Mahabharata · Chapter 6.107

yudhyatāmeva teṣāṃ tu bhāskare'stamupāgate /
sandhyā samabhavaddhorā nāpaśyāma tato raṇam //

tato yudhiṣṭhiro rājā sandhyāṃ sandṛśya bhārata /
vadhyamānaṃ ca bhīṣmeṇa tyaktāstraṃ bhayavihvalam //

svasainyaṃ ca parāvṛttaṃ palāyanaparāyaṇam /
bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhaṃ pīḍayantaṃ mahāratham //

somakāṃśca jitāndṛṣṭvā nirutsāhānmahārathān / niśāmukhaṃ ca samprekṣya ghorarūpaṃ bhayānakam /
cintayitvā tato rājñāmapahāramakārayat //

tato'pahāraṃ sainyānāṃ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥ /
tathaiva tava sainyānāmapahāre hyabhūttadā //

tato'pahāraṃ sainyānāṃ kṛtvā tatra mahārathāḥ /
nyaviśanta kuruśreṣṭha sangrāme kṣatavikṣatāḥ //

bhīṣmasya samare karma cintayānāstu pāṇḍavāḥ /
nālabhanta tadā śāntiṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitāḥ //

bhīṣmo'pi samare jitvā pāṇḍavānsaha sṛñjayān /
pūjyamānastava sutairvandyamānaśca bhārata //

nyaviśatkurubhiḥ sārdhaṃ hṛṣṭarūpaiḥ samantataḥ /
tato rātriḥ samabhavatsarvabhūtapramohinī //

tasminrātrimukhe ghore pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha /
sṛñjayāśca durādharṣā mantrāya samupāviśan //

ātmaniḥśreyasaṃ sarve prāptakālaṃ mahābalāḥ /
mantrayāmāsuravyagrā mantraniścayakovidāḥ //

tato yudhiṣṭhiro rājā mantrayitvā ciraṃ nṛpa /
vāsudevaṃ samudvīkṣya vacanaṃ cedamādade //

kṛṣṇa paśya māhātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam /
gajaṃ nalavanānīva vimṛdgantaṃ balaṃ mama //

na caivainaṃ mahātmānamutsahāmo nirīkṣitum /
lelihyamānaṃ sainyeṣu pravṛddhamiva pāvakam //

yathā ghoro mahānāgastakṣako vai viṣolbaṇaḥ /
tathā bhīṣmo raṇe kruddhastīkṣṇaśastraḥ pratāpavān //

gṛhītacāpaḥ samare pramuñcanniśitāñcharān /
śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiśca devarāṭ //

varuṇaḥ pāśabhṛccāpi sagado vā dhaneśvaraḥ /
na tu bhīṣmaḥ susankruddhaḥ śakyo jetuṃ mahāhave //

so'hamevaṃ gate kṛṣṇa nimagnaḥ śokasāgare /
ātmano buddhidaurbalyādbhīṣmamāsādya saṃyuge //

vanaṃ yāsyāmi durdharṣa śreyo vai tatra me gatam /
na yuddhaṃ rocate kṛṣṇa hanti bhīṣmo hi naḥ sadā //

yathā prajvalitaṃ vahniṃ pataṅgaḥ samabhidravan /
ekato mṛtyumabhyeti tathā'haṃ bhīṣmameyivān //

kṣayaṃ nīto'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī /
bhrātaraścaiva me śurāḥ sāyakairbhṛśapīḍitāḥ //

matkṛte bhrātṛsauhārdādrājyabhraṣṭā vanaṃ gatāḥ /
parikliṣṭā tathā kṛṣṇā matkṛte madhusūdana //

jīvitaṃ bahu manye'haṃ jīvitaṃ hyadya durlabham /
jīvitasyādya śeṣeṇa cariṣye dharmamuttamam //

yadi te'hamanugrāhyo bhrātṛbhiḥ sa keśava /
svadharmasyāvirodhena hitaṃ vyāhara keśava //
sañjaya uvāca /

evaṃ śrutvā vacastasya kāruṇyādbahuvistaram /
pratyuvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sāntvayāno yudhiṣṭhiram //
śrībhagavānuvāca /

dharmaputra viṣādaṃ tvaṃ mā kṛthāḥ satyasangara /
yasya te bhrātaraḥ śūrā durjayāḥ satrusūdanāḥ //

arjuno bhīmasenaśca vāyvagnisamatejasau /
mādrīputrau ca vikrāntau tridaśānāmiviśvarau //

māṃ vā niyuṅkṣva sauhārdādyotsye bhīṣmeṇa pāṇḍava /
tvaprayukto mahārāja kiṃ na kuryāṃ mahāhave //

