Mahabharata · Chapter 7.143
sa bāhurnyapatadbhūmau sakhaṅgaḥ saśubhāṅgadaḥ / ādadhajjīvalokasya duḥkhamadbhutamuttamaḥ /
yantramukto mahendrasya dhvajo vṛttotsavo yathā //
prahariṣyanhṛto bāhuradṛśyate kirīṭinā /
vegena nyapatadbhūmau pañcāsya iva pannagaḥ //
sa moghaṃ kṛtamātmānaṃ dṛṣṭvā pārthena kauravaḥ /
utsṛjya sātyakiṃ krodhādgrarhayāmāsa pāṇḍavam //
sa vibāhurmahārāja ekapakṣa ivāṇḍajaḥ / ekacakro ratho yadvaddharaṇīmāsthito nṛpaḥ /
uvāca pāṇḍavaṃ caiva sarvakṣatrasya paśyataḥ //
bhūriśravā uvāca /
nṛśaṃsaṃ bata kaunteya karmedaṃ kṛtavānasi /
apaśyato viṣaktasya yanme tvaṃ bāhumacchinaḥ //
yeṣu yeṣu naraḥ pārtha vartate susamāhitaḥ /
āśu tacchīlatāmeti tadidaṃ dṛśyate tvayi //
kiṃ nu vakṣyasi rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram kiṃ kurvāṇo mayā saṅkhye hato bhūriśravā iti //
idamindreṇa te sākṣādupadiṣṭaṃ mahātmanā /
astraṃ rudreṇa vā pārtha droṇenātha kṛpeṇa vā //
nanu nāmāstradharmajñastvaṃ loke'bhyadhikaḥ paraiḥ /
so'yudhyamānasya kathaṃ raṇe prahṛtavānasi //
na pramattāya bhītāya virathāya prayācate /
vyasane vartamānāya praharanti manīṣiṇaḥ //
idaṃ tu nīcācaritamasatpuruṣasevitam /
kathamācaritaṃ pārtha pāpakarma suduṣkaram //
āryeṇa sukaraṃ tvāhurāryakarma dhanañjaya /
anāryakarma tvāryeṇa suduṣkaratamaṃ bhuvi //
kathaṃ hi rājavaṃśyastvaṃ kauraveyo viśeṣataḥ /
kṣatradharmādapakrāntaḥ suvṛttaścāritavrataḥ //
alpastavāparādho'tra na tvāṃ tāta vigarhaye /
vārṣṇeyāpaśadaṃ prāpya kṣudraṃ kṛtamidaṃ tvayā //
idaṃ tu yadatikṣudraṃ vārṣṇeyārthe kṛtaṃ tvayā /
vāsudevamataṃ nūnaṃ naitattvayyupapadyate //
ko hi nāma pramattāya pareṇa saha yudhyate /
īdṛśaṃ vyasanaṃ dadyādyo na kṛṣṇasakho bhavet //
vrātyāḥ saṅkliṣṭakarmāṇaḥ prakṛtyaiva ca garhitāḥ /
vṛṣṇyandhakāḥ kathaṃ pārtha pramāṇaṃ bhavatā kṛtāḥ //
sañjaya uvāca /
evamukto raṇe pārtho bhūriśravasamabravīt / vyaktaṃ hi jīryamāṇo'pi buddhiṃ jarayate naraḥ /
anarthakamidaṃ sarvaṃ yattvayā vyāhṛtaṃ prabho //
jānanneva hṛṣīkeśaṃ garhase māṃ ca pāṇḍavam /
saṅgāmāṇāṃ hi dharmajñaḥ sarvaśāstrārthapāragaḥ //
na cādharmamahaṃ kuryāṃ jānaṃścaiva hi muhyase //
yudhyante kṣatriyāḥ śatrūnsvaiḥsvaiḥ parivṛtā narāḥ / bhrātṛbhiḥ pitṛbhiḥ putraistathā sambandhibāndhavaiḥ /
vayasyairatha mitraiśca svabāhubalamāśritāḥ //
sa kathaṃ sātyakiṃ śiṣyaṃ sukhasambandhimeva ca /
asmadarthe ca yudhyantaṃ tyaktvā prāṇānsudustyajān //
