Mahabharata · Chapter 6.3

kharā goṣu prajāyante ramante mātṛbhiḥ sutāḥ /
anārtavaṃ puṣpaphalaṃ darśayanti vanadrumāḥ //

garbhiṇyo'jātaputrāśca janayanti vibhīṣaṇān /
kravyādāḥ pakṣibhiścāpi sahā śnanti parasparam //

triviṣāṇāścaturnetrāḥ pañcapādā dvimehanāḥ /
dviśīrṣāśca dvipucchāśca daṃṣṭriṇaḥ paśavo'śivāḥ //

jāyante vivṛtāsyāśca vyāharanto'śivā giraḥ /
tripadāḥ śikhinastārkṣyāścaturdaṃṣṭrā viṣāṇinaḥ //

tathaivānyāśca dṛśyante striyo vai brahmavādinām /
vainateyānmayūrāṃśca janayanti pure tava //

govatsaṃ vaḍavā sūte śvā sṛgālaṃ mahīpate /
kukkurānkarabhāścaiva śukāścāśuvādinaḥ //

striyaḥ kāścitprajāyante catasraḥ pañca kanyakāḥ /
jātamātrāśca nṛtyanti gāyanta ca hasanti ca //

pṛthagjanasya sarvasya kṣudrakāḥ prahasanti ca /
nṛtyanti parigāyanti vedayanto mahadbhayam //

pratimāścālikhantyetāḥ saśastrāḥ kālacoditāḥ /
anyonyamabhidhāvanti śiśavo daṇḍapāṇayaḥ //

anyonyamabhimṛdganti nagarāṇi yuyutsavaḥ /
padmotpalāni vṛkṣeṣu jāyante kumudāni ca //

viṣvvātāśca vāntyugrā rajo nāpyupaśāmyati /
abhīkṣṇaṃ kampate bhūmirarkaṃ rāhurupaiti ca //

śveto grahastathā citrāṃ samatikramya tiṣṭhati /
abhāvaṃ hi viśeṣeṇa kurūṇāṃ tatra paśyati //

dhūmaketurmahāghoraḥ puṣyaṃ cākramya tiṣṭhati /
senayoraśivaṃ ghoraṃ kariṣyati mahāgrahaḥ //

maghāsvaṅgārako vakraḥ śravaṇe ca bṛhaspatiḥ /
bhagaṃ nakṣatramākramya sūryaputreṇa pīḍyate //

śukraḥ proṣṭhapade pūrve samāruhya virocate /
uttare tu parikramya sahitaḥ samudīkṣate //

śyāmo grahaḥ prajvalitaḥ sadhūma iva pāvakaḥ /
aindraṃ tejasvi nakṣatraṃ jyeṣṭhāmākramya tiṣṭhati //

dhruvaṃ prajvalito ghoramapasavyaṃ pravartate . rohiṇīṃ pīḍayatyevamubhau ca śaśibhāskaro /
citrāsvātyantare caiva viṣṭhitaḥ paruṣagrahaḥ //

vakrānuvakraṃ kṛtvā ca śravaṇaṃ pāvakaprabhaḥ /
brahmarāśiṃ samāvṛtya lohitāṅgo vyavasthitaḥ //

sarvasasyaparicchannā pṛthivī sasyamālinī /
pañcaśīrṣā yavāścāpi śataśīrṣāśca śālayaḥ //

pradhānāḥ sarvalokasya yāsvāyattamidaṃ jagat /
tā gāvaḥ prasnutā vatsaiḥ śoṇitaṃ prakṣarantyuta //

niścerurarciṣaścāpātkhaṅgāśca jvalitā bhṛśam /
vyaktaṃ paśyanti śastrāṇi sangrāmaṃ samupasthitam //

agnivarṇā yathā bhāsaḥ śastrāṇāmudakasya ca /
kavacānāṃ dhvajānāṃ ca bhaviṣyati mahākṣayaḥ //

pṛthivī śoṇitāvartā dhvajoḍupasamākulā /
kurūṇāṃ vaiśase rājanpāṇḍavaiḥ saha bhārata //

dikṣu prajvalitāsyāśca vyāharanti mṛgadvijāḥ /
atyāhitaṃ darśayantaḥ kṣatriyāṇāṃ mahadbhayam //

ekapakṣākṣicaraṇāḥ śakuntāḥ khecarā niśi /
raudraṃ vadanti saṃrabdhāḥ śoṇitaṃ chardayanti ca //

grahau tāmrāruṇanibhau prajvalantāviva sthitau /
saptarṣīṇāmudārāṇāṃ samavacchādya vai prabhām //

saṃvatsarasthāyinau ca grahau prajvalitāvubhau /
viśākhayoḥ samīpasthau bṛhaspatiśanaiścarau //

candrādityāvubhau grastāvekāhnā hi trayodaśīm /
aparvami grahaṃ yātau prajāsankṣayamicchataḥ //

aśobhitā diśaḥ sarvāḥ pāṃsuvarṣaiḥ samantataḥ /
utpātameghā raudrāśca rātrau varṣanti śoṇitam //

