મહાભારત · અધ્યાય 8.72

યુધિષ્ઠિરેણૈxxxxક્તઃ કૌન્તેયઃ શ્વેતવાહનઃ ।
અસિં જગ્રાહ સઙ્ક્રુદ્ધો જિઘાંસુર્ભરતર્ષભમ્ ॥

તસ્ય કોપં સમાજ્ઞાય ચિત્તજ્ઞઃ કેશવસ્તદા ।
ઉવાચ કિમિદં ખઙ્ગં ગૃહ્ણાસ્યર્જુન શમ્મ મે ॥

નેહ પશ્યામિ યોદ્ધવ્યં ત્વયા કિઞ્ચિદ્વનઞ્જય ।
નેહાગતા ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ સર્વે ભીમેન વારિતાઃ ॥

ઉપાગતોઽસિ કૌન્તેય રાજા દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યસૌ ।
સ રાજા ભવતા દૃષ્ટઃ કુશલી ચ યુધિષ્ઠિરઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા નૃપશાર્દૂલં શાર્દૂલસમવિક્રમમ્ ।
હર્ષકાલે ચ સમ્પ્રાપ્તે કસ્માત્ત્વાં મન્યુરાવિશત્ ॥

ન તં પશ્યામિ કૌન્તેય યસ્તે વધ્યો ભવેદિહ ।
પ્રહર્તુમિચ્છસે કસ્માત્કિં વા તે ચિત્તવિભ્રમઃ ॥

કસ્માદ્ભવાન્મહાખઙ્ગં પરિગૃહ્ણાત્યકારણાત્ ।

તત્ત્વાં પૃચ્છામિ કૌન્તેય કિમિદં તે ચિકીર્ષિતમ્ ।
પરામૃશસિ યત્ક્રુદ્ધઃ ખઙ્ગમદ્ભુતવિક્રમ ॥

એવમુક્તઃ કટાક્ષેણ પ્રેક્ષમાણો યુધિષ્ઠિરમ્ ।
અર્જુનઃ પ્રાહ ગોવિન્દં ક્રુદ્ધઃ સર્પ ઇવ શ્વસન્ ॥

અન્યસ્મૈ દેહિ ગાણ્ડીવમિતિ માં યઃ પ્રચોદયેત્ । ભિન્દ્યામહં તસ્ય શિર ઇત્યુપાંશુ વ્રતં મમ ।
યુધિષ્ઠિરેણ તેનાહમુક્તશ્ચાસ્મિ જનાર્દન ॥

યદુક્તોઽહમદીનાર્થં રાજ્ઞાઽનેન યશસ્વિના ।
સમક્ષં તવ ગોવિન્દ ન તત્ક્ષન્તુમિહોત્સહે ॥

તસ્માદેનં વિધિષ્યામિ રાજાનં ધર્મચારિણામ્ ।
પ્રતિજ્ઞાં પાલયિષ્યામિ હત્વૈનં નરસત્તમમ્ ॥

એતદર્થં મયા ખહ્ગો ગૃહીતો યદુનન્દન । સોઽહં યુધિષ્ઠિરં હત્વા સત્યસ્યાનૃણ્યતાં ગતઃ ।
વિશોકો વિજ્વરશ્ચાપિ ભવિષ્યામિ જનાર્દન ॥

કિં વા ત્વં મન્યસે પ્રાપ્તમસ્મિન્કાર્ય ઉપસ્થિતે ।
ત્વમસ્ય જગતસ્તાત વેત્થ સર્વં ગતાગતમ્ ॥

જાતસ્ત્વત્તો હિ ધર્મશ્ચાધર્મશ્ચેતિ પરા શ્રુતિઃ ।
તત્તથા પ્રકરિષ્યામિ યથા માં વક્ષ્યતે ભવાન્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ધિગ્ધિગિત્યેવ ગોવિન્દઃ પાર્થમુક્ત્વાબ્રવીત્પુનઃ ॥
કૃષ્ણ ઉવાચ ।

ઇદાનીં પાર્થ જાનામિ ન વૃદ્ધાઃ સેવિતાસ્ત્વયા ।
અકાલે પુરુષવ્યાઘ્ર સંરમ્ભં યદ્ભવાનગાત્ ॥

ન હિ ધર્મવિગજ્ઞૈરેવં કાર્યં ધનઞ્જય ।
યથા ત્વં પાણ્ડવાદ્યેહ ધર્મભીરુરણ્ડિતઃ ॥

યોઽકાર્યાણાં ક્રિયાયાશ્ચ સંયોગં નાવબુધ્યતે ।
કાર્યાણામક્રિયાયાશ્ચ સ પાર્થ પુરુષાધમઃ ॥