mama bāhuṃ raṇe rājandakṣiṇaṃ yuddhadurmadam /
*tvayā nikṛṣyamāṇaṃ ca dṛṣṭavānasmi niṣkriyam //
na ca tvaṃ rakṣitavyo hi eko raṇagatena hi / yo yasya yudhyate'rthāya saṃrakṣyo narādhipa /
tai rakṣyamāṇaiḥ sa nṛpo rakṣitavyo mahāmṛdhe //
yadyahaṃ sātyakiṃ dṛṣṭvā tūṣṇīmāsiṣya āhave /
tatastena viyogaśca prāpyaṃ narakameva ca //
rakṣitavyo mayā yasmāttasmāllabdho mayā sa ca /
yaśaścaiva svapakṣebhyaḥ phalaṃ mitrasya rakṣaṇāt //
yacca māṃ garhase rājankṛṣṇena saha saṅgatam /
kastena saṅgamaṃ necchettatra te buddhivibhramaḥ //
ābaddhakavacasyeha rathamāruhya tiṣṭhataḥ /
sarvāyudhairupetasya pratiyoddhṛpratīkṣiṇaḥ //
asminrathagajānīke hayapattisamākule /
siṃhanādoddhatarave gambhīre sainyasāgare //
svaiścāpi samupetasya vikrāntasya tathā raṇe /
sātyakena kathaṃ yogyaḥ saṅgrāmaste bhaviṣyati //
bahubhiḥ saha saṅgamya nirjitya ca mahārathān / śrāntaśca śrāntavāhaśca kṣīṇasarvāyudhastvayā /
sametaḥ sātyakiḥ saṅkhye nirjitaśca mahārathaḥ //
īdṛśaṃ sātyakiṃ saṅkhye nirjitya ca mahāratham /
adhikatvaṃ vijānīpe svavīryavaśamāgatam //
icchasi tvaṃ śirastasya asinā hartumāhave / tathā kṛcchragataṃ dṛṣṭvā sātyakiṃ kaḥ kṣamiṣyati /
ekasyaikena hi kathaṃ saṅgrāmaḥ sambhaviṣyati //
tvaṃ tu garhaya cātmānaṃ svadharmaṃ yo na rakṣasi /
kathaṃ rakṣiṣyase vīra ye vai tvāṃ saṃśritā janāḥ //
āttaśastrasya hi raṇe vṛṣṇiputraṃ jighāṃsataḥ /
chinnavānyadahaṃ bāhuṃ naitallokavigarhitam //
nyastaśastrasya hi punarvikalasya vivarmaṇaḥ /
abhimanyorvadhaṃ tāta dhārmikaḥ ko nu pūjayet //
sañjaya uvāca /
evamukto mahārbāhuryūpaketurmahāyaśāḥ /
yuyudhānaṃ samutsṛjya raṇe prāyamupāviśat //
śarānāstīrya savyena pāṇinā puṇyalakṣaṇaḥ /
yiyāsurbrahmalokāya prāṇānprāṇeṣvathājuhot //
sūrye cakṣuḥ samādhāya prasannaṃ salile manaḥ /
dhyāyanmahopaniṣadaṃ yogayukto'bhavanmuniḥ //
tataste sarvasenāsu janāḥ kṛṣṇadhanañjayau /
garhayāmāsurapyetau śaśaṃsurbhūridakṣiṇam //
nindyamānau tathā kṛṣṇau nocatuḥ kiñcidapriyam /
tataḥ praśasyamānaśca nāhṛṣyadyūpaketanaḥ //
tāṃstathāvādino rājanputrāṃstava dhanañjayaḥ /
amūṣyamāṇo manasā teṣāṃ tasya ca bhāṣitam //
asaṅkruddhamanā vācaḥ smārayanniva bhārata /
uvāca pāṇḍutanayaḥ sākṣepamiva phalgunaḥ //
mama sarve'pi rājāno jānantyetanmahāvratam /
na śakyo māmako hantuṃ yo me syādbāṇagocare //
yūpaketuṃ samīkṣyaitanna māṃ garhitumarhatha /
