Mahabharata · Chapter 8.72

yudhiṣṭhireṇaixxxxktaḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ /
asiṃ jagrāha saṅkruddho jighāṃsurbharatarṣabham //

tasya kopaṃ samājñāya cittajñaḥ keśavastadā /
uvāca kimidaṃ khaṅgaṃ gṛhṇāsyarjuna śamma me //

neha paśyāmi yoddhavyaṃ tvayā kiñcidvanañjaya /
nehāgatā dhārtarāṣṭrāḥ sarve bhīmena vāritāḥ //

upāgato'si kaunteya rājā draṣṭavya ityasau /
sa rājā bhavatā dṛṣṭaḥ kuśalī ca yudhiṣṭhiraḥ //

taṃ dṛṣṭvā nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramam /
harṣakāle ca samprāpte kasmāttvāṃ manyurāviśat //

na taṃ paśyāmi kaunteya yaste vadhyo bhavediha /
prahartumicchase kasmātkiṃ vā te cittavibhramaḥ //

kasmādbhavānmahākhaṅgaṃ parigṛhṇātyakāraṇāt /

tattvāṃ pṛcchāmi kaunteya kimidaṃ te cikīrṣitam /
parāmṛśasi yatkruddhaḥ khaṅgamadbhutavikrama //

evamuktaḥ kaṭākṣeṇa prekṣamāṇo yudhiṣṭhiram /
arjunaḥ prāha govindaṃ kruddhaḥ sarpa iva śvasan //

anyasmai dehi gāṇḍīvamiti māṃ yaḥ pracodayet / bhindyāmahaṃ tasya śira ityupāṃśu vrataṃ mama /
yudhiṣṭhireṇa tenāhamuktaścāsmi janārdana //

yadukto'hamadīnārthaṃ rājñā'nena yaśasvinā /
samakṣaṃ tava govinda na tatkṣantumihotsahe //

tasmādenaṃ vidhiṣyāmi rājānaṃ dharmacāriṇām /
pratijñāṃ pālayiṣyāmi hatvainaṃ narasattamam //

etadarthaṃ mayā khahgo gṛhīto yadunandana / so'haṃ yudhiṣṭhiraṃ hatvā satyasyānṛṇyatāṃ gataḥ /
viśoko vijvaraścāpi bhaviṣyāmi janārdana //

kiṃ vā tvaṃ manyase prāptamasminkārya upasthite /
tvamasya jagatastāta vettha sarvaṃ gatāgatam //

jātastvatto hi dharmaścādharmaśceti parā śrutiḥ /
tattathā prakariṣyāmi yathā māṃ vakṣyate bhavān //
sañjaya uvāca /

dhigdhigityeva govindaḥ pārthamuktvābravītpunaḥ //
kṛṣṇa uvāca /

idānīṃ pārtha jānāmi na vṛddhāḥ sevitāstvayā /
akāle puruṣavyāghra saṃrambhaṃ yadbhavānagāt //

na hi dharmavigajñairevaṃ kāryaṃ dhanañjaya /
yathā tvaṃ pāṇḍavādyeha dharmabhīruraṇḍitaḥ //

yo'kāryāṇāṃ kriyāyāśca saṃyogaṃ nāvabudhyate /
kāryāṇāmakriyāyāśca sa pārtha puruṣādhamaḥ //

anusṛtya tu ye dharmaṃ kavayaḥ samupasthitāḥ /
samāsavistaravidāṃ na teṣāṃ vetsi niścayam //

aniścayajño hi naraḥ kāryākāryaviniścaye /
evaṃ sa muhyatyavaśo yathā tvaṃ pārtha muhyasi //

na hi kāryamakāryaṃ vā sukhaṃ jñātuṃ kathañcana /
śrutena jñāyate sarvaṃ tacca tvaṃ nāvahudhyase //

avijñānādiha bhavānsatyaṃ rakṣati dharmavit /
prāṇināṃ tvaṃ vadhaṃ pārtha dhārmiko nāvabudhyase //

