Mahabharata · Chapter 6.90

vartamāne tathā raudre rājanvīravarakṣaye /
śakuniḥ saubalaḥ śrīmānpāṇḍavānsamupādravat //

tathaiva sātvato rājanhārdikyaḥ paravīrahā /
abhyadravata sangrāme pāṇḍavānāṃ varūthinīm //

tataḥ kāmbhojamukhyānāṃ nadījānāṃ ca vājinām /
āraṭṭānāṃ mahījānāṃ sindhujānāṃ ca sarvaśaḥ //

vanāyujānāṃ śubhrāṇāṃ tathā parvatavāsinām /
vājināṃ bahubhiḥ saṅkhye samantātparivārayan //

ye cāpare tittirijā javanā vātaraṃhasaḥ /
suvarṇālaṅkṛtairetairvarmavadbhiḥ sukalpitaiḥ //

hayairvātajavairmukhyaiḥ pāṇḍavasya suto balī /
abhyavartata tatsainyaṃ hṛṣṭarūpaḥ parantapāḥ //

arjunasya sutaḥ śrīmānirāvānnāma vīryavān /
sutāyāṃ nāgarājasya jātaḥ pārthena dhīmatā //

airāvatena sā dattā anapatyā mahātmanā /
patyau hate suparṇena kṛpaṇā dīnacetanā //

kāryārthaṃ tāṃ ca jagrāha pārthaḥ kāmavaśānugām /
evameṣa samutpannaḥ parakṣetre'rjunātmajaḥ //

sa nāgaloke saṃvṛddho mātrā ca parirakṣitaḥ /
pitṛvyeṇa parityaktaḥ pārthadveṣāddurātmanā //

khamutpatya mahārāja nāgarāṭ satyavikramaḥ /
indralokaṃ jagāmāśu śrutvā tatrārjunaṃ gatam //

so'bhigamya mahābāhuḥ pitaraṃ satyavikramaḥ /
abhyavādayadavyagro vinayena kṛtāñjaliḥ //

nyavedayata cātmānamarjunasya mahātmanaḥ /
irāvānasmi bhadraṃ te putraścāhaṃ tava prabho //

mātuḥ samāgamo yaśca tatsarvaṃ pratyavedayat /
tacca sarvaṃ yathāvṛttamanusasmāra pāṇḍavaḥ //

pariṣvajya sutaṃ cāpi ātmanaḥ sadṛśaṃ guṇaiḥ /
prītimānanayatpārtho devarājaniveśanam //

so'rjunena samājñapto devaloke tadā nṛpa /
prītipūrvaṃ mahābāhuḥ svakāryaṃ prati bhārata //

sa cāpi naraśārdūlaḥ śārdūlasamavikramaḥ / abravīcca tadā pārthamayamasmi tavānagha //

sthitaḥ preṣyaśca putraśca sarvathā tvaṃ praśādhi mām /
kaṃ karomi ca te kāmaṃ kaṃ ca kāmaṃ tvamicchasi //

pariṣvajya sutaṃ premṇā vāsaviḥ pratyuvāca tam / prītipūrvaṃ ca kāryaṃ ca kāryā prītiśca mānadaḥ //

yuddhakāle tu sāhāyyaṃ dātavyaṃ no bhavediti /
bāḍhamityevamuktvā tu yuddhakāla ihāgataḥ //

kāmavarṇajavairaśvaiḥ sarvataḥ śuśubhe vṛtaḥ /
te hayāḥ kāñcanāpīḍā nānāvarṇā manojavāḥ //

utpetuḥ sahasā rājanhaṃsā iva mahodadhau /
te tvadīyānsamāsādya hayasanghānmanojavān //

kroḍaiḥ kroḍānabhighnanto ghoṇābhiśca parasparam /
nipetuḥ sahasā rājansuvegābhihatā bhuvi //

nipatadbhistathā taiśca hayasaṅghaiḥ parasparam /
śuśruve dāruṇaḥ śabdaḥ suparṇapatane yathā //

tathaiva tāvakā rājansametyānyonyamāhave /
parasparavadhaṃ ghoraṃ cakruste hayasādinaḥ //

tasmiṃstathā vartamāne sankule tumule bhṛśam /
ubhayorapi saṃśāntā hayasaṅghāḥ samantataḥ //

prakṣīṇasāyakāḥ śūrā nihatāśvāḥ śramāturāḥ /
vilayaṃ samanuprāptāstakṣamāṇāḥ parasparam //

tataḥ kṣīṇe hayānike kiñciccheṣe ca bhārata /
saubalasyānujāḥ śūrā nirgatā raṇamūrdhani //

vāyuvegasamasparśāñjave vāyusamāṃśca te /
āruhya balasampannānvayaḥsthāṃsturagottamān //

gajo gavākṣo vṛṣakaścarmavānārjayaḥ śukaḥ /
ṣaḍete balasampannā niryayurmahato balāt //

vāryamāṇāḥ śakuninā svaiśca yodhairmahābalaiḥ /
sannaddhā yuddhakuśalā raudrarūpā mahābalāḥ //