haniṣyāmi raṇe bhīṣmamāhūya puruṣarṣabham /
paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ yadi necchati phalgunaḥ //

yadi bhīṣme hate vīre jayaṃ paśyasi paṇḍava /
hantāsmyekarathenādya kuruvṛddhaṃ pitāmaham //

paśya me vikramaṃ rājanmahendrasyeva saṃyuge /
vimuñcantaṃ mahāstrāmi pātayiṣyāmi taṃ rathāt //

yaḥ śatruḥ pāṇḍuputrāṇāṃ macchatruḥ sa na saṃśayaḥ /
madarthā bhavadarthā ye ye madīyāstavaiva te //

tava bhrātā mama sakhā sambandhī śiṣya eva ca /
māṃsānyutkṛtya dāsyāmi phalgunārthe mahīpate //

eṣa cāpi naravyāghro matkṛte jīvitaṃ tyajet /
eṣa naḥ samayastāta tārayema parasparam //

sa māṃ niyuṅkṣva rājendra yāvatsajjo bhavāmyaham /
pratijñātamupaplāvye yattatpārthena pūrvataḥ //

pātayiṣyāmi gāṅgeyamityulūkasya sannidhau /
parirakṣyamidaṃ tāvadvacaḥ pārthasya dhīmataḥ //

anujñātena pārthena mayā kāryaṃ na saṃśayaḥ /
athavā phalgunasyaiṣa bhāraḥ parimito raṇe //

sa haniṣyati sangrāme bhīṣmaṃ parapurañjayam /
aśakyamapi kuryāddhi raṇe pārthaḥ samudyataḥ //

tridaśānvā samudyuktānsahitāndaityadānavaiḥ /
nihantyādarjunaḥ saṅkhye kimu bhīṣmaṃ narādhipa //

viparīto mahāvīryo gatasatvo'lpajīvanaḥ /
bhīṣmaḥ śāntanavo nūnaṃ kartavyaṃ nāvabudhyate //
yudhiṣṭhira uvāca /

evametanmahābāho yathā vadasi mādhava /
sarve hyete na paryāptāstava vegavidhāraṇe //

niyataṃ samāvāpsyāmi sarvametadyathepsitam /
yasya me puruṣavyāghra bhavānpakṣe vyavasthitaḥ //

sendrānapi raṇe devāñjayeyaṃ jayatāṃ vara /
tvayā nāthena govinda kimu bhīṣmaṃ mahāratham //

na tu tvāmanṛtaṃ kartumutsahe svātmagauravāt /
ayudhyamānāḥ sahāyyaṃ yathoktaṃ kuru mādhava //

samayastu kṛtaḥ kaścinmama bhīṣmeṇa saṃyuge /
mantrayiṣye tavārthāya na tu yotsye kathañcana //

duryodhanārthaṃ yotsyāmi satyametaditi prabho /
sa hi rājyasya me dātā mantrasyaiva ca mādhava //

tasmāddevavrataṃ bhūyo vadhopāyārthamātmanaḥ /
bhavatā sahitāḥ sarve prayāma madhusūdana //

tadvayaṃ sahitā gatvā bhīṣmamāśu narottamam /
rucite tava pṛcchāmi mantraṃ vārṣṇeya māciram //

sa vakṣyati hitaṃ vākyaṃ satyamasmājjanārdana /
yathā ca vakṣyate kṛṣṇa tathā kartāsmi saṃyuge //

sa no jayasya dātā syānmantrasya ca dṛḍhavrataḥ /
bālāḥ pitrā vihīnāśca tena saṃvardhitā vayam //

taṃ cetpitāmahaṃ vṛddhaṃ hantumicchāmi mādhava /
pituḥ pitaramiṣṭaṃ ca dhigastu kṣatrajīvikām //
sañjaya uvāca /

tato'bravīnmahārāja vārṣṇeyaḥ kurunandanam /
rocate me mahāprājña rājendra tava bhāṣitam //

devavrataḥ kṛtī bhīṣmaḥ prekṣitenāpi nirdahet /
gamyatāṃ svavadhopāyaṃ praṣṭuṃ sāgaragāsutam //

vaktamarhati satyaṃ sa tvayā pṛṣṭo viśeṣataḥ /
te vayaṃ tatra gacchāmaḥ praṣṭuṃ kurupitāmaham //

gatvā śāntanavaṃ vṛddhaṃ mantraṃ pṛcchāma bhārata /
sa no dāsyati mantraṃ yaṃ tena yotsyāmahe parān //
sañjaya uvāca /

evamāmantrya te vīrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja /
jagmuste sahitāḥ sarve vāsudevaśca vīryavān //