prāṇināṃ hi vadhāttāta vṛthā dharmo mato mama /
anṛtaṃ tu bhavedvācyaṃ na tu hiṃsā kadācana //

sa kathaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ rājānaṃ dharmakovidam /
hanyādbhavānnaraśreṣṭha prākṛto'nyaḥ pumāniva //

ayudhyamānasya gurostathā'śatrośca mānada /
parāṅmukhasya dravataḥ śaraṇaṃ cāpi gacchataḥ //

kṛtāñjaleḥ prapannasya pramattasya tathaiva ca /
na vadhaḥ pūjyate sadbhistacca sarvaṃ gurau tava //

tvayā caitadvrataṃ pārtha bāleneva kṛtaṃ purā /
tasmādadharmasaṃyuktaṃ maurkhyādeva vyavasyasi //

svaguruṃ pārtha kasmāttvaṃ hantukāmo'bhidhāvasi /
asampradhārya dharmāṇāṃ gatiṃ sūkṣmāṃ duratyayām //

idaṃ dharmarahasyaṃ ca tava vakṣyāmi pāṇḍava /
yadbrūyāttava bhīṣmo vā rājā vāpi yudhiṣṭhiraḥ //

viduro vā punaḥ kṣattā gāndhārī vā yaśasvinī / kuntī vā bharataśreṣṭha draupadī vā yaśasvinī /
tatte vakṣyāmi tattvena nibodhaitaddhanañjaya //

satyasyaṃ vacanaṃ sādhu na satyādvidyate param /
sudurvidaṃ hi tattvena tatsatyamiti me satiḥ //

bhavetsatyamavaktavyaṃ vaktavyamanṛtaṃ bhavet /
yatrānṛtaṃ bhavetsatyaṃ satyaṃ cāpyanṛtaṃ bhavet //

vivāhakāle ratisamprayoge prāṇātyaye sarvatranāpahāre /
viprasya cārthe hyanṛtaṃ vadeta pañcānṛtānyāhurapātakāni //

sarvasvasyāpahāre tu vaktavyamanṛtaṃ bhavet //
tatrānṛtaṃ bhavetsatyaṃ satyaṃ cāpyanṛtaṃ bhavet //

tādṛśo hanyate bālo yasya satyamaniścitam /
satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit //

kimāścaryaṃ kṛtaprajñaḥ puruṣo'pi sudāruṇaḥ /
sumahatprāpnuyātpuṇyaṃ balāko'ndhavadhādiva //

kimāścaryaṃ punarmūḍho dharmakāmo hyapaṇḍitaḥ /
sumahatprāpnuyātpāpamāpagāsviva kauśikaḥ //
arjuna uvāca /

ācakṣva bhagavannetadyathā vindāmyahaṃ tathā /
valākasyānusambaddhaṃ nadīnāṃ kauśikasya ca //
vāsudeva uvāca /

mṛgavyādho'bhavatkaścidbalāko nāma bhārata /
yātrārthaṃ putradārāṇāṃ mṛgānhanti na kāmataḥ //

vṛddhau ca mātāpitarau bibhartyanyāṃśca saṃśritān /
svadharmanirato nityaṃ saṃvibhajyānasūyakaḥ //

sa kadācinmṛgaprepsurnānvavindanmṛgaṃ kvacit /
athāpaśyatsa pīvānaṃ śvāpadaṃ ghrāṇacakṣuṣam //

adṛṣṭapūrvamapi tatsatvaṃ tena hataṃ tadā /
andhe hate tato vyomnaḥ puṣpavarṣaṃ papāta ca //

apsarogītavāditrairnāditaṃ ca manoramam /
vimānamagamatsvargānmṛgavyādhaninīṣayā //

tadbhūtaṃ sarvabhūtānāmabhāvāya kilārjuna /
tapastaptvā varaṃ prāptaṃ kṛtamandhaṃ svayambhuvā //

taddhatvā sarvabhūtānāmabhāvakṛtaniścayam /
balāko'gātsvargalokamevaṃ dharmaḥ sudurvidaḥ //

