Mahabharata · Chapter 8.99

karṇaṃ tu śūraṃ patitaṃ pṛthivyāṃ śarācitaṃ śoṇitadigdhagātram /
yadṛcchayā sūryamivāvaniṃ gataṃ didṛkṣavaḥ samparivārya tasthuḥ //

prahṛṣṭavitrastaviṣaṇṇavismitā-- stathā'pare śokasamanvitā'bhavan /
pare tvadīyāśca raṇe viśāmpate yathāyatheṣṭaṃ pṛtanā tathā gatā //

praviddhavarmābharaṇāyudhāmbaraṃ dhanañjayena prahataṃ mahāratham /
niśāmya karṇaṃ kuravaḥ pradudruvu-- rhatarṣabhaṃ kesariṇeva gokulam //

kṛtvā dimardaṃ bhṛśamarjunena karṇaṃ hataṃ kesariṇeva nāgam /
dṛṣṭvā śayānaṃ yudhi madrarāja-- śchinnadhvajenāpayayau rathena //

karṇe hate pārthabhayātpradudruvu-- rvaikartane dhārtarāṣṭrāḥ saśalyāḥ /
avekṣamāṇā muhurarjunasya ketuṃ mahāntaṃ yaśasā jvalantam //

śalyastu karṇārjunayorvimarde balāni dṛṣṭvā mṛditadhvajāni /
yayau sa tenaiva rathena tūrṇaṃ helīkṛtaḥ sṛñjayasomakaiśca //

nipātitasyandanavājināgaṃ balaṃ ca dṛṣṭvā hatasūtaputram /
bhīmastu bhīmena tadā svareṇa samunnadadrodasī kampayaṃśca /

āsphoṭayannṛtyati valgate ca hate karṇe trāsayandhārtarāṣṭrān /
tadā rājansṛñjayāḥ somakāśca śaṅkhāndadhmuḥ sasvajuścāpi sarve //

parasparaṃ kṣatriyā hṛṣṭarūpāḥ sūtātmaje vai nihate tadānīm /
duryodhano'śrupratipūrṇanetro dīno muhurniśvasannārtarūpaḥ //

madrādhipaścāpi vimūḍhacetā-- stūrṇaṃ dhvajenāpahṛtena tena /
rathena duryodhanametya tūrṇaṃ paśyansuduḥkhāttamuvāca rājan //

viśīrṇanāgāśvarathapravīraṃ balaṃ tvadīyaṃ yamarāṣṭrakalpam /
anyonyamāsādya hataiḥ śayānai-- rnarāśvanāgairgirikūṭakalpaiḥ //

naitādṛśaṃ bhārata yuddhamāsī-- dyathā hi karṇārjunayorbabhūva /
grastau hi karṇena sametya kṛṣṇā-- vanye hi sarve tava śātraveyāḥ //

daivaṃ tu yattatsvavaśe pravṛttaṃ tatpāṇḍavānpāti nihanti cāsmān /
tavārthasiddhyarthakarā hi sarve prasahya vīrā nihatā dviṣadbhiḥ //

kuberavaivasvatavāsavānāṃ tulyaprabhāvā varuṇasya cāpi /
vīryeṇa śauryeṇa parākrameṇa taiścāpi yuktā vimalairguṇaughaiḥ //

avadhyakalpā nihatā narendrā-- stavārthakāmā yudhi pāṇḍaveyaiḥ /
tanmā śuco bhārata diṣṭameta-- tparyāyasiddhirna tu nityasiddhiḥ //

etadvaco madrapaterniśamya svaṃ cāvinītaṃ manasā vicintya /
duryodhano'śrupratipūrṇanetro muhurmuhurniśvasannārtarūpaḥ //

*tadvyānamūkaṃ kṛpaṇaṃ bhṛśārta-- mārtāyanirdīnamuvāca rājan /
paśyedamugrairnaravājināgai-- rāyodhanaṃ vīra hataiḥ supūrṇam //

mahīdharābhaiḥ patitaiśca nāgaiḥ sakṛtprayatnaiḥ śarabhinnagātraiḥ /
pravihvaladbhiśca gatāsubhiśca pradhvastavarmāyudhasarvayodhaiḥ //

vajrāpavidvairiva cācalaughai-- rvibhinnapāṣāṇamṛgadrumaughaiḥ /
praviddhaghaṇṭāṅkuśatomaradhvajaiḥ sahemajālai rudhiraughasamplavaiḥ //