vimuktaśastrakavacā bhīṣmasya sadanaṃ prati /
praviśya ca tadā bhīṣmaṃ śirobhiḥ praṇipedire //

pūjayanto mahārāja pāṇḍavā bharatarṣabham /
praṇamya śirasā cainaṃ bhīṣmaṃ śaraṇamabhyayuḥ //

tānuvāca mahābāhurbhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ /
svāgataṃ tava vārṣṇeya svāgataṃ te dhanañjaya //

svāgataṃ dharmaputrāya bhīmāya yamayostathā /
kiṃ vā kāryaṃ karomyadya yuṣmākaṃ prītivardhanaṃ //

yuddhādanyatra he vatsāḥ prīyantāṃ mā viśaṅkatha . sarvātmanāpi kartāsmi yadapi syātsaduṣkaram /
tathā bruvāṇaṃ gāṅgeyaṃ prītiyuktaṃ punaḥpunaḥ //

uvāca rājā dīnātmā prītiyuktamidaṃ vacaḥ /
kathaṃ jayema sarvajña kathaṃ rājyaṃ labhemahi //

prajānāṃ saṃśayo na syātkathaṃ tanme bada prabho /
bhavānhi no vadhopāyaṃ bravītu svayamātmanaḥ //

bhavantaṃ samare vīra viṣahema kathaṃ vayam /
na hi te sūkṣmamapyasti randhraṃ kurupitāmaha //

maṇḍalenaiva dhanuṣā dṛśyase saṃyuge sadā /
ādadānaṃ sandadhānaṃ vikarṣantaṃ dhanurna ca //

paśyāmastvāṃ mahābāho rathe sūryamivāparam /
rathāśvanaranāgānāṃ hantāraṃ paravīrahan //

ko'thavotsahate jetuṃ vāṃ pumānbharatarṣabha /
varṣatā śaravarṣāṇi mahānti puruṣarṣabha //

kṣayaṃ nitā hi pṛtanā saṃyuge mahatī mama /
yathā yudhi jayema tvāṃ yathā rājyaṃ bhṛśaṃ mama //

mama sainyasya ca kṣemaṃ tanme brūhi pitāmaha . 6-107-69xsañjaya uvāca / tato'bravīcchāntanavaḥ pāṇḍavānpāṇḍupūrvaja //

na kathañcana kaunteya mayi jīvati saṃyuge /
jayo bhavati sarvajña satyametadbravīmi te //

nirjite mayi yuddhena raṇe jeṣyatha pāṇḍavāḥ /
kṣipraṃ mayi praharata yadīcchatha raṇe jayam //

anujānāmi vaḥ pārthāḥ praharadhvaṃ yathāsukham . evaṃ hi sukṛtaṃ manye bhavatāṃ vidito hyaham /
hate mayi hataṃ sarvaṃ tasmādevaṃ vidhīyatām //
yudhiṣṭhira uvāca /

brūhi tasmādupāyaṃ no yathā yuddhe jayemahi /
bhavantaṃ samare kruddhaṃ daṇḍahastamivāntakam //

śakyo vajradharo jetuṃ varuṇo'tha yamastathā /
na bhavānsamare śakyaḥ sendrairapi surāsuraiḥ //
bhīṣma uvāca /

satyametanmahābāho yathā vadasi pāṇḍava //

nāhaṃ jetuṃ raṇe śakyaḥ sendrairapi surāsuraiḥ / āttaśastro raṇe yatto gṛhītavarakārmukaḥ /
tato māṃ nyastaśastraṃ tu ete hanyurmahārathāḥ //

nikṣiptaśastre patite vimuktakavacadhvaje /
dravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca vādini //

strījite strīpradhāne ca strīpradhāyini dharmaja striyāṃ strīnāmadheye ca vikale caikaputriṇi /
aprasūte ca ṣaṇḍe ca na yuddhaṃ rocate mama //

imaṃ me śṛṇu rājendra sankalpaṃ pūrvacintitam /
asankalpadhvajaṃ dṛṣṭvā na yudhyeyaṃ kadācana //

ya eṣa draupado rājaṃstava sainye mahārathaḥ /
śikhaṇḍī samarāmarṣī śūraśca samitiñjayaḥ //

yathā'bhavacca strīpūrvaṃ paścātpuṃstvaṃ samāgataḥ /
jānanti ca bhavanto'pi sarvametadyathātatham //

arjunaḥ samare śūraḥ puraskṛtya śikhaṇḍīnam /
māmeva viśikhaistīkṣṇairabhidravatu daṃśitaḥ //