na hi dharmamavijñāya yuktaṃ garhayituṃ param //
nyastaśastrasya bālasya virathasya vivarmaṇaḥ /
nābhimanyorvadhaṃ yūyaṃ garhayadhvaṃ kutastadā //
duryodhanasya kṣudrasya apramāṇe ca tiṣṭhataḥ /
saumadatterathaṃ sādhuḥ sarvasāhāyyakāriṇaḥ //
asmadīyā mayā rakṣyāḥ prāṇabādha upasthite /
ye me pratyakṣato vīrā hanyeranniti me matiḥ //
sātyakaśca vaśaṃ nītaḥ kauraveṇa mahātmanā /
tato mayaitaccaritaṃ pratijñārakṣaṇaṃ prati //
sañjaya uvāca /
punaśca kṛpayā'viṣṭo bahu tattadvicintayan /
uvāca cainaṃ kauravyamarjunaḥ śokapīḍitaḥ //
dhigastu kṣatradharmaṃ tu yatra tvaṃ puruṣeśvaraḥ /
avasthāmīdṛśīṃ prāptaḥ śaraṇyaḥ śaraṇapradaḥ //
nātibhāraḥ kṛtāntasya vidyate kurunandana /
yatra tvaṃ puruṣavyāghraḥ prāptaḥ pāpāmimāṃ daśām //
nātmanaḥ sukṛtasyāsya phalaṃ vai nṛpasattama /
yatra tvaṃ kuruśārdūla prāptaḥ pāpāmimāṃ daśām //
rauravaṃ narakaṃ bhīmaṃ gamiṣyati suyodhanaḥ /
yatkṛte naraśārdūlaḥ prāptaḥ pāpāmimāṃ daśām //
ko hi nāma pumām̐lloke mādṛśaḥ puruṣottama /
praharettvadvidhe tvadya pratijñā yadi no bhavet //
evamuktaḥ sa pārthena śirasā bhūmimaspṛśat /
pāṇinā caiva savyena prāhiṇodasya dakṣiṇam //
etatpārthasya tu vacastataḥ śrutvā mahādyutiḥ /
yupaketurmahārāja tūṣṇīmāsīdavāṅmukhaḥ //
arjuna uvāca /
yā prītirdharmarāje me bhīme ca balināṃ vare /
nakule sahadeve ca sā me tvayi śalāgraja //
mayā tvaṃ samanujñātaḥ kṛṣṇena ca mahātmanā /
gaccha puṇyakṛtāṃ lokāñchibirauśīnaro yathā //
vāsudeva uvāca /
ye lokā mama vimalāḥ sakṛdvibhātā brahmādyaiḥ suravṛṣabhairapīṣyamāṇāḥ /
tānkṣipraṃ vraja satatāgnihotrayāji-- nmattulyo bhava garuḍottamāṅgayānaḥ //
sañjaya uvāca /
dhanañjaye bruvatyevaṃ ghṛṇayā ca pariplute /
avāṅmukhā babhūvuśca sainikāḥ sarva eva te //
muhūrtādiva viśramya sātyakiḥ krodhamūrcchitaḥ /
amarṣavaśamāpannaḥ saumadattinirākṛtaḥ //
utthitaḥ sa tu śaineyo vimuktaḥ saumadattinā /
saṅgamādāya cicchitsuḥ śirastasya mahātmanaḥ //
nihataṃ pāṇḍuputreṇa prasaktaṃ bhūridakṣiṇam /
iyeṣa sātyakirhantuṃ śalāgrajamakalmaṣam //
nikṛttabhujamāsīnaṃ chinnahastamiva dvipam /
krośatāṃ sarvasainyānāṃ nindyamānaḥ sudurmanāḥ //
vāryamāṇaḥ sa kṛṣṇena pārthena ca mahātmanā /
bhīmena cakrakṣābhyāmaśvatthāmnā kṛpeṇa ca //
karṇena vṛṣasenena saindhavena tathaiva ca /
vikrośatāṃ ca sainyānāmavadhīttaṃ dhṛtavratam //
prāyopaviṣṭasya raṇe pārthena cchinnabāhunaḥ /
sātyakiḥ kauraveyasya khaṅgenāpāharacchiraḥ //
