Mahabharata · Chapter 6.119

evaṃ te pāṇḍavāḥ sarve puraskṛtya śikhaṇḍinam /
vivyadhuḥ samare bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ //

śataghnībhiḥ sughorābhiḥ parighaiśca paraśvathaiḥ /
mudgarairmusalaiḥ prāsaiḥ kṣepaṇīyaiśca sarvaśaḥ //

śaraiḥ kanakapuṅkhaiśca śaktitomarakampanaiḥ /
nārācairvatsadantaiśca bhuśuṇḍībhiśca sarvaśaḥ //

atāḍayanraṇe bhīṣmaṃ sahitāḥ sarvasṛñjayāḥ /
sa viśīrṇatanutrāmāḥ pīḍito bahubhistadā //

na vivyathe tadā bhīṣmo bhidyamāneṣu marmasu /
sandīptaśaracāpāgnirastraprasṛtamārutaḥ //

neminirhrādasantāpo mahāstrodayapāvakaḥ /
citracāpamahājvālo vīrakṣayamahendhanaḥ //

yugāntāganisamaprakhyaḥ pareṣāṃ samapadyata /
nivṛtya rathasaṅghānāmantareṇa viniḥsṛtaḥ //

dṛśyate sma nerandrāṇāṃ punarmadhyagataścaran /
tataḥ pāñcālarājaṃ ca dhṛṣṭaketumatītya ca //

pāṇḍavānīkinīmadhyamāsasāda viśāmpate /
tataḥ sātyakibhīmau ca pāṇḍavaṃ ca dhanañjayam //

drupadaṃ ca virāṭaṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam /
bhīmaghoṣairmahāvegairmarmāvaraṇabhedibhiḥ //

ṣaḍetānniśitairbhīṣmaḥ pravivyādhottakaiḥ śaraiḥ /
tasya te niśitānbāṇātsannivārya mahārathāḥ //

daśabhirdaśabhirbhīṣmamardayāmāsurojasā /
śikhaṇḍī tu mahābāṇānyānmumoca mahārathaḥ //

na cakruste rujaṃ tasya svarmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ /
tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmamevābhyadhāvata //

śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuścāsya samācchinat /
bhīṣmasya dhanuṣaśchedaṃ nāmṛṣyanta mahārathāḥ //

droṇaśca kṛtavarmā ca saindhavaśca jayadrathaḥ /
bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattastathaiva ca //

saptaite paramakruddhāḥ kirīṭinamabhidrutāḥ /
tatra śastrāṇi divyāni darśayanto mahārathāḥ //

abhipeturbhṛśaṃ kruddhāścādayantaśca pāṇḍavam /
teṣāmāpatatāṃ śabdaḥ śuśruve phalgunaṃ prati //

uddhūtānāṃ yathā śabdaḥ samudrāṇāṃ yugakṣaye /
ghnata tvarata gṛhṇīta viddhyadhvamavakartata //

ityāsīttumulaḥ śabdaḥ phalgunasya rathaṃ prati /
taṃ śabdaṃ tumulaṃ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ //

abhyadhāvanparīpsantaḥ phalgunaṃ bharatarṣabha /
sātyakirbhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ //

virāṭadruṣadau cobhau rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ /
abhimanyuśca sankruddhaḥ saptaite krodhamūrcchitāḥ //

samabhyadhāvaṃstvaritāścitrakārmukadhāriṇaḥ /
teṣāṃ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam //

sangrame bharataśreṣṭha devānāṃ dānavairiva /
śikhaṇḍī tu raṇe śreṣṭho rakṣmamāṇaḥ kirīṭinā //

avidhyaddaśabhirbhīṣaamaṃ chinnadhanvānamāhave /
sārathiṃ daśabhiścāsya dhvajaṃ caikena cicchide //

so'nyatkārmukamādāya gāṅgeyo vegavattaram /
tadapyasya śitairbāṇaistribhiściccheda phalgunaḥ //