tadanīkaṃ mahābaho bhittvā paramadurjayam /
balena mahatā yuktāḥ svargāya vijayaiṣiṇaḥ //

viviśuste tadā hṛṣṭā gāndhārā yuddhadurmadāḥ /
tānpraviṣṭāṃstadā dṛṣṭvā irāvānapi vīryavān //

abravītsamare yodhānsvānvicitrahayasthitān /
yathaite dhārtarāṣṭrasya yodhāḥ sānugavāhanāḥ //

hanyante samare sarve tathā nītirvidhīyatām /
bāḍhamityevamuktvā te sarve yodhā irāvataḥ //

jaghnusteṣāṃ balānīkaṃ durjayaṃ samare paraiḥ /
tadanīkamanīkena samare vīkṣya pātitam //

amṛṣyamāṇāste sarve subalasyātmajā raṇe /
irāvantamabhidrutya sarvataḥ paryavārayan //

tāḍayantaḥ śitaiḥ prāsaiścodayantaḥ parasparam /
te śūrāḥ paryadhāvanta kurvanto mahadākulam //

irāvānatha nirbhinnaḥ prāsaistīkṣṇairmahātmabhiḥ /
sravatā rudhireṇāktastotrairviddha iva dvipaḥ //

urasyapi ca pṛṣṭhe ca pārśvayośca bhṛśāhataḥ /
eko bahubhiratyarthaṃ dhairyādrājanna vivyathe //

irāvānapi sankruddhaḥ sarvāstānniśitaiḥ śaraiḥ /
mohayāmāsa samare viddhvā parapurañjayaḥ //

prāsānutkṛṣya tarasā svaśarīrādarindamaḥ /
taireva tāḍayāmāsa subalasyātmajānraṇe //

vikṛṣya ca śitaṃ khaṅgaṃ gṛhītvā ca śarāvaram /
padātirdrutamāgacchajjighāṃsuḥ saubalānyudhi //

tataḥ pratyāgataprāṇāḥ sarve te subalātmajāḥ /
bhūyaḥ krodhasamāviṣṭā irāvantamabhidrutāḥ //

irāvānapi khaṅgena darśayanpāṇilāghavam /
abhyavartata devāṃśca mānuṣāṃścaiva saṃyuge //

lāghavenātha carataḥ sarve te subalātmajāḥ /
antaraṃ nābhyagacchanta carantaḥ śīghragairhayaiḥ //

bhūmiṣṭhamatha taṃ sahkhye hyantarikṣādavaplutam /
parivārya bhṛśaṃ sarve grahītumupacakramuḥ //

athābhyāśagatānāṃ teṣāṃ gātrāṇyakṛntata /
asihasto'strahastānāṃ teṣāṃ gātrāṇyakṛntata //

āyudhāni ca sarveṣāṃ bāhūnapi vibhūṣitān /
apatanta nikṛttāṅgā mṛtā bhūmau gatāsavaḥ //

vṛṣakastu mahārāja bahudhā viparikṣataḥ /
amucyata mahāraudrāttasmādvīrāvakartanāt //

tānsarvānpatitāndṛṣṭvā bhīto duryodhanastataḥ /
abhyadhāvata sankruddho rākṣasaṃ ghoradarśanam //

ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ māyāvinamarindamam /
vairiṇaṃ bhīmasenasya pūrvaṃ bakavadhena vai //

paśya vīra yathā hyeṣa phalgunasya suto balī /
māyāvī vipriyaṃ kartumakārṣīnme balakṣayam //

tvaṃ ca kāmagamastāta māyāstre ca viśāradaḥ /
kṛtavairaśca pārthena tasmādenaṃ raṇe jahi //

bāḍhamityevamuktvā tu rākṣaso ghoradarśanaḥ /
prayayau siṃhanādena yatrārjunasuto yuvā //

sa yodhairyuddhakuśalairvimalaprāsayodhibhiḥ /
vīraiḥ prahāribhiryuktaiḥ svairanīkaiḥ samāvṛtaḥ //

[hataśeṣairmahārāja dvisāhastrairhayottamaiḥ] nihantukāmaḥ samare irāvantaṃ mahābalam //

irāvānapi sankruddhastvaramāṇaḥ parākramī hantukāmamayitraghno rākṣasaṃ pratyavārayat //

tamāpatantaṃ samprekṣya rākṣasaḥ sumahābalaḥ /
tvaramāṇastato māyāṃ prayoktumupacakrame //

tena māyāmayāḥ sṛṣṭā hayāstāvanta eva hi /
svārūḍhā rākṣasairghoraiḥ śūlapaṭṭasadhāribhiḥ //

te saṃrabdhāḥ samāgamya dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥ /
acirādgamayāmāsuḥ pretalokaṃ parasparam //

tasmiṃstu nihate sainye tāvubhau yuddhadurmadau /
sangrāme samatiṣṭhetāṃ yathā vai vṛtravāsavau //

