મહાભારત · અધ્યાય 6.90

વર્તમાને તથા રૌદ્રે રાજન્વીરવરક્ષયે ।
શકુનિઃ સૌબલઃ શ્રીમાન્પાણ્ડવાન્સમુપાદ્રવત્ ॥

તથૈવ સાત્વતો રાજન્હાર્દિક્યઃ પરવીરહા ।
અભ્યદ્રવત સન્ગ્રામે પાણ્ડવાનાં વરૂથિનીમ્ ॥

તતઃ કામ્ભોજમુખ્યાનાં નદીજાનાં ચ વાજિનામ્ ।
આરટ્ટાનાં મહીજાનાં સિન્ધુજાનાં ચ સર્વશઃ ॥

વનાયુજાનાં શુભ્રાણાં તથા પર્વતવાસિનામ્ ।
વાજિનાં બહુભિઃ સઙ્ખ્યે સમન્તાત્પરિવારયન્ ॥

યે ચાપરે તિત્તિરિજા જવના વાતરંહસઃ ।
સુવર્ણાલઙ્કૃતૈરેતૈર્વર્મવદ્ભિઃ સુકલ્પિતૈઃ ॥

હયૈર્વાતજવૈર્મુખ્યૈઃ પાણ્ડવસ્ય સુતો બલી ।
અભ્યવર્તત તત્સૈન્યં હૃષ્ટરૂપઃ પરન્તપાઃ ॥

અર્જુનસ્ય સુતઃ શ્રીમાનિરાવાન્નામ વીર્યવાન્ ।
સુતાયાં નાગરાજસ્ય જાતઃ પાર્થેન ધીમતા ॥

ઐરાવતેન સા દત્તા અનપત્યા મહાત્મના ।
પત્યૌ હતે સુપર્ણેન કૃપણા દીનચેતના ॥

કાર્યાર્થં તાં ચ જગ્રાહ પાર્થઃ કામવશાનુગામ્ ।
એવમેષ સમુત્પન્નઃ પરક્ષેત્રેઽર્જુનાત્મજઃ ॥

સ નાગલોકે સંવૃદ્ધો માત્રા ચ પરિરક્ષિતઃ ।
પિતૃવ્યેણ પરિત્યક્તઃ પાર્થદ્વેષાદ્દુરાત્મના ॥

ખમુત્પત્ય મહારાજ નાગરાટ્ સત્યવિક્રમઃ ।
ઇન્દ્રલોકં જગામાશુ શ્રુત્વા તત્રાર્જુનં ગતમ્ ॥

સોઽભિગમ્ય મહાબાહુઃ પિતરં સત્યવિક્રમઃ ।
અભ્યવાદયદવ્યગ્રો વિનયેન કૃતાઞ્જલિઃ ॥

ન્યવેદયત ચાત્માનમર્જુનસ્ય મહાત્મનઃ ।
ઇરાવાનસ્મિ ભદ્રં તે પુત્રશ્ચાહં તવ પ્રભો ॥

માતુઃ સમાગમો યશ્ચ તત્સર્વં પ્રત્યવેદયત્ ।
તચ્ચ સર્વં યથાવૃત્તમનુસસ્માર પાણ્ડવઃ ॥

પરિષ્વજ્ય સુતં ચાપિ આત્મનઃ સદૃશં ગુણૈઃ ।
પ્રીતિમાનનયત્પાર્થો દેવરાજનિવેશનમ્ ॥

સોઽર્જુનેન સમાજ્ઞપ્તો દેવલોકે તદા નૃપ ।
પ્રીતિપૂર્વં મહાબાહુઃ સ્વકાર્યં પ્રતિ ભારત ॥

સ ચાપિ નરશાર્દૂલઃ શાર્દૂલસમવિક્રમઃ । અબ્રવીચ્ચ તદા પાર્થમયમસ્મિ તવાનઘ ॥

સ્થિતઃ પ્રેષ્યશ્ચ પુત્રશ્ચ સર્વથા ત્વં પ્રશાધિ મામ્ ।
કં કરોમિ ચ તે કામં કં ચ કામં ત્વમિચ્છસિ ॥

પરિષ્વજ્ય સુતં પ્રેમ્ણા વાસવિઃ પ્રત્યુવાચ તમ્ । પ્રીતિપૂર્વં ચ કાર્યં ચ કાર્યા પ્રીતિશ્ચ માનદઃ ॥

