મહાભારત · અધ્યાય 5.43

કસ્યૈષ મૌનઃ કતરન્નુ મૌનં પ્રબ્રૂહિ વિદ્વન્નિહ મૌનભાવમ્ ।
મૌનેન વિદ્વાનુત યાતિ મૌનં કથં મુને મૌનમિહાચરન્તિ ॥
સનત્સુજાત ઉવાચ ।

યતો ન વેદા મનસા સહૈન- મનુપ્રવિશન્તિ તતોઽથ મૌનમ્ ।
યત્રોત્થિતો વેદશબ્દસ્તથાયં સ તન્મયત્વેન વિભાતિ રાજન્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

ઋચો યજૂંષિ યો વેદ સામવેદં ચ વેદ યઃ ।
પાપાનિ કુર્વન્પાપેન લિપ્યતે કિં ન લિપ્યતે ॥
સનત્સુજાત ઉવાચ ।

નૈનં સામાન્યૃચો વાપિ ન યજૂંષ્યવિચક્ષણમ્ ।
ત્રાયન્તે કર્મણઃ પાપાન્ન તે મિથ્યા બ્રવીમ્યહમ્ ॥

ન ચ્છન્દાંસિ વૃજિનાત્તારયન્તિ માયાવિનં માયયા સર્વમાનમ્ ।
નીડં શકુન્તા ઇવ જાતપક્ષા- શ્છન્દાંસ્યેનં પ્રજહત્યન્તકાલે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

ન ચેદ્વેદા વેદવિદં ત્રાતું શક્તા વિચક્ષણ ।
અથ કસ્માત્પ્રલાપોઽયં બ્રાહ્મણાનાં સનાતનઃ ॥
સનત્સુજાત ઉવાચ ।

તસ્યૈવ નામાદિવિશેષરૂપૈ- રિદં જગદ્ભાતિ મહાનુભાવ ।
નિર્દિશ્ય સમ્યક્પ્રવદન્તિ વેદા- સ્તદ્વિશ્વવૈરૂપ્યમુદાહરન્તિ ॥

તદર્થયુક્તં તપ એતદિજ્યા તાભ્યામસૌ પુણ્યમુપૈતિ વિદ્વાન્ ।
પુણ્યેન પાપં વિનિહત્ય પશ્ચા- ત્સઞ્જાયતે જ્ઞાનવિદીપિતાત્મા ॥

જ્ઞાનેન ચાત્માનમુપૈતિ વિદ્વા- નથાન્યથા વર્ગફલાનુકાઙ્ક્ષી ।
અસ્મિન્કૃતં તત્પરિગૃહ્ય સર્વ- મમુત્ર ભુઙ્ક્તે પુનરેતિ માર્ગમ્ ॥

અસ્મિઁલ્લોકે તપસ્તપ્તં ફલમન્યત્ર ભુજ્યતે ।
બ્રાહ્મણાનામિમે લોકા વૃદ્ધે તપસિ સંયતાઃ ॥

બ્રાહ્મણાનાં તપઃ સ્વૃદ્ધમન્યેષાં તાવદેવ તત્ । એતત્સમૃદ્ધમત્યૃદ્ધં તપો ભવતિ કેવલમ્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

કથં સમૃદ્ધમપ્યૃદ્ધં તપો ભવતિ કેવલમ્ ।
સનત્સુજાત તદ્બ્રૂહિ યથા વિદ્યામ તદ્વયમ્ ॥
સનત્સુજાત ઉવાચ ।

નિષ્કલ્મષં તપસ્ત્વેતત્કેવલં પરિચક્ષતે ।
એતત્સમૃદ્ધમપ્યૃદ્ધં તપો ભવતિ કેવલમ્ ॥

તપોમૂલમિદં સર્વં યન્માં પૃચ્છસિ ક્ષત્રિય ।
તપસા વેદવિદ્વાંસઃ પરં ત્વમૃતમાપ્નુયુઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

કલ્મષં તપસો બ્રૂહિ શ્રુતં નિષ્કલ્મષં તપઃ ।
સનત્સુજાત યેનેદં વિદ્યાં ગુહ્યં સનાતનમ્ ॥
સનત્સુજાત ઉવાચ ।

ક્રોધાદયો દ્વાદશ યસ્ય દોષા- સ્તથા નૃશંસાનિ દશ ત્રિ રાજન્ ।
ધર્માદયો દ્વાદશૈતે પિતૄણાં શાસ્ત્રે ગુણા યે વિદિતા દ્વિજાનામ્ ॥

