મહાભારત · અધ્યાય 6.3

ખરા ગોષુ પ્રજાયન્તે રમન્તે માતૃભિઃ સુતાઃ ।
અનાર્તવં પુષ્પફલં દર્શયન્તિ વનદ્રુમાઃ ॥

ગર્ભિણ્યોઽજાતપુત્રાશ્ચ જનયન્તિ વિભીષણાન્ ।
ક્રવ્યાદાઃ પક્ષિભિશ્ચાપિ સહા શ્નન્તિ પરસ્પરમ્ ॥

ત્રિવિષાણાશ્ચતુર્નેત્રાઃ પઞ્ચપાદા દ્વિમેહનાઃ ।
દ્વિશીર્ષાશ્ચ દ્વિપુચ્છાશ્ચ દંષ્ટ્રિણઃ પશવોઽશિવાઃ ॥

જાયન્તે વિવૃતાસ્યાશ્ચ વ્યાહરન્તોઽશિવા ગિરઃ ।
ત્રિપદાઃ શિખિનસ્તાર્ક્ષ્યાશ્ચતુર્દંષ્ટ્રા વિષાણિનઃ ॥

તથૈવાન્યાશ્ચ દૃશ્યન્તે સ્ત્રિયો વૈ બ્રહ્મવાદિનામ્ ।
વૈનતેયાન્મયૂરાંશ્ચ જનયન્તિ પુરે તવ ॥

ગોવત્સં વડવા સૂતે શ્વા સૃગાલં મહીપતે ।
કુક્કુરાન્કરભાશ્ચૈવ શુકાશ્ચાશુવાદિનઃ ॥

સ્ત્રિયઃ કાશ્ચિત્પ્રજાયન્તે ચતસ્રઃ પઞ્ચ કન્યકાઃ ।
જાતમાત્રાશ્ચ નૃત્યન્તિ ગાયન્ત ચ હસન્તિ ચ ॥

પૃથગ્જનસ્ય સર્વસ્ય ક્ષુદ્રકાઃ પ્રહસન્તિ ચ ।
નૃત્યન્તિ પરિગાયન્તિ વેદયન્તો મહદ્ભયમ્ ॥

પ્રતિમાશ્ચાલિખન્ત્યેતાઃ સશસ્ત્રાઃ કાલચોદિતાઃ ।
અન્યોન્યમભિધાવન્તિ શિશવો દણ્ડપાણયઃ ॥

અન્યોન્યમભિમૃદ્ગન્તિ નગરાણિ યુયુત્સવઃ ।
પદ્મોત્પલાનિ વૃક્ષેષુ જાયન્તે કુમુદાનિ ચ ॥

વિષ્વ્વાતાશ્ચ વાન્ત્યુગ્રા રજો નાપ્યુપશામ્યતિ ।
અભીક્ષ્ણં કમ્પતે ભૂમિરર્કં રાહુરુપૈતિ ચ ॥

શ્વેતો ગ્રહસ્તથા ચિત્રાં સમતિક્રમ્ય તિષ્ઠતિ ।
અભાવં હિ વિશેષેણ કુરૂણાં તત્ર પશ્યતિ ॥

ધૂમકેતુર્મહાઘોરઃ પુષ્યં ચાક્રમ્ય તિષ્ઠતિ ।
સેનયોરશિવં ઘોરં કરિષ્યતિ મહાગ્રહઃ ॥

મઘાસ્વઙ્ગારકો વક્રઃ શ્રવણે ચ બૃહસ્પતિઃ ।
ભગં નક્ષત્રમાક્રમ્ય સૂર્યપુત્રેણ પીડ્યતે ॥

શુક્રઃ પ્રોષ્ઠપદે પૂર્વે સમારુહ્ય વિરોચતે ।
ઉત્તરે તુ પરિક્રમ્ય સહિતઃ સમુદીક્ષતે ॥

શ્યામો ગ્રહઃ પ્રજ્વલિતઃ સધૂમ ઇવ પાવકઃ ।
ઐન્દ્રં તેજસ્વિ નક્ષત્રં જ્યેષ્ઠામાક્રમ્ય તિષ્ઠતિ ॥

ધ્રુવં પ્રજ્વલિતો ઘોરમપસવ્યં પ્રવર્તતે . રોહિણીં પીડયત્યેવમુભૌ ચ શશિભાસ્કરો ।
ચિત્રાસ્વાત્યન્તરે ચૈવ વિષ્ઠિતઃ પરુષગ્રહઃ ॥