યુદ્ધકાલે તુ સાહાય્યં દાતવ્યં નો ભવેદિતિ ।
બાઢમિત્યેવમુક્ત્વા તુ યુદ્ધકાલ ઇહાગતઃ ॥

કામવર્ણજવૈરશ્વૈઃ સર્વતઃ શુશુભે વૃતઃ ।
તે હયાઃ કાઞ્ચનાપીડા નાનાવર્ણા મનોજવાઃ ॥

ઉત્પેતુઃ સહસા રાજન્હંસા ઇવ મહોદધૌ ।
તે ત્વદીયાન્સમાસાદ્ય હયસન્ઘાન્મનોજવાન્ ॥

ક્રોડૈઃ ક્રોડાનભિઘ્નન્તો ઘોણાભિશ્ચ પરસ્પરમ્ ।
નિપેતુઃ સહસા રાજન્સુવેગાભિહતા ભુવિ ॥

નિપતદ્ભિસ્તથા તૈશ્ચ હયસઙ્ઘૈઃ પરસ્પરમ્ ।
શુશ્રુવે દારુણઃ શબ્દઃ સુપર્ણપતને યથા ॥

તથૈવ તાવકા રાજન્સમેત્યાન્યોન્યમાહવે ।
પરસ્પરવધં ઘોરં ચક્રુસ્તે હયસાદિનઃ ॥

તસ્મિંસ્તથા વર્તમાને સન્કુલે તુમુલે ભૃશમ્ ।
ઉભયોરપિ સંશાન્તા હયસઙ્ઘાઃ સમન્તતઃ ॥

પ્રક્ષીણસાયકાઃ શૂરા નિહતાશ્વાઃ શ્રમાતુરાઃ ।
વિલયં સમનુપ્રાપ્તાસ્તક્ષમાણાઃ પરસ્પરમ્ ॥

તતઃ ક્ષીણે હયાનિકે કિઞ્ચિચ્છેષે ચ ભારત ।
સૌબલસ્યાનુજાઃ શૂરા નિર્ગતા રણમૂર્ધનિ ॥

વાયુવેગસમસ્પર્શાઞ્જવે વાયુસમાંશ્ચ તે ।
આરુહ્ય બલસમ્પન્નાન્વયઃસ્થાંસ્તુરગોત્તમાન્ ॥

ગજો ગવાક્ષો વૃષકશ્ચર્મવાનાર્જયઃ શુકઃ ।
ષડેતે બલસમ્પન્ના નિર્યયુર્મહતો બલાત્ ॥

વાર્યમાણાઃ શકુનિના સ્વૈશ્ચ યોધૈર્મહાબલૈઃ ।
સન્નદ્ધા યુદ્ધકુશલા રૌદ્રરૂપા મહાબલાઃ ॥

તદનીકં મહાબહો ભિત્ત્વા પરમદુર્જયમ્ ।
બલેન મહતા યુક્તાઃ સ્વર્ગાય વિજયૈષિણઃ ॥

વિવિશુસ્તે તદા હૃષ્ટા ગાન્ધારા યુદ્ધદુર્મદાઃ ।
તાન્પ્રવિષ્ટાંસ્તદા દૃષ્ટ્વા ઇરાવાનપિ વીર્યવાન્ ॥

અબ્રવીત્સમરે યોધાન્સ્વાન્વિચિત્રહયસ્થિતાન્ ।
યથૈતે ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય યોધાઃ સાનુગવાહનાઃ ॥

હન્યન્તે સમરે સર્વે તથા નીતિર્વિધીયતામ્ ।
બાઢમિત્યેવમુક્ત્વા તે સર્વે યોધા ઇરાવતઃ ॥

જઘ્નુસ્તેષાં બલાનીકં દુર્જયં સમરે પરૈઃ ।
તદનીકમનીકેન સમરે વીક્ષ્ય પાતિતમ્ ॥

અમૃષ્યમાણાસ્તે સર્વે સુબલસ્યાત્મજા રણે ।
ઇરાવન્તમભિદ્રુત્ય સર્વતઃ પર્યવારયન્ ॥

તાડયન્તઃ શિતૈઃ પ્રાસૈશ્ચોદયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
તે શૂરાઃ પર્યધાવન્ત કુર્વન્તો મહદાકુલમ્ ॥

ઇરાવાનથ નિર્ભિન્નઃ પ્રાસૈસ્તીક્ષ્ણૈર્મહાત્મભિઃ ।
સ્રવતા રુધિરેણાક્તસ્તોત્રૈર્વિદ્ધ ઇવ દ્વિપઃ ॥