śarāvanunnaiḥ patitaisturaṅgai-- stanadbhirārtaiḥ kṣatajaṃ vamadbhiḥ /
dīnaistrasadbhiḥ parivṛttanetrai-- rmahī patadbhiḥ kṛpaṇā vabhūva //

tathā'pavidvairgajavājiyūthai-- rmandāsubhiścāpi gatāsubhiśca /
rathaiśca nāgaisturagaiśca nunnai-- rmahī mahāvaitaraṇīva bhāti //

gajairnikṛttāparahastagātrai-- rudvepamānaiḥ patitaiḥ pṛthivyām /
ratharṣabhairnāgavarāśvayodhaiḥ padātibhiścābhimukhaiḥ parairhataiḥ //

viśīrṇavarmābharaṇāmbarāyudhai-- ryutā praśāntairiva pāvakairmahī /
śaraprahārābhihatairmahābalai-- ravekṣamāṇaiḥ patitaiḥ samantataḥ //

pranaṣṭasañjñaiḥ punarāśvasadbhi-- rmahī babhau kumbhagatairivāgnibhiḥ /
ratnaiścyutairbhūratidīptimadbhi-- rnaktaṃ grahairdyaurvimalairvibhāti //

śarāstu karṇārjunabāhumuktā vidārya nāgāṃśca manuṣyadehān /
prāṇānnirasyāśu mahīṃ pratīyu-- rmahoragā vāsamivābhinamrāḥ //

hatairmanuṣyaiśca gajaiśca saṅkhye śarāvabhinnai rudhirapradigdhaiḥ /
dhaṉañjayasyādhiratheśca mārge hatairagamyā vasudhā'tidurgā //

rathairmaheṣūnmathitaiḥ sukalpitaiḥ sanāgayodhāśvavarāyudhadhvajaiḥ
viśīrṇayoktrairvinikīrṇabandhanai-- rnikṛttacakrākṣayugatriveṇubhiḥ //

vimuktayoktraiśca rathairupaskaraiḥ kṛtābhiṣaṅgairvinibadvakūbaraiḥ /
prabhagnanīḍairmaṇihemabhūṣitai-- rvṛtā mahī dyauriva śāradairghanaiḥ //

nikṛṣyamāṇā javanaisturaṅgamai-- rhateśvarā rājarathāḥ sukalpitāḥ /
manuṣyamātaṅkarathāśvasādiṣu drutaṃ vrajanto bahudhā vighūrṇitāḥ //

sahemapṛṣṭhāḥ saparaśvathāyudhāḥ śitāśca śūlā musalāḥ samudgarāḥ /
citrāśca khaṅgā vimalāśca kośā gajāśca jāmbūnadapaṭṭanaddhāḥ //

cāpāni jāmbūnadabhūṣitāni śarāśca kārtasvaracitrapuṅkhāḥ /
ṛṣṭyaśca pītā vimalāśca kośāḥ prāsāśca daṇḍāḥ kanakaprabhāsāḥ //

śubhrāṇi vālavyajanāni śaṅkhā-- śchinnāvaruddhā virucaḥ srajaśca /
kuthāḥ patākāmbaraveṣṭanāni kirīṭamālā makuṭāśca śubhrāḥ //

prakīrṇakā vipratikīrṇakāśca pradhānamukhyāstaralāśca hārāḥ /
āpīḍakeyūravarāṅgadāni graiveyaniṣkāḥ sasuvarṇasūtrāḥ //

maṇyuttamā vajrasuvarṇayuktā ratnāni coccāvacamaṅgalāni /
gātrāṇi cābhānti sukhocitāni śirāṃsi cendupratimānanāni //

dehāṃśca bhogāṃśca paricchadāṃśca tyaktvā manojñā nihatāḥ sukhāni /
svadharmaniṣṭhāṃ mahatīmavāpya prāptāśca lokānyaśasā gatāste //

nivarta duryodhana yāntu sainikā vrajasva rājañśibirāṇi mānada /
divākaro'pyeṣa vilambate prabho punastvamevātra narendra kāraṇam //
sañjaya uvāca /