વક્રાનુવક્રં કૃત્વા ચ શ્રવણં પાવકપ્રભઃ ।
બ્રહ્મરાશિં સમાવૃત્ય લોહિતાઙ્ગો વ્યવસ્થિતઃ ॥

સર્વસસ્યપરિચ્છન્ના પૃથિવી સસ્યમાલિની ।
પઞ્ચશીર્ષા યવાશ્ચાપિ શતશીર્ષાશ્ચ શાલયઃ ॥

પ્રધાનાઃ સર્વલોકસ્ય યાસ્વાયત્તમિદં જગત્ ।
તા ગાવઃ પ્રસ્નુતા વત્સૈઃ શોણિતં પ્રક્ષરન્ત્યુત ॥

નિશ્ચેરુરર્ચિષશ્ચાપાત્ખઙ્ગાશ્ચ જ્વલિતા ભૃશમ્ ।
વ્યક્તં પશ્યન્તિ શસ્ત્રાણિ સન્ગ્રામં સમુપસ્થિતમ્ ॥

અગ્નિવર્ણા યથા ભાસઃ શસ્ત્રાણામુદકસ્ય ચ ।
કવચાનાં ધ્વજાનાં ચ ભવિષ્યતિ મહાક્ષયઃ ॥

પૃથિવી શોણિતાવર્તા ધ્વજોડુપસમાકુલા ।
કુરૂણાં વૈશસે રાજન્પાણ્ડવૈઃ સહ ભારત ॥

દિક્ષુ પ્રજ્વલિતાસ્યાશ્ચ વ્યાહરન્તિ મૃગદ્વિજાઃ ।
અત્યાહિતં દર્શયન્તઃ ક્ષત્રિયાણાં મહદ્ભયમ્ ॥

એકપક્ષાક્ષિચરણાઃ શકુન્તાઃ ખેચરા નિશિ ।
રૌદ્રં વદન્તિ સંરબ્ધાઃ શોણિતં છર્દયન્તિ ચ ॥

ગ્રહૌ તામ્રારુણનિભૌ પ્રજ્વલન્તાવિવ સ્થિતૌ ।
સપ્તર્ષીણામુદારાણાં સમવચ્છાદ્ય વૈ પ્રભામ્ ॥

સંવત્સરસ્થાયિનૌ ચ ગ્રહૌ પ્રજ્વલિતાવુભૌ ।
વિશાખયોઃ સમીપસ્થૌ બૃહસ્પતિશનૈશ્ચરૌ ॥

ચન્દ્રાદિત્યાવુભૌ ગ્રસ્તાવેકાહ્ના હિ ત્રયોદશીમ્ ।
અપર્વમિ ગ્રહં યાતૌ પ્રજાસન્ક્ષયમિચ્છતઃ ॥

અશોભિતા દિશઃ સર્વાઃ પાંસુવર્ષૈઃ સમન્તતઃ ।
ઉત્પાતમેઘા રૌદ્રાશ્ચ રાત્રૌ વર્ષન્તિ શોણિતમ્ ॥

કૃત્તિકાં પીડયંસ્તીક્ષ્ણૈર્નક્ષત્રં પૃથિવીપતે ।
અભીક્ષ્ણવાતા વાયન્તે ધૂમકેતુમવસ્થિતાઃ ॥

વિષમં જનયન્ત્યેત આક્રન્દજનનં મહત્ । ત્રિષુ પૂર્વેષુ સર્વેષુ નક્ષત્રેષુ વિશામ્પતે ।
બુધઃ સમ્પતતેઽભીક્ષ્ણં જનયન્પ્રાણિનાં ભયમ્ ॥

ચતુર્દશીં પઞ્ચદશીં ભૂતપૂર્વાં ચ ષોડશીમ્ । ઇમાં તુ નાભિજાનામિ અમાવાસ્યાં ત્રયોદશીમ્ ।
ચન્દ્રસૂર્યાવુભૌ ગ્રસ્તાવેકાન્હા હિ ત્રયોદશીમ્ ॥

અપર્વણિ ગ્રહેણૈતૌ પ્રજાઃ સન્ક્ષપયિષ્યતઃ . માંસવર્ષં પુનસ્તીવ્રમાસીત્કૃષ્ણચતુર્દશીમ્ ।
શોણિતૈર્વક્રસમ્પૂર્ણા અતૃપ્તાસ્તત્ર રાક્ષસાઃ ॥