ઉરસ્યપિ ચ પૃષ્ઠે ચ પાર્શ્વયોશ્ચ ભૃશાહતઃ ।
એકો બહુભિરત્યર્થં ધૈર્યાદ્રાજન્ન વિવ્યથે ॥

ઇરાવાનપિ સન્ક્રુદ્ધઃ સર્વાસ્તાન્નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
મોહયામાસ સમરે વિદ્ધ્વા પરપુરઞ્જયઃ ॥

પ્રાસાનુત્કૃષ્ય તરસા સ્વશરીરાદરિન્દમઃ ।
તૈરેવ તાડયામાસ સુબલસ્યાત્મજાન્રણે ॥

વિકૃષ્ય ચ શિતં ખઙ્ગં ગૃહીત્વા ચ શરાવરમ્ ।
પદાતિર્દ્રુતમાગચ્છજ્જિઘાંસુઃ સૌબલાન્યુધિ ॥

તતઃ પ્રત્યાગતપ્રાણાઃ સર્વે તે સુબલાત્મજાઃ ।
ભૂયઃ ક્રોધસમાવિષ્ટા ઇરાવન્તમભિદ્રુતાઃ ॥

ઇરાવાનપિ ખઙ્ગેન દર્શયન્પાણિલાઘવમ્ ।
અભ્યવર્તત દેવાંશ્ચ માનુષાંશ્ચૈવ સંયુગે ॥

લાઘવેનાથ ચરતઃ સર્વે તે સુબલાત્મજાઃ ।
અન્તરં નાભ્યગચ્છન્ત ચરન્તઃ શીઘ્રગૈર્હયૈઃ ॥

ભૂમિષ્ઠમથ તં સહ્ખ્યે હ્યન્તરિક્ષાદવપ્લુતમ્ ।
પરિવાર્ય ભૃશં સર્વે ગ્રહીતુમુપચક્રમુઃ ॥

અથાભ્યાશગતાનાં તેષાં ગાત્રાણ્યકૃન્તત ।
અસિહસ્તોઽસ્ત્રહસ્તાનાં તેષાં ગાત્રાણ્યકૃન્તત ॥

આયુધાનિ ચ સર્વેષાં બાહૂનપિ વિભૂષિતાન્ ।
અપતન્ત નિકૃત્તાઙ્ગા મૃતા ભૂમૌ ગતાસવઃ ॥

વૃષકસ્તુ મહારાજ બહુધા વિપરિક્ષતઃ ।
અમુચ્યત મહારૌદ્રાત્તસ્માદ્વીરાવકર્તનાત્ ॥

તાન્સર્વાન્પતિતાન્દૃષ્ટ્વા ભીતો દુર્યોધનસ્તતઃ ।
અભ્યધાવત સન્ક્રુદ્ધો રાક્ષસં ઘોરદર્શનમ્ ॥

આર્શ્યશૃઙ્ગિં મહેષ્વાસં માયાવિનમરિન્દમમ્ ।
વૈરિણં ભીમસેનસ્ય પૂર્વં બકવધેન વૈ ॥

પશ્ય વીર યથા હ્યેષ ફલ્ગુનસ્ય સુતો બલી ।
માયાવી વિપ્રિયં કર્તુમકાર્ષીન્મે બલક્ષયમ્ ॥

ત્વં ચ કામગમસ્તાત માયાસ્ત્રે ચ વિશારદઃ ।
કૃતવૈરશ્ચ પાર્થેન તસ્માદેનં રણે જહિ ॥

બાઢમિત્યેવમુક્ત્વા તુ રાક્ષસો ઘોરદર્શનઃ ।
પ્રયયૌ સિંહનાદેન યત્રાર્જુનસુતો યુવા ॥

સ યોધૈર્યુદ્ધકુશલૈર્વિમલપ્રાસયોધિભિઃ ।
વીરૈઃ પ્રહારિભિર્યુક્તૈઃ સ્વૈરનીકૈઃ સમાવૃતઃ ॥

[હતશેષૈર્મહારાજ દ્વિસાહસ્ત્રૈર્હયોત્તમૈઃ] નિહન્તુકામઃ સમરે ઇરાવન્તં મહાબલમ્ ॥

ઇરાવાનપિ સન્ક્રુદ્ધસ્ત્વરમાણઃ પરાક્રમી હન્તુકામમયિત્રઘ્નો રાક્ષસં પ્રત્યવારયત્ ॥

તમાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય રાક્ષસઃ સુમહાબલઃ ।
ત્વરમાણસ્તતો માયાં પ્રયોક્તુમુપચક્રમે ॥

