Mahabharata · Chapter 5.43

kasyaiṣa maunaḥ katarannu maunaṃ prabrūhi vidvanniha maunabhāvam /
maunena vidvānuta yāti maunaṃ kathaṃ mune maunamihācaranti //
sanatsujāta uvāca /

yato na vedā manasā sahaina- manupraviśanti tato'tha maunam /
yatrotthito vedaśabdastathāyaṃ sa tanmayatvena vibhāti rājan //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

ṛco yajūṃṣi yo veda sāmavedaṃ ca veda yaḥ /
pāpāni kurvanpāpena lipyate kiṃ na lipyate //
sanatsujāta uvāca /

nainaṃ sāmānyṛco vāpi na yajūṃṣyavicakṣaṇam /
trāyante karmaṇaḥ pāpānna te mithyā bravīmyaham //

na cchandāṃsi vṛjināttārayanti māyāvinaṃ māyayā sarvamānam /
nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣā- śchandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

na cedvedā vedavidaṃ trātuṃ śaktā vicakṣaṇa /
atha kasmātpralāpo'yaṃ brāhmaṇānāṃ sanātanaḥ //
sanatsujāta uvāca /

tasyaiva nāmādiviśeṣarūpai- ridaṃ jagadbhāti mahānubhāva /
nirdiśya samyakpravadanti vedā- stadviśvavairūpyamudāharanti //

tadarthayuktaṃ tapa etadijyā tābhyāmasau puṇyamupaiti vidvān /
puṇyena pāpaṃ vinihatya paścā- tsañjāyate jñānavidīpitātmā //

jñānena cātmānamupaiti vidvā- nathānyathā vargaphalānukāṅkṣī /
asminkṛtaṃ tatparigṛhya sarva- mamutra bhuṅkte punareti mārgam //

asmim̐lloke tapastaptaṃ phalamanyatra bhujyate /
brāhmaṇānāmime lokā vṛddhe tapasi saṃyatāḥ //

brāhmaṇānāṃ tapaḥ svṛddhamanyeṣāṃ tāvadeva tat / etatsamṛddhamatyṛddhaṃ tapo bhavati kevalam //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

kathaṃ samṛddhamapyṛddhaṃ tapo bhavati kevalam /
sanatsujāta tadbrūhi yathā vidyāma tadvayam //
sanatsujāta uvāca /

niṣkalmaṣaṃ tapastvetatkevalaṃ paricakṣate /
etatsamṛddhamapyṛddhaṃ tapo bhavati kevalam //

tapomūlamidaṃ sarvaṃ yanmāṃ pṛcchasi kṣatriya /
tapasā vedavidvāṃsaḥ paraṃ tvamṛtamāpnuyuḥ //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

kalmaṣaṃ tapaso brūhi śrutaṃ niṣkalmaṣaṃ tapaḥ /
sanatsujāta yenedaṃ vidyāṃ guhyaṃ sanātanam //
sanatsujāta uvāca /

krodhādayo dvādaśa yasya doṣā- stathā nṛśaṃsāni daśa tri rājan /
dharmādayo dvādaśaite pitṝṇāṃ śāstre guṇā ye viditā dvijānām //

krodhaḥ kāmo lobhamohau vidhitsā- 'kṛpā'sūye mānaśokau spṛhā ca /
īrṣyā jugupsā ca manuṣyadoṣā varjyāḥ sadā dvādaśaite narāṇām //

ekaikamete rājendra manuṣyānparyupāsate /
lipsamānontaraṃ teṣāṃ mṛgāṇāmiva lubdhakaḥ //

vikatthanaḥ spṛhayālurmanasvī bibhratkoṣaṃ capalo roṣaṇaśca /
etānpāpāḥ ṣaṇṇarāḥ pāpadharmān prakurvate no trasantaḥ sudurge //

sambhogasaṃvidviṣamo'timānī dattānutāpī kṛpaṇo balīyān /
vargapraśaṃsī vanitāsu dveṣṭā ete pare sapta nṛśaṃsavargāḥ //