kauśiko'pyabhavadviprastapasvīno bahuśrutaḥ /
nadīnāṃ saṅgame grāmādadūre sa kilāvasat //

satyaṃ mayā sadā vācyamiti tasyābhavaddvatam /
satyavādīti vikhyātaḥ sa tadāsīddhanañjaya //

atha dasyubhayātkecittadā tadvanamāviśan /
tatrāpi dasyavaḥ kruddhāstānamārganta yatnataḥ //

atha kauśikamabhyetya procuste satyavādinam / katareṇa pathā yātā bhagavanniti vai janāḥ /
satyena pṛṣṭaḥ prabrūhi yadi tadvettha śaṃsa naḥ //
śrīkṛṣṇa uvāca /

satyasya tvavibhāgajñaḥ satyaṃ tebhyaḥ śaśaṃsa ha / bahuvṛkṣalatāgulmametadgahanamāśritāḥ /
iti tānkhyāpayāmāsa tebhyastattvaṃ sa kauśikaḥ //

tataste tānsamāsādya krūrā jaghnuriti śrutiḥ /
tato'dharmeṇa mahatā vāgduruktena kauśikaḥ //

gataḥ sukaṣṭaṃ nirayaṃ dharmasūkṣmeṣvatattvavit /
dṛṣṭapūrvaśruto mūḍho dharmāṇāmaviśāradaḥ //

vṛddhānapṛcchansandehānandhaḥ śvabhramivarcchati //

tatra te lakṣaṇoddeśaḥ kaścideva bhaviṣyati /
duṣkaraṃ pratisaṃkhyānaṃ kārtsnyenātra vyavasthitiḥ //

satyaṃ dharma iti hyeke vadanti bahavo janāḥ /
na ca pārthābhyasūyāmi naitatsarvatra śiṣyate //

śrutistu dhāryā ityeke vadanti bahavo janāḥ /
na tvetatpratyasūyāmi tatra sarvaṃ vidhīyate //

yatsyādahiṃsāsaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ / ahiṃsārthāya hiṃsrāṇāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam /
dhāraṇāddharmamityāhurdharmo dhārayate prajāḥ //

prabhavārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam /
yasmātprabhavasaṃyuktaḥ sa dharma iti niścayaḥ //

ye'nyāyena jigīṣanto dharmaṃ pṛcchanti mānavāḥ /
akūjanena cenmokṣo nātra kūjetkathañcana //

avaśyaṃ kūjitavye ha śaṅkeranvāpyakūjanāt / ye'nyāyena jihīrṣanto dharmaṃ pṛcchanti kasyacit /
śreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ satyāditi viniścitm //

prāṇātyaye vivāhe vā sarvajātyā mahābhaye /
sarvasvasya ca lope vā vaktavyamanṛtaṃ bhavet //

adharmaṃ hi na paśyanti mṛṣodyaṃ tatra paṇḍitāḥ /
sarvathā'bhivadettattu nānṛtaṃ syādvicakṣaṇaḥ //

yaḥ stenaiḥ saha sambandho mucyate śapathādapi /
bhavettatrānṛtaṃ śreyaḥ satyāditi vicāritam //

na ca tebhyo dhanaṃ deyaṃ satyāditi kathañcana / pāpebhyo'pi dhanaṃ dattaṃ dātāramapi pīḍayet /
tasmāddharmārthamanṛtamukt्vā nānṛtavāgbhavet //

eṣa te lakṣaṇoddeśo mayoddiṣṭo yathāvidhi /
etajjñātvā brūhi pārtha yadi vadhyo yudhiṣṭhiraḥ //
arjuna uvāca /

yathā brūyānmahāprājño yathā brūyānmahāyaśāḥ //

suhṛdbrūyādyathā'smākaṃ tathoktaṃ vacanaṃ tvayā / bhavānmātṛsamo'smākaṃ bhavānpitṛsamo'pi ca /
gatiśca paramā kṛṣṇa tvameva ca parāyaṇam //

na hi te triṣu lokeṣu vidyate'viditaṃ kvacit /
tasmādbhavānparaṃ dharmaṃ veda sarvaṃ yathātatham //

