મહાભારત · અધ્યાય 7.143

સ બાહુર્ન્યપતદ્ભૂમૌ સખઙ્ગઃ સશુભાઙ્ગદઃ । આદધજ્જીવલોકસ્ય દુઃખમદ્ભુતમુત્તમઃ ।
યન્ત્રમુક્તો મહેન્દ્રસ્ય ધ્વજો વૃત્તોત્સવો યથા ॥

પ્રહરિષ્યન્હૃતો બાહુરદૃશ્યતે કિરીટિના ।
વેગેન ન્યપતદ્ભૂમૌ પઞ્ચાસ્ય ઇવ પન્નગઃ ॥

સ મોઘં કૃતમાત્માનં દૃષ્ટ્વા પાર્થેન કૌરવઃ ।
ઉત્સૃજ્ય સાત્યકિં ક્રોધાદ્ગ્રર્હયામાસ પાણ્ડવમ્ ॥

સ વિબાહુર્મહારાજ એકપક્ષ ઇવાણ્ડજઃ । એકચક્રો રથો યદ્વદ્ધરણીમાસ્થિતો નૃપઃ ।
ઉવાચ પાણ્ડવં ચૈવ સર્વક્ષત્રસ્ય પશ્યતઃ ॥
ભૂરિશ્રવા ઉવાચ ।

નૃશંસં બત કૌન્તેય કર્મેદં કૃતવાનસિ ।
અપશ્યતો વિષક્તસ્ય યન્મે ત્વં બાહુમચ્છિનઃ ॥

યેષુ યેષુ નરઃ પાર્થ વર્તતે સુસમાહિતઃ ।
આશુ તચ્છીલતામેતિ તદિદં દૃશ્યતે ત્વયિ ॥

કિં નુ વક્ષ્યસિ રાજાનં ધર્મપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્ કિં કુર્વાણો મયા સઙ્ખ્યે હતો ભૂરિશ્રવા ઇતિ ॥

ઇદમિન્દ્રેણ તે સાક્ષાદુપદિષ્ટં મહાત્મના ।
અસ્ત્રં રુદ્રેણ વા પાર્થ દ્રોણેનાથ કૃપેણ વા ॥

નનુ નામાસ્ત્રધર્મજ્ઞસ્ત્વં લોકેઽભ્યધિકઃ પરૈઃ ।
સોઽયુધ્યમાનસ્ય કથં રણે પ્રહૃતવાનસિ ॥

ન પ્રમત્તાય ભીતાય વિરથાય પ્રયાચતે ।
વ્યસને વર્તમાનાય પ્રહરન્તિ મનીષિણઃ ॥

ઇદં તુ નીચાચરિતમસત્પુરુષસેવિતમ્ ।
કથમાચરિતં પાર્થ પાપકર્મ સુદુષ્કરમ્ ॥

આર્યેણ સુકરં ત્વાહુરાર્યકર્મ ધનઞ્જય ।
અનાર્યકર્મ ત્વાર્યેણ સુદુષ્કરતમં ભુવિ ॥

કથં હિ રાજવંશ્યસ્ત્વં કૌરવેયો વિશેષતઃ ।
ક્ષત્રધર્માદપક્રાન્તઃ સુવૃત્તશ્ચારિતવ્રતઃ ॥

અલ્પસ્તવાપરાધોઽત્ર ન ત્વાં તાત વિગર્હયે ।
વાર્ષ્ણેયાપશદં પ્રાપ્ય ક્ષુદ્રં કૃતમિદં ત્વયા ॥

ઇદં તુ યદતિક્ષુદ્રં વાર્ષ્ણેયાર્થે કૃતં ત્વયા ।
વાસુદેવમતં નૂનં નૈતત્ત્વય્યુપપદ્યતે ॥

કો હિ નામ પ્રમત્તાય પરેણ સહ યુધ્યતે ।
ઈદૃશં વ્યસનં દદ્યાદ્યો ન કૃષ્ણસખો ભવેત્ ॥

વ્રાત્યાઃ સઙ્ક્લિષ્ટકર્માણઃ પ્રકૃત્યૈવ ચ ગર્હિતાઃ ।
વૃષ્ણ્યન્ધકાઃ કથં પાર્થ પ્રમાણં ભવતા કૃતાઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તો રણે પાર્થો ભૂરિશ્રવસમબ્રવીત્ । વ્યક્તં હિ જીર્યમાણોઽપિ બુદ્ધિં જરયતે નરઃ ।
અનર્થકમિદં સર્વં યત્ત્વયા વ્યાહૃતં પ્રભો ॥