nābhyanandanta taṃ sainyāḥ sātyakiṃ tena karmaṇā /
arjunena hataṃ pūrvaṃ yajjaghāna kurūdvaham //
sahasrākṣasamaṃ caiva siddhacāraṇamānavāḥ /
bhūriśravasamālokya yuddhe prāyagataṃ hatam //
apūjayanta taṃ devā vismitāste'sya karmabhiḥ /
pakṣavādāṃśca subahūnprāvadaṃstava sainikāḥ //
na vārṣṇeyasyāparādho bhavitavyaṃ hi tattathā /
tasmānmanyurna vaḥ kāryaḥ krodho duḥkhataro nṛṇām //
hantavyaścaiṣa vīreṇa nātra kāryā vicāraṇā /
vihito hyasya dhātraiva mṛtyuḥ sātyakirāhave //
martavyameva sarveṇa caramaṃ pūrvameva vā /
manyadhvaṃ mṛta ityeṣa mābhūdvo buddhilāghavam //
tasminhate mahābāhau yūpaketau mahātmani /
dhigenamiti cākrandankṣatriyāḥ krodhamūrcchitāḥ //
anye na yuktamityeva bhavitavyaṃ tatheti ca /
kecidāsanvimanasaḥ kecidduḥkhasamanvitāḥ //
sātyakiruvāca /
na hantavyo na hantavya iti mandāḥ prabhāṣata /
dharmavādairadharmiṣṭhā dharmakañcukamāsthitāḥ //
yadā bālaḥ subhadrāyāḥ sutaḥ śastraninākṛtaḥ /
yuṣmābhirnihato yuddhe tadā dharmaḥ kva vo gataḥ //
mayā tvetatpratijñātaṃ kṣepe kasmiṃścideva hi / śrutvā tatsarvabhāvena garhayadhvaṃ na cārjunam /
śṛṇudhvaṃ sarvameveha śrutvā garhatha mānavāḥ //
yo māṃ niṣpiṣya saṅgrame jīvanhanyātpadā ruṣā /
sa me vadhyo bhavecchatruryadyapi syānmunivrataḥ //
ceṣṭamānaṃ pratīghāte sabhujaṃ māṃ sacakṣuṣaḥ /
manyadhvaṃ mṛta ityevametadvo buddhilāghavam //
yukto hyasya pratīghātaḥ kṛto me kurupuṅgavāḥ //
yattu pārthena māṃ dṛṣṭvā pratijñāmabhirakṣatā /
sakhaṅgo'sya hṛto bāhuretenaivāsmi vañcitaḥ //
bhavitavyaṃ hi yadbhāvi daivaṃ ceṣṭayate hi tat /
soyaṃ hato vimarde'sminkimatrādharmaceṣṭitam //
api cāpaṃ purā gītaḥ śloko vālmīkinā bhuvi /
na hantavyāḥ striya iti yadbravīṣi plavaṅgama //
sarvakālaṃ manuṣyeṇa vyavasāyavatā sadā / pīḍākaramamitrāṇāṃ yatsyātkartavyameva tat /
anuṣṭhitaṃ mayā tacca kasmādgarhatha mūḍhavat //
sañcaya uvāca /
evamukte mahārāja sarve kauravapuṅgavāḥ /
na sma kiñcidabhāṣanta manasā samapūjayan //
mantrabhipūtasya mahādhvareṣu yaśasvino bhūrisahasradasya /
munerivāraṇyagatasya tasya na tatra kaścidvadhamabhyanandat //
sunīlakeśaṃ varadasya tasya sūrasya pārāvatalohitākṣam /
aśvasya medhyasya śiro nikṛttaṃ nyastaṃ havirdhānamivāntareṇa //
sa tejasā śastrakṛtena pūto mahāhave dehavaraṃ visṛjya /
ākrāmadūrdhvaṃ varado varārho vyāvṛttya dharmeṇa parema rodasī //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0