અનુસૃત્ય તુ યે ધર્મં કવયઃ સમુપસ્થિતાઃ ।
સમાસવિસ્તરવિદાં ન તેષાં વેત્સિ નિશ્ચયમ્ ॥

અનિશ્ચયજ્ઞો હિ નરઃ કાર્યાકાર્યવિનિશ્ચયે ।
એવં સ મુહ્યત્યવશો યથા ત્વં પાર્થ મુહ્યસિ ॥

ન હિ કાર્યમકાર્યં વા સુખં જ્ઞાતું કથઞ્ચન ।
શ્રુતેન જ્ઞાયતે સર્વં તચ્ચ ત્વં નાવહુધ્યસે ॥

અવિજ્ઞાનાદિહ ભવાન્સત્યં રક્ષતિ ધર્મવિત્ ।
પ્રાણિનાં ત્વં વધં પાર્થ ધાર્મિકો નાવબુધ્યસે ॥

પ્રાણિનાં હિ વધાત્તાત વૃથા ધર્મો મતો મમ ।
અનૃતં તુ ભવેદ્વાચ્યં ન તુ હિંસા કદાચન ॥

સ કથં ભ્રાતરં જ્યેષ્ઠં રાજાનં ધર્મકોવિદમ્ ।
હન્યાદ્ભવાન્નરશ્રેષ્ઠ પ્રાકૃતોઽન્યઃ પુમાનિવ ॥

અયુધ્યમાનસ્ય ગુરોસ્તથાઽશત્રોશ્ચ માનદ ।
પરાઙ્મુખસ્ય દ્રવતઃ શરણં ચાપિ ગચ્છતઃ ॥

કૃતાઞ્જલેઃ પ્રપન્નસ્ય પ્રમત્તસ્ય તથૈવ ચ ।
ન વધઃ પૂજ્યતે સદ્ભિસ્તચ્ચ સર્વં ગુરૌ તવ ॥

ત્વયા ચૈતદ્વ્રતં પાર્થ બાલેનેવ કૃતં પુરા ।
તસ્માદધર્મસંયુક્તં મૌર્ખ્યાદેવ વ્યવસ્યસિ ॥

સ્વગુરું પાર્થ કસ્માત્ત્વં હન્તુકામોઽભિધાવસિ ।
અસમ્પ્રધાર્ય ધર્માણાં ગતિં સૂક્ષ્માં દુરત્યયામ્ ॥

ઇદં ધર્મરહસ્યં ચ તવ વક્ષ્યામિ પાણ્ડવ ।
યદ્બ્રૂયાત્તવ ભીષ્મો વા રાજા વાપિ યુધિષ્ઠિરઃ ॥

વિદુરો વા પુનઃ ક્ષત્તા ગાન્ધારી વા યશસ્વિની । કુન્તી વા ભરતશ્રેષ્ઠ દ્રૌપદી વા યશસ્વિની ।
તત્તે વક્ષ્યામિ તત્ત્વેન નિબોધૈતદ્ધનઞ્જય ॥

સત્યસ્યં વચનં સાધુ ન સત્યાદ્વિદ્યતે પરમ્ ।
સુદુર્વિદં હિ તત્ત્વેન તત્સત્યમિતિ મે સતિઃ ॥

ભવેત્સત્યમવક્તવ્યં વક્તવ્યમનૃતં ભવેત્ ।
યત્રાનૃતં ભવેત્સત્યં સત્યં ચાપ્યનૃતં ભવેત્ ॥

વિવાહકાલે રતિસમ્પ્રયોગે પ્રાણાત્યયે સર્વત્રનાપહારે ।
વિપ્રસ્ય ચાર્થે હ્યનૃતં વદેત પઞ્ચાનૃતાન્યાહુરપાતકાનિ ॥

સર્વસ્વસ્યાપહારે તુ વક્તવ્યમનૃતં ભવેત્ ॥
તત્રાનૃતં ભવેત્સત્યં સત્યં ચાપ્યનૃતં ભવેત્ ॥

તાદૃશો હન્યતે બાલો યસ્ય સત્યમનિશ્ચિતમ્ ।
સત્યાનૃતે વિનિશ્ચિત્ય તતો ભવતિ ધર્મવિત્ ॥

કિમાશ્ચર્યં કૃતપ્રજ્ઞઃ પુરુષોઽપિ સુદારુણઃ ।
સુમહત્પ્રાપ્નુયાત્પુણ્યં બલાકોઽન્ધવધાદિવ ॥