જાનન્નેવ હૃષીકેશં ગર્હસે માં ચ પાણ્ડવમ્ ।
સઙ્ગામાણાં હિ ધર્મજ્ઞઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગઃ ॥

ન ચાધર્મમહં કુર્યાં જાનંશ્ચૈવ હિ મુહ્યસે ॥

યુધ્યન્તે ક્ષત્રિયાઃ શત્રૂન્સ્વૈઃસ્વૈઃ પરિવૃતા નરાઃ । ભ્રાતૃભિઃ પિતૃભિઃ પુત્રૈસ્તથા સમ્બન્ધિબાન્ધવૈઃ ।
વયસ્યૈરથ મિત્રૈશ્ચ સ્વબાહુબલમાશ્રિતાઃ ॥

સ કથં સાત્યકિં શિષ્યં સુખસમ્બન્ધિમેવ ચ ।
અસ્મદર્થે ચ યુધ્યન્તં ત્યક્ત્વા પ્રાણાન્સુદુસ્ત્યજાન્ ॥

મમ બાહું રણે રાજન્દક્ષિણં યુદ્ધદુર્મદમ્ ।
*ત્વયા નિકૃષ્યમાણં ચ દૃષ્ટવાનસ્મિ નિષ્ક્રિયમ્ ॥

ન ચ ત્વં રક્ષિતવ્યો હિ એકો રણગતેન હિ । યો યસ્ય યુધ્યતેઽર્થાય સંરક્ષ્યો નરાધિપ ।
તૈ રક્ષ્યમાણૈઃ સ નૃપો રક્ષિતવ્યો મહામૃધે ॥

યદ્યહં સાત્યકિં દૃષ્ટ્વા તૂષ્ણીમાસિષ્ય આહવે ।
તતસ્તેન વિયોગશ્ચ પ્રાપ્યં નરકમેવ ચ ॥

રક્ષિતવ્યો મયા યસ્માત્તસ્માલ્લબ્ધો મયા સ ચ ।
યશશ્ચૈવ સ્વપક્ષેભ્યઃ ફલં મિત્રસ્ય રક્ષણાત્ ॥

યચ્ચ માં ગર્હસે રાજન્કૃષ્ણેન સહ સઙ્ગતમ્ ।
કસ્તેન સઙ્ગમં નેચ્છેત્તત્ર તે બુદ્ધિવિભ્રમઃ ॥

આબદ્ધકવચસ્યેહ રથમારુહ્ય તિષ્ઠતઃ ।
સર્વાયુધૈરુપેતસ્ય પ્રતિયોદ્ધૃપ્રતીક્ષિણઃ ॥

અસ્મિન્રથગજાનીકે હયપત્તિસમાકુલે ।
સિંહનાદોદ્ધતરવે ગમ્ભીરે સૈન્યસાગરે ॥

સ્વૈશ્ચાપિ સમુપેતસ્ય વિક્રાન્તસ્ય તથા રણે ।
સાત્યકેન કથં યોગ્યઃ સઙ્ગ્રામસ્તે ભવિષ્યતિ ॥

બહુભિઃ સહ સઙ્ગમ્ય નિર્જિત્ય ચ મહારથાન્ । શ્રાન્તશ્ચ શ્રાન્તવાહશ્ચ ક્ષીણસર્વાયુધસ્ત્વયા ।
સમેતઃ સાત્યકિઃ સઙ્ખ્યે નિર્જિતશ્ચ મહારથઃ ॥

ઈદૃશં સાત્યકિં સઙ્ખ્યે નિર્જિત્ય ચ મહારથમ્ ।
અધિકત્વં વિજાનીપે સ્વવીર્યવશમાગતમ્ ॥

ઇચ્છસિ ત્વં શિરસ્તસ્ય અસિના હર્તુમાહવે । તથા કૃચ્છ્રગતં દૃષ્ટ્વા સાત્યકિં કઃ ક્ષમિષ્યતિ ।
એકસ્યૈકેન હિ કથં સઙ્ગ્રામઃ સમ્ભવિષ્યતિ ॥

ત્વં તુ ગર્હય ચાત્માનં સ્વધર્મં યો ન રક્ષસિ ।
કથં રક્ષિષ્યસે વીર યે વૈ ત્વાં સંશ્રિતા જનાઃ ॥

આત્તશસ્ત્રસ્ય હિ રણે વૃષ્ણિપુત્રં જિઘાંસતઃ ।
છિન્નવાન્યદહં બાહું નૈતલ્લોકવિગર્હિતમ્ ॥