etāvaduktvā virarāma śalyo duryodhanaṃ caiva nivartayitvā /
yuddhāya rājanviniviṣṭabuddhi-- rhā karṇa hā karṇa iti bruvāṇam //

taṃ droṇaputrapramukhā narendrāḥ sarve samāśvāsya tataḥ prajagmuḥ /
nirīkṣamāṇā dhvajamarjunasya rathaṃ ca divyaṃ yaśasā jvalantam //

narāśvamātaṅgaśarīrajena raktena siktāṃ rudhireṇa bhūmim /
raktāmbarasraktapanīyayogā-- nnārīṃ prakāśāmiva sarvaramyām //

pracchannarūpāṃ rudhireṇa rāja nraudre muhūrte'tivirājamāne /
naivāvatasthuḥ kuravaḥ samīkṣya pravrājitā naradevā yathā'kṣaiḥ //

vadhena karṇasya suduḥkhitāste hā karṇa hā karṇa iti bruvāṇāḥ /
drutaṃ prajagmuḥ śibirāṇi rāja--
ndivākaraṃ raktamavekṣamāṇāḥ //

gāṇḍīvamuktaistu suvarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ śoṇitadigdhavājaiḥ /
śaraiścitāṅgo'pi rarāja karṇo hato'pi dīptāṃśurivāṃśujālaiḥ //

karṇasya dehaṃ rudhirāmbusiktaṃ putrānakumpī bhagavānvivasvān /
spṛṣṭvā karāgraiḥ kṣatajānurūpaiḥ snātuṃ tadā'gādaparaṃ samudram //

itīva sañcintya surarṣabhāśca samprasthitāste tu yathāniketam /
sañcintya sarvā janatā visasru-- ryathāsukhaṃ khe ca mahītale ca //

tadadbhutaṃ prāṇabhṛtāṃ bhayaṅkaraṃ niśāmya yuddhaṃ kuruvīramukhyayoḥ /
samācitau karṇaśaraiṛ parantapau tathaiva saṃrejaturacyutārjunau //

tamo nihatyābhyuditau yathā'malau śaśāṅkasūryāviva raśmimālinau /
vihāya tānbāṇagaṇānmahābalau suhṛdvṛtāvapratimānavikramau //

sukhapraviṣṭau sukhadau virejatuḥ sadasyacintyāviva viṣṇuvāsavau /
sadevagandharvamanuṣyacāraṇai-- rmaharṣibhiryakṣamahoragairapi / jayābhivṛddhyā parayā'bhipūjitau nihatya karṇaṃ paramāhave tadā //

yathānurūpaṃ pratipūjya tānatha praśasyamānāvatulaiśca karmabhiḥ /
nanandatuścaiva suhṛdbhirāvṛtau balaṃ nihatyeva sureśakeśavau //

tasmiṃstu karṇārjunayorvimarde dagdhasya raudre'hani vidrutasya /
babhūva kurusṛñjayānāṃ balasya bāṇonmathitasya kīdṛk //
sañjaya uvāca /

śṛṇu rājannavahito yathā vṛtto mahākṣayaḥ /
ghoro manuṣyadehānāmājau ca gajavājinām //

yatra karṇe hate pārthaḥ siṃhanādamathākarot /
tadā tava sutānrājannāviveśa mahadbhayam //

na sandhātumanīkāni na caivāśu parākrame /
āsīdvudvirhate karṇe tava yodhasya karhicit //

vaṇijo nāvi bhinnāyāmagādhe vipluve yathā /
apāre pāramicchanto hate dvīpe kirīṭinā //

sūtaputre hate rājanvitrastāḥ śastravikṣatāḥ /
anāthā nāthamicchanto mṛgāḥ siṃhairivārditāḥ //

bhagnaśṛṅgā vṛṣā yadvadbhagnadaṃṣṭrā ivoragāḥ /
pratyapāyāma sāyāhne nirjitāḥ savyasācinā //

hatapravīrā vidhvastā nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ /
sūtaputre hate rājanputrāste dudruvurbhayāt //

visrastayantrakavacāḥ kāndigbhūtā vicetasaḥ /
anyonyamavamṛdganto vīkṣamāṇā bhayārditāḥ //