પ્રતિસ્નોતોવહા નદ્યઃ સરિતઃ શોણિતોદકાઃ ।
ફેનાયમાનાઃ કૂપાશ્ચ કૂર્દન્તિ વૃષભા ઇવ ॥

પતન્ત્યુલ્કાઃ સનિર્ઘાતાઃ શક્રાશનિસમપ્રભાઃ ।
અદ્ય ચૈવ નિશાં વ્યુષ્ટામનયં સમવાપ્સ્યથ ॥

વિનિઃસૃત્ય મહોલ્કાભિસ્તિમિરં સર્વતો દિશમ્ . અન્યોન્યમુપતિષ્ઠદ્ભિસ્તત્ર ચોક્તં મહર્ષિભિઃ ।
ભૂમિપાલસહસ્રાણાં ભૂમિઃ પાસ્યતિ શોણિતમ્ ॥

કૈલાસમન્દરાભ્યાં તુ તથા હિમવતો વિભો ।
સહસ્રશો મહાશબ્દં શિખરાણિ પતન્તિ ચ ॥

મહાભૂતા ભૂમિકમ્પે ચત્વારઃ સાગરાઃ પૃથક્ ।
વેલામુદ્વર્તયન્તીવ ક્ષોભયન્તો વસુન્ધરામ્ ॥

વૃક્ષાનુન્મથ્ય વાન્ત્યુગ્રા વાતાઃ શર્કરકર્ષિણઃ ।
આભગ્રાઃ સુમહાવાતૈરશનીભિઃ સમાહતાઃ ॥

વૃક્ષાઃ પતન્તિ ચૈત્યાશ્ચ ગ્રામેષુ નગરેષુ ચ ।
નીલલોહિતપીતશ્ચ ભવત્યગ્નિર્હુતો દ્વિજૈઃ ॥

વામાર્ચિર્દુષ્ટગન્ધશ્ચ મુઞ્ચન્વૈ દારુણં સ્વનમ્ ।
સ્પર્શા ગન્ધા રસાશ્ચૈવ વિપરીતા મહીપતે ॥

ધૂમં ધ્વજાઃ પ્રમુઞ્ચન્તિ કમ્પમાના મુહુર્મુહુઃ ।
મુઞ્ચન્ત્યઙ્ગારવર્ષં ચ ભેર્યશ્ચ પટહાસ્તથા ॥

શિખરાણાં સમૃદ્ધાનામુપરિષ્ટાત્સમન્તતઃ ।
વાયસાશ્ચ રુવન્ત્યુગ્રં વામં મણ્ડલમાશ્રિતાઃ ॥

પક્વાપક્વેઽતિસુભૃશં વાવાશ્યન્તે વયાંસિ ચ ।
નિલીયન્તે ધ્વજાગ્રેષુ ક્ષયાય પૃથિવીક્ષિતામ્ ॥

ધ્યાયન્તઃ પ્રકિરન્તશ્ચ વ્યાલા વેપથુસંયુતાઃ ।
દીનાસ્તુરન્ગમાઃ સર્વે વારણાઃ સલિલાશ્રયાઃ ॥

એવંવિધં દુર્નિમિત્તં ક્ષયાય પૃથીવીક્ષિતામ્ । ભૌમં દિવ્યં ચાન્તરિક્ષં ત્રિવિધં જાયતેઽનિશમ્

એતચ્છ્રુત્વા ભવાનત્ર પ્રાપ્તકાલં વ્યવસ્યતામ્ ।
યથા લોકઃ સમુચ્છેદં નાયં ગચ્છેત ભારત ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

પિતુર્વચો નિશમ્યૈતદ્ધૃતરાષ્ટ્રોઽબ્રવીદિદમ્ ।
દિષ્ટમેતત્પુરા મન્યે ભવિષ્યતિ નરક્ષયઃ ॥

રાજાનઃ ક્ષત્રધર્મેણ યદિ વધ્યન્તિ સંયુગે ।
વીરલોકં સમાસાદ્ય સુખં પ્રાપ્સ્યન્તિ કેવલમ્ ॥

ઇહ કીર્તિં પરે લોકે દીર્ઘકાલં મહત્સુખમ્ ।
પ્રાપ્સ્યન્તિ પુરુષવ્યાઘ્રાઃ પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા મહાહવે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં મુનિસ્તથેત્સુક્ત્વા કવીન્દ્રો રાજસત્તમ ।
ધૃતરાષ્ટ્રેણ પુત્રેણ ધ્યાનમન્વગમત્પરમ્ ॥