તેન માયામયાઃ સૃષ્ટા હયાસ્તાવન્ત એવ હિ ।
સ્વારૂઢા રાક્ષસૈર્ઘોરૈઃ શૂલપટ્ટસધારિભિઃ ॥

તે સંરબ્ધાઃ સમાગમ્ય દ્વિસાહસ્રાઃ પ્રહારિણઃ ।
અચિરાદ્ગમયામાસુઃ પ્રેતલોકં પરસ્પરમ્ ॥

તસ્મિંસ્તુ નિહતે સૈન્યે તાવુભૌ યુદ્ધદુર્મદૌ ।
સન્ગ્રામે સમતિષ્ઠેતાં યથા વૈ વૃત્રવાસવૌ ॥

આદ્રવન્તમભિપ્રેક્ષ્ય રાક્ષસં યુદ્ધદુર્મદમ્ ।
ઇરાવાથ સંરબ્ધઃ પ્રત્યધાવન્મહાબલઃ ॥

સમભ્યાશગતસ્યાજૌ તસ્ય ખઙ્ગેન દુર્મદઃ ।
ચિચ્છેદ કાર્મુકં દીપ્તં શરવાપં ચ કઞ્ચુકમ્ ॥

સ નિકૃત્તં ધનુર્દૃષ્ટ્વા ખં જવેન સમાવિશત્ ।
ઇરાવન્તમભિક્રુદ્ધં મોહયન્નિવ માયયા ॥

તતોઽન્તરિક્ષમુત્પત્ય ઇરાવાનપિ રાક્ષસમ્ ।
વિમોહયિત્વા માયાભિસત્સ્ય ગાત્રામિ સાયકૈઃ ॥

ચિચ્છેદ સર્વમર્મજ્ઞઃ કામરૂપો દુરાસદઃ ।
તથા સ રાક્ષસશ્રેષ્ઠઃ શરૈઃ કૃત્તઃ પુનઃ પુનઃ ॥

સમ્બભૂવ મહારાજ સમવાપ ચ યૌવનમ્ ।
માયા હિ સહરાજ સમવાપ ચ યૌવનમ્ ॥

એવં તદ્રાક્ષસસ્યાઙ્ગં છિન્નઞ્છિન્નં વ્યરોહત ।
ઇરાવાનપિ સન્ક્રુદ્ધો રાક્ષસં ત મહાબલમ્ ॥

પરશ્વથેન તીક્ષ્ણેન ચિચ્છેદ ચ પુનઃ પુનઃ . સ તેન બલિના વીરશ્છિદ્યમાન ઇવ દ્રુમઃ ॥ 6-90-71અરાક્ષસો વ્યનદદ્ધોરં સ શબ્દસ્તુમુલોઽભવત્ । પરશ્વથક્ષતં રક્ષઃ સુસ્રાવ બહુશોણિતમ્ ॥

તતશ્રુક્રોધ બલવાંશ્ચક્રે વેગં ચ સંયુગે ।
આર્શ્યશૃઙ્ગિસ્તતો દૃષ્ટ્વા સમરે શત્રુમૂર્ચિતમ્ ॥

કૃત્વા ઘોરં મહદ્રૂપં ગ્રહીતુમુપચક્રમે ।
અર્જુનસ્ય સુતં વીરમિરાવન્તં યશસ્વિનમ્ ॥

સન્ગ્રામશિરસો મધ્યે સર્વેષાં તત્ર પશ્યતામ્ ।
તાં દૃષ્ટ્વા તાદૃશીં માયાં રાક્ષસસ્ય દુરાત્મનઃ ॥

ઇરાવાનપિ સન્ક્રુદ્ધો માયાં સ્રષ્ટું પ્રચક્રમે ।
તસ્ય ક્રોધાભિભૂતસ્ય સમરેષ્વનિવર્તિનઃ ॥