evaṃ sa pāṇḍavaḥ kruddha āttamāttaṃ punaḥ punaḥ /
dhanuściccheda bhīṣmasya savyasācī parantapaḥ //

sa cchinnadhanvā sankruddhāḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan /
śaktiṃ jagrāha tarasā girīṇāmapi dāraṇīm //

tāṃ ca cikṣepa sankruddhaḥ phalgunasya rathaṃ prati /
tāmāpatantīṃ samprekṣya jvalantīmaśanīmiva //

samādatta śitānbhallānpañca pāṇḍavanandanaḥ /
tasya ciccheda tāṃ śaktiṃ pañcadhā pañcabhiḥ śaraiḥ //

sankruddho bharataśreṣṭha bhīṣmavāhupraveritām /
sā papāta tathā cchinnā sankruddhena kirīṭinā //

meghabṛndaparibhraṣṭā vicchinneva śatahradā . chinnāṃ tāṃ śaktimālokya bhīṣmaḥ krodhasamanvitaḥ /

acintayadraṇe vīro buddhyā parapurañjayaḥ /
śakto'haṃ dhanuṣaikena nihantuṃ sarvapāṇḍavān //

yadyeṣāṃ na bhavedgoptā viṣvakseno mahābalaḥ . ajayyaścaiva sarveṣāṃ lokānāmiti me matiḥ /
kāraṇadvayamāsthāya nāhaṃ yotsyāmi pāṇḍavān //

avadhyatvācca pāṇḍūnāṃ strībhāvācca śikhaṇḍinaḥ /
pitrā tuṣṭena me pūrvaṃ yadā kālīmudavaham //

svacchandamaraṇaṃ dattamavadhyatvaṃ raṇe tathā /
tasmānmṛtyumahaṃ manye prāptakālamivātmanaḥ //

evaṃ jñātvā vyavasitaṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ /
ṛṣayo vasavaścaiva viyatsthā bhīṣmamabruvan //

yatte vyavasitaṃ tāta tadasmākamapi priyam /
tatkuruṣva mahārāja yuddhe buddhiṃ nivartaya //

asya vākyasya nidhane prādusāsīcchivo'nilaḥ /
anulomaḥ sugandhī ca pṛṣataiśca samanvitaḥ //

devadundubhayaścaiva sampraṇedurmahāsvanāḥ /
papāta puṣpavṛṣṭiśca bhīṣmasyopari māriṣa //

na ca tāḥ śuśruve kaścitteṣāṃ saṃvadatāṃ giraḥ /
ṛte bhīṣmaṃ mahābāhuṃ māṃ cāpi munitejasā //

sambhramaśca mahānāsītridaśānāṃ viśāmpate /
patiṣyati rathādbhīṣme sarvalokapriye tadā //

iti devagaṇānāṃ ca vākyaṃ śrutvā mahātapāḥ /
tataḥ śāntanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata //

bhidyamānaḥ śitairbāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ /
śikhaṇḍī tu mahārāja bharatānāṃ pitāmaham //

ājaghānorasi kruddho navabhirniśitaiḥ śaraiḥ /
sa tenābhihataḥ saṅkhye bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ //

nākampata mahārāja kṣitikampe yathā'calaḥ /
tataḥ prahasya bībhatsurvyākṣipangāṇḍivaṃ dhanuḥ //

gāṅgeyaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat /
punaḥ punaḥ śatairenaṃ tvaramāṇo dhanañjayaḥ //

sarvagātreṣu sankruddhastathā marmasvatāḍayat /
evamanyairapi bhṛśaṃ viddhyamānaḥ sahasraśaḥ //

tānapyāśu śarairbhīṣmaḥ pravivyādha mahārathaḥ /
taiśca muktāñcharānbhīṣmo yudhi satyaparākramaḥ //

nivārayāmāsa śaraiḥ samaṃ sannataparvabhiḥ /
śikhaṇḍī tu raṇe bāṇānyānmumoca mahārathaḥ //

na cakruste rujaṃ tasya rukmapuṅkhāḥ śilāsitāḥ /
tataḥ kirīṭī sankruddho bhīṣmamevābhyavartata //

śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuścāsya samācchinat /
athainaṃ navabhirviddhvā dhvajamekena cicchide //

sārathiṃ viśikhaiścāsya daśabhiḥ samakampayat /
so'nyatkārmukamādāya gāṅgeyo balavattaram //

tadapyasya śitairbhallaistridhā tribhiraghātayat /
nimeṣārdhena kaunteya āttamāttaṃ mahāraṇe //

evamasya dhanūṃṣyājau ciccheda subahūnyatha /
tataḥ śāntanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nātyavartata //

athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat /
so'tividdho maheṣvāso duḥśāsanamabhāṣata //

eṣa pārtho raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ /
śarairanekasāhastrairmāmevābhyapatadraṇe //

na caiṣa samare śakyo jetuṃ vajrabhṛtā api /
na cāpi sahitā vīrā devadānavarākṣasāḥ //

māṃ cāpi śaktā nirjetuṃ kimu martyā mahārathāḥ . 6-119-58bṛte'rjunaṃ susankruddhametatsatyaṃ bravīmi te //

evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ phalguno niśitaiḥ śaraiḥ /
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya bhīṣmaṃ vivyādha saṃyuge //

tato duḥśāsanaṃ bhīṣmaḥ smayamāna ivābravīt /
ardito niśitairbāṇairbhṛśaṃ gāṇḍīvadhanvanā //

vajrāśanisamasparśāḥ supuṅkhāḥ supratejanāḥ /
sumuktā avyavacchinnā neme bāṇāḥśikhaṇḍinaḥ //

nikṛntamānā marmāṇi dṛḍhāvaraṇabhedinaḥ /
susalā iva me dhnanti neme bāṇaḥ śikhaṇḍinaḥ //

vajradaṇḍasamasparśā vajravegadurāsadāḥ /
mama prāṇānārujanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ //

nāśayantīva me prāṇānyamadūtā ivāgatāḥ /
gadāparighasaṃsparśā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ //

bhujagā iva sankruddhā lelihānā viṣolbaṇāḥ /
samāviśanti marmāṇi neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ //

arjunasya ime bāṇā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ /
kṛntanti mama gātrāṇi māghamāṃ segavā iva //

sarve hyapi na me duḥkhaṃ kuryuranye narādhipāḥka /
vīraṃ gāṇḍīvadhanvānamṛte jiṣṇuṃ kapidhvajam //

iti bruvañchāntanavo didhakṣuriva pāṇḍavam /
śaktiṃ bhīṣmaḥ sa pārthāya tataścikṣepa bhārata //

tāmasya viśikhaiśchittvā tridhā tribhirapātayat /
paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ sarveṣāṃ tatra bhārata //

carmāthādatta gāṅgeyo jātarūpapariṣkṛtam /
khaṅgaṃ cānyataraprepsurmṛtyoragre jayāya vā //

tasya tacchatadhā carma vyadhamatsāyakaistathā /
rathādanavarūḍhasya tadadbhutamivābhavat //

tato yudhiṣṭhiro rājā svānyanīkānyacodayat /
abhidravata gāṅgeyaṃ mā vo'stu bhayamaṇvapi //

atha te tomaraiḥ prāsairbāṇaughaiśca samantataḥ /
paṭṭasaiśca sunistriṃśairnārācaiśca tathā śitaiḥ //

vatsadantaiśca bhallaiśca tamekamabhidudruvuḥ /
siṃhanādastato ghoraḥ pāṇḍavānāmabhūttadā //

tathaiva tava putrāśca nedurbhīṣmajayaiṣiṇaḥ /
tamekamabhyarakṣanta siṃhanādāṃśca cakrire //

tatrāsīttumulaṃ yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha /
daśame'hani rājendra bhīṣmārjunasamāgame //

