
janamejaya uvāca /

evaṃ nipātite karṇe samare savyasācinā /
alpāvaśiṣṭāḥ kuravaḥ kimakurvata vai dvija //

vidīryamāṇaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā rājā suyodhanaḥ /
pāṇḍavaiḥ prāptakālaṃ ca kiṃ prāpadyata kauravaḥ //

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tadācakṣva dvijottama /
na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaścaritaṃ mahat //
vaiśampāyana uvāca /

tataḥ karṇe hate rājandhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ /
bhṛśaṃ śokārṇave magno nirāśaḥ sarvato'bhavat //

hākarṇa hākarṇa iti śocamāno muhurmuhuḥ /
kṛcchrātsvaśibiraṃ prāyādvataśiṣṭairnṛpaiḥ saha //

sa samāśvāsyamāno'pi hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ /
rājanvibhūtimicchadbhiḥ sūtaputramanusmaran //

sa daivaṃ balavanmatvā prabhāte vimale sati /
saṅgrāme niścayaṃ kṛtvā punaryudvāya niryayau //

śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā vidhivadrājasattamam /
raṇāya niryayau rājā hataśiṣṭairnṛpaiḥ saha //

tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ /
babhūva bharataśreṣṭha devāsuraraṇopamam //

tataḥ śalyo mahārāja kṛtvā kadanamāhave /
pāṇḍusainye'tha madhyāhne dharmarājena pātitaḥ //

tato duryodhano rājā hatabandhū raṇājirāt /
apasṛtya hadaṃ ghoraṃ viveśa ripujādbhuyāt //

athāparāhṇe tasyāhnaḥ parivārya mahārathaiḥ /
hadādāhūya yudvāya bhīmasenena pātitaḥ //

tasmiṃstu nihate vīre maheṣvāsāstrayo raṇe /
kṛtavarmā kṛpo drauṇirjaghnuḥ pāṇḍavasainikān //

tataḥ pūrvāhṇasamaye śibirādetya sañjayaḥ /
praviveśa purīṃ dīno duḥkhaśokasamanvitaḥ //

sa praviśya purīṃ sūto bhūjāvucchritya duḥkhitaḥ /
vepamānastato rājñaḥ pravipreśa niveśanam //

dhāvataścāpyapaśyaxxx tatratyānpuruṣarṣabhān /
naṣṭacittānivonmattāñśokena bhṛśaduḥkhitān //

dṛṣṭvaiva ca narāñśīghraṃ vyājahārātiduḥkhitaḥ /
aho bata vipanno'smi nidhanena mahātmanaḥ //

aho subalavānkālo gatiśca paramā tathā /
śukratulyabalāḥ sarve yatrāhanyanta pārthivāḥ //

taṃ dṛṣṭvaiva pure rājañjanaḥ sarvaḥ sma sañjayam /
praruroda bhayodvigno hā rājanniti susvaram //

ākumāraṃ naravyāghra tatpuraṃ vai samantataḥ /
ārtanādaṃ mahaccakre śrutvā vinihataṃ nṛpam //

tathā sa vihvalaḥ sūtaḥ praviśya nṛpatikṣayam /
dadarśa nṛpatiśreṣṭhaṃ prajñācakṣuṣamīśvaram //

dṛṣṭvā cāsīnamanaghaṃ samantātparivāritam / snuṣāmirbharataśreṣṭha gāndhāryā vidureṇa ca /
tathā'nyaiśca suhṛdbhiśca jñātimiśca hitaiṣibhiḥ //

tameva cārthaṃ dhyāyantaṃ karṇasya nidhanaṃ prati /
rudannevābravīdvākyaṃ rājānaṃ janamejaya //

nātihṛṣṭamanāḥ sūto bāṣpasandigdhayā girā /
sañjayo'haṃ naravyāghra namaste bharatarṣabha //

madrādhipo hataḥ śalyaḥ śakuniḥ saubalastathā /
ulūkaḥ puruṣavyāghra kaitavyo dṛḍhavikramaḥ //

saṃśaptakā hatāḥ sarve kāmbhojāśca śakaiḥ saha /
mlecchāśca pārvatīyāśca yavanāśca nipātitāḥ //

prācyā hatā mahārāja dākṣiṇātyāśca sarvaśaḥ / udīcyāśca hatāḥ sarve pratīcyāśca narottamāḥ /
rājāno rājaputrāśca sarve vinihatā nṛpa //