ક્રોધઃ કામો લોભમોહૌ વિધિત્સા- ઽકૃપાઽસૂયે માનશોકૌ સ્પૃહા ચ ।
ઈર્ષ્યા જુગુપ્સા ચ મનુષ્યદોષા વર્જ્યાઃ સદા દ્વાદશૈતે નરાણામ્ ॥

એકૈકમેતે રાજેન્દ્ર મનુષ્યાન્પર્યુપાસતે ।
લિપ્સમાનોન્તરં તેષાં મૃગાણામિવ લુબ્ધકઃ ॥

વિકત્થનઃ સ્પૃહયાલુર્મનસ્વી બિભ્રત્કોષં ચપલો રોષણશ્ચ ।
એતાન્પાપાઃ ષણ્ણરાઃ પાપધર્માન્ પ્રકુર્વતે નો ત્રસન્તઃ સુદુર્ગે ॥

સમ્ભોગસંવિદ્વિષમોઽતિમાની દત્તાનુતાપી કૃપણો બલીયાન્ ।
વર્ગપ્રશંસી વનિતાસુ દ્વેષ્ટા એતે પરે સપ્ત નૃશંસવર્ગાઃ ॥

ધર્મશ્ચ સત્યં ચ દમસ્તપશ્ચ આમાત્સર્યં હ્રીસ્તિતિક્ષાનસૂયા ।
યજ્ઞશ્ચ દાનં ચ ધૃતિઃ શ્રુતં ચ વ્રતાનિ વૈ દ્વાદશ બ્રાહ્મણસ્ય ॥

યસ્ત્વેતેભ્યઃ પ્રભવેદ્દ્વાદશભ્યઃ સર્વામપીમાં પૃથિવીં સ શિષ્યાત્ ।
ત્રિભિર્દ્વાભ્યામેકતો વાર્થિતો ય- સ્તસ્ય સ્વમસ્તીતિ સ વેદિતવ્યઃ ॥

દમસ્ત્યાગોઽપ્રમાદશ્ચ એતેષ્વમૃતમાહિતમ્ ।
તાનિ સત્યમુખાન્યાહુર્બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ ॥

દમોઽષ્ટાદશદોષઃ સ્યાત્પ્રાતિકૂલ્યં કૃતે ભવેત્ ।
અનૃતં ચાભ્યસૂયા ચ કામાર્થૌ ચ તથા સ્પૃહા ॥

ક્રોધઃ શોકસ્તથા તૃષ્ણા લોભઃ પૈશૂન્યમેવ ચ ।
મત્સરશ્ચ વિહિંસા ચ પરિતાપસ્તથાઽરતિઃ ॥

અપસ્મારશ્ચાતિવાદસ્તથા સમ્ભાવનાત્મનિ ।
એતૈર્વિમુક્તો દોષૈર્યઃ સ દાન્તઃ સદ્ભિરુચ્યતે ॥

મદોઽષ્ટાદશદોષઃ સ્યાત્ત્યાગો ભવતિ ષડ્વિધઃ । વિપર્યયાઃ સ્મૃતા એતે મદદોષા ઉદાહૃતાઃ ।
દોષા દમસ્ય યે પ્રોક્તાસ્તાન્દોષાન્પરિવર્જયેત્ ॥

શ્રેયાંસ્તુ ષડ્વિધસ્ત્યાગસ્તૃતીયો દુષ્કરો ભવેત્ ।
તેન દુઃખં તરત્યેવ ભિન્નં તસ્મિઞ્જિતં કૃતે ॥

શ્રેયાંસ્તુ ષડ્વિધસ્ત્યાગઃ શ્રિયં પ્રાપ્ય ન હૃષ્યતિ ।
ઇષ્ટાપૂર્તે દ્વિતીયં સ્યાન્નિત્યવૈરાગ્યયોગતઃ ॥

કામત્યાગશ્ચ રાજેન્દ્ર સ તૃતીય ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
અપ્યવાચ્યં વદન્ત્યેતં સ તૃતીયો ગુણઃ સ્મૃતઃ ॥

ત્યક્તૈર્દ્રવ્યૈર્યદ્ભવતિ નોપયુક્તૈશ્ચ કામતઃ ।
ન ચ દ્રવ્યૈસ્તદ્ભવતિ નોપયુક્તૈશ્ચ કામતઃ ॥

