મહાભારત · અધ્યાય 9.1

નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં ચૈવ તતો જયમુદીરયેત્ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

એવં નિપાતિતે કર્ણે સમરે સવ્યસાચિના ।
અલ્પાવશિષ્ટાઃ કુરવઃ કિમકુર્વત વૈ દ્વિજ ॥

વિદીર્યમાણં ચ બલં દૃષ્ટ્વા રાજા સુયોધનઃ ।
પાણ્ડવૈઃ પ્રાપ્તકાલં ચ કિં પ્રાપદ્યત કૌરવઃ ॥

એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું તદાચક્ષ્વ દ્વિજોત્તમ ।
ન હિ તૃપ્યામિ પૂર્વેષાં શૃણ્વાનશ્ચરિતં મહત્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતઃ કર્ણે હતે રાજન્ધાર્તરાષ્ટ્રઃ સુયોધનઃ ।
ભૃશં શોકાર્ણવે મગ્નો નિરાશઃ સર્વતોઽભવત્ ॥

હાકર્ણ હાકર્ણ ઇતિ શોચમાનો મુહુર્મુહુઃ ।
કૃચ્છ્રાત્સ્વશિબિરં પ્રાયાદ્વતશિષ્ટૈર્નૃપૈઃ સહ ॥

સ સમાશ્વાસ્યમાનોઽપિ હેતુભિઃ શાસ્ત્રનિશ્ચિતૈઃ ।
રાજન્વિભૂતિમિચ્છદ્ભિઃ સૂતપુત્રમનુસ્મરન્ ॥

સ દૈવં બલવન્મત્વા પ્રભાતે વિમલે સતિ ।
સઙ્ગ્રામે નિશ્ચયં કૃત્વા પુનર્યુદ્વાય નિર્યયૌ ॥

શલ્યં સેનાપતિં કૃત્વા વિધિવદ્રાજસત્તમમ્ ।
રણાય નિર્યયૌ રાજા હતશિષ્ટૈર્નૃપૈઃ સહ ॥

તતઃ સુતુમુલં યુદ્ધં કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ ।
બભૂવ ભરતશ્રેષ્ઠ દેવાસુરરણોપમમ્ ॥

તતઃ શલ્યો મહારાજ કૃત્વા કદનમાહવે ।
પાણ્ડુસૈન્યેઽથ મધ્યાહ્ને ધર્મરાજેન પાતિતઃ ॥

તતો દુર્યોધનો રાજા હતબન્ધૂ રણાજિરાત્ ।
અપસૃત્ય હદં ઘોરં વિવેશ રિપુજાદ્ભુયાત્ ॥

અથાપરાહ્ણે તસ્યાહ્નઃ પરિવાર્ય મહારથૈઃ ।
હદાદાહૂય યુદ્વાય ભીમસેનેન પાતિતઃ ॥

તસ્મિંસ્તુ નિહતે વીરે મહેષ્વાસાસ્ત્રયો રણે ।
કૃતવર્મા કૃપો દ્રૌણિર્જઘ્નુઃ પાણ્ડવસૈનિકાન્ ॥

તતઃ પૂર્વાહ્ણસમયે શિબિરાદેત્ય સઞ્જયઃ ।
પ્રવિવેશ પુરીં દીનો દુઃખશોકસમન્વિતઃ ॥

સ પ્રવિશ્ય પુરીં સૂતો ભૂજાવુચ્છ્રિત્ય દુઃખિતઃ ।
વેપમાનસ્તતો રાજ્ઞઃ પ્રવિપ્રેશ નિવેશનમ્ ॥

ધાવતશ્ચાપ્યપશ્યxxx તત્રત્યાન્પુરુષર્ષભાન્ ।
નષ્ટચિત્તાનિવોન્મત્તાઞ્શોકેન ભૃશદુઃખિતાન્ ॥

દૃષ્ટ્વૈવ ચ નરાઞ્શીઘ્રં વ્યાજહારાતિદુઃખિતઃ ।
અહો બત વિપન્નોઽસ્મિ નિધનેન મહાત્મનઃ ॥

અહો સુબલવાન્કાલો ગતિશ્ચ પરમા તથા ।
શુક્રતુલ્યબલાઃ સર્વે યત્રાહન્યન્ત પાર્થિવાઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વૈવ પુરે રાજઞ્જનઃ સર્વઃ સ્મ સઞ્જયમ્ ।
પ્રરુરોદ ભયોદ્વિગ્નો હા રાજન્નિતિ સુસ્વરમ્ ॥