યોઽન્વયો માતૃકસ્તસ્ય સ એનમભિપેદિવાન્ ।
સ નાગૈર્બહુભી રાજન્નિરાવાન્સંવૃતો રણે ॥

દધાર સુમહદ્રૂપમનન્ત ઇવ ભોગવાન્ ।
તતો બહુવિધૈર્નાગૈશ્છાદયામાસ રાક્ષસમ્ ॥

છાદ્યમાનસ્તુ નાગૈઃ સ ધ્યાત્વા રાક્ષસપુઙ્ગવઃ ।
સૌપર્ણં રૂપમાસ્થાય ભક્ષયામાસ પન્નગમ્ ॥

માયયા ભક્ષિતે તસ્મિન્નન્વયે તસ્ય માતૃકે ।
વિમોહિતમિરાવન્તં ન્યહનદ્રાક્ષસોઽસિના ॥

સકુણ્ડલં સમુકુટં પદ્મેન્દુસદૃશપ્રભમ્ ।
ઇરાવતઃ શિરો રક્ષઃ પાતયામાસ ભૂતલે ॥

તસ્મિંસ્તુ નિહતે વીરે રાક્ષસેનાર્જુનાત્મજે ।
વિશોકાઃ સમપદ્યન્ત ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ સરાજકાઃ ॥

તસ્મિન્મહતિ સન્ગ્રામે તાદૃશે ભૈરવે પુનઃ ।
મહાન્વ્યતિકરો ઘોરઃ સેનયોઃ સમપદ્યત ॥

ગજા હયાઃ પદાતાશ્ચ વિમિશ્રા દન્તિભિર્હતાઃ ।
રથાશ્વા દન્તિનશ્ચૈવ પત્તિભિસ્તત્ર સૂદિતાઃ ॥

તથા પત્તિરથૌઘાશ્ચ હયાશ્ચ બહવો રણે ।
રથિભિર્નિહતા રાજંસ્તવ તેષાં ચ સન્કુલે ॥

અજાનન્નર્જુનશ્ચાપિ નિહતં પુત્રમૌરસમ્ ।
જઘાન સમરે શૂરાન્રાજ્ઞસ્તાન્ભીષ્મરક્ષિણઃ ॥

તથૈવ તાવકા રાજન્સૃઞ્જયાશ્ચ સહસ્રશઃ ।
જુહ્વતઃ સમરે પ્રાણાન્નિજઘ્રુરિતરેતરમ્ ॥

મુક્તકેશા વિકવચા વિરથાશ્છિન્નકાર્મુકાઃ ।
બાહુભિઃ સમયુધ્યન્ત સમવેતાઃ પરસ્પરમ્ ॥

તથા મર્માતિગૈર્ભીષ્મો નિજઘાન મહારથાન્ ।
કમ્પયન્સમરે સેનાં પાણ્ડવાનાં પરન્તપઃ ॥

તેન યૌધિષ્ઠિરે સૈન્યે બહવો માનવા હતાઃ ।
દન્તિનઃ સાદિનશ્ચૈવ રથિનોઽથ હયાસ્તથા ॥

તત્ર ભારત ભીષ્મસ્ય રણે દૃષ્ટ્વા પરાક્રમમ્ ।
અત્યદ્ભુતમપશ્યામ શક્રસ્યેવ પરાક્રમમ્ ॥

તથૈવ ભીમસેનસ્ય પાર્ષતસ્ય ચ ભારત ।
રૌદ્રમાસીદ્રણે યુદ્ધં સાત્યકસ્ય ચ ધન્વિનઃ ॥

દૃષ્ટ્વા દ્રોણસ્ય વિક્રાન્તં પાણ્ડવાન્ભયમાવિશત્ ।
એક એવ રણે શક્તો નિહન્તું સર્વસૈનિકાન્ ॥

કિં પુનઃ પૃથિવીશૂરૈર્યોધવ્રાતૈઃ સમાવૃતઃ ।
ઇત્યબ્રુવન્મહારાજ રણે દ્રોણેન પીડિતાઃ ॥

વર્તમાને તથા રૌદ્રે સન્ગ્રામે ભરતર્ષભ ।
ઉભયોઃ સેનયોઃ શૂરા નામૃષ્યન્ત પરસ્પરમ્ ॥

આવિષ્ટા ઇવ યુધ્યન્તે રક્ષોભૂતૈર્મહાબલૈઃ ।
તાવકાઃ પાણ્ડવેયાશ્ચ સંરબ્ધાસ્તાત ધન્વિનઃ ॥

ન સ્મ પશ્યામહે કઞ્ચિત્પ્રાણાન્યઃ પરિરક્ષતિ ।
દૈવાસુરાભે સમરે તસ્મિન્યોધા નરાધિપ ॥