māmeva nūnaṃ bībhatsurmāmeva ca vṛkodaraḥ /
abhiyātīti manvānāḥ peturmamluśca sambhramāt //

hayānanye gajānanye rathānanye mahārathāḥ /
āruhya javasampannāḥ padātīnprajahurbhayāt //

kuñjaraiḥ syandanāḥ kṣuṇṇāḥ sādinaśca mahārathaiḥ /
padātisaṅghāścāśvaudhaiḥ palāyadbhirbhayārditaiḥ //

vyālataskarasaṅkīrṇe sārthahīnā yathā vane /
sūtaputre hate rājaṃstava yodhāstathā'bhavan //

hatārohā yathā nāgāśchinnahastā yathā narāḥ /
sarve pārthamayaṃ lokaṃ sampaśyanto bhayārditāḥ //

samprekṣya dravataḥ sarvānbhīmasenabhayārditān /
duryodhano'tha svaṃ sūtaṃ hāhākṛtvedamabravīt //

nātikramecca māṃ pārtho dhanuṣpāṇimavasthitam /
jaghane sarvasainyānāṃ śanairaśvānpracodaya //

yudhyamānaṃ hi kaunteyaṃ haniṣyāmi na saṃśayaḥ /
notsahenmāmatikrāntuṃ velāmiva mahodadhiḥ //

adyārjunaṃ sagovindaṃ māninaṃ ca vṛkodaram /
anyāñśiṣṭāṃstathā śatrūnkarṇasyānṛṇyamāpnuyām //

tacchrutvā kururājasya śūrāryasadṛśaṃ vacaḥ /
sūto hemaparicchannāñśanairaśvānacodayat //

rathāśvanāgahīnāstu pādātāstava māriṣa /
pañcaviṃśatisāhasrā yudvāyaiva vyavasthitāḥ //

tānbhīmasenaḥ saṅkruddho dhṛṣṭyadyumnaśca pārṣataḥ /
balena caturaṅgeṇa saṃvṛtyājaghnatuḥ śaraiḥ //

pratyayudhyanta samare bhīmasenaṃ sapārṣatam /
pārthapārṣatayoścānye jagṛhustatra nāmanī //

akrudhyata raṇe bhīmastaistadā paryavasthitaiḥ /
so'vatīrya rathāttūrṇaṃ gadāpāṇirayudhyata //

na tānrathastho bhūmiṣṭhāndharmāpekṣī vṛkodaraḥ /
yodhayāmāsa kaunteyo bhujavīryavyapāśrayaḥ //

jātarūpaparicchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām /
avadhīttāvakānsarvāndaṇḍapāṇirivāntakaḥ //

padātino'pi santyaktvā priyaṃ jīvitamātmanaḥ /
bhīmamabhyadravansaṅkhye pataṅgā jvalanaṃ yathā //

āsādya bhīmasenaṃ tu saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ /
vineśuḥ sahasā dṛṣṭvā bhūtagrāmā ivāntakam //

śyenavadvicaranbhīmo gadāhasto mahābalaḥ /
pañcaviṃśatisāhasrāṃstāvakānavapothayat //

hatvā tatpuruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ /
dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya tasthau tatra mahābalaḥ //

dhanañjayo rathānīkamabhyavartata vīryavān / mādrīputrau tu śakuniṃ sātyakiśca mahārathaḥ /
javenābhyapatanhṛṣṭā ghnanto dauryodhanaṃ balam //

tasyāśvasādīnsubahūṃste nihatya śitaiḥ śaraiḥ /
samabhyadhāvaṃstvaritāstatra yuddhamabhūnmahat //

dhanañjayo'pi cābhyetya rathānīkaṃ tava prabho /
viśrutaṃ triṣu lokeṣu gāṇḍīvaṃ vikṣipandhanuḥ //

kṛṣṇasārathimāyāntaṃ dṛṣṭvā śvetahayaṃ ratham /
arjunaṃ cāpi yodvāraṃ tvadīyāḥ prādravanbhayāt //

viprahīṇarathāścaiva śaraiśca parikarśitāḥ /
pañcaviṃśatisāhasrāḥ kālamārchanpadātayaḥ //

hatvā tānpuruṣavyāghraḥ pāñcālānāṃ mahārathaḥ /
putrāḥ pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ //

bhīmasenaṃ puraskṛtya nacirātpratyadṛśyata /
mahādhanurdharaḥ śrīmānamitragaṇatāpanaḥ //

pārāvatasavarṇāśvaṃ kovidāramayadhvajam /
dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe dṛṣṭvā tvadīyāḥ prādravanbhayāt //

gāndhārarājaṃ śīghrāstramanusṛtya yaśasvinau /
nacirātpratyadṛśyetāṃ mādrīputrau sasātyakī //

vekitānaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāśca māriṣa /
hatvā tvadīyaṃ sumahatsainyaṃ śaṅkhāṃstathā'dhaman //

te sarve tāvakānprekṣya dravato'pi parāṅmukhān /
abhyavartanta saṃrabdhānvṛṣāñjitvā yathā vṛṣāḥ //

senāvaśeṣaṃ taṃ dṛṣṭvā tava sainyasya pāṇḍavaḥ /
vyavasthitaḥ savyasācī cukrodha balavānnṛpa //

dhanañjayo rathānīkamabhyavartata vīryavān /
viśrutaṃ triṣu lokeṣu vyākṣipadgāṇḍivaṃ dhanuḥ //

tata enāñśaravrātaiḥ sahasā samavākirat /
tamasā saṃvṛtenātha na sma kiñcidvadṛśyata //

andhakārīkṛte loke rajobhūte mahītale /
yodhāḥ sarve mahārāja tāvakāḥ prādrāvanbhayāt //

sambhajyamāne sainye tu kururājo viśāmpate /
parānabhimukhāṃścaiva sutaste samupādravat //

tato duryodhanaḥ sarvānājuhāvātha pāṇḍavān /
yuddhāya bharataśreṣṭha devāniva purā baliḥ //

ta enamabhigarjantaḥ sahitāḥ samupādravan /
nānāśastrabhṛtaḥ kruddhā bhartsayanto muhurmuhuḥ //

duryodhano'pyasambhrāntastānraṇe niśitaiḥ śaraiḥ /
tatrāvadhīttataḥ krudvaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ //

tatsainyaṃ pāṇḍaveyānāṃ yodhayāmāsa sarvataḥ //

tatrādbhutamapaśyāma tava putrasya pauruṣam / yadekaḥ sahitānsarvānraṇe'yudhyata pāṇḍavān /
tato'paśyanmahātmā sa svasainyaṃ bhṛśaduḥkhitam //

tato'vasthāpya rājendra kṛtabuddhistavātmajaḥ /
harṣayanniva tānyodhānidaṃ vacanamabravīt //

na taṃ deśaṃ prapaśyāmi yatra yātā bhayārditāḥ /
gatānāṃ yatra vai mokṣaḥ pāṇḍavātkiṃ gatena vaḥ //

alpaṃ ca balameteṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau /
adya sarvānhaniṣyāmidhruvo hi vijayo bhavet //

viprayātāṃstu vo bhinnānpāṇḍavāḥ kṛtakilviṣān /
anusṛtya vadhiṣyanti śreyānnaḥ samare vadhaḥ //

sukhaṃ sāṅgrāmiko mṛtyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyatām /
mṛto duḥkhaṃ na jānīte pretya cānantyamaśnute //

śṛṇudhvaṃ kṣatriyāḥ sarve yāvantaḥ stha samāgatāḥ /
yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca mārayatyantako mayaḥ //

ko na mūḍho na yudhyeta mādṛśaḥ kṣatriyavrataḥ /
dviṣato bhīmasenasya kraddhasya vaśameṣyathā //

pitāmahairācaritaṃ na dharmaṃ hātumarhatha /
na hyadharmo'sti pāpīyānkṣatriyasya palāyanāt //

na yuddhadharmācchreyo hi panthāḥ svargasya kauravāḥ /
acireṇa hatā lokānsadyo yodhāḥ samaśnuta //
sañjaya uvāca /

evaṃ bruvati putre te sainikā bhṛśavikṣatāḥ /
anavekṣyaiva tadvākyaṃ prādravansarvato diśaḥ //
sañjaya uvāca /

dṛṣṭvā tu sainyaṃ parivṛtyamānaṃ putreṇa te madrapatistadānīm /
santrastarūpaḥ parimūḍhacetā duryodhanaṃ vākyamidaṃ babhāṣe] //