આકુમારં નરવ્યાઘ્ર તત્પુરં વૈ સમન્તતઃ ।
આર્તનાદં મહચ્ચક્રે શ્રુત્વા વિનિહતં નૃપમ્ ॥

તથા સ વિહ્વલઃ સૂતઃ પ્રવિશ્ય નૃપતિક્ષયમ્ ।
દદર્શ નૃપતિશ્રેષ્ઠં પ્રજ્ઞાચક્ષુષમીશ્વરમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા ચાસીનમનઘં સમન્તાત્પરિવારિતમ્ । સ્નુષામિર્ભરતશ્રેષ્ઠ ગાન્ધાર્યા વિદુરેણ ચ ।
તથાઽન્યૈશ્ચ સુહૃદ્ભિશ્ચ જ્ઞાતિમિશ્ચ હિતૈષિભિઃ ॥

તમેવ ચાર્થં ધ્યાયન્તં કર્ણસ્ય નિધનં પ્રતિ ।
રુદન્નેવાબ્રવીદ્વાક્યં રાજાનં જનમેજય ॥

નાતિહૃષ્ટમનાઃ સૂતો બાષ્પસન્દિગ્ધયા ગિરા ।
સઞ્જયોઽહં નરવ્યાઘ્ર નમસ્તે ભરતર્ષભ ॥

મદ્રાધિપો હતઃ શલ્યઃ શકુનિઃ સૌબલસ્તથા ।
ઉલૂકઃ પુરુષવ્યાઘ્ર કૈતવ્યો દૃઢવિક્રમઃ ॥

સંશપ્તકા હતાઃ સર્વે કામ્ભોજાશ્ચ શકૈઃ સહ ।
મ્લેચ્છાશ્ચ પાર્વતીયાશ્ચ યવનાશ્ચ નિપાતિતાઃ ॥

પ્રાચ્યા હતા મહારાજ દાક્ષિણાત્યાશ્ચ સર્વશઃ । ઉદીચ્યાશ્ચ હતાઃ સર્વે પ્રતીચ્યાશ્ચ નરોત્તમાઃ ।
રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ સર્વે વિનિહતા નૃપ ॥

કર્ણપુત્રો હતઃ શૂરઃ સત્યસેનો મહાબલઃ ॥

દુર્યોધનો હતો રાજા યયોક્તં પાણ્ડવેન હ ।
xxxxxx મહારાજ શેતે પાંસુષુ રૂષિતઃ ॥

xxxxxx હતો xxx જઞ્શિખણ્ડી ચાપરાજિતઃ ।
ઉત્તમૌજ યુધામન્યુસ્તથા સર્વે પ્રભદ્રકાઃ ॥

પાઞ્ચાલશ્ચ નરવ્યાઘ્ર ચેદયશ્ચ નિષૂદિતાઃ ।
તવ પુત્રા હતાઃ સર્વે દ્રૌપદેયાશ્ચ ભારત ॥

નરા વિનિહતાઃ સર્વે ગજાશ્ચ વિનિપાતિતાઃ ।
રથિનત્ર નરવ્યાઘ્ર હયાશ્ચ નિહતા યુધિ ॥

નિxxxx શિબિરં રાવઞ્જાવકાનાં કૃતં પ્રભો ।
પાણ્ડવાનાં ચ શૂરાણાં સમાસાદ્ય પરસ્પરમ્ ॥

xxxx સ્રીશેષમભવજ્જગત્કાલેન મોહિતમ્ ।
સપ્ત પાણ઼્ડવતઃ શિષ્ટા ધાર્તરાષ્ટ્રાસ્ત્રયોરથાઃ ॥

તે ચૈવ ભ્રાતરઃ પઞ્ચ વાસુદેવોઽથ સાત્યકિઃ ।
કૃપશ્ચ કૃતવર્મા ચ દ્રૌણિશ્ચ જયતાં વરઃ ॥

એતે શેષા મહારાજ રથિનો નૃપસત્તમ ।
અક્ષૌહિણીનામષ્ટાનાં દશાનાં ચ ન સંશયઃ ॥

એતે શેષા મહારાજ સર્વેઽન્યે નિધનં ગતાઃ । કાલેન નિહતં સર્વં જગદ્વૈ ભરતર્ષભ ।
દુર્યોધનં વૈ પુરતઃ કૃત્વા સર્વે નરા હતાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા વચઃ ક્રૂરં ધૃતરાષ્ટ્રો જનેશ્વરઃ ।
નિપપાત સ રાજેન્દ્રો ગતસત્વો મહીતલે ॥