karṇaputro hataḥ śūraḥ satyaseno mahābalaḥ //

duryodhano hato rājā yayoktaṃ pāṇḍavena ha /
xxxxxx mahārāja śete pāṃsuṣu rūṣitaḥ //

xxxxxx hato xxx jañśikhaṇḍī cāparājitaḥ /
uttamauja yudhāmanyustathā sarve prabhadrakāḥ //

pāñcālaśca naravyāghra cedayaśca niṣūditāḥ /
tava putrā hatāḥ sarve draupadeyāśca bhārata //

narā vinihatāḥ sarve gajāśca vinipātitāḥ /
rathinatra naravyāghra hayāśca nihatā yudhi //

nixxxx śibiraṃ rāvañjāvakānāṃ kṛtaṃ prabho /
pāṇḍavānāṃ ca śūrāṇāṃ samāsādya parasparam //

xxxx srīśeṣamabhavajjagatkālena mohitam /
sapta pāṇ़ḍavataḥ śiṣṭā dhārtarāṣṭrāstrayorathāḥ //

te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo'tha sātyakiḥ /
kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiśca jayatāṃ varaḥ //

ete śeṣā mahārāja rathino nṛpasattama /
akṣauhiṇīnāmaṣṭānāṃ daśānāṃ ca na saṃśayaḥ //

ete śeṣā mahārāja sarve'nye nidhanaṃ gatāḥ / kālena nihataṃ sarvaṃ jagadvai bharatarṣabha /
duryodhanaṃ vai purataḥ kṛtvā sarve narā hatāḥ //
vaiśampāyana uvāca /

etacchrutvā vacaḥ krūraṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ /
nipapāta sa rājendro gatasatvo mahītale //

tasminnipatite vīre viduro'pi mahāyaśāḥ /
nipapāta mahārāja śokavyasanakarśitaḥ //

gāndhārī ca mahābhāgā sarvāśca kuruyoṣitaḥ /
patitāḥ sahasā bhūmau śrutvā ghorataraṃ vacaḥ //

niḥsañjñaṃ patitaṃ bhūmau tadā'sīdrājamaṇḍalam /
vilāpamuktopahataṃ citraṃ nyastaṃ paṭe yathā //

kṛcchreṇa tu tato rājā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ /
śanairalabhata prāṇānputravyasanakarśitaḥ //

labdhvā tu sa nṛpaḥ prāṇānvepamānaḥ suduḥkhitaḥ /
nirīkṣya ca diśaḥ sarvāḥ kṣattāraṃ vākyamabravīt //

viddhi kṣattarmahāprājña tvaṃ gatirbharatarṣabha / mamānāthasya subhṛśaṃ putrairhīnasya sarvaśaḥ /
evamuktvā tato bhūyo visañjño nipapāta ha //

taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā bāndhavā ye'sya kecana /
śītaiste siṣicustoyairvivyajurvyajanairapi //

sa tu dīrgheṇa kālena pratyāśvasto narādhipaḥ /
tūṣṇīmāsīnmahīpālaḥ putravyasanakarśitaḥ //

niḥśvasañjihmaga iva kumbhakṣipto'bhavannṛpaḥ //

sañjayo'pyarudattatra dṛṣṭvā rājānamāturam /
tathā sarvāḥ striyaścaiva gāndhārī ca yaśasvinī //

tato dīrgheṇa kālena viduraṃ vākyamabravīt /
dhṛtarāṣṭro naraśreṣṭha muhyamāno muhurmuhuḥ //

gacchantu yoṣitaḥ sarvā gāndhārī ca yaśasvinī /
tatheme suhṛdaḥ sarve muhyate me mano bhṛśam //

evamuktastataḥ kṣattā tāḥ striyo bharatarṣabha /
visarjayāmāsa śanairmuhyamānaḥ punaḥpunaḥ //

niścakramustataḥ sarvāḥ striyo bharatasattama /
suhṛdaśca tathā sarve dṛṣṭvā rājānamāturam //

tato narapatistatra labdhvā sañjñāṃ parantapaḥ / gatirme ko bhavedadya iti cintāsamākulaḥ /
apṛcchatsañjayaṃ tatra rodamānaṃ bhṛśāturam //

prāñjaliṃ sañjayaṃ dṛṣṭvā rodamānaṃ muhurmuhuḥ /
jñātīnstriyo'tha niryāpya praviśya viduraḥpunaḥ //

rājānaṃ śocamānastu taṃ śocantaṃ muhurmuhuḥ /
samāśvāsayata kṣattā vacasā madhureṇa ca //