કિમાશ્ચર્યં પુનર્મૂઢો ધર્મકામો હ્યપણ્ડિતઃ ।
સુમહત્પ્રાપ્નુયાત્પાપમાપગાસ્વિવ કૌશિકઃ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

આચક્ષ્વ ભગવન્નેતદ્યથા વિન્દામ્યહં તથા ।
વલાકસ્યાનુસમ્બદ્ધં નદીનાં કૌશિકસ્ય ચ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

મૃગવ્યાધોઽભવત્કશ્ચિદ્બલાકો નામ ભારત ।
યાત્રાર્થં પુત્રદારાણાં મૃગાન્હન્તિ ન કામતઃ ॥

વૃદ્ધૌ ચ માતાપિતરૌ બિભર્ત્યન્યાંશ્ચ સંશ્રિતાન્ ।
સ્વધર્મનિરતો નિત્યં સંવિભજ્યાનસૂયકઃ ॥

સ કદાચિન્મૃગપ્રેપ્સુર્નાન્વવિન્દન્મૃગં ક્વચિત્ ।
અથાપશ્યત્સ પીવાનં શ્વાપદં ઘ્રાણચક્ષુષમ્ ॥

અદૃષ્ટપૂર્વમપિ તત્સત્વં તેન હતં તદા ।
અન્ધે હતે તતો વ્યોમ્નઃ પુષ્પવર્ષં પપાત ચ ॥

અપ્સરોગીતવાદિત્રૈર્નાદિતં ચ મનોરમમ્ ।
વિમાનમગમત્સ્વર્ગાન્મૃગવ્યાધનિનીષયા ॥

તદ્ભૂતં સર્વભૂતાનામભાવાય કિલાર્જુન ।
તપસ્તપ્ત્વા વરં પ્રાપ્તં કૃતમન્ધં સ્વયમ્ભુવા ॥

તદ્ધત્વા સર્વભૂતાનામભાવકૃતનિશ્ચયમ્ ।
બલાકોઽગાત્સ્વર્ગલોકમેવં ધર્મઃ સુદુર્વિદઃ ॥

કૌશિકોઽપ્યભવદ્વિપ્રસ્તપસ્વીનો બહુશ્રુતઃ ।
નદીનાં સઙ્ગમે ગ્રામાદદૂરે સ કિલાવસત્ ॥

સત્યં મયા સદા વાચ્યમિતિ તસ્યાભવદ્દ્વતમ્ ।
સત્યવાદીતિ વિખ્યાતઃ સ તદાસીદ્ધનઞ્જય ॥

અથ દસ્યુભયાત્કેચિત્તદા તદ્વનમાવિશન્ ।
તત્રાપિ દસ્યવઃ ક્રુદ્ધાસ્તાનમાર્ગન્ત યત્નતઃ ॥

અથ કૌશિકમભ્યેત્ય પ્રોચુસ્તે સત્યવાદિનમ્ । કતરેણ પથા યાતા ભગવન્નિતિ વૈ જનાઃ ।
સત્યેન પૃષ્ટઃ પ્રબ્રૂહિ યદિ તદ્વેત્થ શંસ નઃ ॥
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।

સત્યસ્ય ત્વવિભાગજ્ઞઃ સત્યં તેભ્યઃ શશંસ હ । બહુવૃક્ષલતાગુલ્મમેતદ્ગહનમાશ્રિતાઃ ।
ઇતિ તાન્ખ્યાપયામાસ તેભ્યસ્તત્ત્વં સ કૌશિકઃ ॥

તતસ્તે તાન્સમાસાદ્ય ક્રૂરા જઘ્નુરિતિ શ્રુતિઃ ।
તતોઽધર્મેણ મહતા વાગ્દુરુક્તેન કૌશિકઃ ॥

ગતઃ સુકષ્ટં નિરયં ધર્મસૂક્ષ્મેષ્વતત્ત્વવિત્ ।
દૃષ્ટપૂર્વશ્રુતો મૂઢો ધર્માણામવિશારદઃ ॥

વૃદ્ધાનપૃચ્છન્સન્દેહાનન્ધઃ શ્વભ્રમિવર્ચ્છતિ ॥

તત્ર તે લક્ષણોદ્દેશઃ કશ્ચિદેવ ભવિષ્યતિ ।
દુષ્કરં પ્રતિસંખ્યાનં કાર્ત્સ્ન્યેનાત્ર વ્યવસ્થિતિઃ ॥

સત્યં ધર્મ ઇતિ હ્યેકે વદન્તિ બહવો જનાઃ ।
ન ચ પાર્થાભ્યસૂયામિ નૈતત્સર્વત્ર શિષ્યતે ॥

