Mahabharata · Chapter 5.35

brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ /
śrṛṇvato nāsti me tṛptirvicitrāṇīha bhāṣase //
vidura uvāca /

sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam / ubhe tvete same syātāmārjavaṃ vā viśiṣyate /

ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho /
iha kīrti parāṃ prāpya pretya svargamavāpsyasi //

yāvatkīrtirmanuṣyasya puṇyā loke pragīyate /
tāvatsa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate //

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
virocanasya saṃvādaṃ keśinyarthe sudhanvanā //

svayaṃvare sthitā kanyā keśinī nāma nāmataḥ /
rūpeṇāpratimā rājanviśiṣṭapatikāmyayā //

virocano'tha daiteyastadā tatrājagāma ha /
prāptumicchaṃstatastatra daityendraṃ prāha keśinī //
keśinyuvāca /

kiṃ brāhmaṇāḥ svicchreyāṃso ditijāḥ svidvirocana atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati //
virocana uvāca /

prājāpatyāstu vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ / asmākaṃ khalvime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ
keśinyuvāca /

ihaivāvāṃ pratīkṣāva upasthāne virocana /
sudhanvā prātarāgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau //
virocana uvāca /

tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase /
sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātardraṣṭāsi saṅgatau //
vidura uvāca /

atītāyāṃ ca śarvaryāmudite sūryamaṇḍale / athājagāma taṃ deśaṃ sudhanvā rājasattama /
virocano yatra vibho keśinyā sahitaḥ sthitaḥ //

sudhanvā ca samāgacchatprāhlādiṃ keśinīṃ tathā / samāgataṃ dvijaṃ dṛṣṭvā keśinī bharatarṣabha /
pratyutthāyāsanaṃ tasmai pādyamarghyaṃ dadau punaḥ // 5-35-14a iti hovāca vacanaṃ virocanamanuttamam / āssva talpe hi sauvarṇe prāhlāde brāhmaṇastvaham //

anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhlāde te varāsanam /
ekatvamupasampanno natvāso'haṃ tvayā saha //
virocana uvāca /

tavārhate tu phalakaṃ kūrcaṃ vāpyathavā bṛsī /
sudhanvanna tvamarho'si mayā saha samāsanam //
sudhanvovāca /

pitāputrau sahāsītāṃ dvau viprau kṣatriyāvapi /
vṛddhau vaiśyau ca śūdrau ca na tvanyāvitaretaram //

pitā hi te samāsīnamupāsītaiva māmadhaḥ /
bālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiñcana budhyase //
virocana uvāca /

hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yadvittamasureṣu naḥ /
sudhanvanvipaṇe tena praśnaṃ pṛcchāva ye vuduḥ //
sudhanvovāca /

hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana /
prāṇayostu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ //
virocana uvāca /

āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte /
na tu deveṣvahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhicit //
sudhanvovāca /

pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛpe /
putrasyāpi sa hetorhi prahlādo nānṛtaṃ vadet //
vidura uvāca /

evaṃ kṛtapaṇau kruddhau tatrābhijagmatustadā /
virocanasudhanvānau prahlādau yatra tiṣṭhati //
prahlāda uvāca /

imau tau sampradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha /
āśīviṣāviva kruddhāvekamārgāvihāgatau //

kiṃ vai sahaivaṃ caratho na purā carathaḥ saha /
virocanaitatpṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā //
virocana uvāca /

na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayorvipaṇāvahe /
prahlāda tattvaṃ pṛcchāmi mā praśnamanṛtaṃ vadeḥ //
prahlāda uvāca /

udakaṃ madhuparkaṃ cāpyānayantu sudhanvane /
brahmannabhyarcanīyo'si śvetā gauḥ pīvarī kṛtā //
sudhanvovāca /

udakaṃ madhuparkaṃ ca praśnavācārpitaṃ mama / prahlada tvaṃ tu me tathyaṃ praśnaṃ prabrūhi pṛcchataḥ /
kiṃ brāhmaṇāḥ svicchreyāṃsa utāho svidvirocanaḥ
prahlāda uvāca /

na kalmāṣo na kapilo na kṛṣṇo na ca lohitaḥ /
aṇīyānkṣuradhārāyāḥ ko dharmaṃ vaktumarhiti //

abhivādyo bhavānbrahmansākṣye caiva niyojitaḥ . putra eko mama brahmaṃstvaṃ ca sākṣādihāsthitaḥ /
tayorvivadatoḥ praśnaṃ kathamasmadvidho vadet //
sudhanvovāca /

yadetattvaṃ na vakṣyasi yadi vāpi vivakṣyasi /
prahlāda praśnamatulaṃ mūrdhā te viphaliṣyati //
vidura uvāca /