ન્યસ્તશસ્ત્રસ્ય હિ પુનર્વિકલસ્ય વિવર્મણઃ ।
અભિમન્યોર્વધં તાત ધાર્મિકઃ કો નુ પૂજયેત્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તો મહાર્બાહુર્યૂપકેતુર્મહાયશાઃ ।
યુયુધાનં સમુત્સૃજ્ય રણે પ્રાયમુપાવિશત્ ॥

શરાનાસ્તીર્ય સવ્યેન પાણિના પુણ્યલક્ષણઃ ।
યિયાસુર્બ્રહ્મલોકાય પ્રાણાન્પ્રાણેષ્વથાજુહોત્ ॥

સૂર્યે ચક્ષુઃ સમાધાય પ્રસન્નં સલિલે મનઃ ।
ધ્યાયન્મહોપનિષદં યોગયુક્તોઽભવન્મુનિઃ ॥

તતસ્તે સર્વસેનાસુ જનાઃ કૃષ્ણધનઞ્જયૌ ।
ગર્હયામાસુરપ્યેતૌ શશંસુર્ભૂરિદક્ષિણમ્ ॥

નિન્દ્યમાનૌ તથા કૃષ્ણૌ નોચતુઃ કિઞ્ચિદપ્રિયમ્ ।
તતઃ પ્રશસ્યમાનશ્ચ નાહૃષ્યદ્યૂપકેતનઃ ॥

તાંસ્તથાવાદિનો રાજન્પુત્રાંસ્તવ ધનઞ્જયઃ ।
અમૂષ્યમાણો મનસા તેષાં તસ્ય ચ ભાષિતમ્ ॥

અસઙ્ક્રુદ્ધમના વાચઃ સ્મારયન્નિવ ભારત ।
ઉવાચ પાણ્ડુતનયઃ સાક્ષેપમિવ ફલ્ગુનઃ ॥

મમ સર્વેઽપિ રાજાનો જાનન્ત્યેતન્મહાવ્રતમ્ ।
ન શક્યો મામકો હન્તું યો મે સ્યાદ્બાણગોચરે ॥

યૂપકેતું સમીક્ષ્યૈતન્ન માં ગર્હિતુમર્હથ ।
ન હિ ધર્મમવિજ્ઞાય યુક્તં ગર્હયિતું પરમ્ ॥

ન્યસ્તશસ્ત્રસ્ય બાલસ્ય વિરથસ્ય વિવર્મણઃ ।
નાભિમન્યોર્વધં યૂયં ગર્હયધ્વં કુતસ્તદા ॥

દુર્યોધનસ્ય ક્ષુદ્રસ્ય અપ્રમાણે ચ તિષ્ઠતઃ ।
સૌમદત્તેરથં સાધુઃ સર્વસાહાય્યકારિણઃ ॥

અસ્મદીયા મયા રક્ષ્યાઃ પ્રાણબાધ ઉપસ્થિતે ।
યે મે પ્રત્યક્ષતો વીરા હન્યેરન્નિતિ મે મતિઃ ॥

સાત્યકશ્ચ વશં નીતઃ કૌરવેણ મહાત્મના ।
તતો મયૈતચ્ચરિતં પ્રતિજ્ઞારક્ષણં પ્રતિ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

પુનશ્ચ કૃપયાઽવિષ્ટો બહુ તત્તદ્વિચિન્તયન્ ।
ઉવાચ ચૈનં કૌરવ્યમર્જુનઃ શોકપીડિતઃ ॥

ધિગસ્તુ ક્ષત્રધર્મં તુ યત્ર ત્વં પુરુષેશ્વરઃ ।
અવસ્થામીદૃશીં પ્રાપ્તઃ શરણ્યઃ શરણપ્રદઃ ॥

નાતિભારઃ કૃતાન્તસ્ય વિદ્યતે કુરુનન્દન ।
યત્ર ત્વં પુરુષવ્યાઘ્રઃ પ્રાપ્તઃ પાપામિમાં દશામ્ ॥

નાત્મનઃ સુકૃતસ્યાસ્ય ફલં વૈ નૃપસત્તમ ।
યત્ર ત્વં કુરુશાર્દૂલ પ્રાપ્તઃ પાપામિમાં દશામ્ ॥