શ્રુતિસ્તુ ધાર્યા ઇત્યેકે વદન્તિ બહવો જનાઃ ।
ન ત્વેતત્પ્રત્યસૂયામિ તત્ર સર્વં વિધીયતે ॥

યત્સ્યાદહિંસાસંયુક્તં સ ધર્મ ઇતિ નિશ્ચયઃ । અહિંસાર્થાય હિંસ્રાણાં ધર્મપ્રવચનં કૃતમ્ ।
ધારણાદ્ધર્મમિત્યાહુર્ધર્મો ધારયતે પ્રજાઃ ॥

પ્રભવાર્થાય ભૂતાનાં ધર્મપ્રવચનં કૃતમ્ ।
યસ્માત્પ્રભવસંયુક્તઃ સ ધર્મ ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

યેઽન્યાયેન જિગીષન્તો ધર્મં પૃચ્છન્તિ માનવાઃ ।
અકૂજનેન ચેન્મોક્ષો નાત્ર કૂજેત્કથઞ્ચન ॥

અવશ્યં કૂજિતવ્યે હ શઙ્કેરન્વાપ્યકૂજનાત્ । યેઽન્યાયેન જિહીર્ષન્તો ધર્મં પૃચ્છન્તિ કસ્યચિત્ ।
શ્રેયસ્તત્રાનૃતં વક્તું સત્યાદિતિ વિનિશ્ચિત્મ્ ॥

પ્રાણાત્યયે વિવાહે વા સર્વજાત્યા મહાભયે ।
સર્વસ્વસ્ય ચ લોપે વા વક્તવ્યમનૃતં ભવેત્ ॥

અધર્મં હિ ન પશ્યન્તિ મૃષોદ્યં તત્ર પણ્ડિતાઃ ।
સર્વથાઽભિવદેત્તત્તુ નાનૃતં સ્યાદ્વિચક્ષણઃ ॥

યઃ સ્તેનૈઃ સહ સમ્બન્ધો મુચ્યતે શપથાદપિ ।
ભવેત્તત્રાનૃતં શ્રેયઃ સત્યાદિતિ વિચારિતમ્ ॥

ન ચ તેભ્યો ધનં દેયં સત્યાદિતિ કથઞ્ચન । પાપેભ્યોઽપિ ધનં દત્તં દાતારમપિ પીડયેત્ ।
તસ્માદ્ધર્માર્થમનૃતમુક્ત્્વા નાનૃતવાગ્ભવેત્ ॥

એષ તે લક્ષણોદ્દેશો મયોદ્દિષ્ટો યથાવિધિ ।
એતજ્જ્ઞાત્વા બ્રૂહિ પાર્થ યદિ વધ્યો યુધિષ્ઠિરઃ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

યથા બ્રૂયાન્મહાપ્રાજ્ઞો યથા બ્રૂયાન્મહાયશાઃ ॥

સુહૃદ્બ્રૂયાદ્યથાઽસ્માકં તથોક્તં વચનં ત્વયા । ભવાન્માતૃસમોઽસ્માકં ભવાન્પિતૃસમોઽપિ ચ ।
ગતિશ્ચ પરમા કૃષ્ણ ત્વમેવ ચ પરાયણમ્ ॥

ન હિ તે ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતેઽવિદિતં ક્વચિત્ ।
તસ્માદ્ભવાન્પરં ધર્મં વેદ સર્વં યથાતથમ્ ॥

અવધ્યં પાણ્ડવં મન્યે ધર્મરાજં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
અધર્મયુક્તે સંયોગે બ્રૂહિ કિઞ્ચિદનુગ્રહમ્ ॥

ઇદં ચાપરમત્રૈવ બ્રૂહિ તત્ત્વં વિવક્ષિતમ્ ॥

જાનાસિ દાશાર્હ મમ વ્રતં તુ યો માં બ્રૂયાત્કશ્ચન માનુષેષુ ।
અન્યસ્મૈ ત્વં ગાણ્ડિવં દેહિ પાર્થ યો મત્તોઽસ્ત્રે વીર્યતો વા વિશિષ્ટઃ ॥

હન્યામહં કેશવ તં પ્રસહ્ય ભીમો હન્યાત્તૂવરકેતિ ચોક્તઃ ।
વન્માં રાજા હ્યુક્તવાંસ્તે સમક્ષં ધનુર્દેહીત્યસકૃદ્વૃષ્ણિવીરે ॥