ādityena sahāyāntaṃ prahlādo haṃsamabravīt /
dhṛtarāṣṭra mahāprājña sarvajñaṃ sarvadarśinam //
prahlāda uvāca /

putro vā'nyo bhavedbrahmansākṣye cāpi bhavetsthitaḥ /
tayorvivadatorhaṃsa kathaṃ dharmaḥ pravartate //
haṃsa uvāca /

gāṃ pradadyādaurasāya yadvānyatsyātpriyaṃ dhanam /
dvayorvivadato rājanpraśnaṃ satyaṃ yathā vadet //
prahlāda uvāca /

atha yo naiva prabrūyātsatyaṃ vā yadi vā'nṛtam /
haṃsa tatvaṃ ca pṛcchāmi kiyadenaḥ karoti saḥ //
haṃsa uvāca

pṛṣṭo dharmaṃ na vibrūyādgokarṇaśithilaṃ caran / dharmādbhraśyati rājaṃstu nāsya loko'sti na prajāḥ /

dharma etānsaṃrujati yathā nadyastu kūlajān /
ye dharmamanupaśyantastūṣṇīṃ dhyāyanta āsate //

śreṣṭho'rdhaṃ tu harettatra bhavetpādaśca kartari /
pādasteṣu sabhāsatsu yatra nindyo na nindyate //

anenā bhavati śreṣṭho mucyante'pi sabhāsadaḥ /
kartārameno gacchedvā nindyo yatra hi nindyate //
prahlāda uvāca /

mohādvā caiva kāmādvā mithyāvādaṃ yadi bruvan /
dhṛtarāṣṭra tatvaṃ pṛcchāmi durvivaktā tu kiṃ vaset //
haṃsa uvāca /

yāṃ rātrimadhivinnā strī yāṃ caivākṣaparājitaḥ /
yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā tu tāṃ vaset //

nagare pratiruddhaḥ sanbahirdvāre bubhukṣitaḥ /
amitrānbhūyasaḥ paśyandurvivaktā tu tāṃ vaset //

yāṃ ca rātrimabhidrugdho yāṃ ca mitre priye'nṛte /
sarvasvena ca hīno yo durvivaktā tu tāṃ vaset //

pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte /
śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte //

hanti jātānajātāṃśca hiraṇyārthe'nṛtaṃ vadan /
sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadeḥ //
prahlāda uvāca /

mattaḥ śreyānaṅgirā vai sudhanvā tvidvarocana /
mātāsya śreyasī mātustasmāttvaṃ tena vai jitaḥ //

virocana sudhanvā'yaṃ prāṇānāmīśvarastava /
sudhanvanpunaricchāmi tvayā dattaṃ virocanam //
sudhanvovāca /

yaddharmamavṛṇīthāstvaṃ na kāmādanṛtaṃ vadīḥ /
punardadāmi te putraṃ tasmātprahlāda durlabham //

eṣa prahlāda putraste mayā datto virocanaḥ /
pādaprakṣālanaṃ kuryātkumāryāḥ sannidhau mama //
vidura uvāca /

tasmādrājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktumarhasi /
mā gamaḥ sasutāmātyo nāśaṃ putrārthamabruvan //

na devā yaṣṭimādāya rakṣanti paśupālavat /
yaṃ tu rakṣitumicchanti buddhyā saṃyojayanti tam //

yathāyathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ /
tathātathā'sya sarvārthāḥ siddhyante nātra saṃśayaḥ //

nainaṃ chandāṃsi vṛjināttārayanti māyāvinaṃ māyayā vartamānam /
nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣā- śchandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle //

madyapānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ bhāryāpatyorantaraṃ jñātibhedam /
rājadviṣṭaṃ strīpuṃsayorvivādaṃ varjyānyāhuryaśca panthāḥ praduṣṭaḥ //

sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ śalākadhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca /
ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca naitānsākṣye tvadhikṛrvīta sapta //

mānāgnihotramuta mānamaunaṃ mānenādhītamuta mānayajñaḥ /
etāni catvāryabhayaṅkarāṇi bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni //

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī /
parvakāraśca sūcī ca mitradhrukpāradārikaḥ //

bhrūṇahā gurutalpī ca yaśca syātpānapo dvijaḥ /
atitīkṣṇaśca kāruśca nāstiko vedanindakaḥ //

sruvapragrahaṇo vrātyaḥ kīnāśaścātmavānapi /
rakṣetyuktaśca yo hiṃsyātsarve brahmahabhiḥ samāḥ //

tṛṇolkayā jñāyate jātarūpaṃ vṛttena bhadro vyavahāreṇa sādhuḥ /
śūro bhayeṣvarthakṛcchreṣu dhīraḥ kṛcchreṣvāpatsu suhṛdaścārayaśca //

jarā rūpaṃ harati hi dhairyamāśā mṛtyuḥ prāṇāndharmacaryāmasūyā /
krodhaḥ śriyaṃ śīlamanāryasevā hriyaṃ kāmaḥ sarvamevābhimānaḥ /

na krodhino'rtho na nṛśammasya mitraṃ krṛgasya na strī sukhino na vidyā /
na kāmino hrīralasasya na śrīḥ sarvaṃ tu na syādanavasthitasya //

śrīrmaṅgalānprabhavati prāgalbhyātsampravardhate /
dākṣyāttu kurute mūlaṃ saṃyamānpratitiṣṭhati //

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca /
parākramaścābahubhāṣitā ca dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca //

etānguṇāṃstata mahānubhāvā- neko guṇaḥ saṃśrayate prasahya
rājā yadā satkurute manuṣyaṃ sarvānguṇānepa guṇotibhāti //

aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke svargasya lokasya nidarśanāni /
catvāryepāmanvavetāni sadbhi- ścatvāri caipāmanuyānti santaḥ //

yajño dānamadhyayanaṃ tapaśca catvāryetānyanvavetāni sadbhiḥ /
damaḥ satyamārjavamānṛśaṃsyaṃ catvāryetānyanuyānti santaḥ //

ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ kṣamā ghṛṇā /
alobha iti mārgo'yaṃ dharmasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ //

tatra pūrvacaturvargo dambhārthamapi sevyate /
uttaraśca caturvargo nāmahātmasu tiṣṭhati //

na sā sabhā yatra na santi vṛddhā na te vṛddhā ye na vadanti dharmam /
nāsau dharmo yatra na satyamasti na tatsatyaṃ yacchalenānuviddham //

satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanam /
śauryaṃ ca citrabhāṣyaṃ ca daśeme svargayonayaḥ //

pāpaṃ kurvanpāpakīrtiḥ pāpamevāśrute phalam /
puṇyaṃ kurvanpāpakīrtiḥ puṇyamatyantamaśrute //

tasmātpāpaṃ na kurvīta puruṣaḥ śaṃsitavrataḥ /
pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ puḥna puḥnaḥ //

vṛddhaprajñaḥ pāpameva nityamārabhate naraḥ /
puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ //

vṛddhaprajñaḥ puṇyameva nityamārabhate naraḥ / puṇyaṃ kurvanpuṇyakīrtiḥ puṇyaṃ sthānaṃ sma gacchati /
tasmātpuṇyaṃ niṣeveta puruṣaḥ susamāhitaḥ //

asūyako dandaśūko niṣṭhuro vairakṛcchaṭhaḥ /
sa kṛcchraṃ mahadāpnoti nacirātpāpamācaran //

anasūyuḥ kṛtaprajñaḥ śobhanānyācaransadā /
nakṛcchraṃ mahadāpnoti sarvatra ca virocate //

prajñāmevāgamayati yaḥ prājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥ /
prājño hyavāpya dharmārthau śaknoti sukhamedhitum //

divasenaiva tatkuryādyena rātrau sukhaṃ vaset /
aṣṭamāsena tatkuryādyena varṣāḥ sukhaṃ vaset //

pūrve vayasi tatkuryādyena vṛddhaḥ sukhaṃ vaset /
yāvajjīvaṃ tu tatkuryādyena pretya sukhaṃ vaset //

jīrṇamannaṃ praśaṃsanti bhāryāṃ ca gatayauvanām /
śūraṃ vijitasaṅgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam //

dhanenādharmalabdhena yacchidramapidhīyate /
asaṃvṛtaṃ tadbhavati tato'nyadavadīryate //

gururātmavatāṃ śāstā śāstā rājā durātmanām /
antaḥ pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ //

ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahātmanām /
prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca //

dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavī /
kṣatriyaḥ śīlabhāgrājaṃściraṃ pālayate mahīm //

suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣāstrayaḥ /
śūraśca kṛtavidyaśca yaśca jānāti sevitum //

buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata /
tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca //

duryodhane'tha śakunau mūḍhe duḥśāsane tathā /
karme caiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi //

sarvairguṇairupetāstu pāṇḍavā bharatarṣabha /
pitṛvattvayi vartante teṣu vartasva putravat //