રૌરવં નરકં ભીમં ગમિષ્યતિ સુયોધનઃ ।
યત્કૃતે નરશાર્દૂલઃ પ્રાપ્તઃ પાપામિમાં દશામ્ ॥

કો હિ નામ પુમાઁલ્લોકે માદૃશઃ પુરુષોત્તમ ।
પ્રહરેત્ત્વદ્વિધે ત્વદ્ય પ્રતિજ્ઞા યદિ નો ભવેત્ ॥

એવમુક્તઃ સ પાર્થેન શિરસા ભૂમિમસ્પૃશત્ ।
પાણિના ચૈવ સવ્યેન પ્રાહિણોદસ્ય દક્ષિણમ્ ॥

એતત્પાર્થસ્ય તુ વચસ્તતઃ શ્રુત્વા મહાદ્યુતિઃ ।
યુપકેતુર્મહારાજ તૂષ્ણીમાસીદવાઙ્મુખઃ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

યા પ્રીતિર્ધર્મરાજે મે ભીમે ચ બલિનાં વરે ।
નકુલે સહદેવે ચ સા મે ત્વયિ શલાગ્રજ ॥

મયા ત્વં સમનુજ્ઞાતઃ કૃષ્ણેન ચ મહાત્મના ।
ગચ્છ પુણ્યકૃતાં લોકાઞ્છિબિરૌશીનરો યથા ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

યે લોકા મમ વિમલાઃ સકૃદ્વિભાતા બ્રહ્માદ્યૈઃ સુરવૃષભૈરપીષ્યમાણાઃ ।
તાન્ક્ષિપ્રં વ્રજ સતતાગ્નિહોત્રયાજિ-- ન્મત્તુલ્યો ભવ ગરુડોત્તમાઙ્ગયાનઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ધનઞ્જયે બ્રુવત્યેવં ઘૃણયા ચ પરિપ્લુતે ।
અવાઙ્મુખા બભૂવુશ્ચ સૈનિકાઃ સર્વ એવ તે ॥

મુહૂર્તાદિવ વિશ્રમ્ય સાત્યકિઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
અમર્ષવશમાપન્નઃ સૌમદત્તિનિરાકૃતઃ ॥

ઉત્થિતઃ સ તુ શૈનેયો વિમુક્તઃ સૌમદત્તિના ।
સઙ્ગમાદાય ચિચ્છિત્સુઃ શિરસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ॥

નિહતં પાણ્ડુપુત્રેણ પ્રસક્તં ભૂરિદક્ષિણમ્ ।
ઇયેષ સાત્યકિર્હન્તું શલાગ્રજમકલ્મષમ્ ॥

નિકૃત્તભુજમાસીનં છિન્નહસ્તમિવ દ્વિપમ્ ।
ક્રોશતાં સર્વસૈન્યાનાં નિન્દ્યમાનઃ સુદુર્મનાઃ ॥

વાર્યમાણઃ સ કૃષ્ણેન પાર્થેન ચ મહાત્મના ।
ભીમેન ચક્રક્ષાભ્યામશ્વત્થામ્ના કૃપેણ ચ ॥

કર્ણેન વૃષસેનેન સૈન્ધવેન તથૈવ ચ ।
વિક્રોશતાં ચ સૈન્યાનામવધીત્તં ધૃતવ્રતમ્ ॥

પ્રાયોપવિષ્ટસ્ય રણે પાર્થેન ચ્છિન્નબાહુનઃ ।
સાત્યકિઃ કૌરવેયસ્ય ખઙ્ગેનાપાહરચ્છિરઃ ॥

નાભ્યનન્દન્ત તં સૈન્યાઃ સાત્યકિં તેન કર્મણા ।
અર્જુનેન હતં પૂર્વં યજ્જઘાન કુરૂદ્વહમ્ ॥

સહસ્રાક્ષસમં ચૈવ સિદ્ધચારણમાનવાઃ ।
ભૂરિશ્રવસમાલોક્ય યુદ્ધે પ્રાયગતં હતમ્ ॥

અપૂજયન્ત તં દેવા વિસ્મિતાસ્તેઽસ્ય કર્મભિઃ ।
પક્ષવાદાંશ્ચ સુબહૂન્પ્રાવદંસ્તવ સૈનિકાઃ ॥

ન વાર્ષ્ણેયસ્યાપરાધો ભવિતવ્યં હિ તત્તથા ।
તસ્માન્મન્યુર્ન વઃ કાર્યઃ ક્રોધો દુઃખતરો નૃણામ્ ॥

હન્તવ્યશ્ચૈષ વીરેણ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
વિહિતો હ્યસ્ય ધાત્રૈવ મૃત્યુઃ સાત્યકિરાહવે ॥