ન ચ કર્મસ્વસિદ્ધેષુ દુઃખં તે ન ચ ન ગ્લપેત્ ।
સર્વૈરેવ ગુણૈર્યુક્તો દ્રવ્યવાનપિ યો ભવેત્ ॥

અપ્રિયે ચ સમુત્પન્ને વ્યથાં જાતુ ન ગચ્છતિ ।
ઇષ્ટાન્પુત્રાંશ્ચ દારાંશ્ચ ન યાચેત કદાચન ॥

અર્હતે યાચમાનાય પ્રદેયં તચ્છુભં ભવેત્ ।
અપ્રમાદી ભવેદેતૈઃ સ ચાપ્યષ્ટગુણો ભવેત્ ॥

સત્યં ધ્યાનં સમાધાનં ચોદ્યં વૈરાગ્યમેવ ચ ।
અસ્તેયં બ્રહ્મચર્યં ચ તથાઽસન્ગ્રહમેવ ચ ॥

એવં દોષા મદસ્યોક્તાસ્તાન્દોષાન્પરિવર્જયેત્ ।
તથા ત્યાગોઽપ્રમાદશ્ચ સ ચાપ્યષ્ટગુણો મતઃ ॥

અષ્ટૌ દોષાઃ પ્રમાદસ્ય તાન્દોષાન્પરિવર્જયેત્ । ઇન્દ્રિયેભ્યશ્ચ પઞ્ચભ્યો મનસશ્ચૈવ ભારત ।
અતીતાનાગતેભ્યશ્ચ મુક્ત્યુપેતઃ સુખી ભવેત્ ॥

સત્યાત્મા ભવ રાજેન્દ્ર સત્યે લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
તાંસ્તુ સત્યમુખાનાહુઃ સત્યે હ્યમૃતમાહિતમ્ ॥

નિવૃત્તેનૈવ દોષેણ તપો વ્રતમિહાચરેત્ ।
એતદ્ધાતૃકૃતં વૃત્તં સત્યમેવ સતાં વ્રતમ્ ॥

દોષૈરેતૈર્વિયુક્તસ્તુ ગુણૈરેતૈઃ સમન્વિતઃ ।
એતત્સમૃદ્ધમત્યર્થં તપો ભવતિ કેવલમ્ ॥

યન્માં પૃચ્છસિ રાજેન્દ્ર સન્ક્ષેપાત્પ્રબ્રવીમિ તે ।
એતત્પાપહરં પુણ્યં જન્મમૃત્યુજરાપહમ્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

આખ્યાનપ઼ઞ્ચમૈર્વેદૈર્ભૂયિષ્ઠં કથ્યતે જનઃ ।
તથા ચાન્યે ચતુર્વેદાસ્ત્રિધેદાશ્ચ તથા પરે ॥

દ્વિવેદાશ્ચૈકવેદાશ્ચાપ્યનૃચશ્ચ તથા પરે ।
તેષાં તુ કતરઃ સ સ્યાદ્યમહં વેદ વૈ દ્વિજમ્ ॥
સનત્સુજાત ઉવાચ ।

એકસ્ય વેસ્યાજ્ઞાનાદ્વેદાસ્તે બહવઃ કૃતાઃ ।
સત્યસ્યૈકસ્ય રાજેન્દ્ર સત્યે કશ્ચિદવસ્થિતઃ ॥

એવં વેદમવિજ્ઞાય પ્રાજ્ઞોઽહમિતિ મન્યતે ।
દાનમધ્યયનં યજ્ઞો લોભાદેતત્પ્રવર્તતે ॥

સત્યાત્પ્રચ્યવમાનાનાં સઙ્કલ્પો વિતથો ભવેત્ ।
તતો યજ્ઞઃ પ્રતાયેત સત્યસ્યાનવધારણાત્ ॥

મનસાન્યસ્ય ભવતિ વાચાન્યસ્યાથ કર્મણા ।
સઙ્કલ્પસિદ્ધઃ પુરુષઃ સઙ્કલ્પાનધિતિષ્ઠતિ ॥

અનૈભૃત્યેન ચૈતસ્ય દીક્ષિતવ્રતમાચરેત્ ।
નામૈતદ્ધાતુનિર્વૃત્તં સત્યમેવ સતાં પરમ્ ॥

જ્ઞાનં વૈ નામ પ્રત્યક્ષં પરોક્ષં જાયતે તપઃ ।
વિદ્યાદ્બહુ પઠન્તં તુ દ્વિજં વૈ બહુપાઠિનમ્ ॥