સ મુહૂર્તં તથા ધ્યાત્વા પુનરેવાબ્રવીદ્વચઃ ।
અસંશયં પાર્થિવેન્દ્ર કાલઃ સન્ક્ષયતે જગત્ ॥

સૃજતે ચ પુનર્લોકાન્નેહ વિદ્યતિ શાશ્વતમ્ ।
જ્ઞાતીનાં વૈ કુરૂણાં ચ સમ્બન્ધિસુહૃદાં તથા ॥

ધર્મ્યં દર્શય પન્થાનં સમર્થો હ્યસિ વારણે ।
ક્ષુદ્રં જાતિવધં પ્રાહુર્મા કુરુષ્વ મમાપ્રિયમ્ ॥

કાલોઽયં પુત્રરૂપેણ તવ જાતો વિશામ્પતે ।
ન વધઃ પૂજ્યતે વેદે હિતં નૈવ કથઞ્ચન ॥

હન્યાત્સ એનં યો હન્યાત્કુલધર્મં સ્વિકાં તનુમ્ ।
કાલેનોત્પથગન્તસિ શક્યે સતિ યથાઽપદિ ॥

કુલસ્યાસ્ય વિનાશાય તથૈવ ચ મહીક્ષિતામ્ ।
અનર્થો રાજ્યરૂપેણ તવ જાતો વિશામ્પતે ॥

લુપ્તધર્મા પરેણાસિ ધર્મં દર્શય વૈ સુતાન્ ।
કિં તે રાજ્યેન દુર્ધર્ષયેન પ્રાપ્તોઽસિ કિલ્વિષમ્ ॥

યશો ધર્મં ચ કીર્તિં ચ પાલયન્સ્વર્ગમાપ્સ્યસિ ।
લભન્તાં પાણ્ડવા રાજ્યં શમં ગચ્છન્તુ કૌરવાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં બ્રુવતિ વિપ્રેન્દ્રે ધૃતરાષ્ટ્રોઽમ્બિકાસુતઃ ।
પ્રશસ્ય વાક્યં વાક્યજ્ઞો વાક્યં ચૈવાબ્રવીત્પુનઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યથા ભવાન્વેત્તિ તથૈવ વેત્તા ભાવાભાવૌ વિદિતૌ મે યથાર્થૌ ।
સ્વાર્થે હિ સમ્મુહ્યતિ તાત લોકો માં ચાપિ લોકાત્મકમેવ વિદ્ધિ ॥

પ્રસાદયે ત્વામતુલપ્રભાવં ત્વં નો ગતિર્દર્શયિતા ચ ધીરઃ ।
ન ચાપિ તે વશગા મે સુતાશ્ચ ન ચાધર્મં કર્તુમર્હા હિ મે મતિઃ ॥

ત્વં હિ ધર્મઃ પવિત્રં ચ યશઃ કીર્તિર્ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ ।
કુરૂણાં પાણ્ડવાનાં ચ માન્યશ્ચાપિ પિતામહઃ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

વૈચિત્રવીર્ય નૃપતે યત્તે મનસિ વર્તતે ।
અભિધત્સ્વ યથાકામં છેત્તાઽસ્મિ તવ સંશયમ્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યાનિ લિઙ્ગાનિ સન્ગ્રામે ભવન્તિ વિજયિષ્યતામ્ ।
તાનિ સર્વાણિ ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

પ્રસન્નભાઃ પાવક ઊર્ધ્વરશ્મિઃ પ્રદક્ષિણાવર્તશિખો વિધૂમઃ ।
પુણ્યા ગન્ધાશ્ચાહુતીનાં પ્રવાન્તિ જયસ્યૈતદ્ભાવિનો રૂપમાહુઃ ॥

ગમ્ભીરઘોષાશ્ચ મહાસ્વનાશ્ચ શઙ્ખા મૃદઙ્ગાશ્ચ નદન્તિ યત્ર ।
વિશુદ્ધરશ્મિસ્તપનઃ શશી ચ જયસ્યેતદ્ભાવિનો રૂપમાહુઃ ॥

ઇષ્ટા વાચઃ પ્રસૃતા વાયસાનાં સમ્પ્રસ્થિતાનાં ચ ગમિષ્યતાં ચ ।
યે પૃષ્ઠતસ્તે ત્વરયન્તિ રાજ- ન્યે ચાગ્રતસ્તે પ્રતિષેધયન્તિ ॥