āsīddhora ivāvarto muhūrtamudadheriva /
sainyānāṃ yudhyamānānāṃ nighnatāmitaretaram //

asaumyarūpā pṛthivī śoṇitāktā'bhavattadā /
samaṃ ca viṣamaṃ caiva na prājñāyata kiñcana //

yodhānāmayutaṃ hatvā tasminsa daśame'hani /
atiṣṭhadāhave bhīṣmo bhidyamāneṣu marmasu //

tataḥ senāmukhe tasminsthitaḥ pārtho dhanurdharaḥ /
madhyena kurusainyānāṃ drāvayāmāsa vāhinīm //

tatrādbhutamapaśyāma pāṇḍavānāṃ parākramam / drāvayāmāsuriṣubhiḥ sarvānbhīṣmapadānugān //

vayaṃ śvetahayādbhītāḥ kuntīputrāddhanañjayāt /
pīḍyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ prādravāma raṇe tadā //

pāṇḍavaiḥ pañcabhiḥ sārdhaṃ sātyakena ca dhanvinā /
dhṛṣṭadyumnasukhaiḥ sarvaiḥ pāñcālaiśca samantataḥka //

bhidyamānāḥ śaraistīkṣṇaiḥ sarve kārṣṇipurogamaiḥ / droṇadrauṇikṛtaiḥ sārdhaṃ sarve śalyaśalādayaḥ /
tāvakāḥ samare rājañjahurbhīṣmaṃ mahāmṛdhe //

sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥpratīcyodīcyamālavāḥ /
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ //

sālvāśrayāstrigartāśca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha / dvādaśaite janapadāḥ śarārtā vraṇapīḍitāḥ /
sangrāme prajahurbhīṣmaṃ yudhyamānāḥ kirīṭinā //

tatastamekaṃ bahavaḥ parivārya samantataḥ /
parikālya kurūnsarvāñśararṣairavākiran //

nipātayata gṛhṇīta yudhyadhvamavakṛntata /
ityāsīttumulaḥ śabdo rājanbhīṣmarathaṃ prati //

nihatya samare rājañśataśo'tha sahasraśaḥ /
na tasyāsīdanirbhinnaṃ gātre dvyaṅgulamantaram //

evambhūtastava pitā śarairviśakalīkṛtaḥ /
śitāgraiḥ phalgunenājau prākśirāḥ prāpatadrathāt //

kiñciccheṣe dinakare putrāṇāṃ tava paśyatām /
hāheti divi devānāṃ pārthivānāṃ ca bhārata //

patamāne rathādbhīṣme babhūva sumahāsvanaḥ /
sampatantamabhiprekṣya mahātmānaṃ pitāmaham //

saha bhīṣmeṇa sarveṣāṃ prāpatanhṛdayāni naḥ /
sa papāta mahābāhurvasudhāmanunādayan //

indradhvaja ivotsṛṣṭaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām /
dharaṇīṃ na sa pasparśa śarasaṅghaiḥ samāvṛtaḥ //

śalatalpe maheṣvāsaṃ śayānaṃ puruṣarṣabham /
rathātprapatitaṃ cainaṃ divyo bhāvaḥ samāviśat //

abhyavarṣacca parjanyaḥ prākampata ca medinī /
patansa dadṛśe cāpi dakṣiṇena divākaram //

sañjñāṃ copālabhadvīraḥ kālaṃ sañcintya bhārata /
antarikṣe ca śuśrāva divyā vācaḥ samantataḥ //

kathaṃ mahātmā gāṅgeyaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ /
kālakartā naravyāghraḥ samprāpte dakṣiṇāyane //

sthito'smīti ca gāṅgeyastacchrutvā vākyamabravīt /
dhārayiṣyāmyahaṃ prāṇānpatiti'pi mahītale //

uttarāyaṇamanvicchansugatipratikāṅkṣayā /
tasya tanmatamājñāya gahgā himavataḥ sutāḥ //

maharṣīnhaṃsarūpeṇa preṣayāmāsa tatra vai /
tatastaṃ prati te haṃsāstvaritā mānasaukasaḥ //