તસ્માત્ક્ષત્રિય મા મંસ્થા જલ્પિતેનૈવ વૈ દ્વિજમ્ ।
ય એવ સત્યાન્નાપૈતિ સ જ્ઞેયો બ્રાહ્મણસ્ત્વયા ॥

છન્દાંસિ નામ ક્ષત્રિય તાન્યથર્વા પુરા જગૌ મહર્ષિસઙ્ઘ એષઃ
છન્દોવિદસ્તે ય ઉત નાધીતવેદા ન વેદવેદ્યસ્ય વિદુર્હિ તત્ત્વમ્ ॥

છન્દાંસિ નામ દ્વિપદાં વરિષ્ઠ સ્વચ્છન્દયોગેન ભવન્તિ તત્ર ।
છન્દોવિદસ્તે ન ચ તાનધીત્ય ગતા ન વેદસ્ય ન વેદ્યમાર્યાઃ ॥

ન વેદાનાં વેદિતા કશ્ચિદસ્તિ કશ્ચિત્ત્વેતાન્બુદ્ધ્યતે વાપિ રાજન્ ।
યો વેદ વેદાન્ન સ વેદ વેદ્યં સત્યે સ્થિતો યસ્તુ સ વેદ વેદ્યમ્ ॥

ન વેદાનાં વેદિતા કશ્ચિદસ્તિ વેદ્યેન વેદં ન વિદુર્ન વેદ્યમ્ ।
યો વેદ વેદં સ ચ વેદ વેદ્યં યો વેદ વેદ્યં ન સ વેદ સત્યમ્ ॥

યો વેદ વેદાન્સ ચ વેદ વેદ્યં ન તં વિદુર્વેદવિદો ન વેદાઃ ।
તથાપિ વેદેન વિદન્તિ વેદં યે બ્રાહ્મણા વેદવિદો ભવન્તિ ॥

ધામાંશભાગસ્ય તથા હિ વેદા યથા ચ શાખા હિ મહીરુહસ્ય ।
સંવેદને ચૈવ યથામનન્તિ તસ્મિન્હિ સત્યે પરમાત્મનોઽર્થે ॥

અભિજાનામિ બ્રાહ્મણં વ્યાખ્યાતારં વિચક્ષણમ્ ।
યશ્છિન્નવિચિકિત્સઃ સ વ્યાચષ્ટે સર્વસંશયાન્ ॥

નાસ્ય પર્યેષણં ગચ્છેત્પ્રચીનં નોત દક્ષિણમ્ ।
નાર્વાચીનં કુતસ્તિર્યઙ્ગાદિશન્તુ કથઞ્ચન ॥

તસ્ય પર્યેષણં ગચ્છેત્પ્રત્યર્થિષુ કથઞ્ચન ।
અવિચિન્વન્નિમં વેદે તપઃ પશ્યતિ તં પ્રભુમ્ ॥

તૂષ્ણીમ્ભૂત ઉપાસીત ન ચેષ્ટેન્મનસાપિ ચ ।
ઉપાવર્તસ્વ તદ્બ્રહ્મ અન્તરાત્મનિ વિશ્રુતમ્ ॥

મૌનાન્ન સ મુનિર્ભવતિ નારણ્યવસનાન્મુનિઃ ।
સ્વલક્ષણં તુ યો વેદ સ મુનિઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે ॥

સર્વાર્થાનાં વ્યાકરણાદ્વૈયાકરણ ઉચ્યતે ।
તન્મૂલતો વ્યાકરણં વ્યાકરોતીતિ તત્તથા ॥

પ્રત્યક્ષદર્શી લોકાનાં સર્વદર્શી ભવેન્નરઃ ।
સત્યે વૈ બ્રાહ્મણસ્તિષ્ઠંસ્તદ્વિદ્વાન્સર્વવિદ્ભવેત્ ॥

ધર્માદિષુ સ્થિતોઽપ્યેવં ક્ષત્રિય બ્રહ્મ પશ્યતિ ।
વેદાનાં ચાનુપૂર્વ્યેણ એતદ્બુદ્ધ્યા બ્રવીમિ તે ॥