મર્તવ્યમેવ સર્વેણ ચરમં પૂર્વમેવ વા ।
મન્યધ્વં મૃત ઇત્યેષ માભૂદ્વો બુદ્ધિલાઘવમ્ ॥

તસ્મિન્હતે મહાબાહૌ યૂપકેતૌ મહાત્મનિ ।
ધિગેનમિતિ ચાક્રન્દન્ક્ષત્રિયાઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતાઃ ॥

અન્યે ન યુક્તમિત્યેવ ભવિતવ્યં તથેતિ ચ ।
કેચિદાસન્વિમનસઃ કેચિદ્દુઃખસમન્વિતાઃ ॥
સાત્યકિરુવાચ ।

ન હન્તવ્યો ન હન્તવ્ય ઇતિ મન્દાઃ પ્રભાષત ।
ધર્મવાદૈરધર્મિષ્ઠા ધર્મકઞ્ચુકમાસ્થિતાઃ ॥

યદા બાલઃ સુભદ્રાયાઃ સુતઃ શસ્ત્રનિનાકૃતઃ ।
યુષ્માભિર્નિહતો યુદ્ધે તદા ધર્મઃ ક્વ વો ગતઃ ॥

મયા ત્વેતત્પ્રતિજ્ઞાતં ક્ષેપે કસ્મિંશ્ચિદેવ હિ । શ્રુત્વા તત્સર્વભાવેન ગર્હયધ્વં ન ચાર્જુનમ્ ।
શૃણુધ્વં સર્વમેવેહ શ્રુત્વા ગર્હથ માનવાઃ ॥

યો માં નિષ્પિષ્ય સઙ્ગ્રમે જીવન્હન્યાત્પદા રુષા ।
સ મે વધ્યો ભવેચ્છત્રુર્યદ્યપિ સ્યાન્મુનિવ્રતઃ ॥

ચેષ્ટમાનં પ્રતીઘાતે સભુજં માં સચક્ષુષઃ ।
મન્યધ્વં મૃત ઇત્યેવમેતદ્વો બુદ્ધિલાઘવમ્ ॥

યુક્તો હ્યસ્ય પ્રતીઘાતઃ કૃતો મે કુરુપુઙ્ગવાઃ ॥

યત્તુ પાર્થેન માં દૃષ્ટ્વા પ્રતિજ્ઞામભિરક્ષતા ।
સખઙ્ગોઽસ્ય હૃતો બાહુરેતેનૈવાસ્મિ વઞ્ચિતઃ ॥

ભવિતવ્યં હિ યદ્ભાવિ દૈવં ચેષ્ટયતે હિ તત્ ।
સોયં હતો વિમર્દેઽસ્મિન્કિમત્રાધર્મચેષ્ટિતમ્ ॥

અપિ ચાપં પુરા ગીતઃ શ્લોકો વાલ્મીકિના ભુવિ ।
ન હન્તવ્યાઃ સ્ત્રિય ઇતિ યદ્બ્રવીષિ પ્લવઙ્ગમ ॥

સર્વકાલં મનુષ્યેણ વ્યવસાયવતા સદા । પીડાકરમમિત્રાણાં યત્સ્યાત્કર્તવ્યમેવ તત્ ।
અનુષ્ઠિતં મયા તચ્ચ કસ્માદ્ગર્હથ મૂઢવત્ ॥
સઞ્ચય ઉવાચ ।

એવમુક્તે મહારાજ સર્વે કૌરવપુઙ્ગવાઃ ।
ન સ્મ કિઞ્ચિદભાષન્ત મનસા સમપૂજયન્ ॥

મન્ત્રભિપૂતસ્ય મહાધ્વરેષુ યશસ્વિનો ભૂરિસહસ્રદસ્ય ।
મુનેરિવારણ્યગતસ્ય તસ્ય ન તત્ર કશ્ચિદ્વધમભ્યનન્દત્ ॥

સુનીલકેશં વરદસ્ય તસ્ય સૂરસ્ય પારાવતલોહિતાક્ષમ્ ।
અશ્વસ્ય મેધ્યસ્ય શિરો નિકૃત્તં ન્યસ્તં હવિર્ધાનમિવાન્તરેણ ॥

સ તેજસા શસ્ત્રકૃતેન પૂતો મહાહવે દેહવરં વિસૃજ્ય ।
આક્રામદૂર્ધ્વં વરદો વરાર્હો વ્યાવૃત્ત્ય ધર્મેણ પરેમ રોદસી ॥