ājagmuḥ sahitā draṣṭuṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham /
yatra śete naraśreṣṭhaḥ śaratalpe pitāmahaḥ //

te tu bhīṣmaṃ samāsādya ṛṣayo haṃsarūpiṇaḥ /
apaśyañcharatalpasthaṃ bhīṣmaṃ kurukulodvaham //

te taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam /
gāṅgeyaṃ bharataśreṣṭhaṃ dakṣiṇena ca bhāskaram //

itaretaramāmantrya prāhustatra manīṣiṇaḥ /
bhīṣmaḥ kathaṃ mahātmā sansaṃsthātā dakṣiṇāyane //

ityuktvā prasthitā haṃsā dakṣiṇāmabhito diśam /
samprekṣya vai mahābuddhiścintayitvā ca bhārata //

tānabravīcchāntanavo nāhaṃ gantā kathañcana /
dakṣiṇāvarta āditye etanme manasi sthitam //

gamiṣyāmi svakaṃ sthānamāsīdyanme purātanam /
udagāyana āditye haṃsāḥ satyaṃ bravīmi vaḥ //

dhārayiṣyāmyahaṃ prāṇānuttarāyaṇakāṅkṣayā /
prāṇānāṃ ca samutsarga aiśvaryaṃ niyataṃ mama //

tasmātprāṇāndhārayiṣye mumūrṣurudagāyane /
yaśca datto varo mahyaṃ pitrā tena mahātmanā //

chandataste bhavenmṛtyuriti tatsatyamastu me /
dhārayiṣye tataḥ prāṇānutsarge niyate sati //

ityuktvā tāṃstadā haṃsānsa śete śaratalpagaḥ /
evaṃ kurūṇāṃ patite śṛṅge bhīṣme mahaujasi //

pāṇḍavāḥ sṛñjayāścaiva siṃhanādaṃ pracakrire /
tasminhate mahāsatve bharatānāṃ pitāmahe //

na kiñcitpratyapadyanta putrāste bharatarṣabha /
sammohaścaiva tumulaḥ karūṇāmabhavattadā //

kṛpaduryodhanamukhā niḥśvasya rurudustataḥ /
viṣādācca ciraṃ kālamatiṣṭhanvigatendriyāḥ //

dadhyuścaiva mahārāja na yuddhe dadhire manaḥ /
ūrugrāhagṛhītāśca nābhyadhāvanta pāṇḍavān //

avadhye śantanoḥ putre hate bhīṣme mahaujasi / duḥkhārtāste tato rājankurūṇāṃ patayo'bhavan /
abhāva sahasā rājankururājasya tarkitaḥ //

hatapravīrāstu vayaṃ nikṛttāśca śitaiḥ śaraiḥ /
kartavyaṃ nābhijānīmo nirjitāḥ savyasācinā //

pāṇaḍavāśca jayaṃ labdhvā paratra ca parāṃ gatim /
sarve dadhyurmahāśaṅkhañśūrāḥ parighavāhavaḥ //

somakāśca sapāñcālāḥ prāhṛṣyanta janeśvara /
tatastūryasahasreṣu nadatsu sa mahābalaḥ //

āsphoṭayāmāsa bhṛśaṃ bhīmaseno nanāda ca /
senayorubhayoścāpi gāṅgeye nihate vibhau //

sannyasya virāḥ śastrāṇi prādhyāyanta samantataḥ /
prākrośanprādravaṃścānye jagmurmohaṃ tathā'pare //

kṣatraṃ cānye'bhyanindanta bhīṣmaṃ cānye'bhyapūjayan /
ṛṣayaḥ pitaraścaiva praśaśasurmahāvratam //

bharatānāṃ ca ye pūrve te cainaṃ praśaśaṃsire /
mahopaniṣadaṃ caiva yogamāsthāya viryavān //

japañśāntanavo dhīmānkālākāṅkṣī sthito'bhavat //