dharmaśca satyaṃ ca damastapaśca āmātsaryaṃ hrīstitikṣānasūyā /
yajñaśca dānaṃ ca dhṛtiḥ śrutaṃ ca vratāni vai dvādaśa brāhmaṇasya //

yastvetebhyaḥ prabhaveddvādaśabhyaḥ sarvāmapīmāṃ pṛthivīṃ sa śiṣyāt /
tribhirdvābhyāmekato vārthito ya- stasya svamastīti sa veditavyaḥ //

damastyāgo'pramādaśca eteṣvamṛtamāhitam /
tāni satyamukhānyāhurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ //

damo'ṣṭādaśadoṣaḥ syātprātikūlyaṃ kṛte bhavet /
anṛtaṃ cābhyasūyā ca kāmārthau ca tathā spṛhā //

krodhaḥ śokastathā tṛṣṇā lobhaḥ paiśūnyameva ca /
matsaraśca vihiṃsā ca paritāpastathā'ratiḥ //

apasmāraścātivādastathā sambhāvanātmani /
etairvimukto doṣairyaḥ sa dāntaḥ sadbhirucyate //

mado'ṣṭādaśadoṣaḥ syāttyāgo bhavati ṣaḍvidhaḥ / viparyayāḥ smṛtā ete madadoṣā udāhṛtāḥ /
doṣā damasya ye proktāstāndoṣānparivarjayet //

śreyāṃstu ṣaḍvidhastyāgastṛtīyo duṣkaro bhavet /
tena duḥkhaṃ taratyeva bhinnaṃ tasmiñjitaṃ kṛte //

śreyāṃstu ṣaḍvidhastyāgaḥ śriyaṃ prāpya na hṛṣyati /
iṣṭāpūrte dvitīyaṃ syānnityavairāgyayogataḥ //

kāmatyāgaśca rājendra sa tṛtīya iti smṛtaḥ //
apyavācyaṃ vadantyetaṃ sa tṛtīyo guṇaḥ smṛtaḥ //

tyaktairdravyairyadbhavati nopayuktaiśca kāmataḥ /
na ca dravyaistadbhavati nopayuktaiśca kāmataḥ //

na ca karmasvasiddheṣu duḥkhaṃ te na ca na glapet /
sarvaireva guṇairyukto dravyavānapi yo bhavet //

apriye ca samutpanne vyathāṃ jātu na gacchati /
iṣṭānputrāṃśca dārāṃśca na yāceta kadācana //

arhate yācamānāya pradeyaṃ tacchubhaṃ bhavet /
apramādī bhavedetaiḥ sa cāpyaṣṭaguṇo bhavet //

satyaṃ dhyānaṃ samādhānaṃ codyaṃ vairāgyameva ca /
asteyaṃ brahmacaryaṃ ca tathā'sangrahameva ca //

evaṃ doṣā madasyoktāstāndoṣānparivarjayet /
tathā tyāgo'pramādaśca sa cāpyaṣṭaguṇo mataḥ //

aṣṭau doṣāḥ pramādasya tāndoṣānparivarjayet / indriyebhyaśca pañcabhyo manasaścaiva bhārata /
atītānāgatebhyaśca muktyupetaḥ sukhī bhavet //

satyātmā bhava rājendra satye lokāḥ pratiṣṭhitāḥ /
tāṃstu satyamukhānāhuḥ satye hyamṛtamāhitam //

nivṛttenaiva doṣeṇa tapo vratamihācaret /
etaddhātṛkṛtaṃ vṛttaṃ satyameva satāṃ vratam //

doṣairetairviyuktastu guṇairetaiḥ samanvitaḥ /
etatsamṛddhamatyarthaṃ tapo bhavati kevalam //

yanmāṃ pṛcchasi rājendra sankṣepātprabravīmi te /
etatpāpaharaṃ puṇyaṃ janmamṛtyujarāpaham //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