કલ્યાણવાચઃ શકુના રાજહંસાઃ શુકાઃ ક્રૌઞ્ચાઃ શતપત્રાશ્ચ યત્ર ।
પ્રદક્ષિણાશ્ચૈવ ભવન્તિ સઙ્ખ્યે ધ્રુવં જયસ્તત્ર વદન્તિ વિપ્રાઃ ॥

અલન્કારૈઃ કવચૈઃ કેતુભિશ્ચ સુખપ્રણાદૈર્હેષિતૈર્વા હયાનામ્ ।
ભ્રાજિષ્મતી દુષ્પ્રતિવીક્ષણીયા યેષાં ચમૂસ્તે વિજયન્તિ શત્રૂન્ ॥

હૃષ્ટા વાચસ્તથા સત્વં યોધાનાં યત્ર ભારત ।
ન મ્લાયન્તિ સ્રજશ્ચૈવ તે તરન્તિ રણોદધિમ્ ॥

પ્રયાણે વાયસો વામે દક્ષિણે પ્રવિવિક્ષતામ્ । પશ્ચાત્સંસાધયત્યર્થં પુરસ્તાત્પ્રતિષેધતિ ॥

શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધાશ્ચાવિકૃતાઃ શુભાઃ ।
સદા હર્ષશ્ચ યોધાનાં જયતામિહ લક્ષણમ્ ॥

અનુગા વાયવો વાન્તિ તથાઽભ્રાણિ વયાંસિ ચ ।
અનુપ્લવન્તિ મેઘાશ્ચ તથૈવેન્દ્રધનૂંષિ ચ ॥

એતાનિ જયમાનાનાં લક્ષણાનિ વિશામ્પતે ।
ભવન્તિ વિપરીતાનિ મુમૂર્ષૂણાં જનાધિપ ॥

અલ્પાયાં વા મહત્યાં વા સેનાયામિતિ નિશ્ચયઃ ।
હર્ષો યોધગણસ્યૈકો જયલક્ષણમુચ્યતે ॥

એકો દીર્ણો દારયતિ સેનાં સુમહતીમપિ ।
તાં દીર્ણામનુદીર્યન્તે યોધાઃ શૂરતરા અપિ ॥

દુર્નિવર્ત્યા તદા ચૈવ પ્રભગ્ના મહતી વમૂઃ ।
અપામિવ મહાવેગા ત્રસ્તા મગગણા ઇવ ॥

નૈવ શક્યા સમાધાતું સન્નિપાતે મહાચમૂઃ ।
દીર્ણ ઇત્યેવ દીર્યન્તે સુવિદ્વાંસોઽપિ ભારત ॥

ભીતાન્ભગ્નાંશ્ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય ભયં ભૂયોઽભિવર્ધતે । પ્રભગ્ના સહસા રાજન્દિશો વિદ્રવતે ચમૂઃ ।
નૈવ સ્થાપયિતું શક્યા શૂરૈરપિ મહાચમૂઃ ॥

સત્કૃત્ય મહતીં સેનાં ચતુરઙ્ગાં મહીપતિઃ ।
ઉપાયપૂર્વં મેધાવી યતેત સતતોત્થિતઃ ॥

ઉપાયવિજયં શ્રેષ્ઠમાહુર્ભેદેન મધ્યમમ્ ।
જઘન્ય એષ વિજયો યો યુદ્ધેન વિશામ્પતે ॥

મહાન્દોષઃ સન્નિપાતસ્તસ્યાદ્યઃ ક્ષય ઉચ્યતે ।
પરસ્પરજ્ઞાઃ સંહૃષ્ટા વ્યવધૂતાઃ સુનિશ્ચિતાઃ ॥

અપિ પઞ્ચાશતં શૂરા મૃદ્ગન્તિ મહતીં ચમૂમ્ ।
અપિ વા પઞ્ચ ષટ્ સપ્ત વિજયન્ત્યનિવર્તિનઃ ॥

ન વૈનતેયો ગરુડઃ પ્રશંસતિ મહાજનમ્ ।
દૃષ્ટ્વા સુપર્ણોઽપચિતિં મહત્યા અપિ ભારત ॥

ન બાહુલ્યેન સેનાયા જયો ભવતિ નિત્યશઃ . અધ્રુવો હિ જયો નામ દૈવં ચાત્ર પરાયણમ્ ।
જયવન્તો હિ સન્ગ્રામે કૃતકૃત્યા ભવન્તિ હિ ॥