ādravantamabhiprekṣya rākṣasaṃ yuddhadurmadam /
irāvātha saṃrabdhaḥ pratyadhāvanmahābalaḥ //

samabhyāśagatasyājau tasya khaṅgena durmadaḥ /
ciccheda kārmukaṃ dīptaṃ śaravāpaṃ ca kañcukam //

sa nikṛttaṃ dhanurdṛṣṭvā khaṃ javena samāviśat /
irāvantamabhikruddhaṃ mohayanniva māyayā //

tato'ntarikṣamutpatya irāvānapi rākṣasam /
vimohayitvā māyābhisatsya gātrāmi sāyakaiḥ //

ciccheda sarvamarmajñaḥ kāmarūpo durāsadaḥ /
tathā sa rākṣasaśreṣṭhaḥ śaraiḥ kṛttaḥ punaḥ punaḥ //

sambabhūva mahārāja samavāpa ca yauvanam /
māyā hi saharāja samavāpa ca yauvanam //

evaṃ tadrākṣasasyāṅgaṃ chinnañchinnaṃ vyarohata /
irāvānapi sankruddho rākṣasaṃ ta mahābalam //

paraśvathena tīkṣṇena ciccheda ca punaḥ punaḥ . sa tena balinā vīraśchidyamāna iva drumaḥ // 6-90-71arākṣaso vyanadaddhoraṃ sa śabdastumulo'bhavat / paraśvathakṣataṃ rakṣaḥ susrāva bahuśoṇitam //

tataśrukrodha balavāṃścakre vegaṃ ca saṃyuge /
ārśyaśṛṅgistato dṛṣṭvā samare śatrumūrcitam //

kṛtvā ghoraṃ mahadrūpaṃ grahītumupacakrame /
arjunasya sutaṃ vīramirāvantaṃ yaśasvinam //

sangrāmaśiraso madhye sarveṣāṃ tatra paśyatām /
tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ māyāṃ rākṣasasya durātmanaḥ //

irāvānapi sankruddho māyāṃ sraṣṭuṃ pracakrame /
tasya krodhābhibhūtasya samareṣvanivartinaḥ //

yo'nvayo mātṛkastasya sa enamabhipedivān /
sa nāgairbahubhī rājannirāvānsaṃvṛto raṇe //

dadhāra sumahadrūpamananta iva bhogavān /
tato bahuvidhairnāgaiśchādayāmāsa rākṣasam //

chādyamānastu nāgaiḥ sa dhyātvā rākṣasapuṅgavaḥ /
sauparṇaṃ rūpamāsthāya bhakṣayāmāsa pannagam //

māyayā bhakṣite tasminnanvaye tasya mātṛke /
vimohitamirāvantaṃ nyahanadrākṣaso'sinā //

sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ padmendusadṛśaprabham /
irāvataḥ śiro rakṣaḥ pātayāmāsa bhūtale //

tasmiṃstu nihate vīre rākṣasenārjunātmaje /
viśokāḥ samapadyanta dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ //

tasminmahati sangrāme tādṛśe bhairave punaḥ /
mahānvyatikaro ghoraḥ senayoḥ samapadyata //

gajā hayāḥ padātāśca vimiśrā dantibhirhatāḥ /
rathāśvā dantinaścaiva pattibhistatra sūditāḥ //

tathā pattirathaughāśca hayāśca bahavo raṇe /
rathibhirnihatā rājaṃstava teṣāṃ ca sankule //

ajānannarjunaścāpi nihataṃ putramaurasam /
jaghāna samare śūrānrājñastānbhīṣmarakṣiṇaḥ //

tathaiva tāvakā rājansṛñjayāśca sahasraśaḥ /
juhvataḥ samare prāṇānnijaghruritaretaram //

muktakeśā vikavacā virathāśchinnakārmukāḥ /
bāhubhiḥ samayudhyanta samavetāḥ parasparam //

tathā marmātigairbhīṣmo nijaghāna mahārathān /
kampayansamare senāṃ pāṇḍavānāṃ parantapaḥ //

tena yaudhiṣṭhire sainye bahavo mānavā hatāḥ /
dantinaḥ sādinaścaiva rathino'tha hayāstathā //

tatra bhārata bhīṣmasya raṇe dṛṣṭvā parākramam /
atyadbhutamapaśyāma śakrasyeva parākramam //

tathaiva bhīmasenasya pārṣatasya ca bhārata /
raudramāsīdraṇe yuddhaṃ sātyakasya ca dhanvinaḥ //

dṛṣṭvā droṇasya vikrāntaṃ pāṇḍavānbhayamāviśat /
eka eva raṇe śakto nihantuṃ sarvasainikān //

kiṃ punaḥ pṛthivīśūrairyodhavrātaiḥ samāvṛtaḥ /
ityabruvanmahārāja raṇe droṇena pīḍitāḥ //

vartamāne tathā raudre sangrāme bharatarṣabha /
ubhayoḥ senayoḥ śūrā nāmṛṣyanta parasparam //

āviṣṭā iva yudhyante rakṣobhūtairmahābalaiḥ /
tāvakāḥ pāṇḍaveyāśca saṃrabdhāstāta dhanvinaḥ //

na sma paśyāmahe kañcitprāṇānyaḥ parirakṣati /
daivāsurābhe samare tasminyodhā narādhipa //