asankalpadhvaje tasminstrīpūrve ca viśeṣataḥ /
na prahartumabhīpsāmi gṛhīteṣu kathañcana //

tadantaraṃ samāsādya pāṇḍavo māṃ dhanañjayaḥ /
śarairghātayatu kṣipraṃ samantādbharatarṣabha //

na taṃ paśyāmi lokeṣa māṃ hanyādyaḥ samudyatam /
ṛte kṛṣṇānmahābhāgātpāṇḍavādvā dhanañjayāt //

pārṣataṃ tu purodhāya klībamadya mamāgrataḥ . āttaśastro raṇe yatto gṛhītavarakārmukaḥ /
māṃ pātayatu bībhatsurevaṃ tava jayo dhruvam //

etatkuruṣva kaunteya yathoktaṃ mama suvrata /
tato jeṣvasi sangrāme dhārtarāṣṭrānsamāgatān //
sañjaya uvāca /

te'nujñātāstataḥ pārthā jagmuḥ svaśibiraṃ prati /
abhivādya mahātmānaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham //

tathoktavati gāṅgeye paralokāya dīkṣite /
arjuno duḥkhasantaptaḥ savrīḍamidamabravīt //

guruṇā kuruvṛddhena kṛtaprajñena dhīmatā /
pitāmahena sangrāme kathaṃ yoddhāsmi mādhava //

krīḍatā hi mayā bālye vāsudeva mahāmanāḥ /
pāṃsurūṣitagātreṇa mahātmā paruṣīkṛtaḥ //

yasyāhamadhiruhyāṅkaṃ vālaḥ kila gadāgraja /
tātetyavocaṃ pitaraṃ pituḥ pāṇḍormahātmanaḥ //

nāhaṃ tātastava pitustāto'smi tava bhārata /
iti māmabravīdbālye yaḥ sa vadhyaḥ kathaṃ mayā //

kāmaṃ vadhyatu sainyaṃ me nāhaṃ yotsye mahātmanā /
jayo vāstu vadho vā me kathaṃ vā kṛṣṇa manyase //

kathamasmādvidhaḥ kṛṣṇa jānandharmaṃ sanātanam . nyastaśastre ca vṛddhe ca prahareddhi pitāmahe //
śrīvāsudeva uvāca /

pratijñāya vadhaṃ jiṣṇo purā bhīṣmasya saṃyuge /
kṣatradharme sthitaḥ pārtha kathaṃ nainaṃ haniṣyasi //

pātayainaṃ rathātpārtha kṣatriyaṃ yuddhadurmadam /
nāhatvā yudhi gāṅgeyaṃ vijayaste bhaviṣyati //

dṛṣṭametatpurā devairbhaviṣyatyavaśasya te /
yaddṛṣṭaṃ hi purā pārtha tattathā na tadanyathā //

na hi bhīṣmaṃ durādharṣaṃ vyāttānanamivāntakam /
tvadanyaḥ śaknuyādyoddhumapi vajradharaḥ svayam //

jahi bhīṣmaṃ sthiro bhūtvā śṛṇu cedaṃ vaco mama /
yathovāca purā śakraṃ mahābuddhirbṛhaspatiḥ //

jyāyāṃsamapi cedvṛddhaṃ guṇairapi samanvitam /
ātatāyinamāyāntaṃ hanyāddhātakamātmanaḥ //

śāśvato'yaṃ sthito dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ dhanañjaya /
yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca yaṣṭavyaṃ cānasūyubhiḥ //
arjuna uvāca /

śikhaṇḍī nidhanaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya bhavitā dhruvam /
dṛṣṭvaiva hi sadā bhīṣmaḥ pāñcālyaṃ vinivartate //

te vayaṃ pramukhe tasya puraskṛtya śikhaṇḍinam /
gāṅgeyaṃ pātayiṣyāma upāyeneti me matiḥ //

ahamanyānmaheṣvāsānvārayiṣyāmi sāyakaiḥ /
śikhaṇḍyapi yudhāṃ śreṣṭhaṃ bhīṣmamevābhiyodhayet //

śrutaṃ hi kurumukhyasya nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam /
kanyā hyeṣā purā bhūtvā puruṣaḥ samapadyata //

arjunasya vacaḥ śrutvā bhīṣmasya vadhasaṃyutam / jahṛṣurhṛṣṭaromāṇaḥ sakṛṣṇāḥ pāṇḍavāstadā //

ityevaṃ niścayaṃ kṛtvā pāṇḍavāḥ sahamādhavāḥ / anumānya mahātmānaṃ prayayurhṛṣṭamānasāḥ /
śayanāni yathā svāni bhejire puruṣarṣabhāḥ //