kṛttikāṃ pīḍayaṃstīkṣṇairnakṣatraṃ pṛthivīpate /
abhīkṣṇavātā vāyante dhūmaketumavasthitāḥ //

viṣamaṃ janayantyeta ākrandajananaṃ mahat / triṣu pūrveṣu sarveṣu nakṣatreṣu viśāmpate /
budhaḥ sampatate'bhīkṣṇaṃ janayanprāṇināṃ bhayam //

caturdaśīṃ pañcadaśīṃ bhūtapūrvāṃ ca ṣoḍaśīm / imāṃ tu nābhijānāmi amāvāsyāṃ trayodaśīm /
candrasūryāvubhau grastāvekānhā hi trayodaśīm //

aparvaṇi graheṇaitau prajāḥ sankṣapayiṣyataḥ . māṃsavarṣaṃ punastīvramāsītkṛṣṇacaturdaśīm /
śoṇitairvakrasampūrṇā atṛptāstatra rākṣasāḥ //

pratisnotovahā nadyaḥ saritaḥ śoṇitodakāḥ /
phenāyamānāḥ kūpāśca kūrdanti vṛṣabhā iva //

patantyulkāḥ sanirghātāḥ śakrāśanisamaprabhāḥ /
adya caiva niśāṃ vyuṣṭāmanayaṃ samavāpsyatha //

viniḥsṛtya maholkābhistimiraṃ sarvato diśam . anyonyamupatiṣṭhadbhistatra coktaṃ maharṣibhiḥ /
bhūmipālasahasrāṇāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam //

kailāsamandarābhyāṃ tu tathā himavato vibho /
sahasraśo mahāśabdaṃ śikharāṇi patanti ca //

mahābhūtā bhūmikampe catvāraḥ sāgarāḥ pṛthak /
velāmudvartayantīva kṣobhayanto vasundharām //

vṛkṣānunmathya vāntyugrā vātāḥ śarkarakarṣiṇaḥ /
ābhagrāḥ sumahāvātairaśanībhiḥ samāhatāḥ //

vṛkṣāḥ patanti caityāśca grāmeṣu nagareṣu ca /
nīlalohitapītaśca bhavatyagnirhuto dvijaiḥ //

vāmārcirduṣṭagandhaśca muñcanvai dāruṇaṃ svanam /
sparśā gandhā rasāścaiva viparītā mahīpate //

dhūmaṃ dhvajāḥ pramuñcanti kampamānā muhurmuhuḥ /
muñcantyaṅgāravarṣaṃ ca bheryaśca paṭahāstathā //

śikharāṇāṃ samṛddhānāmupariṣṭātsamantataḥ /
vāyasāśca ruvantyugraṃ vāmaṃ maṇḍalamāśritāḥ //

pakvāpakve'tisubhṛśaṃ vāvāśyante vayāṃsi ca /
nilīyante dhvajāgreṣu kṣayāya pṛthivīkṣitām //

dhyāyantaḥ prakirantaśca vyālā vepathusaṃyutāḥ /
dīnāsturangamāḥ sarve vāraṇāḥ salilāśrayāḥ //

evaṃvidhaṃ durnimittaṃ kṣayāya pṛthīvīkṣitām / bhaumaṃ divyaṃ cāntarikṣaṃ trividhaṃ jāyate'niśam

etacchrutvā bhavānatra prāptakālaṃ vyavasyatām /
yathā lokaḥ samucchedaṃ nāyaṃ gaccheta bhārata //
vaiśampāyana uvāca /

piturvaco niśamyaitaddhṛtarāṣṭro'bravīdidam /
diṣṭametatpurā manye bhaviṣyati narakṣayaḥ //

rājānaḥ kṣatradharmeṇa yadi vadhyanti saṃyuge /
vīralokaṃ samāsādya sukhaṃ prāpsyanti kevalam //

iha kīrtiṃ pare loke dīrghakālaṃ mahatsukham /
prāpsyanti puruṣavyāghrāḥ prāṇāṃstyaktvā mahāhave //
vaiśampāyana uvāca /

evaṃ munistathetsuktvā kavīndro rājasattama /
dhṛtarāṣṭreṇa putreṇa dhyānamanvagamatparam //

sa muhūrtaṃ tathā dhyātvā punarevābravīdvacaḥ /
asaṃśayaṃ pārthivendra kālaḥ sankṣayate jagat //

sṛjate ca punarlokānneha vidyati śāśvatam /
jñātīnāṃ vai kurūṇāṃ ca sambandhisuhṛdāṃ tathā //

dharmyaṃ darśaya panthānaṃ samartho hyasi vāraṇe /
kṣudraṃ jātivadhaṃ prāhurmā kuruṣva mamāpriyam //

kālo'yaṃ putrarūpeṇa tava jāto viśāmpate /
na vadhaḥ pūjyate vede hitaṃ naiva kathañcana //

hanyātsa enaṃ yo hanyātkuladharmaṃ svikāṃ tanum /
kālenotpathagantasi śakye sati yathā'padi //

kulasyāsya vināśāya tathaiva ca mahīkṣitām /
anartho rājyarūpeṇa tava jāto viśāmpate //