તસ્મિન્નિપતિતે વીરે વિદુરોઽપિ મહાયશાઃ ।
નિપપાત મહારાજ શોકવ્યસનકર્શિતઃ ॥

ગાન્ધારી ચ મહાભાગા સર્વાશ્ચ કુરુયોષિતઃ ।
પતિતાઃ સહસા ભૂમૌ શ્રુત્વા ઘોરતરં વચઃ ॥

નિઃસઞ્જ્ઞં પતિતં ભૂમૌ તદાઽસીદ્રાજમણ્ડલમ્ ।
વિલાપમુક્તોપહતં ચિત્રં ન્યસ્તં પટે યથા ॥

કૃચ્છ્રેણ તુ તતો રાજા ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ ।
શનૈરલભત પ્રાણાન્પુત્રવ્યસનકર્શિતઃ ॥

લબ્ધ્વા તુ સ નૃપઃ પ્રાણાન્વેપમાનઃ સુદુઃખિતઃ ।
નિરીક્ષ્ય ચ દિશઃ સર્વાઃ ક્ષત્તારં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

વિદ્ધિ ક્ષત્તર્મહાપ્રાજ્ઞ ત્વં ગતિર્ભરતર્ષભ । મમાનાથસ્ય સુભૃશં પુત્રૈર્હીનસ્ય સર્વશઃ ।
એવમુક્ત્વા તતો ભૂયો વિસઞ્જ્ઞો નિપપાત હ ॥

તં તથા પતિતં દૃષ્ટ્વા બાન્ધવા યેઽસ્ય કેચન ।
શીતૈસ્તે સિષિચુસ્તોયૈર્વિવ્યજુર્વ્યજનૈરપિ ॥

સ તુ દીર્ઘેણ કાલેન પ્રત્યાશ્વસ્તો નરાધિપઃ ।
તૂષ્ણીમાસીન્મહીપાલઃ પુત્રવ્યસનકર્શિતઃ ॥

નિઃશ્વસઞ્જિહ્મગ ઇવ કુમ્ભક્ષિપ્તોઽભવન્નૃપઃ ॥

સઞ્જયોઽપ્યરુદત્તત્ર દૃષ્ટ્વા રાજાનમાતુરમ્ ।
તથા સર્વાઃ સ્ત્રિયશ્ચૈવ ગાન્ધારી ચ યશસ્વિની ॥

તતો દીર્ઘેણ કાલેન વિદુરં વાક્યમબ્રવીત્ ।
ધૃતરાષ્ટ્રો નરશ્રેષ્ઠ મુહ્યમાનો મુહુર્મુહુઃ ॥

ગચ્છન્તુ યોષિતઃ સર્વા ગાન્ધારી ચ યશસ્વિની ।
તથેમે સુહૃદઃ સર્વે મુહ્યતે મે મનો ભૃશમ્ ॥

એવમુક્તસ્તતઃ ક્ષત્તા તાઃ સ્ત્રિયો ભરતર્ષભ ।
વિસર્જયામાસ શનૈર્મુહ્યમાનઃ પુનઃપુનઃ ॥

નિશ્ચક્રમુસ્તતઃ સર્વાઃ સ્ત્રિયો ભરતસત્તમ ।
સુહૃદશ્ચ તથા સર્વે દૃષ્ટ્વા રાજાનમાતુરમ્ ॥

તતો નરપતિસ્તત્ર લબ્ધ્વા સઞ્જ્ઞાં પરન્તપઃ । ગતિર્મે કો ભવેદદ્ય ઇતિ ચિન્તાસમાકુલઃ ।
અપૃચ્છત્સઞ્જયં તત્ર રોદમાનં ભૃશાતુરમ્ ॥

પ્રાઞ્જલિં સઞ્જયં દૃષ્ટ્વા રોદમાનં મુહુર્મુહુઃ ।
જ્ઞાતીન્સ્ત્રિયોઽથ નિર્યાપ્ય પ્રવિશ્ય વિદુરઃપુનઃ ॥

રાજાનં શોચમાનસ્તુ તં શોચન્તં મુહુર્મુહુઃ ।
સમાશ્વાસયત ક્ષત્તા વચસા મધુરેણ ચ ॥