તં હન્યાં ચેત્કેશવ જીવલોકે સ્થાતા નાહં કાલમપ્યલ્પમાત્રમ્ ।
ધ્યાત્વા નૂનં હ્યેનસા ચાપિ મુક્તો વધં રાજ્ઞો ભ્રષ્ટવીર્યો વિચેતાઃ ॥

યથા પ્રતિજ્ઞા મમ લોકબુદ્ધૌ ભવેત્સત્યા ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠ ।
યથા જીવત્પાણ્ડવોઽહં ચ કૃષ્ણ તથા બુદ્ધિં દાતુમપ્યર્હસિ ત્વમ્ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

રાજા શ્રાન્તો વિક્ષતો દુઃખિતશ્ચ કર્ણેન સહ્ખ્યે નિશિતૈર્બાણસઙ્ઘૈઃ ।
યશ્ચાનિશં સૂતપુત્રેણ વીર શરૈર્ભૃશં તાડિતો યુધ્યમાનઃ ॥

અતસ્ત્વમેતેન સરોષમુક્તો દુઃખાન્વિતેનેદમયુક્તરૂપમ્ ।
અકોપિતો હ્યેષ યદિ સ્મ સઙ્ખ્યે કર્ણં ન હન્યાદિતિ ચાબ્રવીત્સઃ ॥

જાનાતિ તં પાણ્ડવ એષ ચાપિ પાપં લોકે કર્ણમસહ્યમન્યૈઃ ।
તતસ્ત્વમુક્તો ભૃશરોષિતેન રાજ્ઞા સમક્ષં પરુષાણિ પાર્થ ॥

નિત્યોદ્યુક્તે સતતં ચાપ્રસહ્યે કર્ણે દ્યૂતં હ્યદ્ય રણે નિબદ્ધમ્ ।
તસ્મિન્હતે કુરવો નિર્જિતાઃ સ્યુ-- રેવં બુદ્ધિઃ પાર્થિવે ધર્મપુત્રે ॥

તતો બધં નાર્હતિ ધર્મપુત્ર-- સ્ત્વયા પ્રતિજ્ઞાઽર્જુન પાલનીયા ।
જીવન્નયં યેન મૃતો ભવેદ્ધિ તન્મે નિબોધેહ તવાનુરૂપમ્ ॥

યદા માનં લભતે માનનાર્હ-- સ્તદા સ વૈ જીવતિ જીવલોકે ।
યદાઽવમાનં લભતે મહાન્તં તદા જીવન્મૃત ઇત્યુચ્યતે સઃ ॥

સમ્માનિતઃ પાર્થિવોઽયં સદૈવ ત્વયા ચ ભીમેન તથા યમાભ્યામ્ ।
વૃદ્ધૈશ્ચ લોકે પુરુષૈશ્ચ શૂરૈ-- સ્તસ્યાપમાનં કલયા પ્રયુઙ્ક્ષ્વ ॥

ત્વમિત્યત્રભવન્તં હિ બ્રૂહિ પાર્થ યુધિષ્ઠિરમ્ ।
ત્વમિત્યુક્તો હિ નિહતો ગુરુર્ભવતિ ભારત ॥

એવમાચર કૌન્તેય ધર્મરાજે યુધિષ્ઠિરે ।
અધર્મયુક્તં સંયોગં કુરુષ્વૈનં કુરૂદ્વહ ॥

અથર્વાઙ્ગિરસી હ્યેષા શ્રુતીનામુત્તમા શ્રુતિઃ ।
અવિચાર્યૈવ કાર્યૈષા શ્રેયસ્કામૈર્નરૈઃ સદા ॥

અવધેન વધઃ પ્રોક્તો યદ્ગુરુસ્ત્વમિતિ પ્રભુઃ ।
તદ્બ્રૂહિ ત્વં યન્મયોક્તં ધર્મરાજસ્ય ધર્મવિત્ ॥

યદા હ્યં પાણ્ડવ ધર્મરાજ-- સત્વત્તોઽયુક્તં લપ્સ્યતે ચૈવ સાધુ ।
તતોઽસ્ય પાદાવભિવાદ્ય પશ્ચા-- ચ્છ્રેયો બ્રૂયાત્સાન્ત્વયુક્તં હિતં ચ ॥

ભ્રાતા પ્રાજ્ઞસ્તવ કોપં ન જાતુ કુર્યાદ્રાજા ધર્મમાર્ગાનુસારી ।
મુક્તોઽનૃતાદ્વાતૃવધાચ્ચ પાપા-- દ્ધૃષ્ટઃ કર્ણં ત્વં જહિ પાર્થ પશ્ચાત્ ॥