luptadharmā pareṇāsi dharmaṃ darśaya vai sutān /
kiṃ te rājyena durdharṣayena prāpto'si kilviṣam //

yaśo dharmaṃ ca kīrtiṃ ca pālayansvargamāpsyasi /
labhantāṃ pāṇḍavā rājyaṃ śamaṃ gacchantu kauravāḥ //
vaiśampāyana uvāca /

evaṃ bruvati viprendre dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ /
praśasya vākyaṃ vākyajño vākyaṃ caivābravītpunaḥ //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

yathā bhavānvetti tathaiva vettā bhāvābhāvau viditau me yathārthau /
svārthe hi sammuhyati tāta loko māṃ cāpi lokātmakameva viddhi //

prasādaye tvāmatulaprabhāvaṃ tvaṃ no gatirdarśayitā ca dhīraḥ /
na cāpi te vaśagā me sutāśca na cādharmaṃ kartumarhā hi me matiḥ //

tvaṃ hi dharmaḥ pavitraṃ ca yaśaḥ kīrtirdhṛtiḥ smṛtiḥ /
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mānyaścāpi pitāmahaḥ //
vyāsa uvāca /

vaicitravīrya nṛpate yatte manasi vartate /
abhidhatsva yathākāmaṃ chettā'smi tava saṃśayam //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

yāni liṅgāni sangrāme bhavanti vijayiṣyatām /
tāni sarvāṇi bhagavañchrotumicchāmi tattvataḥ //
vyāsa uvāca /

prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ /
puṇyā gandhāścāhutīnāṃ pravānti jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ //

gambhīraghoṣāśca mahāsvanāśca śaṅkhā mṛdaṅgāśca nadanti yatra /
viśuddharaśmistapanaḥ śaśī ca jayasyetadbhāvino rūpamāhuḥ //

iṣṭā vācaḥ prasṛtā vāyasānāṃ samprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca /
ye pṛṣṭhataste tvarayanti rāja- nye cāgrataste pratiṣedhayanti //

kalyāṇavācaḥ śakunā rājahaṃsāḥ śukāḥ krauñcāḥ śatapatrāśca yatra /
pradakṣiṇāścaiva bhavanti saṅkhye dhruvaṃ jayastatra vadanti viprāḥ //

alankāraiḥ kavacaiḥ ketubhiśca sukhapraṇādairheṣitairvā hayānām /
bhrājiṣmatī duṣprativīkṣaṇīyā yeṣāṃ camūste vijayanti śatrūn //

hṛṣṭā vācastathā satvaṃ yodhānāṃ yatra bhārata /
na mlāyanti srajaścaiva te taranti raṇodadhim //

prayāṇe vāyaso vāme dakṣiṇe pravivikṣatām / paścātsaṃsādhayatyarthaṃ purastātpratiṣedhati //

śabdarūparasasparśagandhāścāvikṛtāḥ śubhāḥ /
sadā harṣaśca yodhānāṃ jayatāmiha lakṣaṇam //

anugā vāyavo vānti tathā'bhrāṇi vayāṃsi ca /
anuplavanti meghāśca tathaivendradhanūṃṣi ca //

etāni jayamānānāṃ lakṣaṇāni viśāmpate /
bhavanti viparītāni mumūrṣūṇāṃ janādhipa //

alpāyāṃ vā mahatyāṃ vā senāyāmiti niścayaḥ /
harṣo yodhagaṇasyaiko jayalakṣaṇamucyate //

eko dīrṇo dārayati senāṃ sumahatīmapi /
tāṃ dīrṇāmanudīryante yodhāḥ śūratarā api //

durnivartyā tadā caiva prabhagnā mahatī vamūḥ /
apāmiva mahāvegā trastā magagaṇā iva //

naiva śakyā samādhātuṃ sannipāte mahācamūḥ /
dīrṇa ityeva dīryante suvidvāṃso'pi bhārata //

bhītānbhagnāṃśca samprekṣya bhayaṃ bhūyo'bhivardhate / prabhagnā sahasā rājandiśo vidravate camūḥ /
naiva sthāpayituṃ śakyā śūrairapi mahācamūḥ //

satkṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ mahīpatiḥ /
upāyapūrvaṃ medhāvī yateta satatotthitaḥ //

upāyavijayaṃ śreṣṭhamāhurbhedena madhyamam /
jaghanya eṣa vijayo yo yuddhena viśāmpate //

mahāndoṣaḥ sannipātastasyādyaḥ kṣaya ucyate /
parasparajñāḥ saṃhṛṣṭā vyavadhūtāḥ suniścitāḥ //

api pañcāśataṃ śūrā mṛdganti mahatīṃ camūm /
api vā pañca ṣaṭ sapta vijayantyanivartinaḥ //

na vainateyo garuḍaḥ praśaṃsati mahājanam /
dṛṣṭvā suparṇo'pacitiṃ mahatyā api bhārata //

na bāhulyena senāyā jayo bhavati nityaśaḥ . adhruvo hi jayo nāma daivaṃ cātra parāyaṇam /
jayavanto hi sangrāme kṛtakṛtyā bhavanti hi //