avadhyaṃ pāṇḍavaṃ manye dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram /
adharmayukte saṃyoge brūhi kiñcidanugraham //

idaṃ cāparamatraiva brūhi tattvaṃ vivakṣitam //

jānāsi dāśārha mama vrataṃ tu yo māṃ brūyātkaścana mānuṣeṣu /
anyasmai tvaṃ gāṇḍivaṃ dehi pārtha yo matto'stre vīryato vā viśiṣṭaḥ //

hanyāmahaṃ keśava taṃ prasahya bhīmo hanyāttūvaraketi coktaḥ /
vanmāṃ rājā hyuktavāṃste samakṣaṃ dhanurdehītyasakṛdvṛṣṇivīre //

taṃ hanyāṃ cetkeśava jīvaloke sthātā nāhaṃ kālamapyalpamātram /
dhyātvā nūnaṃ hyenasā cāpi mukto vadhaṃ rājño bhraṣṭavīryo vicetāḥ //

yathā pratijñā mama lokabuddhau bhavetsatyā dharmabhṛtāṃ variṣṭha /
yathā jīvatpāṇḍavo'haṃ ca kṛṣṇa tathā buddhiṃ dātumapyarhasi tvam //
vāsudeva uvāca /

rājā śrānto vikṣato duḥkhitaśca karṇena sahkhye niśitairbāṇasaṅghaiḥ /
yaścāniśaṃ sūtaputreṇa vīra śarairbhṛśaṃ tāḍito yudhyamānaḥ //

atastvametena saroṣamukto duḥkhānvitenedamayuktarūpam /
akopito hyeṣa yadi sma saṅkhye karṇaṃ na hanyāditi cābravītsaḥ //

jānāti taṃ pāṇḍava eṣa cāpi pāpaṃ loke karṇamasahyamanyaiḥ /
tatastvamukto bhṛśaroṣitena rājñā samakṣaṃ paruṣāṇi pārtha //

nityodyukte satataṃ cāprasahye karṇe dyūtaṃ hyadya raṇe nibaddham /
tasminhate kuravo nirjitāḥ syu-- revaṃ buddhiḥ pārthive dharmaputre //

tato badhaṃ nārhati dharmaputra-- stvayā pratijñā'rjuna pālanīyā /
jīvannayaṃ yena mṛto bhaveddhi tanme nibodheha tavānurūpam //

yadā mānaṃ labhate mānanārha-- stadā sa vai jīvati jīvaloke /
yadā'vamānaṃ labhate mahāntaṃ tadā jīvanmṛta ityucyate saḥ //

sammānitaḥ pārthivo'yaṃ sadaiva tvayā ca bhīmena tathā yamābhyām /
vṛddhaiśca loke puruṣaiśca śūrai-- stasyāpamānaṃ kalayā prayuṅkṣva //

tvamityatrabhavantaṃ hi brūhi pārtha yudhiṣṭhiram /
tvamityukto hi nihato gururbhavati bhārata //

evamācara kaunteya dharmarāje yudhiṣṭhire /
adharmayuktaṃ saṃyogaṃ kuruṣvainaṃ kurūdvaha //

atharvāṅgirasī hyeṣā śrutīnāmuttamā śrutiḥ /
avicāryaiva kāryaiṣā śreyaskāmairnaraiḥ sadā //

avadhena vadhaḥ prokto yadgurustvamiti prabhuḥ /
tadbrūhi tvaṃ yanmayoktaṃ dharmarājasya dharmavit //

yadā hyaṃ pāṇḍava dharmarāja-- satvatto'yuktaṃ lapsyate caiva sādhu /
tato'sya pādāvabhivādya paścā-- cchreyo brūyātsāntvayuktaṃ hitaṃ ca //

bhrātā prājñastava kopaṃ na jātu kuryādrājā dharmamārgānusārī /
mukto'nṛtādvātṛvadhācca pāpā-- ddhṛṣṭaḥ karṇaṃ tvaṃ jahi pārtha paścāt //