ākhyānapa़ñcamairvedairbhūyiṣṭhaṃ kathyate janaḥ /
tathā cānye caturvedāstridhedāśca tathā pare //

dvivedāścaikavedāścāpyanṛcaśca tathā pare /
teṣāṃ tu kataraḥ sa syādyamahaṃ veda vai dvijam //
sanatsujāta uvāca /

ekasya vesyājñānādvedāste bahavaḥ kṛtāḥ /
satyasyaikasya rājendra satye kaścidavasthitaḥ //

evaṃ vedamavijñāya prājño'hamiti manyate /
dānamadhyayanaṃ yajño lobhādetatpravartate //

satyātpracyavamānānāṃ saṅkalpo vitatho bhavet /
tato yajñaḥ pratāyeta satyasyānavadhāraṇāt //

manasānyasya bhavati vācānyasyātha karmaṇā /
saṅkalpasiddhaḥ puruṣaḥ saṅkalpānadhitiṣṭhati //

anaibhṛtyena caitasya dīkṣitavratamācaret /
nāmaitaddhātunirvṛttaṃ satyameva satāṃ param //

jñānaṃ vai nāma pratyakṣaṃ parokṣaṃ jāyate tapaḥ /
vidyādbahu paṭhantaṃ tu dvijaṃ vai bahupāṭhinam //

tasmātkṣatriya mā maṃsthā jalpitenaiva vai dvijam /
ya eva satyānnāpaiti sa jñeyo brāhmaṇastvayā //

chandāṃsi nāma kṣatriya tānyatharvā purā jagau maharṣisaṅgha eṣaḥ
chandovidaste ya uta nādhītavedā na vedavedyasya vidurhi tattvam //

chandāṃsi nāma dvipadāṃ variṣṭha svacchandayogena bhavanti tatra /
chandovidaste na ca tānadhītya gatā na vedasya na vedyamāryāḥ //

na vedānāṃ veditā kaścidasti kaścittvetānbuddhyate vāpi rājan /
yo veda vedānna sa veda vedyaṃ satye sthito yastu sa veda vedyam //

na vedānāṃ veditā kaścidasti vedyena vedaṃ na vidurna vedyam /
yo veda vedaṃ sa ca veda vedyaṃ yo veda vedyaṃ na sa veda satyam //

yo veda vedānsa ca veda vedyaṃ na taṃ vidurvedavido na vedāḥ /
tathāpi vedena vidanti vedaṃ ye brāhmaṇā vedavido bhavanti //

dhāmāṃśabhāgasya tathā hi vedā yathā ca śākhā hi mahīruhasya /
saṃvedane caiva yathāmananti tasminhi satye paramātmano'rthe //

abhijānāmi brāhmaṇaṃ vyākhyātāraṃ vicakṣaṇam /
yaśchinnavicikitsaḥ sa vyācaṣṭe sarvasaṃśayān //

nāsya paryeṣaṇaṃ gacchetpracīnaṃ nota dakṣiṇam /
nārvācīnaṃ kutastiryaṅgādiśantu kathañcana //

tasya paryeṣaṇaṃ gacchetpratyarthiṣu kathañcana /
avicinvannimaṃ vede tapaḥ paśyati taṃ prabhum //

tūṣṇīmbhūta upāsīta na ceṣṭenmanasāpi ca /
upāvartasva tadbrahma antarātmani viśrutam //

maunānna sa munirbhavati nāraṇyavasanānmuniḥ /
svalakṣaṇaṃ tu yo veda sa muniḥ śreṣṭha ucyate //

sarvārthānāṃ vyākaraṇādvaiyākaraṇa ucyate /
tanmūlato vyākaraṇaṃ vyākarotīti tattathā //

pratyakṣadarśī lokānāṃ sarvadarśī bhavennaraḥ /
satye vai brāhmaṇastiṣṭhaṃstadvidvānsarvavidbhavet //

dharmādiṣu sthito'pyevaṃ kṣatriya brahma paśyati /
vedānāṃ cānupūrvyeṇa etadbuddhyā bravīmi te //